Wsparcie młodzieży i dorosłych z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Teoria i praktykaTekst

0
Recenzje
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Kliś, M. (1994). Deficyt kontaktów wzrokowych w interakcjach społecznych dzieci autystycznych. W: W. Dykcik (red.), Autyzm: kontrowersje i wyzwania (s. 69–79). Poznań: Eruditus.

Kołodziejczyk, A. (2003). Dziecięca koncepcja fikcji, czyli co jest „na niby” w telewizji. Kraków: Wydawnictwo UJ.

Kutscher, L. M., Attwood, T., Wolff, R. R. (2007). Dzieci z zaburzeniami łączonymi. ADHD, trudności w nauce, zespół Aspergera, zespół Touretta, depresja dwubiegunowa i inne zaburzenia. Przeł. R. Waliś. Warszawa: K.E. Liber.

Leekam, S. R., Ramsden, C. (2006). Dyadic orienting and joint attention in preschool children with autism. Journal of Autism and Developmental Disorders, 36(2), 185–196.

Leslie, A. M. (1987). Pretense and representation: The origins of ‘theory of mind’. Psychological Review, 94(4), 412–426.

Leslie, A. M. (1990). Pretence, autism and the basis of ‘theory of mind’. The Psychologist: Bulletin of British Psychological Society, 3, 120–123.

Leslie, A. M. (1994). Pretending and believing: Issues in the theory of ToMM. Cognition, 50(1), 211–238.

Leslie, A. M., Frith, U. (1988). Autistic children’s understanding of seeing, knowing and believing. British Journal of Developmental Psychology, 6(4), 315–324.

Markiewicz, K. (2004). Możliwości komunikacyjne dzieci autystycznych. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Markiewicz, K. (2007). Charakterystyka zmian w rozwoju umysłowym dzieci autystycznych. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Meltzoff, A. N., Gopnik, A. (1993). The role of imitation in understanding persons and developing a theory of mind. W: S. Baron-Cohen, H. Tager-Flusberg, D. J. Cohen (red.), Understanding other minds: Perspectives from autism (s. 335–366). New York: Oxford University Press.

Minczakiewicz, E. M. (1994). Z badań nad rozwojem mowy dzieci autystycznych. W: W. Dykcik (red.), Autyzm: kontrowersje i wyzwania (s. 91–106). Poznań: Eruditus.

Morton, J., Johnson, M. H. (1991). CONSPEC and CONLERN: A two-process theory of infant face recognition. Psychological Review, 98(2), 164–181.

Oberman, L. M., Hubbard, E. M., McCleery, J. P., Altschuler, E. L., Ramachandran, V. S., Pineda, J. A. (2005). EEG evidence for mirror neuron dysfunction in autism spectrum disorders. Cognitive Brain Research, 24(2), 190–198.

Oberman, L. M., Ramachandran, V. S. (2007). The simulating social mind: The role of the mirror neuron system and simulation in the social and communicative deficits of autism spectrum disorders. Psychological Bulletin, 133(2), 310–327.

Olechnowicz, H. (1995). Dziecko własnym terapeutą. Jak wspomagać strategie autoterapeutyczne dzieci z dysfunkcjami więzi osobistych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Perner, J. (1991). Understanding the representational mind. Cambridge: MIT Press. Phillips, W., Baron-Cohen, S., Rutter, M. (1998). Understanding intention in normal development and autism. British Journal of Developmental Psychology, 16(3), 337–348.

Pisula, E. (1993). Autyzm. Fakty, wątpliwości, opinie. Warszawa: Wydawnictwo WSPS. Pisula, E. (2000). Autyzm u dzieci. Diagnoza, klasyfikacja, etiologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Pisula, E. (2008). Zaburzenia komunikacji u dzieci z autyzmem. W: Kiedy mózg pracuje inaczej… – postrzeganie, ruch, emocje, komunikacja. X Międzynarodowa Konferencja Naukowo-Szkoleniowa, Wrocław, 5 grudnia 2008 (s. 42–45). Wrocław: Oddział Fundacji „Promyk Słońca”.

Pisula, E. (2005). Małe dziecko z autyzmem. Diagnoza i terapia. Gdańsk: GWP.

Pisula, E. (2010). Autyzm. Przyczyny, symptomy, terapia. Gdańsk: Harmonia.

Pisula, E. (2011). Wspomaganie osób z zaburzeniami należącymi do autystycznego spektrum w perspektywie psychopatologii rozwojowej. W: J. Trempała (red.), Psychologia rozwoju człowieka (s. 446–454). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Pisula, E. (2012). Autyzm. Od badań mózgu do praktyki psychologicznej. Sopot: GWP.

