Stosunki międzynarodowe w Europie 1945-2009

Tekst
0
Recenzje
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

1 L. Gelberg (wstęp i oprac.), Prawo międzynarodowe i historia dyplomatyczna. Wybór dokumentów. Tom III, Warszawa 1960, s. 26-27.

2 Tamże, s. 27-28.

3 Tamże, s. 28-30.

4 Tamże, s. 44.

5 J. Łojek, Dzieje sprawy Katynia, Białystok 1989.

6 L. Gelberg, op. cit.

7 Deklaracja trzech mocarstw, Teheran, 1 grudnia 1943 r. w: L. Gelberg, op. cit., s. 82-83.

8 M.K. Kamiński, Rząd RP Stanisława Mikołajczyka wobec konferencji przywódców Wielkiej Brytanii, Związku Radzieckiego i Stanów Zjednoczonych w Teheranie (28 listopada – 1 grudnia 1943 r.), w: J. Machnik, J. Stawowy-Kawka (red.), Prace Komisji Środkowoeuropejskiej, Tom V, Kraków 1997, s. 109-127.

9 N. Davies, Powstanie 44, Kraków 2004, s. 581.

10 H. Kissinger, Dyplomacja, Warszawa 1996, s. 448.

11Teheran-Jałta-Poczdam. Dokumenty konferencji szefów rządów trzech wielkich mocarstw, Warszawa 1972, s. 3-90.

12 E.R., Stettinius jun., Roosvelt and the Russians. The Yalta Conference, London 1950, s. 13.

13 H. Batowski, Wojna a dyplomacja 1945, Poznań 1972, s. 17-19.

14 J. Krasucki, Historia polityczna Europy Zachodniej 1945–2002, Poznań 2003, s. 15.

15Teheran-Jałta-Poczdam, op. cit., s. 201-203.

16 Tamże, s. 206.

17 J. Kukułka, Historia współczesna stosunków międzynarodowych 1945–2000, Warszawa 2001, s. 24.

18 Ch. Zorgbibe, Histoire des relations internationales 1945–1962, Paris 1995, s. 22.

19 H. Kissinger, Dyplomacja, op. cit., s. 475.

20 W. Roszkowski, Półwiecze. Historia polityczna świata po 1945 roku, Warszawa 1997, s. 15.

21 W. Dobrzycki, Historia stosunków międzynarodowych w czasach nowożytnych, Warszawa 1996, s. 561.

22 P. Johnson, Historia świata od roku 1917 do lat 90-tych, Londyn 1992, s. 584-585.

23 E.R. Stettinius, op.cit., s. 46.

24Teheran-Jałta-Poczdam, op. cit., s. 207.

25 A. Garlicki, Historia 1939–1996/97. Polska i świat, Warszawa 1997, s. 131.

26 W. Materski, Teheran, Jałta, San Francisco, Poczdam, Warszawa 1987, s. 157.

27 H. Kissinger, Dyplomacja, op. cit., s. 455.

28 Tamże, s. 455.

29 T. Wolsza, Rząd RP na obczyźnie wobec wydarzeń w kraju 1945–1950, Warszawa 1998, s. 14-18.

30 Cyt. za: K. Tarka, Emigracyjna dyplomacja. Polityka zagraniczna rządu RP na uchodźctwie 1945–1990, Warszawa 2003, s. 14.

31Teheran-Jałta-Poczdam, op. cit., s. 210-217.

32 Ch. Zorgbibe, op. cit., s. 22.

33 Ph. de Gaulle, De Gaulle mon pêre, Paris 2003, s. 269.

34 W. Materski, Teheran..., op. cit., s.195.

35 J. de Launay, Historia tajnej dyplomacji od 1914 do 1945, Kraków 1970, s. 375.

36 L. Gelberg, op. cit., s. 133-134.

37 M. Vaďsse, Remarques sur la capitulation a Reims, w: 8 mai: la victoire en Europe, Lyon 1985, s. 148-149.

38 L. Gelberg, op. cit., s. 132-133.

39 Tamże, s. 135-140.

40 J. Krasuski, Polityka czterech mocarstw wobec Niemiec, Poznań 1967, s. 16.

41 Tamże.

42 W. Materski, Teheran..., op. cit., s. 189.

43 S. Bieleń, Prawo w stosunkach międzynarodowych. Wybór dokumentów, Warszawa 1996, s. 22-45.

44 W. Morawiecki, Narody Zjednoczone. Zamierzenia i rzeczywistość, Warszawa 1970, s. 54-56 oraz S. Parzymies, Polska w Organizacji Narodów Zjednoczonych, w: Janusz Symonides (red.), Organizacja Narodów Zjednoczonych. Bilans i perspektywy, Warszawa 2006, s. 425-463

45 Ch. Zorgbibe, op.cit., s. 27.

46Documents of the UN Conference on International Organization. San Francisco 1945. Tom I, London – New York 1945, s. 168.

