Jak pokonać insulinooporność, główną przyczynę chorób naszych czasów

Tekst
0
Recenzje
Oznacz jako przeczytane
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa


Spis treści

1 Przedmowa

2  Wstęp

Część I Problem Rozdział 1 Co to jest insulinooporność? Rozdział 2 Serce Rozdział 3 Mózg i zaburzenia neurologiczne Rozdział 4 Procesy rozrodcze Rozdział 5 Nowotwory Rozdział 6 Starzenie się, skóra, mięśnie i kości Rozdział 7 Przewód pokarmowy i nerki Rozdział 8 Zespół metaboliczny i otyłość

Część II Przyczyny Rozdział 9 Wpływ wieku i genetyki na insulinę Rozdział 10 Hormony jako przyczyna insulinooporności Rozdział 11 Otyłość i insulinooporność raz jeszcze Rozdział 12 Stan zapalny i stres oksydacyjny Rozdział 13 Styl życia

Część III Rozwiązanie Rozdział 14 Rusz się. Rola aktywności fizycznej Rozdział 15 Jedz mądrze. Co wiadomo o żywności Rozdział 16 Konwencjonalne interwencje farmaceutyczne i chirurgiczne Rozdział 17 Plan. Od teorii do praktyki

6  Pora działać

7  Podziękowania

8  Dodatek A

9  Dodatek B

10  Przydatne źródła

11  O autorze

12  Przypisy

Książka ta służy wyłącznie celom informacyjnym i nie może zastępować porady lekarskiej. Autor i wydawca nie ponoszą żadnej odpowiedzialności w związku z bezpośrednim lub pośrednim stosowaniem w praktyce przedstawionych tu informacji. W odniesieniu do swojej konkretnej sytuacji zdrowotnej musisz skonsultować się z lekarzem. Wymienienie dowolnych produktów w tej książce nie oznacza ich zalecania przez autora czy wydawcę.

Wiele nazw stosowanych przez producentów i sprzedawców w celu wyróżnienia ich produktów ma charakter marek. W miejscach, gdzie występują one w tej książce, a wydawca był świadom ich roli jako nazwy handlowej, są one pisane wielką literą.

Tytuł oryginału: Why We Get Sick. The Hidden Epidemic at the Root of Most Chronic Disease—and How to Fight It

Przekład: Dariusz Rossowski

Redakcja: Anna Strożek, Maria Zalasa

Korekta: Justyna Techmańska

Projekt okładki i stron tytułowych: Joanna Wasilewska/Katakanasta

Copyright © 2020 by Benjamin Bikman. Published by arrangement with BenBella Books, Inc., Folio Literary Management, LLC, and GRAAL Literary Agency.

Copyright for the Polish edition and translation © JK Wydawnictwo Sp. z o.o. sp. k., 2021

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych bez uprzedniego wyrażenia zgody przez właściciela praw.

ISBN 978-83-8225-067-1

Wydanie I, Łódź 2021

JK Wydawnictwo sp. z o.o. sp. k.

ul. Krokusowa 3, 92-101 Łódź

tel. 42 676 49 69

www.wydawnictwofeeria.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer firmy Elibri

Przygnębiająco brzmią nagłówki prasowe artykułów o stanie zdrowia w krajach rozwiniętych. Coraz więcej jest zawałów serca, cukrzycy czy zwyrodnień układu nerwowego takich jak choroba Parkinsona czy Alzheimera (…). Znamy te choroby lepiej niż kiedykolwiek w przeszłości, a mimo to wydaje się, że jesteśmy wobec nich bezsilni. Może jednak dolegliwości te nie są osobnymi, niepowiązanymi ze sobą schorzeniami, lecz wynikają z jednego stanu fizjologicznego – nadmiernego poziomu insuliny – który stanowi tło ich wszystkich? W książce Jak pokonać insulinooporność, główną przyczynę chorób naszych czasów Benjamin Bikman dociera do pierwotnej przyczyny współczesnych chorób przewlekłych i zarysowuje spójną drogę do odzyskania i utrzymania przez nas zdrowia.