Przetacznik-Gierowska, M., Makiełło-Jarża, G. (1992). Psychologia rozwojowa i wychowawcza wieku dziecięcego. Warszawa: WSiP.

Ramachandran, V. S., Oberman, L. M. (2006). Świat w rozbitym lustrze. Teoria autyzmu. Świat Nauki, 12(184), 47–53.

Rapin, I. (1991). Autistic children: Diagnosis and clinical features. Pediatrics, 87(5), 751–760.

Ronald, A., Viding, E., Happé, F., Plomin, R. (2006). Individual differences in theory of mind ability in middle childhood and links with verbal ability and autistic traits: A twin study. Social Neuroscience, 1, 412–425.

Schertz, H. H., Odom, S. L. (2007). Promoting joint attention in toddlers with autism: A parent-mediated developmental model. Journal of Autism and Developmental Disorders, 37(8), 1562–1575.

Schuler, A. L., Prizant, B. M. (1999). Ułatwiona komunikacja: podejście przedjęzykowe. W: T. Gałkowski (red.), Dziecko autystyczne (t. 7, s. 5–26). Warszawa: Wydawnictwo KTA.

Schultz, R. T., Gauthier, I., Klin, A., Fulbright, R., Anderson, A., Volkmar, F., Skudlarski, P., Lacadie, C., Cohen, D., Gore, J. (2000). Abnormal ventral temporal cortical activity during face discrimination among individuals with autism and Asperger’s syndrome. Archives of General Psychiatry, 57(4), 331–340.

Seach, D., Lloyd, M., Preston, M. (2006). Pomóż dziecku z… autyzmem. Praktyczny poradnik dla rodziców i pedagogów. Przeł. D. Ściepko-Cram. Warszawa: K. E. Liber.

Siegel, B. (1996). The world of the autistic child. Understanding and treating autistic spectrum disorders. New York: Oxford University Press.

Sigman, M., Capps, L. (1997). Children with autism: A developmental perspective. Cambridge: Harvard University Press.

Skórczyńska, M. (2009). Wczesne diagnozowanie autyzmu – perspektywy i dylematy. W: B. Winczura (red.), Autyzm na granicy zrozumienia (s. 35–63). Kraków: Impuls.

Smith, I. M., Bryson, S. E. (1998). Gesture imitation in autism, nonsymbolic postures and sequences. Cognitive Neuropsychology, 15, 747–770.

Smogorzewska, J., Szumski, G. (2015). Rozwijanie kompetencji społecznych dzieci przedszkolnych. Teoria, metodyka, efekty. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Schaffer, H. R. (1994). Wczesny rozwój społeczny. W: A. I. Brzezińska, G. Lutomski (red.), Dziecko w świecie ludzi i przedmiotów (s. 96–124). Poznań: Zyski S-ka.

Steerneman, P. (1994). Theory-of-mind-screening-schaal. Leuven: Garant. Steerneman, P., Huskens, B. (1996). Can individuals with autism be trained to develop a theory of mind: The development of a social cognition training. 5th Congress Autism –Europe, Barcelona, 3–5 maja.

Szatmari, P. (2007). Uwięziony umysł. Opowieści o ludziach z autyzmem. Przeł. M. Sekerdej. Kraków: Znak.

Szczypczyk, A. (2009). Zabawa w procesie diagnozy i terapii małego dziecka z autyzmem. W: J. Kossewska (red.), Kompleksowe wspomaganie rozwoju uczniów z autyzmem i zaburzeniami pokrewnymi (s. 79–89). Kraków: Impuls.

Talarowska, M., Florkowski, A., Gałecki, P., Zboralski, K. (2010). Psychologiczne koncepcje rozwoju autyzmu. W: T. Pietras, A. Witusik, P. Gałecki (red.), Autyzm – epidemiologia, diagnoza i terapia (s. 99–118). Wrocław: Continuo.

Taylor, M. (2007). Rozwój poznania społecznego z perspektywy teorii umysłu. W: B. Bokus, G. W. Shugar (red.), Psychologia języka dziecka. Osiągnięcia, nowe perspektywy (s. 268–308). Przeł. E. Haman i in. Gdańsk: GWP.

Tomasello, M. (2002). Kulturowe źródła ludzkiego poznawania. Przeł. J. Rączaszek. Warszawa: PIW.

