Badania jakościowe t.2

Tekst
0
Recenzje
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Chrostowski Aleksander, Jemielniak Dariusz (2011), Skuteczne doradztwo strategiczne. Metoda Action Research w praktyce, Warszawa: Poltext.

Czarniawska-Joerges Barbara (1994), Nauka o zarządzaniu – dyscyplina praktyczna czy akademicka, „Przegląd Organizacji” nr 1, s. 16–17.

Czarniawska-Joerges Barbara (1999), Writing Management. Organization Theory as a Literary Genre, Oxford: Oxford University Press.

Czarniawska Barbara (2001a), Having Hope in Paralogy, „Human Relations” vol. 54, nr 1, s. 13–21.

Czarniawska Barbara (2001b), Is it Possible to Be a Constructionist Consultant?, „Management Learning” vol. 32, nr 2, s. 253–266.

Etzkowitz Henry i in. (2000), The Future of the University and the University of the Future. Evolution of Ivory Tower to Entrepreneurial Paradigm, „Research Policy” vol. 29, nr 2, s. 313–330.

Geertz Clifford (2005), Interpretacja kultur. Wybrane eseje, tłum. Maria Piechaczek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Glinka Beata, Gudkova Svetlana (2011), Przedsiębiorczość, Warszawa: Wolters Kluwer.

Jemielniak Dariusz (2002), Kultura – odkrywana czy konstruowana?, „Master of Business Administration” vol. 55, nr 2, s. 28–30.

Jemielniak Dariusz (2006), The Management Science as a Practical Field. In Support of Action Research, „The International Journal of Knowledge, Culture and Change Management” vol. 6, nr 3, s. 163–170.

Jemielniak Dariusz (2008), Praca oparta na wiedzy. Praca w przedsiębiorstwach wiedzy na przykładzie organizacji high-tech, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne.

Konecki Krzysztof (2000), Studia z metodologii badań jakościowych. Teoria ugruntowana, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Kostera Monika (2003), Antropologia organizacji. Metodologia badań terenowych, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Kozinets Robert V. (2012), Netnografia. Badania etnograficzne on-line, tłum. Maja Brzozowska-Brywczyńska, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Rorty Richard (2009), Przygodność, ironia i solidarność, tłum. Wacław Jan Popowski, Warszawa: Wydawnictwo W.A.B.

Schön Donald (1983), The Reflexive Practitioner. How Professionals Think in Action, New York: Basic Books.

Yin Robert K. (1989), Case Study Research. Design and Methods, Newbury Park, CA: Sage Publications.

ROZDZIAŁ 1 Studium przypadku [II] Marta Strumińska-Kutra, Izabela Koładkiewicz

Podstawowym celem tego rozdziału jest przedstawienie strategii badawczej studium przypadku. Na początku zmierzymy się z problemem definicyjnym. Jest to pewne wyzwanie, ponieważ ten typ przedsięwzięcia badawczego realizują osoby poruszające się w obrębie różnych paradygmatów. Paradygmaty te z kolei wyznaczają sposób postrzegania badanej rzeczywistości, możliwości jej poznania oraz dopuszczalne metody prowadzenia badań. W konsekwencji mamy do czynienia nie tylko z wieloma sposobami definiowania studium przypadku, lecz także z zastosowaniem tego podejścia do osiągania różnych celów (Hassard, Kelemen 2010). Na przykład badacze zakorzenieni w tradycji relatywistycznej dążą do opisu i zrozumienia pojedynczego przypadku w jego własnych, lokalnych kategoriach. Przedstawiciele postpozytywizmu starają się tworzyć szersze uogólnienia teoretyczne na podstawie analizy przypadków, a są wśród nich i tacy, którzy chcieliby w studium przypadku dostrzegać narzędzie pozwalające na modyfikację istniejących teorii. Jeszcze inni wybierają podejście pragmatyczne: koncentrują się na praktycznych implikacjach badania, nie przywiązując się do założeń filozoficznych, i sięgają po metody i techniki, które najlepiej odpowiadają ich potrzebom. Studium przypadku stosują zarówno zwolennicy realizmu, przyjmujący, że istnieje niezależny od świadomości świat zewnętrznych zdarzeń (nawet jeśli jest on – jak uznają krytyczni realiści – światem konstruowanym społecznie), jak i wyznawcy antyrealizmu, którzy kwestionują możliwość dotarcia do świata zewnętrznego wobec podmiotu. Ci pierwsi wierzą w istnienie pewnych w miarę stałych struktur i zależności społecznych, a zatem także w możliwość wyjaśniania rzeczywistości społecznej za pomocą mniej lub bardziej ogólnych teorii, ci drudzy uważają zaś, że rzeczywistość powstaje wciąż od nowa w procesach interakcji międzyludzkich, jest więc w znacznym stopniu niepowtarzalna i przypadkowa.

