Badania jakościowe t.2

Tekst
0
Recenzje
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Ostatnia spośród możliwości generalizacji ma odmienny charakter. Nie jest generalizacją formalną (na teorię czy populację), lecz generalizacją o charakterze hermeneutycznym (opartą na interpretacji). Badacz, który szczegółowo i w naturalistyczny sposób przedstawia przypadek, dostarcza czytelnikom raportu swoistego przeżycia zastępczego. Dobre studium przypadku daje odbiorcy poczucie osobistej obserwacji zdarzeń oraz możliwość czynienia własnych uogólnień, które mogą następować na skutek zetknięcia z jego indywidualnymi doświadczeniami, przez konfrontację z podobnymi przypadkami, które wzmacniają lub modyfikują wcześniej wysunięte wnioski. Stake i Trumbull (1982) nazwali ten proces „generalizacją naturalistyczną”, z kolei Lincoln i Guba (1985) w ogóle rezygnują z pojęcia generalizacji, proponując w zamian termin „przystawalność”. Ten sposób generalizowania dotyczy przede wszystkim, choć nie wyłącznie, autotelicznych studiów przypadku (pozbawionych bezpośrednich odniesień do teorii bądź szerszych zjawisk). Flyvbjerg (2006, s. 238) w następujący sposób opisuje konstruowanie badania poszerzającego możliwość takich generalizacji:

Unikam łączenia przypadku ze specjalistycznymi teoriami akademickimi. Przypadki odnoszę raczej do szerszych filozoficznych twierdzeń obecnych w wielu obszarach nauki. Staram się pozostawiać przestrzeń dla czytelników z różnorodnymi zasobami wiedzy, by mogli stworzyć własne interpretacje i wyciągnąć różne wnioski […]. Celem jest pozwolenie, by studium było czymś innym dla każdego z odbiorców.

1.1.3. Typy studiów przypadku

W zależności od potrzeb badaczy, w tym od przyjętych celów badań, można wyróżnić różne typy studiów przypadku. Na przykład Bent Flyvbjerg (2006, s. 230) zbudował typologię przypadków, przyjmując jako kryterium wyboru przydatność danego przypadku ze względu na jego zawartość informacyjną. Stworzona przez Flyvbjerga typologia studiów przypadku została zaprezentowana w tabeli 1.1.

Zdaniem Flyvbjerga wybór przypadku niekoniecznie oznacza realizację tylko jednego typu. Studium przypadku może być jednocześnie skrajne, krytyczne i paradygmatyczne (Flyvbjerg 2006, s. 233). Dwa środkowe typy – maksymalnie zróżnicowane przypadki i przypadki krytyczne – będą preferowane przez badaczy o orientacji postpozytywistycznej, ponieważ zakładają implicite pewną regularność rzeczywistości społecznej i możliwość jej wyjaśniania za pomocą teorii o różnym stopniu ogólności.

Z kolei Robert Yin za punkt wyjścia do podziału przypadków na różne typy przyjął kryterium celu badań. Szczegółową charakterystykę wybranych typów studium przypadku wyróżnionych przez Yina zawiera tabela 1.2.

