Pieniądz, kredyt bankowy i cykle koniunkturalne

Tekst
0
Recenzje
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Pierwsze wydanie tej książki wsparli:

Narodowy Bank Polski

Jesús Huerta de Soto

Andrzej Barański

Krzysztof Dymicki

Mikołaj Stempel

~

Publikacje wydawnictwa Instytutu Misesa


Ukazały się:

Ludwig von Mises, Ludzkie działanie, 2007, 2011

Jesús Huerta de Soto, Pieniądz, kredyt bankowy i cykle koniunkturalne, 2009, 2011

Murray N. Rothbard, Wielki Kryzys w Ameryce, 2010

Pod prąd głównego nurtu ekonomii (red. Mateusz Machaj), 2010

Austriacy o standardzie złota (red. Llewellyn Rockwell), 2011

Philipp Bagus, Tragedia euro, 2011

Ludwig von Mises, Teoria a historia, Instytut Misesa–Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011

Ludwig von Mises, Kalkulacja ekonomiczna w socjalizmie, 2011

Jesús Huerta de Soto, Socjalizm, rachunek ekonomiczny i funkcja przedsiębiorcza, 2011

Adam Heydel, Dzieła zebrane, 2011

W przygotowaniu m.in.:

Ludwig von Mises, Marksizm zdemaskowany

Friedrich A. von Hayek, Ceny i produkcja

Jörg Guido Hülsmann, Mises, ostatni rycerz liberalizmu

Eugen Böhm-Bawerk, Karol Marks i koniec jego systemu

Murray N. Rothbard, Historia myśli ekonomicznej do Adama Smitha


Informacja dla mecenasów publikacji: wf@mises.pl

Zamówienia: mr@mises.pl


Seria: Biblioteka klasyków ekonomii


First Spanish edition 1998: Dinero, Crédito Bancario y Ciclos Económicos

Second English edition 2008: Money, Bank Credit, and Economic Cycles

Copyright © 2009 Fundacja Instytut Ludwiga von Misesa, Warszawa

Copyright © 2011 Fundacja Instytut Ludwiga von Misesa, Warszawa


Tłumaczenie z języka angielskiego: Grzegorz Łuczkiewicz (rozdział pierwszy tłumaczył Mateusz Machaj)

Tłumaczenie cytatów z oryginałów włoskich, francuskich, łacińskich i starogreckich: Weronika Sygowska-Pietrzyk (WS-P)


Redaktor serii: Witold Falkowski

Redakcja naukowa: prof. Witold Kwaśnicki (WK), dr Rafał Wojciechowski (RW, rozdziały I–III), dr Mateusz Machaj

Redakcja językowa i korekta: Anna Szymanowska, Witold Falkowski


Indeksy: Wydawnictwo Verbariusz, www.verbariusz.pl

Projekt okładki i stron tytułowych: Barbara Bernardyn

Konwersja do EPUB/MOBI, www.inkpad.pl


Wydawca dziękuje za pomoc w przygotowaniu tego wydania panu Ryszardowi Kozłowskiemu


ISBN 978-83-926160-5-4


Instytut Ludwiga von Misesa

ul. Długa 44/50, pokój 214

00-241 Warszawa

www.mises.pl

mises@mises.pl


Wydanie II poprawione

Spis treści

Przedmowa do drugiego wydania polskiego

Przedmowa do pierwszego wydania polskiego

Przedmowa do wydania amerykańskiego

Przedmowa do drugiego wydania hiszpańskiego

Wprowadzenie

ROZDZIAŁ I PRAWNY CHARAKTER NIEPRAWIDŁOWEGO DEPOZYTU PIENIĘŻNEGO

1. Podstawowe definicje: kontrakty pożyczki (mutuum) i użyczenia (commodatum) a kontrakt przechowania

Kontrakt commodatum

Kontrakt mutuum

Kontrakt przechowania (depozytowy)

Depozyt dóbr określonych co do gatunku (kontrakt depozytu „nieprawidłowego”)

2. Społeczna i gospodarcza rola depozytu nieprawidłowego

Podstawowa cecha pieniężnego depozytu nieprawidłowego

Konsekwencje niespełnienia podstawowego zobowiązania zawartego w umowie depozytu nieprawidłowego