Jak zauważają Matthew B. Miles i A. Michael Huberman (2000, s. 5), na poziomie realizacji badań trudno zaznaczyć granicę między różnymi orientacjami paradygmatycznymi. W praktyce badawczej odnajdziemy zarówno etnografów przywiązanych do idei opisu lokalnych zjawisk na podstawie indywidualnych interpretacji świata, którzy jednocześnie wykorzystują zaprojektowane wcześniej ramy pojęciowe i narzędzia (co jest raczej charakterystyczne dla postpozytywistów), jak i postpozytywistów wybierających podejście naturalistyczne. Spory te odcisnęły jednak swoje piętno nie tylko na zastosowaniu strategii studium przypadku, lecz także, a może przede wszystkim, na sposobie rozumienia założeń związanych z jej stosowaniem. Ponieważ przedstawienie założeń i typów strategii studium przypadku jest jednym z celów naszego rozdziału, w niektórych momentach będziemy przywoływać tę debatę. Jej pełniejsze omówienie można znaleźć w innych pracach (zob. Hammersley, Atkinson 2000; Denzin, Lincoln 2009) oraz w tomie pierwszym tego podręcznika (rozdz. 4: „Znaczenie paradygmatów w badaniach jakościowych”).

Po zaprezentowaniu założeń i typów studium przypadku przedstawiamy swoisty przewodnik, który pozwala zaprojektować własne badanie z wykorzystaniem tego podejścia. By zwiększyć jego przejrzystość, zastosowałyśmy formułę odpowiedzi na następujące pytania:

• Krok pierwszy: czego chcemy się dowiedzieć?

• Krok drugi: gdzie poszukiwać źródeł danych?

• Krok trzeci: w jaki sposób zdobywać i selekcjonować dane?

• Krok czwarty: w jaki sposób analizować uzyskane dane empiryczne?

• Krok piąty: jak formułować wnioski z badań i pisać raport badawczy?

Zamknięciem rozdziału jest podsumowanie wad i zalet omawianej strategii.

1.1. Podstawowa charakterystyka strategii studium przypadku

1.1.1. Czym jest, a czym nie jest strategia studium przypadku?

Strategia studium przypadku wymaga pogłębionej i całościowej analizy określonego przypadku wraz z kontekstem jego funkcjonowania[3]. Przypadkiem mogą być zarówno grupy, osoby, organizacje, jak i procesy czy relacje społeczne. Na początek dobrze jest sobie wyobrazić przypadek jako przykład pewnego zjawiska społecznego czy teoretycznego. Szczegółowy opis wraz z pogłębioną analizą powinny umożliwić zrozumienie danego przypadku, a także sformułowanie wniosków dotyczących zjawisk lub teorii, których ten przypadek miał być przykładem.

Podkreślając całościowe podejście do analizy, niektórzy badacze twierdzą, że o zastosowaniu metody studium przypadku nie decydują pobudki metodologiczne, lecz zainteresowanie badawcze konkretnym przypadkiem (Stake 2009, s. 623). Nacisk jest bowiem kładziony na zrozumienie danego przypadku. Pytanie o to, w jaki sposób do tego poznania dojdzie, staje się kwestią drugorzędną. Doborem technik i źródeł rządzi więc daleko posunięty pragmatyzm. Dlatego też za cechę definicyjną strategii studium przypadku uznaje się często wielość stosowanych technik badawczych połączoną z wielością typów wykorzystywanych danych (Creswell 2007; Gerring 2007; Stake 2009).