Tabela 1.1. Typologia przypadków wyróżniona przez Flyvbjerga


Przypadki skrajne/dewiacyjne (extreme/deviant cases) Mają na celu uzyskanie informacji na temat niezwykłych bądź nietypowych przypadków. Zakłada się, że często ujawniają one więcej informacji, ponieważ aktywizują większą liczbę aktorów i mechanizmów podstawowych dla badanego przypadku. Przykład: badanie społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw w sytuacji konfliktu z interesariuszami. Założono w nim, że konflikt jest sytuacją skrajną, pozwalającą w sposób szczególnie wyraźny zaobserwować normy i wartości, którymi kierują się uczestnicy interakcji. Uczestniczący w nim aktorzy muszą zająć określone stanowisko i podjąć jakieś działania. Dzięki temu poszerza się spektrum możliwych obserwacji (Strumińska-Kutra 2010).
Przypadki maksymalnie zróżnicowane (maximum variation cases) Ukierunkowane na uzyskanie informacji dotyczących znaczenia różnych uwarunkowań dla danego procesu/zjawiska i jego wyniku (np. trzy lub cztery przypadki są mocno zróżnicowane w jednym z wymiarów: wielkość, forma organizacji, lokalizacja, budżet). Przykład: we wspomnianych badaniach nad odpowiedzialnością przedsiębiorstw analizie poddano przypadki konfliktów z interesariuszami o różnorodnych zasobach władzy, zakładając, że to właśnie zasoby (np. kapitał materialny, kulturowy lub społeczny) decydują o możliwości kształtowania sposobu, w jaki koncepcja odpowiedzialności jest realizowana przez poszczególne przedsiębiorstwa (Strumińska-Kutra 2010).
Przypadki krytyczne (critical cases) Służą pozyskaniu informacji, które pozwalają na logiczną dedukcję typu: „Jeśli to jest/nie jest trafne dla tego przypadku, to może mieć zastosowanie/może nie mieć zastosowania do wszystkich przypadków”. Poszukujemy takich przypadków, w których przewidywania teorii sprawdzą się z największym lub najmniejszym prawdopodobieństwem. Przykład 1.2 pokazuje dobór przypadku ze względu na największe prawdopodobieństwo wystąpienia przewidywanych teoretycznie zjawisk. Jako przykład doboru ze względu na najmniejsze prawdopodobieństwo wystąpienia przewidywanych zjawisk Flyvbjerg podaje klasyczne studium Roberta Michelsa (1915) nad procesami oligarchizacji w organizacjach. Wybierając organizację o strukturze horyzontalnej, powstałą w sposób oddolny, mógł przetestować uniwersalność twierdzenia o oligarchizacji. Testowanie takie opiera się na przypuszczeniu: „Jeżeli również ta organizacja okaże się oligarchiczna, to można przyjąć, że większość organizacji taka jest”.
Przypadki paradygmatyczne (paradigmatic cases) Rozwijają metaforę lub ustanawiają szkołę dla dziedziny, której dotyczą – są to przypadki, które podkreślają bardziej ogólne charakterystyki badanych społeczności. Jako przykład Flyvbjerg podaje badanie Michela Foucault (1975; wyd. pol. 1998) nad europejskimi więzieniami, z którego wnioski zostały odniesione do mechanizmów obecnych w kulturze europejskiej.

Źródło: opracowanie własne na podstawie Flyvbjerg (2006).

Tabela 1.2. Typologia przypadków wyróżniona przez Yina


Eksploracyjne studium przypadku (exploratory case) W efekcie postępowania badawczego pozwala na zdefiniowanie ogólnych pytań i hipotez do przyszłych badań (wstęp do badań właściwych) lub na oszacowanie wykonalności procedur badawczych planowanych w dalszych badaniach.
Opisowe studium przypadku (descriptive case) Opisuje zjawisko w sposób kompleksowy z uwzględnieniem kontekstu jego występowania. Klasycznym przykładem tego typu studium przypadku są badania Williama F. Whyte’a na temat nieformalnej grupy etnicznej żyjącej w małej społeczności – dzielnicy Cornerville, zawarte w książce Street Corner Society (1943). Whyte opisuje działania jednostek, strukturę grupy i społeczną strukturę dzielnicy.
Eksplanacyjne studium przypadku (explanatory case) Koncentruje się na analizie przyczyn i efektów występujących relacji. Klasycznym przykładem tego typu jest studium przypadku dotyczące kryzysu kubańskiego w Zatoce Świń z 1961 roku. Jego autor Graham T. Allison w pracy Essence of Decision (1971) stara się wyjaśnić, dlaczego Związek Radziecki umieścił pociski na Kubie, dlaczego Stany Zjednoczone odpowiedziały na te działania blokadą i dlaczego Związek Radziecki ostatecznie usunął te pociski.

Źródło: opracowanie własne na podstawie Yin (2003a, 2003b).

Yin zaproponował jeszcze inny sposób rozróżnienia strategii studium przypadku, opierając się na takim wymiarze, jak liczba przypadków. W zależności od badanej liczby przypadków wyróżnił pojedyncze studium przypadku oraz wielokrotne studium przypadku (Yin 2003a, s. 43–44; Saunders, Lewis, Thornhill 2009, s. 146–147).