Robb Wolf, autor bestsellerów z list

„New York Timesa” i „Wall Street Journal”

Książka ta stanowi wyjątkowy, świetnie udokumentowany wkład do zrozumienia insulinooporności jako podstawowej przyczyny chorób przewlekłych i procesów starzenia się. Dobrze i przystępnie napisany tekst dr. Bikmana jest skierowany zarówno do specjalistów, jak i do szerokiego grona odbiorców, którzy poszukują sposobu na powrót do dobrego stanu zdrowia.

Nina Teicholz, autorka The Big Fat Suprise, dziennikarz naukowy „New York Timesa”

Najwyższa pora, aby termin „insulinooporność” wszedł do codziennego słownika. To, że miliony ludzi nie mają świadomości tego powszechnego schorzenia i jego poważnych następstw, jest gigantycznym problemem, któremu książka Jak pokonać insulinooporność, główną przyczynę chorób naszych czasów stara się zaradzić.

dr Aseem Malhotra, kardiolog,

wykładowca medycyny opartej na faktach

Oparta na solidnym fundamencie naukowym oraz na w pełni udokumentowanych wynikach badań książka Jak pokonać insulinooporność, główną przyczynę chorób naszych czasów stanowi wszechstronny elementarz insulinooporności oraz jej oddziaływania na niemal wszystkie układy w organizmie. Doktor Bikman oferuje nam nie tylko zrozumiałe wyjaśnienie, jak i dlaczego rozwija się oporność na insulinę, lecz również zalecenia pozwalające ją leczyć. Jeżeli chcesz poznać tło powstawania większości chorób przewlekłych prześladujących dziś świat uprzemysłowiony oraz sposób ich zwalczania – trafiłeś na właściwą książkę. Gorąco ją polecam!

lek. med. Michael R. Eades,

współautor bestsellera Protein Power

Insulinooporność leży u źródła prawie wszystkich chorób przewlekłych, z którymi się obecnie zmagamy, i w ostatecznym rozrachunku kosztuje nas niezliczone miliardy dolarów przeznaczanych na opiekę zdrowotną, a także ogrom ludzkiego cierpienia. Profesor Ben Bikman po mistrzowsku wyjaśnia rolę insulinooporności w różnych chorobach, jej wpływ na organizm, oraz, co najważniejsze, sposoby jej zwalczania. Każde pojawiające się w tej książce stwierdzenie jest poparte odniesieniami do badań, lecz pomimo tego aparatu naukowego tekst jest przystępny dla wszystkich odbiorców i stanowi wciągającą lekturę!

lek. med. Shawn Baker,

autor The Carnivore Diet i szef MeatRx.com

Dokonany przez profesora Bikmana imponujący przegląd informacji naukowych o metabolizmie człowieka niezbicie wykazuje, że insulinooporność to wróg zdrowia publicznego numer jeden! Interesuje cię pozbycie się nadmiernej ilości tkanki tłuszczowej, optymalizacja czynności mózgu, zapobieżenie chorobom serca, zmniejszenie ryzyka nowotworu czy zwiększenie płodności? Ekspercko dobrany materiał z badań naukowych nie pomija żadnego aspektu zdrowia. Bardzo niewielu autorów dysponuje wiedzą i zdolnością do sporządzenia takiej syntezy doświadczeń, która wzbudza zaufanie zarówno lekarzy i badaczy, jak i szerokiego grona obeznanych z nauką czytelników. Ta książka, pieczołowicie opatrzona odwołaniami do fachowej literatury, przez wiele lat będzie służyć jako cenne źródło wiedzy.

lek. med. Georgia Ede,

specjalistka psychiatrii żywieniowej

Dla Cheryl, Samary, Elizabeth i Ashera

Przedmowa

Przedmowa

Zeszłe stulecie było świadkiem niebywałego postępu w rozwoju nauk medycznych. W 1900 roku ludzie umierali przede wszystkim na infekcje dróg oddechowych (zapalenie płuc lub grypę), gruźlicę i zakażenia układu pokarmowego. Gdyby więc zadać pytanie: „Dlaczego chorujemy?” w 1900 roku, pierwszą wskazywaną przyczyną byłyby choroby zakaźne. Dziś jednak taka odpowiedź nie jest już poprawna. Dzięki polepszeniu warunków sanitarnych, higienie osobistej i cudownym lekom, takim jak antybiotyki oraz środki przeciwwirusowe, choroby zakaźne nie powodują już zgonu tak wielu Amerykanów.