Trevarthen, C. (1980). Postawy intersubiektywności. Rozwój rozumienia innych ludzi i rozumienia kooperacyjnego u małych dzieci. W: B. Bokus, G. W. Shugar (red.), Psychologia języka dziecka. Osiągnięcia, nowe perspektywy (s. 102–123). Gdańsk: GWP.

Urbaniuk, J. (2009). To, co jest niewidoczne dla oczu. Prozopagnozja w diagnozie dziecka ze spektrum zaburzeń autystycznych. W: B. Winczura (red.), Autyzm na granicy zrozumienia (s. 65–73). Kraków: Impuls.

Wellman, H. M. (1990). The child’s theory of mind. Cambridge: Bradford Books/MIT Press.

Wellman, H. M., Cross, D., Watson, J. (2001). Meta-analysis of theory-of-mind development. The truth about false belief. Child Development, 72, 655–684.

Werner, E., Dawson, G., Munson, J., Osterling, J. (2005).Variation in early developmental course in autism and its relation with behavioral outcome at 3–4 years of age. Journal of Autism and Developmental Disorders, 35(3), 337–350.

Winczura, B. (2008). Dziecko z autyzmem. Terapia deficytów poznawczych a teoria umysłu. Kraków: Impuls.

Winkielman, P., Niedenthal, P. M. (2009). Ucieleśniony emocjonalny umysł społeczny. W: M. Kossowska, M. Kofta (red.), Psychologia poznania społecznego. Nowe idee (s. 83–101). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Rozdział 4 Temporalny aspekt funkcjonowania osoby z autystycznym spektrum zaburzeń

Joanna Kossewska

Życie człowieka ujmowane z perspektywy relacyjnej i systemowej, zgodnie z bioekologiczną koncepcją rozwoju Ulricha Bronfenbrennera (1979, 1986, 1996), toczy się w kontekście upływającego czasu. Czas obiektywny, w myśl koncepcji mechaniki tradycyjnej Isaaca Newtona, jest wielkością bezwzględną i absolutną, a jego upływ następuje niezależnie od miejsca obserwatora i wpływu innych czynników. Z kolei Albert Einstein, tworząc szczególną teorię względności, udowodnił, iż czas jest jednym z elementów czterowymiarowej czasoprzestrzeni, a jego upływ między dwoma zdarzeniami zachodzącymi w przestrzeni zależy od położenia i przemieszczania się obserwatorów względem nich.

 

Odwołując się do obiektywnej definicji czasu, należy podkreślić jego linearny i prospektywny upływ, który można monitorować za pomocą współczesnych, coraz bardziej doskonałych narzędzi pomiarowych (Nosal, 2010). Czas jest wielkością fizyczną, opisującą trwanie, ciągłość i zmienność zjawisk, lecz jego niezależną od pozycji obserwatora cechą jest stały upływ (Nosal i Bajcar, 2004). Z kolei czas subiektywny (psychologiczny) wiąże się z uporządkowaniem względem siebie zdarzeń występujących równocześnie lub następujących po sobie sukcesywnie. Sekwencję regularnych zdarzeń przedzielają odcinki puste, czyli interwały oddzielające te zdarzenia. Percepcja czasu odnosi się zatem do umiejętności spostrzegania interwałów czasowych, porównywania bodźców pod względem czasu ich trwania.

Prospektywny upływ czasu przebiegający horyzontalnie stanowi chronosystem, czyli obszar temporalnej przestrzeni, w którym pod wpływem warunków historycznych, politycznych, społecznych, ekonomicznych i technologicznych następują zmiany środowiskowe i rozwojowe (Bronfenbrenner, 1979, 1986, 1996). Czas jest reprezentowany w umyśle w formie przekonań dotyczących dwóch kluczowych aspektów temporalności: (1) hierarchicznego uporządkowania poznawczych i semantycznych kategorii wykorzystywanych do opisu i porządkowania zdarzeń w czasie oraz (2) perspektywy temporalnej, dzięki której przypisujemy subiektywne znaczenie poszczególnym fragmentom temporalnego kontinuum, a więc teraźniejszości, przeszłości i przyszłości.

Sposób doświadczania czasu jest subiektywny i zindywidualizowany. Proces ten jednak przebiega w zależności od wielu wpływających nań czynników – sytuacyjnych, poznawczych, emocjonalnych, osobowościowych, czy też konstytucjonalnych, a nade wszystko biologicznych i neurologicznych wbudowanych w tak zwany zegar biologiczny (Szeląg, 2002; Szeląg i in., 2010).