Wielokrotne studium przypadku charakteryzuje się logiką eksperymentu, który w zależności od wartości oddziałującej zmiennej niezależnej albo przynosi podobne, albo przeciwstawne/kontrastujące wyniki. Kryterium doboru przypadków do badań jest obecność określonych uwarunkowań, a celem jest sprawdzenie, czy ich występowanie rzeczywiście prowadzi do przewidzianych przez teorię efektów (Yin 2003a, s. 47–53). Ten sposób pojmowania studium przypadku oddaje logikę stojącą za maksymalnym różnicowaniem przypadków z typologii Flyvbjerga i jest typowy dla przedstawicieli postpozytywizmu uznających logikę eksperymentu za podstawowy sposób rozumowania naukowego.

Zdaniem Yina (2003a, s. 40–42) decyzja o wyborze pojedynczego studium przypadku powinna zapaść, gdy jest on:

• krytycznym studium przypadku – by przetestować istniejącą teorię. Taka sytuacja pojawia się wtedy, gdy dany przypadek spełnia wszystkie założenia danej teorii, pozostaje więc dla niej wystarczającym sprawdzianem,

• przykładem rzadkich bądź unikalnych uwarunkowań – w celu uzyskania nowych informacji na temat mechanizmów już występujących, gdy w danym przypadku towarzyszą im nietypowe okoliczności, mogące ukazać jakiś ich niezbadany dotychczas aspekt; nietypowa sytuacja może także dostarczyć podstaw do stworzenia jakiejś nowej typologii (np. opisu nieznanej jednostki chorobowej),

• reprezentatywnym bądź typowym przypadkiem – by uchwycić codzienne warunki czy zwykłe sytuacje, co pozwoli na odniesienie wniosków z badań do pozostałych przypadków należących do danej grupy (np. badanie jednej, typowej firmy z branży po to, by wypowiedzieć się na temat innych firm również w niej działających),

• nowatorskim przypadkiem – gdy pojawia się możliwość przeprowadzenia badań zjawisk, które do tej pory były poza zasięgiem badaczy albo nie były obiektem ich zainteresowań,

 

• przypadkiem badanym w długiej perspektywie czasowej – istnieje możliwość badania danego przypadku w różnych okresach: dwóch lub więcej punktach czasowych.

Żeby pełniej zobrazować warunki stosowania pojedynczego lub wielokrotnego studium przypadku, w tabeli 1.3 zestawiono ich mocne i słabe strony.

Prezentację istniejących typologii studiów przypadku zamyka propozycja opracowana przez Roberta Stake’a (2009), który za punkt wyjścia przyjął cele badawcze. Wyróżnione przez Stake’a typy studiów przypadku znajdują się w tabeli 1.4.

Tabela 1.3. Pojedyncze versus wielokrotne studium przypadku


Typ studium przypadku Mocne strony Słabe strony
Pojedyncze studium przypadku (single case) • Pozwala na otrzymanie bogatego opisu zjawiska oraz kontekstu jego występowania, ujawnia głęboką strukturę społecznych zachowań. • Pozwala na dostrzeżenie przez badacza nowych teoretycznych relacji i na postawienie pytań dotyczących już znanych „starych” relacji. • Umożliwia dogłębne zrozumienie badanego zjawiska oraz kontekstu jego występowania (koncentracja na porównaniu w ramach tego samego kontekstu). • Generowanie teorii na bazie jednego studium przypadku jest trudne, a jej teoretyczne ugruntowanie jest mniej przekonujące, chyba że mamy do czynienia z przypadkiem krytycznym.
Wielokrotne studium przypadku (multiple case) • Daje lepsze podstawy do generowania teorii (należy jednak pamiętać o konieczności zachowania metodologicznego rygoru, który uprawnia do dokonywania uogólnień). • Pozwala na replikację indywidualnych przypadków, dzięki czemu umożliwia szybsze dostrzeżenie „wzorca”, podkreślając również komplementarne aspekty zjawiska. • Umożliwia bardziej kompletny teoretyczny opis zjawiska. • Niebezpieczeństwo braku zrozumienia i opisu kontekstu społecznej dynamiki badanego zjawiska, co może być wynikiem ograniczonych możliwości pogłębionej analizy tych aspektów. • Niebezpieczeństwo koncentracji na ogólnym modelu kosztem utraty z pola widzenia kontekstu danego przypadku i roli, jaką mogą odgrywać w nim konkretne uwarunkowania (niebezpieczeństwo pominięcia kontekstu, w którym występuje dane zjawisko). • Niebezpieczeństwo koncentracji na zbyt powierzchownych danych kosztem głębszego poznania społecznej dynamiki. • Niebezpieczeństwo zbudowania zniekształconego obrazu w wyniku powierzchownego zbadania danego problemu. • Niebezpieczeństwo dobrania studiów przypadku, które raczej ilustrują model, niż pomagają w zrozumieniu społecznych uwarunkowań.