Na pytanie: „Dlaczego chorujemy?” udziela się obecnie zupełnie innych odpowiedzi. Dwie główne przyczyny zgonów (choroba serca i nowotwory), a ponadto trzy z kolejnych pięciu przyczyn zgonów (zaburzenia ukrwienia mózgu, choroba Alzheimera i cukrzyca) są powiązane z przewlekłymi chorobami metabolicznymi1. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat systematycznie wzrastała zachorowalność na te zaburzenia. Dlaczego? Na następnych stronach przekonasz się, że do ich powstawania w wielkim stopniu przyczynia się jedna sprawa: insulinooporność i hiperinsulinemia (czyli nadmierne stężenie insuliny we krwi). Ale zaraz, czy to nie są dwie sprawy? Nie, bo są to dwie strony tego samego medalu, różniące się tylko perspektywą, z jakiej przyglądamy się zjawisku.

 

Jako nefrolog specjalizuję się w chorobach nerek i stwierdzam, że najczęstszą przyczyną niewydolności tego narządu jest cukrzyca typu 2. W ciągu zaledwie 30 lat czterokrotnie zwiększyła się liczba osób, u których rozpoznano cukrzycę, a ja byłem świadkiem wyrządzanych przez nią spustoszeń w organizmie. Nie chodzi tylko o niewydolność nerek. Pacjenci z cukrzycą typu 2 są też bardziej narażeni na choroby kardiologiczne, udar mózgu, nowotwory, utratę wzroku, uszkodzenia nerwów obwodowych, amputację kończyn i przewlekłe infekcje.

Choroby przewlekłe mają wiele przyczyn i wiążą się z różnymi czynnikami, wiemy jednak, że cukrzyca typu 2, klasyczny stan hiperinsulinemiii i insulinooporności, należy do najistotniejszych z nich. Z kolei niedostateczne rozumienie przez nas zasadniczych przyczyn cukrzycy sprawia, że całkowicie błędnie podchodzimy do diagnozowania i leczenia tej choroby. U pacjentów rozpoznaje się cukrzycę typu 2 dopiero wtedy, gdy poziom glukozy we krwi wymyka się u nich spod kontroli. Jednakże przyczyny choroby – nadmierna masa ciała i narastająca oporność na insulinę – pojawiają się na długo przed tym, jak stawia się diagnozę. Jak w swojej książce wyjaśnia dr Benjamin Bikman, trzeba przyglądać się insulinie. Insulinooporność jest wstępem do cukrzycy oraz przyczynia się do wielu innych schorzeń. Autor wskazuje na powiązania insulinooporności z chorobami mózgu, serca, naczyń krwionośnych, narządów wewnętrznych i z innymi problemami zdrowotnymi, malując obraz przyczyn rozpowszechniania się chorób przewlekłych oraz możliwości przeciwdziałania im. Ogromne kompetencje Bena jako wykładowcy, naukowca i pisarza rozbłyskują tu pełnym światłem.

Poznałem dr. Bena Bikmana podczas międzynarodowej konferencji żywieniowej. Omawiałem na niej kliniczne korzyści cyklicznych głodówek (intermittent fasting) w przypadku otyłości i cukrzycy typu 2, czyli dwóch zasadniczych chorób hiperinsulinemicznych. Ben przedstawiał procesy molekularne leżące u podstaw działania insuliny i jej wpływu na zdrowie i chorobę. To, co ja obserwowałem klinicznie, Ben zgłębiał w swoim laboratorium od strony analitycznej, i wielkie wrażenie natychmiast wywarło na mnie to, jak wyjaśnił mechanizm wielu korzystnych efektów metabolicznych widzianych przeze mnie u pacjentów. Ben dysponuje zarówno rozległą wiedzą, jak i umiejętnością przekazywania jej, co stanowi rzadkie połączenie. Niewątpliwie zna insulinę na wylot, lecz potrafi również w prosty i zrozumiały sposób komunikować tę wiedzę szerokiemu gronu odbiorców. Od tamtej pory miałem okazję wysłuchać jego kilku innych wykładów i zawsze było to dla mnie cenne doświadczenie oraz źródło nowych informacji. Umysł Bena jest ostry jak laser, sięga od razu do sedna bez plątania się w dygresjach. Teraz dr Bikman udostępnia zgromadzoną przez siebie wiedzę w książce Jak pokonać insulinooporność, główną przyczynę chorób naszych czasów.