Orzeczenia sądowe, w których odwoływano się do podstawowych zasad prawnych dotyczących pieniężnego depozytu nieprawidłowego (wymogu stuprocentowych rezerw)

3. Podstawowe różnice między kontraktem pieniężnego depozytu nieprawidłowego a kontraktem pożyczki pieniężnej

Zakres przeniesienia praw własności w każdym kontrakcie

Podstawowe różnice ekonomiczne między obydwoma typami kontraktów

Podstawowe różnice prawne między obydwoma kontraktami

4. Odkrycie przez znawców prawa rzymskiego ogólnych zasad dotyczących pieniężnego depozytu nieprawidłowego

Menger, Hayek i Leoni o kształtowaniu się tradycyjnych zasad prawodawstwa

Jurysprudencja rzymska

Depozyt nieprawidłowy w prawie rzymskim

ROZDZIAŁ II HISTORYCZNE PRZYKŁADY NARUSZANIA ZASAD PRAWNYCH REGULUJĄCYCH UMOWĘ NIEPRAWIDŁOWEGO DEPOZYTU PIENIĘŻNEGO

1. Wprowadzenie

2. Bankowość w Grecji i Rzymie

Trapezitei, czyli greccy bankierzy

Bankowość w świecie helleńskim

Bankowość w Rzymie

Bankructwo chrześcijańskiego banku Kaliksta

Societates argentariae

3. Bankierzy w późnym średniowieczu

Odrodzenie bankowości depozytowej w śródziemnomorskiej Europie

Kanoniczny zakaz lichwy i depositum confessatum

Bankowość we Florencji w XIV wieku

Bank Medyceuszów

Bankowość w Katalonii w XIV i XV wieku: Taula de Canvi

4. Bankowość za panowania Karola V i doktryna szkoły salamanckiej

Rozwój bankowości w Sewilli

Szkoła salamancka a działalność banków

5. Nowa próba legitymizacji bankowości: Bank Amsterdamski. Bankowość w XVII i XVIII wieku

Bank Amsterdamski

David Hume a Bank Amsterdamski

Sir James Steuart i Adam Smith a Bank Amsterdamski

Banki Szwecji i Anglii

John Law i osiemnastowieczna bankowość we Francji

Richard Cantillon i podstępne pogwałcenie umowy nieprawidłowego depozytu pieniężnego

ROZDZIAŁ III PRÓBY PRAWNEGO UZASADNIENIA BANKOWOŚCI OPARTEJ NA REZERWIE CZĄSTKOWEJ

1. Wprowadzenie

2. Dlaczego nie można zrównać depozytu nieprawidłowego z pożyczką, czyli kontraktem mutuum

 

Źródła zamętu

Błędna doktryna prawa zwyczajowego

Doktryna hiszpańskich kodeksów prawa cywilnego i prawa handlowego

Krytyka prób zrównania umowy nieprawidłowego depozytu pieniężnego z pożyczką czyli umową mutuum

Odmienne przyczyny i cele obu umów

Pojęcie porozumienia milczącego lub dorozumianego

3. Niezadowalające rozwiązanie: przedefiniowanie pojęcia dostępności

4. Nieprawidłowy depozyt pieniężny, transakcje z umową odkupu oraz umowy ubezpieczenia na życie

Transakcje z umową odkupu

Przypadek umów ubezpieczenia na życie

ROZDZIAŁ IV PROCES EKSPANSJI KREDYTOWEJ

1. Wprowadzenie

2. Rola banku jako rzeczywistego pośrednika w przypadku umowy pożyczki

3. Rola banku w przypadku umowy bankowego depozytu pieniężnego

4. Skutki wykorzystania przez bankierów depozytów na żądanie – przypadek jednego banku

Kontynentalny system rachunkowości

Praktyki księgowe w krajach anglosaskich

Zdolność ekspansji kredytowej i kreowania depozytów w przypadku izolowanego banku

Przypadek bardzo małego banku

Ekspansja kredytowa i tworzenie depozytów ex nihilo w przypadku jednego banku monopolistycznego