47 D. David (red.), Est-Ouest 1945/1990, Paris 1992, s. 45.

48Teheran-Jałta-Poczdam, op. cit., s. 459-491.

49 Postanowienia w sprawie Niemiec zostaną szczegółowo omówione w rozdziale II książki.

49 W. Dobrzycki, Historia..., op. cit., s. 565.

50Teheran-Jałta-Poczdam, op. cit., s. 495-507.

51 Zob. szerzej W. Materski, Dyplomacja Polski „lubelskiej”, lipiec 1944-marzec 1947, op. cit., s. 211-222

52Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie międzynarodowej, „Zbiór Dokumentów”, Warszawa 1965, dokument nr 156, s.763.

53 D. Holloway, Stalin and the Bomb. New Heven 1994, s. 116-117.

54 Ch. de Gaulle, Pamiętniki wojenne, t. III. Ocalenie 1944–1946, Warszawa 1966, s. 321 oraz Georges-Henri Soutou, La guerre de Cinquante Ans. Les relations Est-Ost 1943-1990, Paris 2001, s. 66: Francuski historyk pisze, że Stalin wymusił na de Gaulle’u wymianę przedstawicieli między rządem francuskim i PKWN. Podpisanie traktatu radziecko-francuskiego w grudniu 1944 r. oraz sprawę PKWN chciał Stalin wykorzystać dla dyplomatycznego podporządkowania sobie Francji i wykorzystania jej historii i politycznej roli w celu łatwiejszego podporządkowania sobie Europy Wschodniej.

55 H. Kissinger, Dyplomacja, op. cit., s. 474.

56Documents français relatifs á l’Allemagne. (Aoűt 1945–Février 1947), Paris 1947, s. 8-9.

57 R. Zięba, Stanowisko Polski w sprawie paryskich traktatów pokojowych, Warszawa 1981, s. 11-28.

58 A. Kastory, Pokój z Rumunią, Bułgarią i Węgrami w polityce wielkich mocarstw (1944–1947), Rzeszów 1981 r., s. 215-307.

59 Tamże, s. 77-157.

60 G.-H. Soutou, op. cit., s. 141-143.

61 J. B. Duroselle, Histoire diplomatique de 1919 á nos jours, Paris 1971, s. 424-436.

62 J. Kukułka, Historia współczesna..., op. cit., s. 37.

63Najnowsza historia świata 1945-1995, Tom I pod red. A. Patka i in., Kraków 1997, s. 53; oraz United Nations Treaty Series, vol. 41, 1949, s. 50-149.

64Najnowsza historia świata..., op.cit., s. 54-55; L. Gelberg, op. cit., s. 226-268.

65Najnowsza historia świata..., op. cit. s. 55-56; oraz United Nations Treaty Series, vol. 42, 1949, s. 34-93.

66Najnowsza historia świata..., op.cit., s. 56-57; oraz United Nations Treaty Series, vol. 41, 1949, s. 168-229.

67Najnowsza historia świata..., op.cit., s. 57-58; oraz United Nations Treaty Series, vol. 48, 1950, s. 228-274

Rozdział II Problem Niemiec. początki zimnej wojny w Europie i podział Europy

Problem Niemiec był główną kwestią stosunków międzynarodowych w Europie po II wojnie światowej. Walka o to, które z dwóch zwycięskich supermocarstw – Związek Radziecki czy Stany Zjednoczone – podporządkuje sobie Niemcy, rozpoczęła się bezpośrednio po podpisaniu przez nie aktu bezwarunkowej kapitulacji. Była to walka o oblicze powojennej Europy. Nazajutrz po podpisaniu przez Niemcy bezwarunkowej kapitulacji, czyli 9 maja 1945 r., Stalin odrzucił w przemówieniu wygłoszonym w Moskwie ideę rozbicia Niemiec na wiele małych państw i zapewnił, że nie jest zamiarem ZSRR unicestwienie narodu niemieckiego1. Już na konferencji poczdamskiej ujawniły się między Związkiem Radzieckim z jednej strony oraz Stanami Zjednoczonymi i Wielką Brytanią z drugiej zasadnicze różnice stanowisk natury politycznej i gospodarczej odnośnie do rozwiązania kwestii niemieckiej. Chodziło nie tylko o sposób kontroli Niemiec, ściągania reparacji, określenia winy i ukarania zbrodniarzy wojennych czy ustanowienia stosunków między strefami okupacyjnymi, ale o sprawy bardziej zasadnicze, jak perspektywy traktatu pokojowego, model ustrojowy okupowanych Niemiec czy też polityka gospodarcza na obszarze całego kraju.