Podobnie jak Ben również ja jestem autorem, a w swoich książkach analizowałem przyczyny tycia i ich związki z cukrzycą typu 2. W Kodzie otyłości i Cukrzycę można wyleczyć naświetlałem rolę insuliny oraz skutki nadmiaru tego hormonu w krwiobiegu. W niniejszej książce Ben mierzy się z podobnym problemem, ale na większą skalę, wskazuje bowiem na insulinę jako przyczynę powstawania rozmaitych chorób przewlekłych. Ich rozpiętość jest wielka, jednak, o dziwo, wszystkie w znacznym stopniu wiążą się z tym „niepozornym hormonem trzustki”, jak zwie go dr Bikman. Zebrał on ogromne ilości badań naukowych, aby móc kompetentnie przedstawić obraz tego hormonu i dalekosiężne skutki jego oddziaływania w organizmie – zarówno gdy cieszymy się zdrowiem, jak i gdy popadamy w chorobę.

Insulina okazuje się kluczowym czynnikiem w wielu chorobach, które niestety coraz bardziej się rozpowszechniają – od migrenowych bólów głowy do stłuszczenia wątroby, nadciśnienia tętniczego i otępienia. Ben przedstawia badania, które łączą te (i inne) pozornie odległe zaburzenia z insulinoopornością. Ta zaś, podobnie jak wiele innych schorzeń, występuje niezwykle często; niedawno przeprowadzone badanie wskazuje, że aż 85 procent dorosłych Amerykanów może być opornych na insulinę2, w innych krajach odsetek ten jest zapewne podobny lub jeszcze wyższy.

Jak pokonać insulinooporność, główną przyczynę chorób naszych czasów to jednak coś znacznie więcej niż sygnał alarmowy, powiadamiający nas o tym istotnym, a słabo znanym schorzeniu. Choć konsekwencje pozostania bezczynnym w stosunku do insulinooporności są nader poważne, diagnoza nie musi stanowić dożywotniego wyroku. Istnieją pewne proste, poparte dowodami naukowymi metody pokonywania tego stanu oraz zapobiegania mu. Co więcej, żadna z nich nie wymaga zażywania kolejnych leków, poddawania się operacji czy wszczepiania implantów. Rozwiązanie tkwi w diecie i stylu życia.

Nie jest to jednak kolejne wezwanie do mniejszego spożycia kalorii i rozpoczęcia joggingu. Ben daleko wykracza poza filozofię „mniej jedz, więcej się ruszaj”, która poniosła społeczne fiasko, a pokazuje bardziej zniuansowaną perspektywę fizjologiczną. Rozsądna strategia dr. Bikmana opiera się na łatwej, lecz skutecznej diecie oraz zmianach w stylu życia, pozwalających na odzyskanie zdrowego poziomu insuliny. Choć część przedstawionych tu informacji potwierdza skuteczność rutynowych zaleceń lekarskich, Ben pokazuje, że insulinooporność jest w wielkiej mierze efektem naszych codziennych wyborów. W konsekwencji nasz styl życia może być zarówno winowajcą, jak i – dzięki wsparciu pomocnymi i niekonwencjonalnymi spostrzeżeniami – lekarstwem.

Tak, insulinooporność może być „epidemią, o jakiej nigdy nie słyszałeś”. Jeśli jednak mamy powstrzymać rosnące słupki otyłości, cukrzycy, choroby Alzheimera, chorób serca i innych, przyszła pora na bliższe przyjrzenie się insulinie… i uświadomienie sobie, że klucz do naszego zdrowia spoczywa w naszych rękach.

dr Jason Fung

autor książek

Kod otyłości i Cukrzycę można wyleczyć

Wstęp

Wstęp

Jesteśmy chorzy. Na całym świecie toczymy bitwę z chorobami należącymi dawniej do rzadkości – i w wielu przypadkach ją przegrywamy. Każdego roku 10 milionów ludzi umiera na świecie na raka, a 20 milionów na choroby serca. Kolejnych 50 milionów mieszkańców planety ma chorobę Alzheimera, a blisko pół miliarda cukrzycę.