5. Ekspansja kredytowa i tworzenie nowych depozytów w całym systemie bankowym

Tworzenie pożyczek w systemie małych banków

6. Kilka dodatkowych trudności

Ekspansja inicjowana równocześnie przez wszystkie banki

Wypływ podaży pieniądza z systemu bankowego

Utrzymywanie rezerw przekraczających wymagane minimum

Różne wymagane rezerwy dla różnych rodzajów depozytów

7. Analogie pomiędzy kreowaniem depozytów a emisją banknotów bez pokrycia

8. Proces kurczenia się kredytu

ROZDZIAŁ V BANKOWA EKSPANSJA KREDYTOWA I JEJ WPŁYW NA SYSTEM GOSPODARCZY

1. Podstawy teorii kapitału

Ludzkie działanie jako ciąg subiektywnych etapów

Kapitał i dobra kapitałowe

Stopa procentowa

Struktura produkcji

Kilka uwag dodatkowych

Krytyka mierników wykorzystywanych w rachunku narodowym

2. Wpływ zwiększenia kredytu mającego pokrycie we wcześniejszym wzroście dobrowolnych oszczędności na strukturę produkcji

Trzy rodzaje procesu dobrowolnego oszczędzania

Zapisy księgowe oszczędności kierowanych na pożyczki

Zagadnienie pożyczek konsumpcyjnych

Wpływ dobrowolnych oszczędności na strukturę produkcji

Po pierwsze: skutek wywołany nową nierównomiernością zysków osiąganych na różnych etapach produkcji

Po drugie: wpływ spadku stopy procentowej na cenę rynkową dóbr kapitałowych

Po trzecie: efekt Ricarda

Ostateczny wynik: wyłonienie się nowej, bardziej kapitałochłonnej struktury produkcji

Teoretyczne rozwiązanie „paradoksu oszczędzania”

Przypadek gospodarki w regresji

3. Skutki ekspansji kredytu bankowego pozbawionego pokrycia we wzroście oszczędności: teoria austriacka, czyli teoria cyklu koniunkturalnego oparta na kredycie fiducjarnym

Skutki ekspansji kredytowej dla struktury produkcji

Spontaniczna reakcja rynku na ekspansję kredytową

4. Bankowość, stopy rezerwy cząstkowej i prawo wielkich liczb

ROZDZIAŁ VI DODATKOWE ROZWAŻANIA NA TEMAT TEORII CYKLU KONIUNKTURALNEGO

1. Dlaczego kryzys nie wybucha wtedy, gdy nowe inwestycje finansuje się realnymi oszczędnościami (nie występuje ekspansja kredytowa)

2. Możliwość odroczenia wybuchu kryzysu: teoretyczne wyjaśnienie procesu stagflacji

3. Kredyt konsumpcyjny a teoria cyklu

4. Autodestruktywny charakter sztucznego boomu spowodowanego ekspansją kredytową: teoria „wymuszonych oszczędności”

5. Marnotrawstwo kapitału, niewykorzystane moce produkcyjne i błędne inwestowanie zasobów produkcyjnych

6. Ekspansja kredytowa jako przyczyna masowego bezrobocia

7. Rachunek dochodu narodowego niewłaściwie odzwierciedla różne etapy cyklu koniunkturalnego

8. Przedsiębiorczość a teoria cyklu

9. Polityka stabilizacji ogólnego poziomu cen i jej destabilizujący wpływ na gospodarkę

10. Jak uniknąć cykli koniunkturalnych: zapobieganie kryzysowi gospodarczemu i wychodzenie z niego

11. Teoria cyklu a niewykorzystane zasoby – ich rola na początkowych etapach boomu

12. Niezbędne zacieśnienie kredytu w fazie recesji: krytyka teorii „wtórnej depresji”

13. Gospodarka „maniakalno-depresyjna”: tłumienie ducha przedsiębiorczości i inne negatywne skutki wywoływane w gospodarce rynkowej przez powracające cykle koniunkturalne

14. Wpływ fluktuacji gospodarczych na giełdę

15. Wpływ cyklu koniunkturalnego na sektor bankowy

16. Marks, Hayek i pogląd, że kryzysy gospodarcze są nieodłącznie związane z gospodarką rynkową

17. Dwie uwagi dodatkowe

18. Dowody empiryczne w sprawie przedstawionej teorii cyklu

Cykle koniunkturalne przed rewolucją przemysłową

Cykle koniunkturalne od czasów rewolucji przemysłowej

„Szalone lata dwudzieste” i wielki kryzys 1929 roku

Recesje gospodarcze końca lat 70. i początku lat 90.