Wspomnianą różnorodność technik i typów danych trudno uznać za cechę specyficzną jedynie dla strategii badawczej studium przypadku. Niemal wszystkie badania jakościowe zestawiają ze sobą różne techniki, takie jak wywiady, obserwacja, analiza treści, a także różne źródła: osoby (jako podmioty udzielające wywiadów i jako „obiekty” podlegające obserwacji), dokumenty, filmy, fotografie. Podobnie jest z pytaniami badawczymi wymienianymi jako typowe dla badań prowadzonych metodą studium przypadku. Są to pytania, dlaczego i jak coś się dzieje. Zadajemy je, gdy interesują nas nie tyle „fotografie życia społecznego” (Kostera 2008), ile procesy, interakcyjność i dynamika (Miles, Huberman 2000; Hijmans, Wester 2010). Uwzględnianie tych ostatnich należy do istotnych zalet studium przypadku, nie jest jednak niczym niezwykłym wśród metod jakościowych. Do charakterystycznych, ale niespecyficznych cech tej metody można również zaliczyć opieranie badań na obserwacji zdarzeń w ich naturalnym otoczeniu i kontekście występowania (Gerring 2007; Hijmans, Wester 2010).

Trudność w odnalezieniu cech wyróżniających studium przypadku spośród innych podejść jakościowych powoduje, że obszar definiowania tej metody bywa określany „definicyjnym bagnem” (Gerring 2004). Podejmijmy jednak próbę odszukania tych cech.

Wydaje się, że różnicę definiującą studium przypadku można uchwycić, odnosząc się do celu, jaki stawiają sobie badacze stosujący inne podejścia. To cel badania decyduje o specyfice użycia technik i źródeł danych, o rozłożeniu akcentów w procesie realizacji badań. W metodzie etnograficznej nacisk jest położony na odtworzenie kontekstu kulturowego, w jakim funkcjonuje badana grupa, i temu celowi są podporządkowane procedury projektowania narzędzi i zbierania danych. Metoda teorii ugruntowanej dąży do stworzenia teorii dostosowanej do obserwowanej rzeczywistości. W metodzie studium przypadku celem jest przede wszystkim całościowy opis i zrozumienie przypadku wraz z otaczającym go kontekstem, a w drugiej kolejności, zależnie od przyjętego przez badacza paradygmatu:

 

• użycie uzyskanych wyników do stworzenia abstrakcyjnych pojęć ogólnych pozwalających na opis i wyjaśnienie badanego zjawiska (Stake 2009; Creswell 2007),

• stworzenie teorii pozwalającej na wyjaśnienie i przewidywanie rzeczywistości społecznej w pewnym jej obszarze (Mills, Durepos, Wiebe 2010),

• modyfikacja lub uzupełnienie istniejących teorii (Kostera 2003; Burawoy i in. 1991; Mills, Durepos, Wiebe 2010; Yin 2003a),

• odniesienie do szerszej kategorii podobnych zjawisk (Seawright, Gerring 2008; Stake 2009),

• dostarczenie praktycznych rozwiązań określonego rodzaju problemów, na przykład organizacyjnych, związanych z ewaluacją interwencji społecznych (Hassard, Kelemen 2010).

Wymienione cele ilustrują wielość możliwości wykorzystania opisywanej metody, z których pierwszą jest czysty opis, generujący pojęcia (albo wątki węzłowe) dla obserwowanego zjawiska, ale pozbawiony dążenia do generalizacji. Badanie może wówczas służyć odtworzeniu społecznych definicji sytuacji i sposobów ich negocjowania albo/i emancypacji grupy społecznej, której jest poświęcone badanie (tzw. badania w działaniu oraz badania prowadzone z perspektywy teorii krytycznych). Następnie mamy indukcyjny sposób prowadzenia badania, nastawiony na tworzenie pojęć lub hipotez i teorii na podstawie zebranych danych empirycznych. Trzecia opcja to podejście korzystające z elementów dedukcyjnych, w którym teorie albo zespoły pojęć są przyjmowane a priori, badanie ma zaś służyć obserwacji oddziaływania czynników uznawanych za ważne z teoretycznego punktu widzenia w konkretnej i realnej sytuacji. Przyjęcie tej ostatniej perspektywy zakłada, że studium przypadku pozwoli nie tylko na lepsze zrozumienie funkcjonowania tych czynników, lecz także na wprowadzenie modyfikacji i uzupełnień do istniejących teorii[4]. Możliwe jest również wykorzystanie studium przypadku do formułowania wniosków o pewnym typie zjawisk[5] lub użycie metody studium przypadku jako narzędzia dostarczającego wniosków praktykom stojącym przed koniecznością rozwiązania problemu organizacyjnego czy oceny skuteczności interwencji społecznej (czyli do badań ewaluacyjnych).