Wraz z coraz częstszym występowaniem schorzeń tego typu wzrasta też obecność innych stanów chorobowych, nieprowadzących bezpośrednio do zgonu. Uważa się, że około 40 procent dorosłych na świecie ma nadwagę lub otyłość. Ponadto u ponad połowy mężczyzn w wieku powyżej 45 lat obserwuje się niższy od optymalnego poziom testosteronu, a niemal co dziesiąta kobieta ma nieregularne miesiączki lub jest niepłodna.

Choć może się wydawać, że są to niezależne od siebie zaburzenia, wszystkie one (i nie tylko one) mają wspólny mianownik: w różnym stopniu są powodowane lub pogłębiane przez insulinooporność. Niewykluczone, że ty też już masz insulinooporność. Z niedawnego badania3 wynika, że cierpi na nią prawdopodobnie aż 85 procent dorosłych Amerykanów wraz z połową dorosłej populacji Meksyku, Chin i Indii oraz ponad jedna trzecia dorosłych w Europie i Kanadzie. Problem ten jest co najmniej tak samo nasilony na Wyspach Pacyfiku, w północnej Afryce i na Bliskim Wschodzie.

W rzeczywistości insulinooporność jest najczęściej występującym zaburzeniem zdrowotnym na świecie. Każdego roku dotyka ona więcej ludzi – dorosłych i dzieci – niż jakakolwiek inna dolegliwość. Mimo to większość z nas nie słyszała o tym zaburzeniu, a jeśli nawet słyszała, często nie rozumie jego istoty. Nie zaskakuje mnie to. Jestem profesorem specjalizującym się w naukach biomedycznych i chociaż teraz moja praca naukowa koncentruje się na oporności na insulinę, był czas, kiedy sam nie miałem o niej pojęcia.

Jak stałem się ekspertem od choroby, o której wcześniej nie słyszałem

Jeśli dziwi cię, dlaczego nie słyszałeś więcej o insulinooporności, mimo że jest tak powszechna – nie jesteś w tym osamotniony. Ja też nie znałem tego zaburzenia, dopóki na jego trop nie skierowały mnie profesjonalne zainteresowania akademickie. A nawet wówczas w pierwszej chwili nie miałem zamiaru analizować samej insulinooporności, szybko jednak moje zainteresowania badawcze zaczęły się krystalizować.

W pierwszych latach XXI wieku pisano o otyłości nie mniej niż teraz. Lektura pewnego fachowego artykułu o wydzielanych przez tkankę tłuszczową hormonach, które płyną z krwią i oddziałują na wszystkie części ciała, zafascynowała mnie tak, że postanowiłem lepiej poznać te mechanizmy. Moje badania początkowo dotyczyły adaptacji mięśni do ćwiczeń fizycznych, ale pod wpływem wspomnianego artykułu zainteresowałem się procesami adaptacji organizmu do otyłości. Nie ma powodu, aby takie procesy nie zachodziły. Zdumiewająca jest determinacja ludzkiego ciała do nieprzerwanego funkcjonowania pomimo takich niezdrowych uwarunkowań jak otyłość (niestety – jak zobaczysz dalej – nie wszystkie adaptacje tego typu są dla nas korzystne). Im więcej na ten temat czytałem, tym więcej poznawałem argumentów przemawiających za tym, że w miarę przyrostu tkanki tłuszczowej w organizmie narasta oporność na insulinę, czyli zmniejsza się reaktywność na działanie tego hormonu.

Prowadzone przeze mnie badania do przewodu doktorskiego obracały się wokół źródeł insulinooporności, nie miałem natomiast najmniejszego pojęcia o tym, jakie wywołuje ona konsekwencje zdrowotne. Olśnienia doznałem dopiero, gdy zostałem wykładowcą uniwersyteckim.

Moim pierwszym zadaniem dydaktycznym było prowadzenie zajęć dla studentów niższych lat na temat fizjopatologii, czyli sposobów funkcjonowania poszczególnych układów organizmu w warunkach choroby lub urazu. W ramach działalności naukowej analizowałem przyczyny powstawania insulinooporności, w tamtym czasie nie sądziłem jednak, że może ona mieć jakikolwiek inny związek z chorobami przewlekłymi niż to, że bywa pierwszym krokiem do cukrzycy typu 2 oraz pomniejszym czynnikiem choroby serca.