Źródło: opracowanie własne na podstawie Eisenhardt (1991), Dyer, Wilkins (1991).

Tabela 1.4. Typologia przypadków wyróżniona przez Stake’a


Wewnętrzne studium przypadku(intrinsic case study) Przedmiotem zainteresowania jest przypadek w jego pełnej szczegółowości i zwyczajności, nie podejmuje się żadnej próby uogólniania wykraczającej poza pojedynczy przypadek ani nie próbuje się stworzyć teorii.
Instrumentalne studium przypadku (instrumental case study) Jego celem jest dostarczenie wglądu w określone kwestie lub weryfikacja uogólnień. Mimo że dany przypadek jest badany dogłębnie, to uwaga badacza skupia się na czymś innym (tj. na możliwości tworzenia uogólnień, w tym teoretycznych, lub na rozumieniu zjawiska, np. narkomanii wśród nastolatków).
Zbiorowe studia przypadków(collective case study) Badana jest pewna liczba przypadków w celu poznania ogólnego zjawiska lub stworzenia dotyczącej go teorii.

Źródło: opracowanie własne na podstawie Stake (2009).

1.2. Jak realizować badania z użyciem strategii studium przypadku?

Na początku zaznaczyłyśmy, że strategia studium przypadku jest używana na wiele sposobów w zależności od paradygmatycznych przekonań badaczy. Chcąc zaprezentować rodzaj praktycznego przewodnika pozwalającego na zaprojektowanie badania własnego, musimy więc wybrać podejście osadzone w określonym paradygmacie. Dalsze rozważania nawiązują do opinii wyrażonej między innymi przez Davida Silvermana, że badania jakościowe powinny łączyć wgląd z rygorem metodologicznym (zob. Creswell 2007). Uwzględniają również poszukiwanie procesów i struktur, które dostarczają nie tylko opisu, lecz także przyczynowego wyjaśnienia zdarzeń (Miles, Huberman 2000, s. 4) – stąd podkreślanie istotności teoretycznego ujęcia przedmiotu badań. Cechy te sprawiają, że prezentowany przewodnik lokuje się głównie w nurcie postpozytywistycznym, uznającym jednak złożoność ludzkich zachowań, społecznie konstruowany charakter rzeczywistości oraz trudność wyróżniania relacji przyczynowo-skutkowych (Sharma 2010). Tam, gdzie było to możliwe, starałyśmy się wskazywać rozwiązania charakterystyczne dla badań studium przypadku realizowanych w obrębie innych paradygmatów.

1.2.1. Projektowanie badania jako tworzenie łańcucha dowodów

Projektowanie badania rozpoczyna się od sformułowania problemu, który będzie przedmiotem analiz, oraz uzasadnienia potrzeby przeprowadzenia badań w wybranym przez nas obszarze. Do możliwych powodów można zaliczyć: chęć wypełnienia luk obecnych w literaturze przedmiotu, dostarczenie wiedzy na temat niezbadanych lub słabo przebadanych obszarów życia społecznego, społeczną doniosłość problemu lub powody praktyczne, takie jak dążenie do rozwiązania określonego problemu, na przykład organizacyjnego. Niezwykle istotnym momentem jest sformułowanie celu badania. W połączeniu z pytaniem badawczym decyduje on o strukturze całego postępowania badawczego. Za cel możemy postawić sobie zrozumienie, opis danego zjawiska, odtworzenie znaczeń nadawanych zjawisku przez jego uczestników. Możemy wówczas wybrać autoteliczne lub instrumentalne studium przypadku. Jeżeli naszym celem stanie się rozwinięcie teorii na dany temat, to zdecydujemy się raczej na wielokrotne studium przypadku. Jeżeli za cel postawimy sobie sprawdzenie lub modyfikację teorii, to wybór padnie na studium przypadku krytyczne lub maksymalizujące różnice.