Jeśli nawet udało się w Poczdamie uzgodnić wspólną politykę wobec Niemiec, to szybko okazało się, że cztery mocarstwa – gdyż bezpośrednio po konferencji porozumienia poczdamskie zaakceptowała, jak wiadomo, nieobecna w Poczdamie Francja – odmiennie rozumieją ich realizację. Rozbieżności w polityce mocarstw okupacyjnych najwyraźniej ujawniały się na zwoływanych dwa razy do roku konferencjach ich ministrów spraw zagranicznych w sprawie Niemiec. Zimna wojna zaczęła się praktycznie bezpośrednio po zakończeniu konferencji poczdamskiej. Wbrew ustaleniom przyjętym w sprawie Niemiec przez mocarstwa sojusznicze, rozpoczęły one działania zmierzające do pozyskania całych Niemiec dla swych politycznych celów.

1. Uchwały konferencji poczdamskiej w sprawie Niemiec

Niemcy były głównym przedmiotem dyskusji i ustaleń na konferencji poczdamskiej Wielkiej Trójki. Z pięciu części uchwał poczdamskich2 najważniejsza była część zatytułowana O Niemczech, poświęcona Zasadom politycznym i gospodar-czym, mającym służyć za podstawę do traktowania Niemiec w początkowym okresie kontroli. Stwierdza się tam na wstępie, że armie sojusznicze okupują całe Niemcy oraz, że nadszedł czas, aby naród niemiecki spłacił dług za straszliwe zbrodnie popełnione pod kierunkiem tych, których uczynki „otwarcie aprobował i którym był ślepo posłuszny”. Podkreśla się następnie, że na konferencji osiągnięto porozumienie co do zasad politycznych i gospodarczych postępowania sprzymierzeńców w stosunku do zwyciężonych Niemiec przez cały okres, w którym sojusznicy sprawować będą nad Niemcami kontrolę. Stwierdza się, że celem porozumienia jest wprowadzenie w życie Deklaracji Krymskiej dotyczącej Niemiec, a jego istota sprowadza się do tego, aby „Niemcy już nigdy więcej nie stały się groźbą dla swych sąsiadów i dla zachowania pokoju światowego”. Odżegnując się od zamiaru zniszczenia narodu niemieckiego lub obrócenia go w niewolników, sojusznicy deklarują jednocześnie zamiar dania narodowi niemieckiemu sposobności odbudowy swego życia na podstawach demokratycznych i pokojowych i jeśli z tej sposobności skorzysta, zajęcia miejsca wśród wolnych i pokojowych narodów świata.

 

Sam tekst porozumienia, dotyczącego politycznych i gospodarczych zasad traktowania Niemiec, składa się z dziewiętnastu punktów, z czego dziesięć poświęconych jest kwestiom politycznym, a pozostałe gospodarczym. Najważniejsza zasada, tak zwane pięć „D” mówiła o konieczności demilitaryzacji, denazyfikacji, decentralizacji, demokratyzacji oraz dekartelizacji Niemiec.

W części odnoszącej się do zasad politycznych służących za podstawę traktowania Niemiec znajdujemy stwierdzenie, że władzę najwyższą w Niemczech sprawować będą głównodowodzący siłami zbrojnymi czterech mocarstw. Każdy z nich miałby działać według instrukcji swojego rządu we własnej strefie okupacyjnej. Jako członkowie Rady Kontroli mogli oni również wspólnie decydować w sprawach dotyczących Niemiec jako całości. Za podstawowe cele okupacji Niemiec, które determinować miały działalność Rady Kontroli, uznano: zupełne rozbrojenie i demilitaryzację Niemiec oraz likwidację całego przemysłu niemieckiego użytego do produkcji wojennej lub nadzór nad nim; przekonanie narodu niemieckiego, że nie może uchylać się od odpowiedzialności za swój los, gdyż sam ściągnął na siebie chaos i cierpienia; zniszczenie partii narodowosocjalistycznej i związanych z nią organizacji oraz zakazanie jakiejkolwiek propagandy narodowosocjalistycznej i militarystycznej; przygotowanie do odbudowy niemieckiego życia politycznego na podstawie demokratycznej i do ewentualnego powrotu Niemiec do współpracy pokojowej w życiu międzynarodowym.