Kiedy zacząłem opracowywać wykłady dla studentów, starałem się wykorzystać swoją specjalistyczną wiedzę, wplatając zagadnienie insulinooporności, gdzie tylko mogłem. I nagle otworzyły mi się oczy. Szczególnie dobrze pamiętam, jak przygotowywałem się do wykładu o zaburzeniach sercowo-naczyniowych – będących najczęstszą przyczyną zgonów na świecie – i ze zdumieniem odkryłem niezliczone artykuły naukowe naświetlające najróżniejsze mechanizmy bezpośredniego powodowania przez insulinooporność nadciśnienia tętniczego, wysokiego poziomu cholesterolu, tworzenia się płytek miażdżycowych i tak dalej. Było to coś zdecydowanie więcej niż pomniejszy czynnik!

Zacząłem poszukiwać danych o występowaniu insulinooporności w innych chorobach i przekonałem się, że jest ona obecna niemal w każdej chorobie przewlekłej (zwłaszcza w schorzeniach, które wynikają z diety bogatej w żywność wysokoprzetworzoną i nienaturalną, jak zobaczysz dalej).

Podobna myśl – że insulinooporność powoduje inne choroby oprócz cukrzycy – nigdy nie przyszła mi nawet do głowy, mimo że byłem uważany za eksperta od insulinooporności! Zażenowany swoim brakiem wiedzy byłem równie zaskoczony tym, że taką samą ignorancją wykazywała się większość pozostałych naukowców i lekarzy. Skoro zaś specjaliści nauk biomedycznych nie zdawali sobie sprawy z roli insulinooporności u podłoża najczęstszych chorób przewlekłych, domyślałem się, że przeciętny człowiek tym bardziej nie ma o tym pojęcia. Zastanawiałem się, dlaczego insulinooporność nie pojawia się częściej w rozmowach o zdrowiu. Z czasem zrozumiałem, że do uchwycenia tego problemu w całej jego złożoności trzeba przedrzeć się przez tysiące naukowych periodyków i artykułów, rozumieć fachowy język i zdołać połączyć wszystkie kropki. A jeszcze trudniejsze jest zastosowanie wniosków z tych danych empirycznych w praktyce. Nic dziwnego, że tylko niewielu ludzi dostrzega zagrożenie, jakim jest insulinooporność.

W ostatnich latach, gdy skala tego problemu ujawniła się jeszcze dobitniej, wielokrotnie proszono mnie o prezentację wyników moich badań. Dzięki temu mogłem docierać z informacjami na ten temat do ludzi na całym świecie podczas wystąpień na forum publicznym, wywiadów internetowych i dyskusji na YouTube. Żadna z tych form wypowiedzi nie zapewnia jednak dostatecznie dużo przestrzeni, aby można było w niej zawrzeć wszystko, co chciałbym przekazać. Z tego doświadczenia zrodziła się idea niniejszej książki.

 

Moim głównym celem jest jasna prezentacja odkryć naukowych o insulinooporności, tak by każdy mógł dostrzec, czym jest ten stan i dlaczego stanowi zagrożenie. Chcę uzbroić cię w wiedzę o możliwościach zapobiegania insulinooporności oraz pozbywania się jej, które to możliwości są oparte na rzetelnych, opublikowanych doniesieniach naukowych. Chcę pokazać ci sposoby prewencji chorób polegające na prostych zmianach w stylu życia, bez konieczności zażywania lekarstw.

Badania, na których opieram tę książkę, zostały przeprowadzone i opublikowane przez setki laboratoriów i szpitali na całym świecie, w których zajmowano się tymi zagadnieniami od ponad stulecia. Na mnie, jako autora i naukowca, ta długa historia gromadzenia dowodów działa uskrzydlająco – nic z tego, co tu piszę, nie jest zaledwie moją osobistą opinią, lecz wynika z opublikowanych i recenzowanych doniesień naukowych (jeśli więc któreś z przedstawionych przeze mnie wniosków nie będą ci odpowiadać, obawiam się, że będziesz się musiał zmierzyć z siłą danych empirycznych).