Pytania badawcze wskazują tematy i kwestie, które staną się punktem odniesienia dla prowadzenia procesu badawczego. Są one jednocześnie powiązane z perspektywą ogólną (teoretyczną) i szczegółową (dotyczącą określonego przypadku), ponieważ zazwyczaj celem badacza jest zarówno zrozumienie przypadku, jak i sformułowanie na jego podstawie uogólnień (Becker 1992; Stake 2009).

Dalej zostaną zaprezentowane poszczególne kroki postępowania badawczego. Są one ze sobą logicznie powiązane, tworząc spójny ciąg decyzji, rozpoczęty wyborem określonej perspektywy pojęciowej/teoretycznej. Może to być ogólna perspektywa kształtująca sposób patrzenia na zjawisko, jak teorie krytyczne, feministyczne, metafora kultury organizacyjnej, lub bardziej skonkretyzowany system teoretyczny, na przykład teoria konfliktu czy socjalizacji. Skoro decydujemy się na badanie określonego zjawiska, to należy wybrać odpowiedni przypadek do badania, a w obrębie tego przypadku poszukiwać zdarzeń, postaw, wyobrażeń dotyczących badanego tematu. Musimy więc zdecydować, gdzie i za pomocą jakich narzędzi będziemy szukać interesujących nas przejawów zjawiska.

Gdy już zbierzemy odpowiednie dane (tj. powiązane z interesującym nas tematem), musimy je uporządkować i poddać analizie w taki sposób, by umożliwiła nam ona udzielenie odpowiedzi na pytanie badawcze. Ponieważ studium przypadku ma charakter indukcyjny lub półindukcyjny[9], proces analizy może przeplatać się z procesem zbierania danych. Badania typu jakościowego charakteryzuje duża elastyczność. Etap zbierania danych może zaowocować zmianą pytania badawczego lub uzupełnieniem go o nowe pytania, lepiej odzwierciedlające zaobserwowane problemy.

Na podstawie uporządkowanego i poddanego analizie materiału powinniśmy móc wyciągnąć ostateczne wnioski będące odpowiedzią na pytanie badawcze i odnoszące się do przyjętych ram teoretycznych. Poszczególne kroki tworzą ściśle powiązany łańcuch zdarzeń, który za Robertem Yinem można nazwać „łańcuchem dowodów”, sięgający od pytań badawczych do ostatecznych rezultatów badania (zob. rysunek 1.1). Spójność tych kroków bywa też nazywana metodologiczną odpowiedniością (Morse, Richards 2002; Creswell 2007, s. 42).

Na każdym etapie będziemy napotykać problemy wymagające decyzji o charakterze etycznym. Badania jakościowe z założenia są prowadzone „blisko ludzi” i w mniejszym lub większym stopniu ingerują w ich świat. Szczególnie wrażliwe kwestie dotyczą negocjowania dostępu do danego środowiska, angażowania badanych w proces badawczy oraz zbierania danych, które niejednokrotnie mają charakter osobisty, emocjonalny albo wiążą się z różnie rozumianym interesem osób lub grup zaangażowanych w badanie. Prowadząc badania i opracowując ich wyniki, a w szczególności planując ich publikację, musimy mieć na uwadze, czy podjęte decyzje nie będą miały negatywnych konsekwencji dla osób biorących udział w naszym projekcie (więcej na ten temat, zob. Creswell 2007; Hatch 2002; Silverman 2007; zob. również rozdz. 2, „Etyka w badaniach jakościowych”, w tomie pierwszym podręcznika).


Rysunek 1.1. Projektowanie badania jako tworzenie łańcucha dowodów

Źródło: opracowanie własne.