Inne prace dotyczące empirycznej weryfikacji austriackiej teorii cyklu koniunkturalnego

Podsumowanie

ROZDZIAŁ VII KRYTYKA TEORII MONETARYSTYCZNEJ I KEYNESOWSKIEJ

1. Wprowadzenie

2. Krytyka monetaryzmu

Mityczna koncepcja kapitału

Austriacka krytyka Clarka i Knighta

Krytyka mechanistycznej monetarystycznej wersji ilościowej teorii pieniądza

Krótka uwaga w sprawie teorii racjonalnych oczekiwań

3. Krytyka ekonomii Keynesowskiej

Prawo rynków Saya

Trzy argumenty Keynesa w sprawie ekspansji kredytowej

Analiza Keynesowska jako teoria szczególna

Tak zwana krańcowa efektywność kapitału

Keynesa krytyka Misesa i Hayeka

Krytyka Keynesowskiej koncepcji mnożnika

Krytyka zasady „akceleratora”

4. Tradycja marksistowska a austriacka teoria cykli koniunkturalnych. Rewolucja neoricardiańska i kontrowersja w sprawie „podwójnego przełączenia”

 

5. Wnioski

6. Dodatek na temat towarzystw ubezpieczeniowych na życie i innych niebankowych pośredników finansowych

Towarzystwa ubezpieczeń na życie jako prawdziwi pośrednicy finansowi

Wartości wykupu a podaż pieniądza

Naruszenie tradycyjnych zasad ubezpieczeń na życie

Inni prawdziwi pośrednicy finansowi: fundusze inwestycyjne oraz holdingi inwestycyjne

Uwagi szczegółowe co do ubezpieczenia kredytu

ROZDZIAŁ VIII TEORIA BANKOWOŚCI CENTRALNEJ I WOLNEJ

1. Krytyczna analiza szkoły bankowości

Koncepcja bankowości, koncepcja obiegu pieniężnego i szkoła salamancka

Odpowiedź świata anglojęzycznego na scholastyczne koncepcje pieniądza bankowego

Spór pomiędzy szkołą obiegu pieniężnego a szkołą bankowości

2. Dyskusja obrońców banku centralnego i rzeczników wolnej bankowości

Argumentacja Parnella na rzecz wolnej bankowości oraz odpowiedzi McCullocha i Longfielda

Sztuczny spór między zwolennikami bankowości centralnej i wolnej

Argumentacja na rzecz banku centralnego

Stanowisko teoretyków szkoły obiegu pieniężnego broniących systemu wolnej bankowości

3. „Twierdzenie o niemożliwości socjalizmu” i jego zastosowanie do banku centralnego

Teoria niemożliwości koordynacji społecznej opartej na instytucjonalnym przymusie, czyli naruszeniu tradycyjnych zasad prawnych

Zastosowanie twierdzenia o niemożliwości socjalizmu do banku centralnego i systemu bankowości opartej na rezerwie cząstkowej

Wniosek: niepowodzenie ustawodawstwa bankowego

4. Krytyczne spojrzenie na współczesną szkołę wolnej bankowości opartej na rezerwie cząstkowej

Błędna podstawa analizy: popyt na środki fiducjarne uznawany za zmienną egzogeniczną

Możliwość jednostronnego zainicjowania ekspansji kredytowej przez system wolnej bankowości oparty na rezerwie cząstkowej

Teoria „równowagi pieniężnej” w wolnej bankowości opiera się wyłącznie na analizie makroekonomicznej

Pomieszanie pojęć oszczędzania i popytu na pieniądz

Kłopot z historycznymi ilustracjami systemów wolnej bankowości

Nieznajomość argumentów prawnych

5. Wniosek: pozorna rozbieżność stanowisk zwolenników bankowości centralnej i obrońców wolnej bankowości opartej na rezerwie cząstkowej