W związku z tym zapowiedziano uchylenie wszystkich ustaw narodowosocjalistycznych o charakterze ustrojowym lub wprowadzających dyskryminację z racji rasy, wyznania lub przekonań politycznych; przestępcy wojenni, przywódcy narodowosocjalistyczni, wpływowi zwolennicy nazizmu oraz osoby czynnie przeciwstawiające się okupacji lub jej celom będą aresztowani i oddani pod sąd lub internowani; wszyscy aktywni członkowie partii narodowosocjalistycznej oraz osoby wrogie celom sojuszników mają być usunięte z urzędów publicznych oraz z odpowiedzialnych stanowisk w ważnych przedsiębiorstwach prywatnych; edukacja i sądownictwo będą zreorganizowane w duchu demokracji; administracja powinna być oparta na zasadzie decentralizacji ustroju politycznego i rozwoju samorządności lokalnej, co oznacza swobodę działania demokratycznych partii politycznych, wprowadzenie systemu przedstawicielskiego w administracji okręgowej, prowincjonalnej i w landach, natomiast czasowo nie będzie tworzony centralny rząd niemiecki, a ważniejsze działy administracji ogólnoniemieckiej (finanse, transport, łączność, handel zagraniczny i przemysł), kierowane przez sekretarzy stanu, będą funkcjonować pod kierunkiem Rady Kontroli. Dopuszczono wolność słowa, prasy i religii oraz tworzenia związków zawodowych z ograni-czeniami wynikającymi z potrzeb bezpieczeństwa wojskowego.

Zasady gospodarcze przewidywały przede wszystkim eliminację niemieckiego potencjału wojennego w drodze zakazu produkcji broni, amunicji i sprzętu wojskowego oraz likwidacji bazy produkcyjnej. Nakazano decentralizację gospodarki niemieckiej w celu likwidacji jej nadmiernej koncentracji i jej przestawienie na rozwój rolnictwa i przemysłu o charakterze pokojowym. Jednocześnie w okresie okupacji Niemcy miały być traktowane jako jednolita całość gospodarcza, a nadzór nad gospodarką niemiecką miał się odbywać tylko w zakresie niezbędnym dla realizacji celów okupacji oraz zaspokojenia potrzeb armii okupacyjnych. Do sprawowania nadzoru nad przestrzeganiem zasad kontroli gospodarczej ustanowionej przez Radę Kontroli mieli być włączeni sami Niemcy. Zapowiedziano poczynienie kroków w celu remontu środków transportu, zwiększenia wydobycia węgla oraz produkcji rolnej, jak też odbudowy domów mieszkalnych i podstawowych przedsiębiorstw komunalnych. Nakazano także Radzie Kontroli objęcie nadzorem i przejęcie do swojej dyspozycji kapitałów niemieckich znajdujących się za granicą. Przyjęto zasadę, że po wypłaceniu przez Niemcy odszkodowań powinno pozostać im tyle zasobów, aby naród niemiecki nie musiał korzystać z pomocy z zewnątrz.

Odrębna część uchwał poczdamskich, złożona z dziesięciu punktów, dotyczyła odszkodowań niemieckich na rzecz koalicji. Ustalono, że żądania odszkodowawcze każde z czterech mocarstw zaspokoi w swojej strefie okupacyjnej oraz z majątku niemieckiego znajdującego się za granicą. W dopełnieniu odszkodowań ze swojej strefy ZSRR miał otrzymać w ciągu pięciu lat dodatkowe odszkodowania ze stref zachodnich. Jednocześnie ZSRR zrzekał się wszelkich pretensji z tytułu odszkodowań z udziałów niemieckich w obcych przedsiębiorstwach znajdujących się w strefach zachodnich oraz do aktywów niemieckich za granicą we wszystkich krajach, z wyjątkiem Bułgarii, Finlandii, Węgier, Rumunii i wschodniej Austrii. Z kolei USA i Wielka Brytania rezygnowały z podobnych pretensji we wschodniej strefie okupacyjnej, jak również w wymienionych wyżej krajach. ZSRR nie zgłaszał ponadto pretensji do złota zdobytego w Niemczech przez wojska sojuszników.

Kolejne ustalenia Wielkiej Trójki odnoszące się do Niemiec to: porozumienie w sprawie floty niemieckiej i statków handlowych, decyzja przekazania ZSRR miasta Königsberg z obszarem przyległym, „zanim sprawy terytorialne zostaną ostatecznie załatwione w traktacie pokojowym” oraz zapowiedź decyzji dotyczących przestępców wojennych. Chodziło o tych przestępców, których zbrodni, zgodnie z Deklaracją Moskiewską z 1943 r. „nie można związać z określoną miejscowością geograficzną”. Trzy mocarstwa potwierdziły swój zamiar szybkiego przekazania tych przestępców wymiarowi sprawiedliwości, gdy tylko zakończą się w tej sprawie rozmowy w Londynie między przedstawicielami Francji, USA, Wielkiej Brytanii i ZSRR.