O specyfice metody studium przypadku decyduje również sposób traktowania jednostek analizy. Przypadek wraz z otaczającym go kontekstem jest często opisywany jako system bądź zjawisko ograniczone (Stake 2009; Creswell 2007; Gerring 2004), co ma podkreślać definiowanie badanej jednostki analizy (organizacji, osoby, procesu) w sposób wieloaspektowy, w ramach szeroko pojętej sieci zależności czasowych, przestrzennych, kulturowych, społecznych, politycznych, instytucjonalnych, etycznych i estetycznych (Creswell 2007; Mills, Durepos, Wiebe 2010; Stake 2009).

W tym momencie powinno być jasne, jak trudno sformułować adekwatną definicję omawianego podejścia badawczego. Przywołamy tutaj definicję podaną przez Johna W. Creswella, ponieważ zawiera ona wszystkie istotne elementy wymienione dotychczas i jest na tyle ogólna, że nie wyklucza różnych wariantów relacji między teorią a badaniami, które występują w przypadku prezentowanej metody. Creswell (2007, s. 73) ujmuje studium przypadku jako:

Podejście jakościowe, w którym badacz poddaje analizie ograniczony system (przypadek) lub kilka ograniczonych systemów (przypadków) z uwzględnieniem aspektu czasowego, stosując szczegółowe i pogłębione procedury zbierania danych o różnorodnym charakterze (np. obserwacji, wywiadów, materiałów audiowizualnych, dokumentów, raportów), w wyniku czego uzyskuje opis przypadku oraz wiele wątków ogólnych wyłonionych na podstawie przypadku.

Dodajmy jedynie, że o ile jest to pożądane z punktu widzenia danego pytania badawczego, nie ma przeszkód, by do studium przypadku włączyć techniki ilościowe (Creswell 2007; Mills, Durepos, Wiebe 2010). Metoda ta zachowuje jednak charakter jakościowy, ponieważ jej założenia dotyczące cech badanej rzeczywistości oraz możliwości jej poznania są specyficzne dla podejścia jakościowego.

1.1.2. Założenia strategii studium przypadku

Mimo że strategia studium przypadku jest ujmowana w bardzo różny sposób, można mówić o kilku podstawowych założeniach decydujących o jej specyfice. Dotyczą one tak istotnych kwestii, jak definiowanie przypadku jako systemu, przypisywanie priorytetowej roli opisowi pojedynczego przypadku, miejsce teorii i generalizacji czy sposób rozumienia i wyjaśniania rzeczywistości. Kwestie te mogą być potraktowane różnie, w zależności od tego, w obrębie jakiej tradycji badawczej definiowane jest studium przypadku. W rozwijanym dalej zestawieniu postarano się odtworzyć i wytłumaczyć ową różnorodność.

Przypadek jako system. Wspomniano już, że jeżeli stosujemy metodę studium przypadku, to decydujemy się na pojmowanie przypadku jako systemu, w jego szeroko zakreślonych ramach kontekstualnych. Niejednokrotnie pojawia się wtedy problem granic przypadku. Jeżeli badamy organizację w jej relacjach z otoczeniem kulturowym, społecznym, instytucjonalnym, to możemy zadać pytanie: gdzie kończy się organizacja, a zaczyna jej otoczenie? Które elementy otoczenia tworzą znaczący kontekst zjawiska, a które decydujemy się pominąć? Jako badacze jesteśmy zmuszeni do nakreślenia granic na wczesnym etapie badania. Oznacza to konieczność podjęcia podstawowych decyzji dotyczących tego, co będziemy badać. Powinniśmy wybrać, jaki okres i jaki zakres zjawisk w ramach przypadku obejmie nasza analiza.