ROZDZIAŁ IX PROPOZYCJA REFORMY BANKOWOŚCI. TEORIA WYMOGU STUPROCENTOWEJ REZERWY

1. Historia współczesnych teorii wspierających wymóg stuprocentowej rezerwy

Propozycja Ludwiga von Misesa

Friedrich A. Hayek i propozycja wymogu stuprocentowej rezerwy

Murray N. Rothbard i propozycja czystego standardu złota z wymogiem stuprocentowej rezerwy

Maurice Allais – europejski obrońca wymogu stuprocentowej rezerwy

Dawna tradycja szkoły chicagowskiej wspierania wymogu stuprocentowej rezerwy

2. Nasza propozycja reformy bankowości

Całkowita swoboda wyboru pieniądza

System pełnej swobody bankowości

Zobowiązanie wszystkich podmiotów w systemie wolnej bankowości do przestrzegania tradycyjnych zasad i reguł prawnych, zwłaszcza wymogu stuprocentowej rezerwy dla depozytów na żądanie

Jak wyglądałby system finansowy i bankowy w całkowicie wolnym społeczeństwie?

3. Analiza zalet proponowanego systemu

4. Odpowiedzi na ewentualne zastrzeżenia wobec naszej propozycji reformy pieniężnej

5. Analiza ekonomiczna procesu reformy i przejścia do proponowanego systemu pieniężnego i bankowego

Kilka podstawowych zasad strategii

Etapy reformy systemu finansów i bankowości

Znaczenie trzeciego i dalszych etapów reformy: stwarzane przez nie możliwości spłacenia długu publicznego lub zobowiązań emerytalnych systemu opieki społecznej

Zastosowanie teorii reformy bankowej i finansowej w odniesieniu do Europejskiej Unii Monetarnej oraz budowy sektora finansowego w gospodarkach dawnego bloku wschodniego

6. Wniosek. System bankowy wolnego społeczeństwa

Bibliografia

Przedmowa do drugiego wydania polskiego

Przez dwa lata, które upłynęły od publikacji pierwszego polskiego wydania książki Pieniądz, kredyt bankowy i cykle koniunkturalne, świat był pogrążony w recesji rozpoczętej kryzysem finansowym 2007 roku. W czasie tej recesji nastąpiły nieuniknione zmiany, polegające na skoordynowaniu i przebudowie mikroekonomicznej struktury produkcji, która wskutek ekspansji kredytowej w poprzednich latach – kiedy pęczniała „bańka spekulacyjna” – stała się niemożliwa do utrzymania. Choć fiskalna i monetarna polityka rządów często była błędna i niejednokrotnie przynosiła skutki przeciwne do zamierzonych, to ciężki kryzys na międzynarodowych rynkach, związany z ogromnym długiem publicznym wywołanym przez niekontrolowany wzrost deficytów budżetowych, zmusił poszczególne rządy do podjęcia – choćby nieśmiałych – działań we właściwym kierunku, czyli obniżenia wydatków publicznych, ograniczenia interwencjonizmu, poluzowania regulacji oraz liberalizacji i uelastycznienia rynków czynników produkcji, zwłaszcza rynku pracy.

Warto zwrócić uwagę na sytuację tych krajów, które, podobnie jak Hiszpania, pierwszy raz w swojej historii musiały zmierzyć się z głębokim kryzysem gospodarczym, a były pozbawione możliwości prowadzenia samodzielnej polityki monetarnej ze względu na przynależność do strefy euro. W tych krajach wspólna waluta odegrała podobną rolę jak w przeszłości parytet złota: zmusiła do rezygnacji z nacjonalizmu monetarnego, uniemożliwiła reagowanie na kryzys zwiększeniem ilości pieniądza w obiegu (a więc jego deprecjacją czy też dewaluacją) i odkładanie ad kalendas grae­cas koniecznych reform strukturalnych, jakimi są ograniczenie sektora publicznego i liberalizacja gospodarki. Na szczególną uwagę zasługuje to, że nasi politycy po raz pierwszy nie mieli innego wyjścia i musieli w końcu powiedzieć obywatelom, jak zła jest w istocie sytuacja. Podjęli reformy, które do tej pory wydawały się całkowicie niemożliwe z politycznego punktu widzenia. Te państwa należące do unii walutowej, które zwykle prowadziły mało odpowiedzialną politykę gospodarczą, powinny docenić euro choćby z tego powodu1.