2. Realizacja przez cztery mocarstwa uchwał poczdamskich w sprawie Niemiec

W dniu 30 sierpnia 1945 r. władzę zwierzchnią nad Niemcami objęła Sojusznicza Rada Kontroli, mająca swoją siedzibę w Berlinie, złożona z gubernatorów wojskowych czterech stref okupacyjnych, którymi byli: Dwight D. Eisenhower, Gieorgij K. Żukow, Bernard L. Montgomery oraz Pierre Koenig. Strefa amerykańska obejmowała środkowe i południowo-wschodnie Niemcy, a więc Hesję, Bawarię i część Badenii Wirtembergii oraz enklawę wokół Bremy na północy. Strefa radziecka obejmowała Niemcy północno-wschodnie z Meklemburgią, Brandenburgią, Saksonią i Turyngią. Strefę brytyjską stanowiły Niemcy północno-zachodnie ze Szlezwikiem-Holsztynem, Dolną Saksonią, Westfalią i północną Nadrenią. W skład okupacyjnej strefy francuskiej, najmniejszej z czterech stref, usytuowanej w południowo-zachodnich Niemczech wzdłuż granicy z Francją wchodziły: część Badenii Wirtembergii, kraj Saary oraz Nadrenia Palatynat.

Zgodnie z uchwałami poczdamskimi Sojusznicza Rada Kontroli miała prowadzić jednolitą politykę okupacyjną w całych Niemczech, co wymagało stosowania zasady jednomyślności przy podejmowaniu decyzji. Jeśli nawet udało się w Poczdamie uzgodnić wspólną politykę wobec Niemiec, to szybko okazało się, że cztery mocarstwa odpowiedzialne za Niemcy odmiennie rozumieją jej realizację. Najczęściej odrębne stanowisko demonstrowali przedstawiciele Związku Radzieckiego i Francji. W przypadku Związku Radzieckiego chodziło o zasadnicze różnice natury ideologicznej, które zeszły na drugi plan, kiedy trzeba było walczyć ze wspólnym wrogiem, ale które musiały ponownie się ujawnić w warunkach zwycięstwa. Dotyczyło to przede wszystkim wdrażania w Niemczech zasad demokratycznych w życiu społecznym oraz zasad wolnorynkowych w gospodarce. W przypadku Francji, która dążyła do trwałego osłabienia Niemiec poprzez ich rozczłonkowanie, a co najmniej daleko idącą decentralizację, występowały kontrowersje w tej właśnie dziedzinie z trzema pozostałymi sojusznikami3. Daleko idąca zbieżność między Związkiem Radzieckim i Francją dała się zauważyć w zakresie polityki reparacyjnej, której celem był maksymalny demontaż niemieckiego przemysłu, gdy tymczasem Stany Zjednoczone i Wielka Brytania myślały o jak najszybszej odbudowie gospodarki niemieckiej jako silnego składnika zachodniego systemu gospodarczego.

Zanim rozbieżności nabrały tak poważnego charakteru, że dalsza współpraca okazała się niemożliwa, Sojusznicza Rada Kontroli odnotowała pewne osiągnięcia w sferze legislacyjnej. Przyjęto szereg aktów prawnych w odniesieniu do całych Niemiec. Dotyczyły one m.in. zniesienia ustaw wyjątkowych wprowadzonych przez władze nazistowskie, likwidacji wszelkich organizacji faszystowskich, ustalenia wysokości produkcji stali na poziomie 5,8 mln ton rocznie, reorganizacji sądownictwa, warunków i przebiegu przymusowych przesiedleń ludności niemieckiej z Austrii, Czechosłowacji, Polski i Węgier, planu reparacji i uprzemysłowienia powojennych Niemiec4. Za jedną z najważniejszych, ale również ostatnich wspólnych decyzji zwycięskich aliantów uznać należy ustawę Sojuszniczej Rady Kontroli Niemiec z 25 lutego 1947 r. o likwidacji państwa pruskiego. Stwierdza się tam, że państwo pruskie, które od dawna było kolebką militaryzmu i reakcji w Niemczech, jego rząd centralny i wszystkie jego organy zostają rozwiązane5.