1.2.2. Krok pierwszy: czego chcemy się dowiedzieć?

Gdy planujemy badania, mamy już ogólne pojęcie o tym, jakiego rodzaju zjawisko chcielibyśmy poddać analizie. W pierwszym kroku powinniśmy nadać strukturę naszym planom badawczym. Rozpoczynamy od przeglądania dotychczasowych badań dotyczących danego zjawiska, od poszukiwania pasujących podejść teoretycznych i od formułowania celu naszych badań. Pojawiające się pomysły dobrze jest przedyskutować na przykład z uczestnikami projektu, promotorem czy studentami.

Etap ten pozwala nam odpowiedzieć na pytanie: czego dokładnie chcemy się dowiedzieć? Jakiego rodzaju czynników wyjaśniających będziemy poszukiwać? Stopień dopracowania teorii dostarczającej ram do analizy problemu może być zróżnicowany w zależności od typu studium przypadku, który zdecydujemy się realizować. Być może temat, którym się zainteresowaliśmy, nie był dotychczas badany, wówczas prawdopodobnie będziemy realizować studium eksploracyjne. Być może naszym punktem wyjścia jest zainteresowanie konkretnym przypadkiem i nie zamierzamy odnosić naszych badań do ustalonych ram teoretycznych. Nie zmienia to faktu, że nawet wtedy musimy oprzeć nasze badania na pewnych pojęciach teoretycznych (więcej na ten temat, zob. Silverman 2007, 2008), a przedmiot i cel badania musi być wstępnie określony, co samo w sobie wymaga pewnej pracy teoretycznej (zob. przykład 1.3).

Przykład 1.3

Umieszczenie zainteresowań i celów badania w kontekście teoretycznym ilustrują następujące fragmenty z badań nad powstawaniem związków zawodowych w przedsiębiorstwach prywatnych:

• Cel: „Niniejsza praca jest […] próbą pokazania, jak polskie organizacje związków zawodowych radzą sobie w niesprzyjających warunkach, starając się obejmować swoim zasięgiem przedsiębiorstwa prywatne”.

• Ramy teoretyczne: „Przyjąłem […], że użytecznym instrumentem analizy jest teoria wymiany społecznej. Powstanie bowiem i uznanie związku zawodowego nie jest jednostronną decyzją i akcją zbiorową pracowników. Założyłem, że również pracodawcy mają wpływ na ten proces, tak jak i pracownicy prezentują oni swoiste kalkulacje”. Teoria wymiany jest tu uzupełniona o kategorię procesu decyzyjnego w warunkach ograniczonej racjonalności oraz perspektywę kapitału kulturowego i społecznego – odnoszą się one zarówno do procesów decyzyjnych związanych z powstawaniem związku, jak i do specyfiki decydentów.

 

• Pytanie badawcze: „Co takiego dzieje się lub działo w konkretnym zakładzie pracy i jego otoczeniu, że powstał związek zawodowy?”

Źródło: Ostrowski (2009).

1.2.3. Krok drugi: gdzie poszukiwać źrodeł danych?

Skoro już wiemy, że interesuje nas konkretne zjawisko, to należy zadać sobie kolejne pytanie: gdzie poszukiwać danych, które pozwolą odpowiedzieć na pytanie badawcze? Gdy stosujemy strategię studium przypadku, odpowiedź na to pytanie ma niejako dwa poziomy. Pierwszy poziom odnosi się do wyboru przypadku jako przykładu problemu, który chcemy badać. Drugi to dobór próby w obrębie badanego przypadku.

Przypadki wybieramy, stosując dobór celowy. Można tu kierować się kryterium wyjątkowości czy nietypowości danego przypadku albo wręcz przeciwnie – wybierać przypadki „zwyczajne” (Creswell 2007). Warto pamiętać, że wyjątkowość lub typowość ujawnia się zawsze na tle innych zjawisk. Na przykład przypadek związku zawodowego niepoddającego się trendom oligarchizacji jest wyjątkowy na tle innych związków (Lipset, Trow, Coleman 1956) oraz na tle teorii używanych do tłumaczenia procesu oligarchizacji. Fakt ten wskazuje na istotną rolę teorii w dobrze przypadków do badania i potwierdza, że dobór celowy jest w istocie doborem teoretycznym (Silverman 2008, s. 173). Teoria podpowiada bowiem, jakie są istotne zmienne różnicujące zjawiska społeczne, przewiduje określony przebieg zdarzeń i wskazuje, gdzie z największym prawdopodobieństwem mogą wystąpić interesujące nas problemy. W tym momencie należy również zdecydować, czy planujemy badać jeden, czy więcej przypadków.