Odwołując się do pochodzenia studium przypadku (prawo, medycyna), niektórzy badacze twierdzą, że analizę przypadku można przeprowadzić jedynie w chwili, gdy „pacjent zmarł” lub „sprawa sądowa została zakończona” (Czarniawska 2011). Argumentują, że badania typu studium przypadku mają charakter nieuchronnie historyczny. Niemniej decyzje o wyznaczeniu granic przypadku są często arbitralne, gdyż procesy społeczne mają z natury charakter ciągły. Trudno na przykład uznać, że konflikt kończy się wraz z podpisaniem ugody, ponieważ procesy społeczne z nim związane trwają nadal (Gunter, Kroll-Smith 2007). Wyznaczenie granicy czasowej przypadku w tym właśnie miejscu oznaczałoby jednak uwzględnienie specyfiki obserwowanej rzeczywistości. Projektując granice przypadku, pamiętajmy, żeby były one uzasadnione celami badania i strategią analityczną (Punch 1998). Równocześnie należy wykazać się elastycznością i gotowością do przesunięcia granic, jeżeli zdobywane w trakcie badań dane wskażą na taką potrzebę (zob. przykład 1.1).

Przykład 1.1

Badając reakcje kampusu akademickiego na atak uzbrojonego studenta, Kelly Asmussen i John Creswell (1995) początkowo ograniczyli wymiar czasowy badania do trzech miesięcy po incydencie. Psycholog, z którym prowadzili wywiad, zwrócił uwagę na istotne z punktu widzenia celów badania zjawisko powrotu traumatycznych przeżyć po okresie ich pozornego opanowania. Badacze postanowili więc wydłużyć okres objęty badaniem do ośmiu miesięcy. W tym samym projekcie definiowanie granic przypadku ujawniło się również w decyzji o tym, by badać jedynie podmioty bezpośrednio związane z uczelnią, wykluczając podmioty zewnętrzne i ich reakcje (w tym reakcje mediów).

Źródło: Creswell (2007).

Koncentracja na specyfice pojedynczego przypadku. Każde badanie wykorzystujące omawianą metodę, niezależnie od liczby analizowanych przypadków, wymaga dogłębnego poznania pojedynczego przypadku (Stake 2009, s. 625). Wielu badaczy koncentruje się na jednym przypadku, ponieważ wychodzą z założenia, że rzeczywistość ma charakter niepowtarzalny, a wnioski generowane przez badanie są nieuchronnie prowizoryczne i lokalne (Geertz 2005b). Prowadząc badania oparte na kilku przypadkach, dążymy do zaobserwowania pewnych regularności. Podejmując się analizy kilku przypadków, siłą rzeczy przenosimy uwagę z tego, co specyficzne i niepowtarzalne na to, co wpisuje się w schemat i tworzy pewne regularności. Zasadą omawianej strategii jest konieczność potraktowania każdego przypadku całościowo, jako unikalnego zjawiska, w celu odkrycia jego wewnętrznej dynamiki.

Ma to swoje konsekwencje dla postępowania analitycznego – badając więcej niż jeden przypadek, należy najpierw sporządzić raport dla każdego z nich z osobna, dopiero później zaś dokonać ewentualnej analizy porównawczej. Jak piszą Miles i Huberman (2000, s. 213):

Sprawą zasadniczą jest zrozumienie dynamiki każdego poszczególnego przypadku, zanim podejmiemy wyjaśnienia analizy przypadków w przekroju. Bez tego popadamy w powierzchowność.

Autorzy ci zaznaczają, że przypadki nie tworzą w pełni porównywalnych zbiorów danych, że każdy z nich rządzi się swoimi prawami i odrębną narracją, dlatego błędem jest proste, abstrahujące od kontekstu sumowanie podobieństw i różnic między przypadkami. Zalecają oni połączenie podejścia zorientowanego na zmienną z podejściem zorientowanym na przypadek. Analiza zorientowana na przypadek to „analiza, której celem jest zrozumienie pojedynczego przypadku lub kilku przypadków, poprzez dokładne zbadanie wszystkich związanych z nimi szczegółów”, analiza zorientowana na zmienną to z kolei „analiza opisująca i/lub wyjaśniająca konkretną zmienną” (Babbie 2004, s. 624). Przykładu łączenia tych perspektyw dostarczają badania nad przekształceniami przedsiębiorstw przemysłowych w Polsce, które z jednej strony ogniskowały się na zjawisku transformacji przedsiębiorstw jako procesu warunkowanego różnorodnymi czynnikami instytucjonalnymi i społecznymi (poziom pojęciowy, skoncentrowany na zmiennej), z drugiej zaś – na wyjaśnieniu procesów przekształceń zachodzących w pięciu wybranych przedsiębiorstwach (poziom zorientowany na przypadek) (zob. Gąciarz, Pańków 1996).