4.1. Percepcja czasu a zaburzenia ze spektrum autyzmu

Uwzględniając znaczenie czasu dla funkcjonowania człowieka, należy się zastanowić, czy istnieje związek między autyzmem a percepcją czasu. Jeżeli istnieje, to jaki jest jego charakter? Który element tej relacji ma znaczenie pierwotne, a który – wtórne? Czy istnieje między nimi zależność przyczynowa, korelacyjna, czy też przypadkowa koincydencja?

Poszukując odpowiedzi na powyższe pytania, postaramy się na podstawie dostępnych wyników badań zweryfikować prawdziwość następujących hipotez:

1. Hipoteza dynamicznej relacji – pomiędzy zaburzeniami temporalnego przetwarzania a zaburzeniami ze spektrum autyzmu występują wzajemne dynamiczne relacje.

2. Hipoteza audiologicznego rusztowania – pierwotny charakter mają zaburzenia percepcji słuchowej wobec wtórnych zaburzeń percepcji czasu.

3. Hipoteza temporalnego rusztowania – pierwotny charakter mają zaburzenia percepcji czasu wobec wtórnych objawów autystycznych.

Hipoteza 1. Pomiędzy poszczególnymi zaburzeniami temporalnego przetwarzania a zaburzeniami ze spektrum autyzmu istnieją dynamiczne relacje

Spektrum autyzmu należy traktować jako zaburzenie neurorozwojowe o zróżnicowanym nasileniu i przebiegu oraz różnym stopniu komplikacji objawów. Tak bogata różnorodność symptomów wynika z wieloczynnikowej etiologii, której mechanizmy można opisywać, wykorzystując do tego koncepcję systemów dynamicznych (Van Geert, 1991, 2012). Pozostające ze sobą w dynamicznej interakcji poszczególne elementy systemu są ciągle w stanie chwiejnej równowagi, która prowadzi do powstania nieliniowych zmian systemu i reorganizacji jego struktury.

Dynamiczny system, w którym zachodzą interakcje między czynnikami, mechanizmami oraz objawami (temporalnymi i klinicznymi), funkcjonuje w kontekście stanowiącym aktywne tło, na którym dokonują się zmiany całego systemu lub które owe zmiany wyzwala. Zaburzenia przetwarzania aspektów temporalnych współwystępują w interakcji z kryterialnymi objawami autyzmu i zwrotnie na nie oddziałują. W odniesieniu do koncepcji systemów dynamicznych mniej istotne jest określenie pierwotnego lub wtórnego charakteru danego elementu, a bardziej – ich wzajemnych spiralnych powiązań.

Hipoteza 2. Zaburzenia percepcji słuchowej mają pierwotny charakter wobec wtórnych zaburzeń percepcji czasu

Hipoteza dźwiękowego rusztowania zakłada, że zaburzenia percepcji czasu są wtórne wobec zaburzeń percepcji słuchowej. Jej prawdziwość została udowodniona na przykładzie osób z uszkodzonym słuchem (Kowalska i Szeląg, 2006; Szeląg, Kowalska, Gałkowski i Pöppel, 2004; Kossewska, 2013). Ze względu na pewne podobieństwa funkcjonalne między osobami z ASD i osobami głuchymi można ją uznać za godną rozważenia. Brak słuchowej stymulacji sensorycznej może powodować reorganizację wyższych procesów poznawczych lub zaburzenia prawidłowej organizacji tychże procesów (Conway, Pisoni i Kronenberger, 2009).

W autyzmie często współwystępują zaburzenia percepcji słuchowej, nie są one jednak natury anatomicznej, lecz funkcjonalnej i mogą wynikać z nadwrażliwości na bodźce audiologiczne. Funkcjonalne ograniczenie transferu impulsów w szlakach wstępujących może reorganizować i wtórnie modyfikować sieć neuronalną regulującą przebieg złożonych procesów temporalnych (Stein i Stanford, 2008; Calvert, 2001). Zaburzenia percepcji słuchowej mogą zatem implikować trudności z przetwarzaniem temporalnych aspektów komunikacji werbalnej bądź z sekwencyjnym przetwarzaniem informacji czy też z naprzemiennością czynności (O’Connor, 2012).

Hipoteza 3. Zaburzenia percepcji czasu mają pierwotny charakter wobec wtórnych objawów autystycznych

Objawy autystyczne, zróżnicowane i o różnym stopniu nasilenia, stanowią pewien zewnętrzny przejaw procesów zachodzących na poziomie mechanizmów wewnętrznych. Zewnętrzne objawy behawioralne mają kluczowe znaczenie dla postawienia właściwej diagnozy, lecz rozpoznanie podstawowych mechanizmów dysfunkcjonalnych pozwala uchwycić przyczyny tychże objawów i wdrożyć adekwatną terapię.