Na omawianym etapie musimy pamiętać o dokładnym zdefiniowaniu przypadków – i to niezależnie od tego, czy dopiero je wybieramy, czy też mamy już przypadek, którym chcemy się zająć (autoteliczne studium przypadku). Należy zdecydować, co będzie jednostką analizy, czyli co lub kto będzie poddane badaniom (np. organizacja, proces, relacja, osoba). Następnie trzeba się zastanowić, co konkretnie będzie naszym przypadkiem – odpowiednio na przykład: organizacja będąca polskim przedsiębiorstwem wykupionym przez koncern międzynarodowy, proces decyzyjny rządu polskiego dotyczący działań w związku z kryzysem ekonomicznym, konflikt etniczny w miejscowości Y, niepełnosprawny chłopiec podejmujący edukację w szkole publicznej[10].

Cechą charakterystyczną studium przypadku jest podejście holistyczne. Ta całościowość odnosi się do określonej perspektywy czy aspektu, z punktu widzenia którego zajmujemy się danym przypadkiem. Oznacza to, że badamy wszystko, co może przynieść odpowiedź na pytanie badawcze (Goode, Hatt 1952; Palska 2002; zob. przykład 1.4). Na tym etapie proces koncentrowania uwagi jest więc determinowany przez pytanie badawcze i mniej lub bardziej ogólnie rozumianą perspektywę teoretyczną, które podpowiadają nam, jak wyznaczyć granice przypadku. W wyznaczeniu tych granic i w określeniu jednostki analizy pomaga praca nad pytaniem badawczym (czyli refleksja nad tym, czego konkretnie chcemy dowiedzieć się dzięki badaniu) oraz perspektywą teoretyczną (czyli namysł nad tym, jakiego rodzaju relacje nas interesują i jakie są nasze najważniejsze pojęcia).

Przykład 1.4

W jakościowych badaniach poświęconych zjawisku wykluczenia społecznego podjęto decyzję, by skupić się na dwóch miejscowościach, w których obiektem badań uczyniono ubóstwo, jego historię w konkretnych uwarunkowaniach lokalnych oraz wpływ tej historii na teraźniejszość – sposób funkcjonowania społeczności lokalnej i jej instytucji oraz samych rodzin dotkniętych ubóstwem. Jako jedno z podejść badawczych zastosowano studium przypadku. Autorzy piszą, że w obliczu niedostatku oficjalnych danych oraz niskiej wiarygodności statystyk decydują się na badanie jakościowe i poszukiwanie danych „w różnych obszarach rzeczywistości: w bibliotekach, archiwach, instytucjach, ale też w ludzkiej pamięci oraz zachowaniach i wyborach podejmowanych w życiu codziennym. Zastosowano więc różne, komplementarne sposoby docierania do badanej rzeczywistości” (Palska 2002, s. 34). W związku z tym materiału badawczego poszukiwano zarówno wśród dokumentów urzędowych, jak i za pośrednictwem obserwacji oraz wywiadów z rodzinami dotkniętymi ubóstwem, autorytetami lokalnymi, przedstawicielami lokalnego biznesu, miejscowymi działaczami społecznymi oraz w instytucjach zwalczających ubóstwo (Palska 2002, s. 28–29). Każdorazowo w źródłach tych poszukiwano informacji dotyczących biedy, licząc na to, że wielość źródeł odda założoną (czyli wynikającą z teorii) wieloaspektowość zjawiska: „Ubóstwo nie jest zjawiskiem jedynie ekonomicznym, mierzonym w skali dochodów czy wydatków, lecz implikuje pewne istotne treści kulturowe i społeczne, wyrażające się w zasobach pamięci zbiorowej, w stylu życia, w interakcjach społecznych i w sposobach konstruowania tożsamości zbiorowych” (Palska 2002, s. 34).

Źródło: Palska (2002).