Przejawem wcześniejszych zgodnych działań czterech mocarstw było ustalenie zasad pociągnięcia do odpowiedzialności oraz osądzenia niemieckich zbrodniarzy wojennych. Cztery mocarstwa podpisały 8 sierpnia 1945 r. w Londynie porozumienie „w przedmiocie ścigania i karania głównych przestępców wojennych oraz statutu Międzynarodowego Trybunału Wojskowego”6. Powołany na podstawie porozumienia Międzynarodowy Trybunał Wojskowy odbył pierwsze posiedzenie w Berlinie 18 października 1945 r. Następnie w dniach od 20 listopada 1945 r. do 1 października 1946 r. procedował w Norymberdze. Niemieckich zbrodniarzy oskarżono o zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości. Jeżeli zbrodnie przeciwko pokojowi, polegające na wszczynaniu i prowadzeniu wojny agresywnej zakazanej przez Pakt Brianda-Kelloga oraz zbrodnie wojenne, polegające na nieprzestrzeganiu praw i zwyczajów wojennych (konwencje haskie) były naruszeniem istniejącego prawa międzynarodowego, to zbrodnie przeciwko ludzkości nie były dotąd zakazane żadną konwencją w prawie międzynarodowym jako czyny przestępcze i trybunał musiał w tym wypadku odwołać się do prawa naturalnego7.

Aktem oskarżenia objętych było 22 zbrodniarzy, członków rządu, przywódców partii hitlerowskiej NSDAP, naczelnych dowódców Wehrmachtu. Skazano 19, z tego 12 na karę śmierci przez powieszenie, 7 na długoletnie więzienie, a 3 uniewinniono. Sprawa przemysłowca Kruppa została oddalona ze względu na zły stan jego zdrowia. Najwyższą karę otrzymali: zaocznie Martin Borman – zastępca Hitlera, Herman Göring – marszałek Rzeszy (przed egzekucją popełnił samobójstwo zażywając truciznę), feldmarszałek Wilhelm Keitl – szef sztabu Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu, generał Alfred Jodl – szef sztabu dowodzenia w Naczelnym Dowództwie Wehrmachtu, Joachim von Ribbentrop – minister spraw zagranicznych Niemiec oraz Ernst Kaltenbrunner, Hans Frank, Wilhelm Frick, Alfred Rosenberg, Fritz Sauckel, Arthur Seyss-Inquart, Julius Streicher. Trybunał uznał przestępczy charakter kierownictwa NSDAP, tajnej policji państwowej gestapo, służby bezpieczeństwa SD oraz sztafet ochronnych, czyli SS. Kwalifikacja ta nie dotyczyła aparatu biurowego i techniczno-administracyjnego tych struktur. Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w rezolucji z 11 grudnia 1946 r. uznało podstawy orzekania Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w Norymberdze, zawarte w jego statucie i w wydanym wyroku za obowiązujące zasady prawa międzynarodowego. W styczniu 1946 r. powołany został Międzynarodowy Trybunał Wojskowy ds. Dalekiego Wschodu, którego statut był identyczny ze statutem trybunału norymberskiego.

 

Proces norymberski był jednym z ostatnich ważnych przejawów wspólnych działań koalicji antyniemieckiej, stanowiącym – jak pisze Józef Kukułka – „prawne, psychologiczne i moralne uwieńczenie wysiłków wojskowych i politycznych koalicji antyhitlerowskiej”8. Nie obyło się jednak bez votum separatum sędziego radzieckiego w stosunku do wyroku trybunału. Sprzeciwił się on uniewinnieniu trzech oskarżonych, karę dożywotniego więzienia dla Hessa uznał za zbyt niską, a także zakwestionował fakt nieuznania za organizacje przestępcze rządu III Rzeszy, sztabu generalnego oraz naczelnego dowództwa Wehrmachtu. Należy dodać, że ZSRR udało się nie dopuścić do przedstawienia w procesie materiałów dowodowych odnoszących się do paktu Ribbentrop – Mołotow z 23 sierpnia 1939 r. i do konsekwencji tego paktu, obejmujących okres od czasu jego zawarcia do czerwca 1941 r. Występującemu w procesie radzieckiemu prokuratorowi Rudence nie powiodła się natomiast próba obciążenia niemieckich zbrodniarzy wojennych odpowiedzialnością za zbrodnię katyńską.

Proces norymberski nie zakończył ścigania niemieckich zbrodniarzy wojennych. Dalsze procesy odbyły się zarówno na terenie Niemiec, jak i poza ich granicami. W zachodnich strefach okupacyjnych Niemiec oskarżono łącznie 12 457 osób, z czego skazano 6100, w tym 9 na karę śmierci. W strefie radzieckiej pociągnięto do odpowiedzialności w sumie 16 572 osoby, z czego skazano 12 807, w tym 118 na karę śmierci. W procesach przeciwko niemieckim przestępcom wojennym prowadzonych poza granicami Niemiec wydano łącznie około 50 tys. wyroków skazujących. Około 30 tys. osób podejrzanych o przestępstwa wojenne schroniło się prawdopodobnie w Ameryce Łacińskiej i Kanadzie9.