Nawiązując do teorii góry lodowej sformułowanej przez Theo Peetersa (1997), można powiedzieć, że objawy behawioralne stanowią tylko widoczną manifestację wadliwie działających procesów toczących się pod powierzchnią. Warto zapytać, co znajduje się pod powierzchnią, jaki mechanizm w sposób istotny oddziałuje na wyżej zorganizowane procesy poznawcze, począwszy od percepcji przez komunikację językową aż po funkcje wykonawcze i regulacyjne.

Liczne badania ujawniają, że chodzi tutaj o zaburzone mechanizmy przetwarzania sensorycznego, i sugerują, że prawdziwą, usytuowaną głęboko pod powierzchnią przyczyną niepokojących objawów zaburzeń funkcjonowania społecznego i komunikacyjnego lub emocjonalno-poznawczego są właśnie nieprawidłowości w pracy interoreceptorów i eksteroreceptorów oraz zaburzenia złożonego procesu wielomodalnej percepcji (Grandin, 2006; Peeters, 1997; Bogdashina, 2003, 2011; De Clercq, 2005). Ze względu na istotne znaczenie zaburzeń percepcyjnych w psychopatologii zachowań osób z ASD zaburzenia te zostały włączone do najnowszej klasyfikacji DSM-5 (American Psychiatric Association, 2013).

Co stanowi „podwodną część autystycznej góry lodowej”? Lorna Wing (1996) jako pierwsza interpretowała różne zachowania występujące w ASD, rozpatrując je w kategoriach zaburzeń przetwarzania bodźców temporalnych. Lęk czy niepokój związany z pojawieniem się niespodziewanych, niezaplanowanych zdarzeń, a także błędne wykonywanie pewnych operacji poznawczych i zadań wymagających uporządkowania w czasie (np. pamięć zdarzeń w czasie) wynikają z zaburzeń przetwarzania temporalnego (Bennetto, Pennington i Rogers, 1996). Współczesne badania dostarczają bezspornych danych potwierdzających prawdziwość tezy o występowaniu odmiennej percepcji interwałów czasowych u osób z ASD w porównaniu z osobami zdrowymi (Gowen i Miall, 2005; Martin, Poirier i Bowler, 2010; Szeląg, Kowalska, Gałkowski i Pöppel, 2004; Wimpory, Nicholas i Nash, 2002; Allman i DeLeon, 2009; Allman, 2011).

Interesujące badania wysoko funkcjonujących dzieci z ASD przeprowadził zespół Elżbiety Szeląg (Szeląg, Kowalska, Gałkowski i Pöppel, 2004), wykorzystując w tym celu procedurę reprodukcji i dyskryminacji dziesięciu różnych (od 1 do 5,5 sekundy) odcinków czasowych. Zadanie polegało na porównaniu dwóch bodźców i potwierdzeniu ich podobieństwa za pomocą reakcji motorycznej. Osoby z ASD uzyskały niższe wyniki w porównaniu ze sprawnymi rówieśnikami zarówno w zakresie odtwarzania, jak i dyskryminacji odcinków czasowych, niezależnie od długości tychże odcinków.

W badaniu Emmy Gowen i R. Chrisa Mialla (2005) osoby z ASD percypowały sekwencję rytmiczną złożoną z czterech dźwięków. Zadaniem badanych było wskazanie kolejnych dźwięków oraz dokończenie sekwencji. Osoby z ASD skracały przerwy między dźwiękami, w porównaniu ze wzorem reagowały szybciej, a ich odpowiedzi były bardziej zróżnicowane niż w przypadku sprawnych rówieśników. Wyniki sugerują, że charakterystyczną cechą osób z ASD jest przecenianie (wydłużanie) krótkich odcinków czasowych i niedocenianie (skracanie) tych długich.

Lara Maister i Kate Plaisted-Grant (2011) na podstawie przeprowadzonych badań, którymi objęły dwadzieścioro jeden dzieci z ASD, stwierdziły, że zaburzenia percepcji czasu wiążą się z zaburzeniami pamięci. Błędy w odtwarzaniu długości trwania zdarzeń występujących w przedziałach od 0,5 sekundy do 2 sekund związane były z zaburzeniami pamięci krótkotrwałej, natomiast w przedziałach dłuższych niż 45 sekund wynikały z atypowej charakterystyki pamięci epizodycznej. Podobne zjawisko występuje u chorych na schizofrenię: w zadaniach dotyczących oceny interwałów czasowych mniej dokładnie szacują oni długość tychże interwałów (szczególnie długich) i uzyskują niższe wyniki niż osoby zdrowe (za: Stecka, 2012).