Miejsce teorii w badaniach studium przypadku. Różne pojmowanie roli teorii w badaniach studium przypadku jest najlepszym przykładem wpływu, jaki na strukturę badania mają założenia filozoficzne przyjmowane przez badacza. Wielu autorów o orientacji postpozytywistycznej (a więc poszukującej praw lub, skromniej mówiąc, mechanizmów rządzących zachowaniami społecznymi) wykorzystuje studium przypadku jako metodę pozwalającą na osiągnięcie dwóch celów jednocześnie. Pierwszym jest opis i wyjaśnienie jakiegoś zjawiska przy użyciu ram określonej perspektywy teoretycznej. Drugim staje się uzupełnianie luk w danej teorii bądź poddanie jej modyfikacji. Osiągnięcie drugiego celu jest możliwe dzięki elastycznemu traktowaniu kategorii dostarczonych przez teorię oraz otwartości badacza na dane płynące „z terenu”. Takie podejście stosują na przykład Michael Burawoy i Robert Yin (Burawoy nazywa je metodą rozszerzonych studiów przypadku – extended case method, zob. Burawoy i in. 1991).

Miles i Huberman, porównując studium przypadku z metodą etnograficzną, zaznaczają, że ta ostatnia jest w mniejszym stopniu przywiązana do określonych modeli teoretycznych we wstępnej fazie badań i na etapie analizy zebranego materiału empirycznego. Jak zaznaczają autorzy, w strategii studium przypadku kładzie się akcent na pełne formułowanie pytań badawczych, ujednolicenie procedur zbierania danych oraz systematyczność w doborze i stosowaniu narzędzi analizy (Miles, Huberman 2000, s. 9; Hijmans, Wester 2010).

Badacze jakościowi wywodzący się z tradycji interpretatywnych krytykują to podejście, twierdząc, że narzucanie wyraźnych ram teoretycznych czy wynikających z nich hipotez tłumi wrażliwość na sygnały płynące z terenu. Sugerują oni, by jedynie sygnalizować ogólną perspektywę teoretyczną przyjętą w badaniu (np. krytyczną lub feministyczną). Bywa ona określana jako „abstrakcyjny wymiar” lub „teoria robocza” (Stake 2009, s. 635), dostarczająca pojęć i koncepcji uwrażliwiających (Charmaz 2009a, s. 716). Przykłady takich abstrakcyjnych wymiarów i pojęć to: kryminologia, rozwiązywanie konfliktów, zasoby, hegemonia, dominacja. Innym rozwiązaniem jest zastosowanie teorii na ostatnim etapie badania, czyli do interpretacji uzyskanych wyników (Creswell 2007; Lincoln, Guba 1985).

W literaturze podkreśla się również przydatność studium przypadku w badaniach eksploracyjnych, których efektem może być generowanie hipotez i w dalszym etapie tworzenie teorii (Eisenhardt 1991; Konecki 2000; Czakon 2006; Flyvbjerg 2006; Gerring 2007; Silverman 2008; Stake 2009; Hijmans, Wester 2010). Wówczas pierwszy przypadek dostarcza wstępnych pojęć i hipotez, których adekwatność jest sprawdzana w badaniu kolejnych przypadków dobranych tak, by jak najlepiej pozwalały sprawdzić przewidywania (Aaltio, Heilmann 2010).

 

Istnieje także możliwość rezygnacji z odniesień teoretycznych bądź odwołań do szerszych zjawisk określonego typu. Oznacza to skupienie się na opisie danego przypadku i na wyjaśnianiu go w osobnych, specyficznych dla niego samego kategoriach wyłonionych w trakcie analizy (Creswell 2007; Stake 2009). Badacze podejmujący decyzję o zastosowaniu tego podejścia powinni jednak wiedzieć, jakie zarzuty wysuwa się pod adresem tego typu studium przypadku. Jak pisze David Silverman (2008, s. 169): „Jeśli twoim jedynym celem jest stworzenie po prostu «opisu przypadku», możesz spodziewać się uzasadnionej reakcji: «Co z niego wynika?»”. Obronę tej strategii można odnaleźć w pracach takich autorów, jak Robert Stake (2009) i Bent Flyvbjerg (2006).