Rozbieżności w polityce mocarstw okupacyjnych wobec Niemiec najwyraźniej ujawniały się na zwoływanych dwa razy do roku konferencjach ich ministrów spraw zagranicznych. W latach 1945–1949 odbyło się sześć takich konferencji. Na każdej z nich problem niemiecki był w mniejszym lub większym zakresie przedmiotem dyskusji, chociaż omawiano również inne kwestie. Najwięcej uwagi poświęcono mu podczas posiedzeń w Paryżu wiosną i latem 1946 r., w Moskwie w marcu i kwietniu 1947 r., w Londynie w listopadzie i grudniu 1947 r. oraz ponownie w Paryżu w maju i czerwcu 1949 r.

Francja już na pierwszym posiedzeniu Rady Ministrów Spraw Zagranicznych, które odbywało się w Londynie od 26 września do 2 października 1945 r. próbowała zakwestionować porozumienie Wielkiej Trójki z konferencji poczdamskiej co do Zasad politycznych i gospodarczych mających służyć za podstawę do traktowania Niemiec w początkowym okresie kontroli. Zastrzeżenia francuskie dotyczyły „przewidywanego przywrócenia centralnego rządu w Niemczech, przywrócenia działalności partii politycznych dla całych Niemiec oraz utworzenia centralnych ośrodków administracyjnych, które byłyby kierowane przez sekretarzy stanu o uprawnieniach rozciągających się na całe terytorium niemieckie”. Francja proponowała, aby w przypadku ustanowienia centralnej administracji niemieckiej wyłączyć spod jej kompetencji region reńsko-westfalski, który zawsze był bazą wypadową Niemiec przeciwko jej zachodnim sąsiadom10.

Wobec tego, że żadne z pozostałych trzech mocarstw okupacyjnych nie chciało poprzeć stanowiska Francji, Rada Ministrów Spraw Zagranicznych, obradująca w Londynie, nie podjęła dyskusji nad jej propozycją, co spowodowało, że Francja odmówiła wszelkich rozmów w Sojuszniczej Radzie Kontroli na temat jedności administracyjnej, gospodarczej i politycznej Niemiec. Zasada jednomyślności podejmowanych decyzji utrudniała Radzie funkcjonowanie. Stany Zjednoczone rozpatrywały wówczas możliwość rewizji postanowień poczdamskich, dotyczących jednomyślności decyzji Sojuszniczej Rady Kontroli lub wyłączenia okupacyjnej strefy francuskiej przy tworzeniu centralnej administracji niemieckiej, czemu sprzeciwiła się jednak Wielka Brytania.

Świadomość konieczności zmiany polityki amerykańskiej w stosunku do Niemiec pojawiła się w Stanach Zjednoczonych dość szybko po Poczdamie, a wiązała się z polityką faktów dokonanych, jaką ZSRR prowadził w Europie Środkowej. Już 5 stycznia 1946 r. prezydent Truman stwierdził w rozmowie z sekretarzem stanu Jamsem Byrnesem: „Myślę, że dłużej nie możemy bawić się w kompromisy”11. W dwa miesiące później Churchill powtórzył publicznie na amerykańskim uniwersytecie w Fulton to, co napisał do Trumana w maju 1945 r. o „żelaznej kurtynie”, która dzieli Europę, nie jak poprzednio wzdłuż linii od Lubeki do Korfu, ale od Szczecina do Triestu12.

Niemniej jednak Stany Zjednoczone jeszcze co najmniej do połowy 1946 r. stały na stanowisku, że problem niemiecki należy rozwiązać na drodze porozumienia czterech mocarstw odpowiedzialnych za Niemcy. Jeszcze w kwietniu 1946r. amerykański sekretarz stanu James F. Byrnes przedłożył na posiedzeniu Rady Ministrów Spraw Zagranicznych w Paryżu plan w sprawie Niemiec, przewidujący zjednoczenie Niemiec jako państwa neutralnego, pozostającego przez 25 lat pod kontrolą czterech mocarstw. Cel, jaki przyświecał temu planowi, sprowadzał się de facto do zagwarantowania bezpieczeństwa państwom europejskim, zwłaszcza Francji, Wielkiej Brytanii i ZSRR, pozbawiając tym samym racji bytu sprzeciw Francji wobec jedności ekonomicznej Niemiec, usankcjonowania amerykańskiej obecności wojskowej w Europie oraz ograniczenia twardej polityki reparacyjnej ZSRR w jego strefie okupacyjnej.