Z opisanych powyżej badań można wyciągnąć wniosek, że percepcja upływu czasu oraz interwałów temporalnych przebiega u osób z ASD w sposób specyficzny. Subiektywny odbiór upływu interwałów czasowych zależy od procesów neurobiologicznych zarządzanych przez oscylatory rytmu (peacemakers), które kontrolują cykliczne reakcje organizmu, takie jak rytmy snu, zmiana temperatury ciała i tym podobne. Cykliczne procesy fizjologiczne regulowane są przez mechanizm zegara wewnętrznego, mogą być także modyfikowane pod wpływem czynników zewnętrznych, na przykład oświetlenia naturalnego. Prawidłowe działanie różnorodnych rytmów wewnętrznych umożliwia wykonywanie złożonych czynności poznawczych (Nosal i Bajcar, 2004). Praca zegara wewnętrznego jest ściśle związana z funkcjonowaniem centralnego układu nerwowego (CUN), który ze względu na przyczyny biologiczne i czynniki spustowe w autyzmie jest przeciążony. Stąd też zmiany neuroanatomiczne i funkcjonalne w autyzmie implikują zaburzenia działania zegara wewnętrznego (Boucher, 2001).

Percepcja czasu zależy od sposobu kodowania informacji sekwencyjnych w strukturach neuronalnych. Struktury te działają jak system powiązanych ze sobą punktów, przez które przepływa fala, zmieniając ich właściwości i dostosowując je do specyfiki otoczenia (Nosal i Bajcar, 2004). Subiektywny upływ czasu – spowalnianie lub przyśpieszanie – funkcjonalnie jest sumą procesów metabolicznych organizmu, działalności jednostki, wymagań sytuacyjnych oraz procesów neuronalnych. Procesy neuronalne są głównymi moderatorami procesu percepcji czasu. Zaburzenia percepcji czasu mogą być spowodowane zmianami w CUN, zarówno anatomiczno-funkcjonalnymi, jak i chemicznymi.

Podstawowe mechanizmy biologiczne regulujące biologiczne rytmy organizmu wynikają z pracy zegara biologicznego, który jest anatomicznie i funkcjonalnie bardzo złożoną strukturą. Wchodzące w jego skład jądra nadskrzyżowaniowe (suprachiasmatic nuclei – SCN) regulują percepcję czasu, dzięki czemu możliwe jest identyfikowanie, rozpoznawanie i subiektywne porównywanie interwałów czasowych (za: Zimbardo i Boyd, 2009). Struktura ta połączona jest z siecią towarzyszących obszarów neuronalnych, których praca umożliwia prawidłową percepcję przebiegu zdarzeń temporalnych. U osób z ASD funkcjonowanie jąder nadskrzyżowaniowych jest zaburzone, co przejawia się w specyficznej percepcji interwałów temporalnych, przede wszystkim zaś w poważnych zaburzeniach snu, które występują u ponad połowy tej populacji i uniemożliwiają indywidualne funkcjonowanie, na przykład bardzo często dezorganizują życie rodziny (Schreck i Mulick, 2000; Honomichl, Goodlin-Jones, Burnham, Gaylor i Anders, 2002; Tordjman i in., 2013).

Drugą ze struktur odpowiedzialnych za percepcję czasu jest hipokamp (za: Nosal i Bajcar, 2004), który reguluje uporządkowanie zdarzeń osobistych na kontinuum temporalnym. U osób z ASD ma on specyficzną budowę (Nicolson i in., 2006). Z kolei za ustalanie kontekstu i umieszczanie wspomnień we właściwym interwale czasowym odpowiada część podstawna przodomózgowia (Stecka, 2012). Mechanizmy odpowiadające za percepcję czasu są również współzależne od stężenia neurotransmiterów, na przykład dopaminy. Poziom tego neurohormonu u osób z zaburzeniami ze spektrum autyzmu jest, podobnie jak w schizofrenii, zmieniony w stosunku do normy, co przejawia się także w postaci zaburzeń funkcji wykonawczych (Stecka, 2012; Kriete i Noelle, 2015).