Idiograficzne podstawy rozumienia i wyjaśniania. Podstawą stosowania strategii studium przypadku jest wyjaśnianie idiograficzne polegające na zestawianiu rozlicznych czynników wpływających na konkretne zjawisko lub wydarzenie. Źródłosłów przymiotnika „idiograficzne” – idio (gr. szczególny, odrębny) – wskazuje na charakter tego wyjaśniania, które opiera się na całościowym opisie, ułatwiającym zrozumienie zjawiska. Cechą charakterystyczną badań studium przypadku jest dostarczenie dokładnego, „suchego” opisu zawierającego dane o historii przypadku i chronologię zdarzeń (Stake 1995). Dopiero po nim następuje analiza. Niektórzy autorzy dowodzą, że podstawą tej strategii powinien być raczej opis współwystępowania, sekwencyjności i kontekstualności zdarzeń, twierdząc, że rzeczywistość społeczna ma charakter niepowtarzalny i przypadkowy (Stake 2009, s. 633). Inni autorzy podkreślają potencjał badań jakościowych, a studium przypadku w szczególności, w rekonstruowaniu zależności przyczynowych (Gerring 2007, s. 5; Miles, Huberman 2000). Uzasadniają możliwości analiz jakościowych w tym zakresie ich lokalnym ugruntowaniem i zdolnością do uwzględniania różnorodności obserwowanej rzeczywistości, następstwa czasowego i procesualności zjawisk społecznych. Co więcej, do wykrywania tych zależności proponują różne procedury analityczne, takie jak indukcja analityczna (Silverman 2007)[6] czy porównywanie serii czasowych.

Możliwości uogólnień na podstawie przypadków. Badacze stosujący strategię studium przypadku reprezentują różne podejścia do kwestii generalizacji. Czynnikiem różnicującym są wspomniane już przekonania paradygmatyczne. Dalej zostaną przedstawione możliwości generalizacji z badań realizowanych metodą studium przypadku – w pierwszej kolejności te związane głównie z perspektywą realizmu, następnie z perspektywą antyrealizmu. Za przedstawiciela pierwszej grupy uznaje się Roberta Yina, drugą zaś reprezentuje Robert Stake (Moriceau 2010).

Jak podkreślono na początku, przypadki mogą być dobierane do badania jako przykłady pewnych szerszych zjawisk czy konstruktów teoretycznych. Co za tym idzie, wnioski wyciągnięte z obserwacji przypadków odnosi się do wiedzy na temat tych zjawisk czy teorii. Na tej właśnie zasadzie Burawoy postuluje używanie studiów przypadku do modyfikowania i uzupełniania teorii. Wnioski ze studium przypadku mogą więc mieć charakter teoretyczny w tym sensie, że pozwalają na stworzenie pewnej typologii albo wzbogacenie wiedzy teoretycznej o zjawiskach określonego rodzaju. Tego typu generalizacje są nazywane generalizacjami analitycznymi (Glaser, Strauss 2009) lub uogólnieniami teoretycznymi (Konecki 2000). Szczególną wagę przykłada się wówczas do doboru przypadków do badania[7]. Powinny to być takie przypadki, dzięki którym z największym prawdopodobieństwem uda się zaobserwować interesujące nas mechanizmy czy zjawiska. Często jako przedmiot badań dobierane są przypadki nietypowe, wyjątkowe, sprzeczne z ogólnie przyjętymi opiniami i ujęciami teoretycznymi. Poznawcza wartość analiz tego typu wiąże się nie tylko z zaspokojeniem ciekawości wywołanej odmiennością. Wyjątki – wbrew powiedzeniu – nie potwierdzają reguł, lecz pozwalają je zauważyć. O generalizacji analitycznej możemy również mówić, gdy tworzymy teorię na podstawie przypadków[8].

Studia przypadku często koncentrują się na zdarzeniach będących „eksperymentami naturalnymi” (Hammersley, Atkinson 2000), które testują określoną teorię i sugerowane przez nią zależności (zob. przykład 1.2). Dobór przypadków znaczących z teoretycznego punktu widzenia, umożliwiający generalizację analityczną, jest nazywany teoretycznym dobrem próby (Silverman 2008). Bardziej ogólnie dobór ten można nazwać strategicznym (Flyvbjerg 2006), kategorie rządzące doborem nie zawsze mają bowiem charakter teoretyczny, lecz mogą odnosić się na przykład do oczekiwań związanych z zawartością informacyjną przypadku.