Obecna sytuacja gospodarczo-polityczna pokazuje, że analiza przyczyn kryzysu przedstawiona w tej książce nie straciła na aktualności, a proponowane przeze mnie reformy systemu bankowego i finansowego są konieczne do wyeliminowania owych przyczyn i zapobieżenia kolejnym kryzysom. O aktualności książki może świadczyć to, że w brytyjskiej Izbie Gmin deputowani z partii Torysów przedstawili projekt ustawy, która zastąpiłaby (obowiązującą do dziś) ustawę bankową Peela z 19 lipca 1844 i zobowiązała banki do utrzymywania stuprocentowej rezerwy dla depozytów na żądanie. Projekt ten jest w pełni zgodny z jednym z trzech głównych zaleceń zawartych w tej książce (dwa pozostałe to likwidacja banków centralnych i powrót do tradycyjnego parytetu złota). W trakcie prezentacji projektu w parlamencie powoływano się zresztą na jej autora2. To, że o takim projekcie reform dyskutują politycy, pozwala mieć nadzieję na rychłe zmiany we właściwym kierunku.

Innym powodem do optymizmu i jednocześnie źródłem satysfakcji autora tych słów jest rosnąca liczba obcojęzycznych wydań książki, które pojawiły się w krótkim okresie od czwartego wydania hiszpańskiego w 2009 roku. Oprócz wydania polskiego ukazały się wersje: czeska, rumuńska, holenderska, francuska, niemiecka i włoska. Książkę przetłumaczono już na trzynaście języków i opublikowano w dziesięciu krajach3.

Niezależnie od tego, czy kierunek reform, o których wspomniałem, utrzyma się i nastąpią korzystne zmiany, naszym obowiązkiem – jako naukowców i teoretyków ekonomii – jest skupienie się na badaniach i poszukiwaniu prawdy naukowej, aby przyszłym pokoleniom przekazać wiedzę i znajomość reguł, które pozwolą ludzkości i cywilizacji rozwijać się bez przeszkód aż do poziomu, jaki trudno sobie dziś wyobrazić.

Jesús Huerta de Soto

El Aprisco, Señorío de Sarría

Wielki Czwartek, 21 kwietnia 2011 roku

1 Zupełnie inaczej ocenia się tę sytuację w Niemczech, gdzie euro może doprowadzić do destabilizacji finansów, mimo że kraj ten hołduje tradycji bardzo rygorystycznej polityki monetarnej. Zob. Philipp Bagus, Tragedia euro, tłum. J. Wozinski, Warszawa 2011.

2 Financial Services (Regulation of Deposits and Lending) Bill zaprezentowany w Izbie Gmin parlamentu Wielkiej Brytanii 15 września 2010 przez deputowanych z partii Torysów Douglasa Carswella i Steve’a Bakera. Zapis wystąpienia posłów opublikowano w biuletynie debat parlamentarnych „Hansard” z tegoż dnia (t. 515, nr 46, s. 904–905).

3 Pragnę wyrazić swoją szczególną wdzięczność tłumaczom i redaktorom następujących wydań: polskiego (tłum. Grzegorz Łuczkiewicz, Instytut Ludwiga von Misesa, Warszawa 2009), czeskiego i słowackiego (tłum. Martín Fronék, Aleš. Tůma, D. Vořechovský, Jan Havel i Michal Janda, ASPI Wolters Kluwer, Praga 2009), rumuńskiego (tłum. Diana Costea i Tudor Srnirna, wydawnictwo Uniwersytetu Alexandru Ioan Cuza, Iaşi 2010), holenderskiego i flamandzkiego (tłum. Tuur Demeester i Koen Swinkels, ACCO, Leuven–La Haya 2011), francuskiego (tłum. prof. Rosine Létinier, L'Harmattan, Paris 2011), niemieckiego (tłum. prof. Philipp Bagus, Lucius & Lucius, Stuttgart 2011) i włoskiego (tłum. Giancarlo Ianulardo i Carlo Zucchi, Rubbettino, Soveria Mannelli 2011). Poza tym ukończono już tłumaczenia chińskie, portugalskie, japońskie i arabskie, które z Bożą pomocą zostaną wkrótce opublikowane.