Kategorie teoretyczne mają wpływ na decyzję o liczbie badanych przypadków. W przykładzie 1.5 należało zbadać co najmniej dwa: taki, w którym władza interesariuszy była znaczna, i taki, w którym pozostawała znikoma. Chodzi o to, by analizą objąć w miarę możliwości wszystkie kombinacje istotnych czynników. W tym miejscu warto przypomnieć, że stosując badanie jakościowe, wyjaśniamy rzeczywistość w sposób idiograficzny. Nie będziemy mogli powiedzieć, jak władza wpływa na odpowiedzialność w znaczeniu statystycznym, lecz jakie jest jej znaczenie w obserwowanym procesie, jak kształtuje działania społeczne i ich kontekst.

Przykład 1.5

W jakościowych badaniach nad społecznymi i instytucjonalnymi uwarunkowaniami wdrażania koncepcji społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw (corporate social responsibility, CSR) założono, że sposób kształtowania definicji odpowiedzialności przedsiębiorstw i działań z nią związanych zależy od władzy, jaką dysponują aktorzy społeczni tworzący otoczenie przedsiębiorstwa. Innymi słowy, przyjęto, że istotnymi czynnikami kształtującymi działania przedsiębiorstwa są efektywność i siła nacisku, jaki na firmę mogą wywierać interesariusze. Należało więc tak dobrać przypadki do analizy, by władza interesariuszy była zróżnicowana. Jeżeli władza jest związana z dostępnością kapitału społecznego, kulturowego i ekonomicznego oraz z zależnością od danego przedsiębiorcy jako dostarczyciela miejsc pracy, to można dobrać przypadki do badań tak, by objąć nimi zarówno przedsiębiorstwa funkcjonujące w kontekście społecznym, w którym interesariusze dysponują znaczną władzą, czyli w sąsiedztwie aglomeracji miejskich, gdzie podaż pracy oraz dostępność kapitału społecznego, kulturowego i ekonomicznego jest stosunkowo większa niż gdzie indziej, jak i w kontekście społecznym, w którym władza ta jest nikła – na terenach wiejskich objętych znacznym bezrobociem.

Źródło: Strumińska-Kutra (2010).

Drugi poziom, na jakim odbywa się wybór źródeł, z których pozyskujemy dane empiryczne, to dobór próby w obrębie badanego przypadku. W jakościowych studiach przypadku jest to z reguły dobór celowy, oparty na kryterium „przydatności” źródła jako podmiotu/przedmiotu mającego dostarczyć danych, które pozwolą odpowiedzieć na pytanie badawcze. Sposób doboru próby zależy więc od specyfiki pytania badawczego i przyjętej perspektywy teoretycznej.

Chociaż dobór próby w obrębie przypadku jest determinowany przez charakter pytania badawczego, warto zwrócić uwagę na trzy ogólne kategorie, które prawdopodobnie będą istotne dla badanego zjawiska i które z tego względu należałoby wziąć pod uwagę przy doborze próby. Są to: czas i jego znaczenie dla różnicowania zachowań, na przykład początek i koniec dnia pracy, ludzie i zależność ich perspektywy od pozycji zajmowanej w danym środowisku oraz kontekst, który wpływa na zmienność zachowań, na przykład zachowanie pracowników w biurze i na wyjeździe integracyjnym (Hammersley, Atkinson 2000, s. 56–63). Dobierając próbę, warto zadbać o uwzględnienie tego zróżnicowania.

1.2.4. Krok trzeci: w jaki sposób zdobywać i selekcjonować dane?

Załóżmy, że na tym etapie mamy już opracowaną wstępną perspektywę teoretyczną, wybrane przypadki oraz wiemy, kogo lub co poddamy badaniom. Teraz musimy odpowiedzieć sobie na pytanie: w jaki sposób zdobywać i selekcjonować te dane? Innymi słowy, decydujemy się na dobór typu narzędzi do badań, następnie zaś pracujemy nad ich konstrukcją. Określona konstrukcja narzędzia badawczego pozwala nam selekcjonować informacje, czyli z wielości danych dostępnych w badaniu wybierać te, które są potrzebne, by odpowiedzieć na pytanie badawcze.