Wielu badaczy chciałoby odnieść wyniki swoich badań nie tylko do abstrakcyjnych zależności, lecz także nadać im pewien walor prognostyczny. W tym celu można zastosować następujące strategie (Hammersley 1992; Hammersley, Atkinson 2000):

• szacowanie typowości przypadku,

• wykorzystanie stosunkowo dużej liczby podobnych przypadków,

• odwołanie do modelu analitycznego (ram teoretycznych), zgodnie z którym zdolność tworzenia uogólnień jest obecna w każdym przypadku.

Szacowanie typowości przypadku odbywa się przez porównanie odpowiednich cech zbadanych przypadków z cechami populacji, na temat której chcemy się wypowiedzieć. Informacje takie mogą być dostępne w oficjalnych statystykach lub innych opracowaniach. W ramach tej strategii można również zaplanować badanie ankietowe na większej próbie populacji, do której należy badany przypadek (choć z punktu widzenia możliwości pojedynczego studenta piszącego pracę dyplomową jest to mało realne). Można również połączyć wnikliwą analizę kilku przypadków z bardziej powierzchowną analizą pozostałych. Innym rozwiązaniem jest oszacowanie różnorodności populacji, na temat której chcemy się wypowiadać, i dobranie przypadków tak, by znalazł się wśród nich „reprezentant” każdego z wyróżnionych typów. Kryteria tworzące tę różnorodność powinny być uznane za zmienne istotne w badaniu.

Przykład 1.2

Bent Flyvbjerg dowodzi, że uważny dobór przypadku do badania może w znacznym stopniu przyczynić się do możliwości generalizacji wyników. Jako przykład podaje badanie autorstwa Johna H. Goldthorpe’a i współpracowników (1969). Miało ono na celu przetestowanie teoretycznego twierdzenia o zaniku klas społecznych, w tym zwłaszcza tożsamości i konfliktów klasowych. Zjawisko to miało wynikać z osiągnięcia przez przedstawicieli klasy robotniczej statusu materialnego charakterystycznego dla klas średnich, co według przywołanej teorii miało prowadzić do zaniku stylu życia i związanych z nim norm i wartości specyficznych dla klasy robotniczej oraz do zastępowania go stylem życia klasy średniej. Do badania wybrano przypadek miasta Luton, wówczas doskonale prosperującego centrum przemysłowego z wysokim poziomem zarobków i stabilności społecznej, czyli z cechami uznawanymi w teorii za sprzyjające rozwojowi tożsamości typowej dla klas średnich. W toku badań stwierdzono jednak istnienie autonomicznej i silnej kultury klas robotniczych. Odkrycie to pozwoliło na modyfikację wiedzy teoretycznej.

Opisany mechanizm opiera się na logice Popperowskiej falsyfikacji, która zakłada, że znalezienie obserwacji sprzecznej z twierdzeniem teoretycznym pozwala na obalenie teorii. Zarówno jednak w przypadku nauk ścisłych, jak i nauk społecznych nieposługujących się prawami uniwersalnymi, można mówić jedynie o falsyfikowaniu w znaczeniu „miękkim”: o testowaniu poszczególnych hipotez będących częścią systemu teoretycznego. Teorii jako systemu nie da się obalić (Kuhn 2001), można ją tylko poddać modyfikacji lub odrzucić jako mało użyteczną.

Źródło: Flyvbjerg (2006).

Wykorzystanie drugiej strategii jest stosunkowo rzadkie w badaniach jakościowych. Możemy jednak dobrać próbę tak, że obejmie ona całą badaną populację (np. wszystkie firmy działające w danej branży).

Trzecia strategia łączy w sobie logikę uogólnienia teoretycznego z generalizacją na populację, ponieważ zastosowana w badaniach teoria może w założeniu dotyczyć podstawowych struktur porządku społecznego, mających w danym obszarze dociekań wymiar uniwersalny. Przykładem mogą być badania nad sposobami posługiwania się językiem, należące do tradycji socjolingwistycznej albo analizy konwersacyjnej. Możemy badać struktury językowe danej grupy etnicznej, analizując pojedynczy przypadek (czyli osobę posługującą się tym językiem), gdyż ogólna struktura języka i zasady jego stosowania są obecne w wypowiedzi każdego użytkownika (przykładem są badania Benjamina Lee Whorfa nad językiem plemienia Nawaho oparte na rozmowach z jednym informatorem, zob. Silverman 2008).