Realizacja planu miała w zamyśle jego autorów powstrzymać ZSRR przed dalszą sowietyzacją państw Europy Środkowej13. Plan Byrnesa nie zyskał jednak aprobaty żadnego z trzech pozostałych mocarstw odpowiedzialnych za Niemcy. Wielka Brytania wobec rosnącej dominacji ZSRR w Europie Środkowej obawiała się podobnej polityki w strefie radzieckiej i opowiadała się już za rozpoczęciem integracji trzech stref zachodnich. Francja od początku przeciwna była tworzeniu wszelkich centralnych organów władzy w Niemczech, o czym próbowała bezskutecznie przekonać partnerów na posiedzeniu Rady Ministrów Spraw Zagranicznych w Paryżu. ZSRR, który generalnie opowiadał się za jednością Niemiec, co potwierdził Mołotow w Paryżu, skrytykował plan Byrnesa, gdyż przeciwny był utrwaleniu obecności amerykańskiej w Europie, a ponadto obawiał się, że zjednoczenie Niemiec spowoduje trudności ze spłatą odszkodowań wojennych. Reasumując, należy stwierdzić, że problem Niemiec był dla mocarstw okupacyjnych najważniejszym problemem w Europie jeszcze długo po Poczdamie. Obawiano się, że Niemcy szybko podniosą się po klęsce i będą szukać okazji do rewanżu. Stopniowo w świadomości sojuszników zachodnich rodziło się jednak przekonanie, że głównym zagrożeniem dla nich nie są Niemcy, ale ZSRR14.

3. Powstanie dwóch państw niemieckich

W tej sytuacji doszło do zmiany amerykańskiej polityki w sprawie Niemiec. Ważnym wydarzeniem, które zapoczątkowało tę zmianę było przemówienie amerykańskiego sekretarza stanu Jamesa Byrnesa, wygłoszone w Stuttgarcie 6 września 1946 r., w którym zapowiedział połączenie trzech zachodnich stref okupacyjnych. Amerykański sekretarz stanu opowiedział się za szybkim utworzeniem w Niemczech centralnej administracji, powołaniem tymczasowego federalne- go rządu niemieckiego, powrotem Niemców do rodziny narodów wolnych i miłujących pokój, sprzeciwił się rozczłonkowaniu Niemiec w drodze odłączenia od nich Zagłębia Ruhry i Nadrenii, zaproponował odbudowę ekonomicznej jedności Niemiec poprzez połączenie pozostałych stref okupacyjnych. Zaproponował jednocześnie zawarcie traktatu między czterema mocarstwami w sprawie rozbrojenia i demilitaryzacji Niemiec na okres 40 lat. James Byrnes zakwestionował także wielkość terytorium przyznanego Polsce na konferencji poczdamskiej oraz ostateczny charakter granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej15. W tym samym duchu na początku października 1946 r. wypowiedział się w Izbie Gmin premier Wielkiej Brytanii – Clement Attlee. Skłoniło to Stalina do zabrania głosu na temat przyszłości Niemiec. W wywiadzie, udzielonym 23 października 1946 r. amerykańskiemu dziennikarzowi Hughowi Bailliemu, premier Związku Radzieckiego opowiedział się za demilitaryzacją i demokratyzacją Niemiec, ale także za ich gospodarczym i politycznym zjednoczeniem16.

Oznaczało to, że niedawni sojusznicy rozpoczęli już walkę o względy Niemców. Ich deklaracje w sprawie Niemiec z września i października 1946 r. uważa się za początek zimnej wojny między systemem komunistycznym i skupionymi wokół USA demokracjami zachodnimi. W tej rozgrywce chwilowo nie mogła jeszcze określić swego miejsca Francja, będąca z jednej strony pod presją zachodnich sojuszników oczekujących jej przyłączenia się do ich koncepcji odbudowy państwa niemieckiego, a z drugiej własnego społeczeństwa popierającego gaullistowską ideę przeciwstawienia się odbudowie zjednoczonego państwa niemieckiego. Dlatego też Francja nie zaakceptowała od razu układu brytyjsko-amerykańskiego z 2 grudnia 1946 r. o połączeniu stref okupacyjnych, którego wynikiem było powstanie 1 stycznia 1947 r. tzw. Bizonii i wyłączenie jej spod kompetencji Sojuszniczej Rady Kontroli17. Francja doprowadziła natomiast, za zgodą trzech pozostałych mocarstw, do połączenia 22 grudnia 1946 r. unią celną, walutową i gospodarczą ze swoim terytorium niemieckiego okręgu Saary. Ten stan usankcjonowany został w konstytucji Saary uchwalonej 15 grudnia 1947 r., która ponadto przewidywała, że w przyszłości Saara będzie politycznie niezależna od Niemiec, a jej interesy w dziedzinie polityki zagranicznej i obronnej reprezentować będzie Francja.18.