 

W percepcji czasu bierze jeszcze udział jądro migdałowate, które reguluje procesy emocjonalne, szczególnie emocje negatywne, takie jak strach czy złość. Zmodyfikowana aktywność jądra migdałowatego implikuje zbyt silne reakcje osób z ASD na znajome twarze – niektórzy ludzie są odbierani przez nie jako zagrożenie, nawet gdy ich twarze nie wyrażają negatywnych emocji. Właśnie ta nadmierna reakcja lękowa indukowana na poziomie struktur podkorowych, wywołana przez kontakt wzrokowy, powoduje, że osoby z ASD unikają spojrzenia innych ludzi (Pelphrey i in., 2007).

Badania nad ASD prowadzone przez zespół pod kierunkiem Gunnel Janeslätt (Janeslätt, Granlund i Kottorp, 2009) ujawniły trudności dzieci z tego rodzaju zaburzeniami w zakresie trzech umiejętności: percepcji czasu, orientacji w czasie i zarządzania czasem. Z uwagi na to, że procesy temporalne dotyczą fundamentalnych i ogólnych umiejętności, spostrzeżenie to stanowi złożony i ważny problem diagnostyczny, terapeutyczny i edukacyjny.

Uwzględniając powyższe analizy, można stwierdzić, że dyskutowana hipoteza została zweryfikowana pozytywnie. Deficyty percepcji czasu wydają się podstawowe i pierwotne wobec wtórnych zaburzeń autystycznych, zarówno tych najwcześniej się pojawiających w rozwoju (trudności z monitorowaniem spojrzenia, zaburzenia współdzielenia uwagi, zaburzenia intersubiektywności), jak i zaburzeń komunikacji, synchronizacji interakcji społecznych czy pamięci epizodycznej.

4.2. Subiektywnie doświadczany czas psychologiczny

Czas psychologiczny przyjmuje formę reprezentacji umysłowych i systemu przekonań odnoszących się do kwestii przeżywania i wyrażania czasu przez jednostkę. Przekonania te dotyczą kluczowych aspektów temporalności, takich jak (1) struktura podstawowych kategorii i wymiarów wykorzystywanych do opisywania i porządkowania zdarzeń w czasie oraz (2) rozpiętość orientacji temporalnej odnoszącej się do subiektywnego i względnego znaczenia przypisywanego trzem odcinkom kontinuum czasowego: przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Ze względu na bardzo zróżnicowany i niejednorodny charakter temporalnych reprezentacji umysłowych subiektywnie doświadczany czas psychologiczny staje się bardzo złożonym systemem przekonań (Łukaszewski, 1983; Nosal i Bajcar, 2004; Adamski, 2007).

Czas subiektywny (wewnętrzny czas psychologiczny) zdecydowanie odróżnia się od czasu fizycznego (Tucholska, 2007) pewnymi podstawowymi cechami. Za pierwszą istotną cechę można uznać sposób rejestracji czasu. Czas fizyczny można rejestrować za pomocą obiektywnych i precyzyjnych urządzeń pomiarowych, natomiast czas psychologiczny rejestrowany jest w świadomości osoby. Kolejną cechą jest podział jednostek czasowych. W przypadku czasu fizycznego interwały czasowe mają precyzyjnie określoną długość, natomiast subiektywny czas psychologiczny dzieli się w umyśle człowieka na nierówne odcinki – podział czasu jest zatem nierównomierny, a jego upływ nielinearny. Złożone procesy poznawcze, takie jak myślenie refleksyjne czy pamięć biograficzna, zaburzają liniowy porządek temporalny (Nosal i Bajcar, 2004) i umożliwiają cyrkularne powracanie do wydarzeń z przeszłości oraz odwoływanie się do przeszłych doświadczeń zarówno w marzeniach, jak i w formowanych planach, a także w intensywnej koncentracji na aktualnie doświadczanej teraźniejszości (Sobol-Kwapińska, 2010).

Całościowe i stosunkowo trwałe reprezentowanie czasu w umyśle człowieka, obejmujące trzy fundamentalne odcinki temporalne, a więc przeszłość, teraźniejszość i przyszłość, stanowi indywidualną orientację temporalną. Orientacja temporalna nie tylko przejawia się jako dość stałe odniesienie jednostki do kontinuum czasowego i trwały jej atrybut, ale także warunkuje indywidualne decyzje i działania człowieka oraz wskazuje zakres i organizację jego aktywności (Nosal i Bajlcar, 2004). W wyniku koncentracji na wybranym fragmencie kontinuum czasowego wykształca się dominujący i trwały sposób reagowania nawet w zmieniających się warunkach środowiskowych (Linley i Joseph, 2007).

Orientacja temporalna, definiowana przez Ilonę Boniwell i Philipa G. Zimbardo (2007) jako perspektywa postrzegania czasu, to często nieuświadomione osobiste nastawienie jednostki do czasu oraz proces zachodzący nieświadomie, pozwalający dzielić bezustanny bieg życia ludzkiego na kategorie temporalne, które umożliwiają porządkowanie doświadczeń w spójny i znaczeniowo istotny ciąg (Zimbardo i Boyd, 2009). Perspektywa postrzegania czasu obejmuje zarówno komponenty poznawcze, jak i emocjonalne i społeczno-behawioralne. Jest trwałym ustosunkowaniem się do upływającego czasu, lecz może także podlegać modyfikacji, jeżeli podejmowane przez jednostkę działania nie są satysfakcjonujące ani przystosowawcze (Sword, Sword, Brunskill i Zimbardo, 2013). Na powstawanie perspektywy temporalnej wpływają różnorodne doświadczenia w procesie socjalizacji, między innymi: wartości kulturowe i religijne funkcjonujące w systemie rodzinnym, wzorce zachowań rodzicielskich oraz subiektywnie kodowane sukcesy i porażki lub traumatyczne wydarzenia rodzinne.

Analizy badań przeprowadzonych przez zespół Zimbardo pozwoliły na wyszczególnienie za pomocą Kwestionariusza Postrzegania Czasu pięciu konceptualnie różnych perspektyw, które odnoszą się do trzech fragmentów osi czasu. Są to:

• perspektywy dotyczące przeszłości: przeszłościowa pozytywna, przeszłościowa negatywna;

• perspektywy dotyczące teraźniejszości: teraźniejsza hedonistyczna, teraźniejsza fatalistyczna;

• perspektywa dotycząca przyszłości: przyszłościowa.

Każde działanie ma swoistą charakterystykę w zależności od dominującej perspektywy temporalnej. Prawidłowe funkcjonowanie i satysfakcjonujące realizowanie zadań życiowych możliwe jest jednak w przypadku wystąpienia adaptacyjnego optymalnego profilu perspektyw (Sword, Sword, Brunskill i Zimbardo, 2013).

Subiektywna przeszłość jest źródłem poczucia stabilnej ciągłości własnej osoby w zmieniających się warunkach (Zimbardo i Boyd, 2010). Ludzie, u których dominuje pozytywna przeszłościowa perspektywa temporalna, przejawiają pozytywne emocje wobec minionych wydarzeń i doświadczają poczucia szczęścia, co więcej – cieszą się dobrym zdrowiem i skutecznie realizują podejmowane przez siebie zadania. Korzystanie z własnych pozytywnych doświadczeń osadzonych w rodzinie, religii czy relacjach społecznych sprzyja kształtowaniu poczucia własnej wartości i tożsamości. Osoby pozytywnie zorientowane na własną przeszłość unikają zachowań ryzykownych i agresywnych, charakteryzują się niskim poziomem lęku i depresyjności. Może jednak pojawiać się u nich niechęć do modyfikacji zachowań i poszukiwania nowych rozwiązań czy doświadczeń oraz nadmierny konserwatyzm.

Negatywna przeszłościowa perspektywa temporalna nawiązuje do negatywnych emocji i pejoratywnie ocenianych przeszłych doświadczeń. Negatywny stosunek do własnej przeszłości może być efektem traumatycznych przeżyć lub negatywnie zabarwionej rekonstrukcji przeszłości, ocenianej w ten sposób jeszcze silniej z perspektywy aktualnie doświadczanej teraźniejszości. Osoby, u których taka perspektywa jest dominująca, cechują podwyższony poziom lęku i depresyjności oraz nieśmiałość. Osoby te często odczuwają obniżony poziom szczęścia i brak satysfakcji w relacjach interpersonalnych. Ujawniają też niższy poziom motywacji do pracy, gdyż częste odwoływanie się do trudnych doświadczeń z przeszłości działa hamująco na ich bieżącą aktywność (Zimbardo i Boyd, 2009). Ponadto osoby te są mniej otwarte na zmiany, wykazują mniejsze zainteresowanie nowością fizyczną lub społeczną. Odwołują się do znanych i sprawdzonych wzorców czy zachowań, ponieważ dzięki temu czują się bezpiecznie, choć mogą być też bardziej skłonne do dokonywania niesłusznych osądów bądź podejmowania decyzji nieadekwatnych do dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości (Linley i Joseph, 2007).

Бесплатный фрагмент закончился. Хотите читать дальше?