Żydzi w okresie drugiej świątyni 538 przed Chr.-70 po Chr.

Tekst
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa






Dokument chroniony elektronicznym znakiem wodnym

20% rabatu na kolejne zakupy na litres.pl z kodem RABAT20

Wstęp

Z zamiarem opisania dziejów narodu wybranego w okresie drugiej świątyni nosiłem się od dawna. Dzięki zainteresowaniu Towarzystwa Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas” oraz środkom pozyskanym z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego zamiar ten mógł przyjąć szczęśliwie realne kształty. Prezentowana książka będzie omawiać historię okresu drugiej świątyni w możliwie szerokim zakresie, biorąc pod uwagę wydarzenia polityczne, społeczeństwo, administrację, religię, geografię, literaturę. Trzeba pamiętać, że okres drugiej świątyni był niezwykle ważny w historii narodu żydowskiego. Zniszczenie świątyni jerozolimskiej i niewola babilońska miały zasadniczy wpływ na ukształtowanie się zupełnie nowego oblicza jahwizmu w postaci religii judaistycznej, religii bardziej rygorystycznej, nastawionej na czystość kultową i przestrzeganie Prawa Mojżeszowego. Odbudowana świątynia jerozolimska stała się centrum wszystkich Żydów. To w tym okresie powstaje żydowska diaspora, przede wszystkim w Mezopotamii i Egipcie, ale również w innych prowincjach Imperium Romanum. W okresie drugiej świątyni w pełni ukształtuje się hebrajska Biblia, co znajdzie ostatecznie swój wyraz na synodzie w Jamnii około 90 r. po Chr. Pojawiły się dwie nowe dynastie: hasmonejska i herodiańska, pierwszej przyjdzie walczyć o wolność Judei i następnie rządzić niezależnym państwem jako arcykapłani i królowie, druga będzie już tylko rządzić wasalnym państwem, a później Judea zostanie przekształcona w rzymską prowincję. Jest to wreszcie okres, w którym pojawiło się chrześcijaństwo, wyrosłe wprost korzeniami z wiary starszych braci. I w końcu, nie należy zapominać, że okres drugiej świątyni skończył się największym chyba nieszczęściem, jakie spotkało naród żydowski w całej jego historii: w 70 r. po Chr. centrum życia narodu – świątynia Jahwe w Jerozolimie – została spalona przez wojska rzymskie.

Nie wszystkie elementy będą mogły być opisane w należyty sposób, zależy to bowiem przede wszystkim od dostępności źródeł. Pewnym ograniczeniem jest też oczywiście rozmiar książki. Z konieczności więc redukuję do niezbędnego minimum przypisy, cytując głównie źródła i tylko najważniejsze opracowania. W większości syntez łaskawy czytelnik znajdzie obszerną literaturę przedmiotu. Tam, gdzie jest to konieczne, prezentuję też przynajmniej zarys dyskusji naukowej, względnie sygnalizuję kwestie, które są ciągle przedmiotem sporu. Ponieważ jednak w zamyśle moja książka ma być podręcznikiem dla studentów historii i archeologii, staram się zajmować jednoznaczne stanowisko tam, gdzie jest to tylko możliwe, nawet jeżeli nie istnieje wokół konkretnego tematu ogólny konsensus badaczy. Przedstawienie jednak całej dyskusji naukowej musiałoby co najmniej podwoić objętość książki.

Według wszelkich przyjętych zasad powinienem omówić tu dostępne badaczom źródła, dzięki którym jesteśmy w stanie zrekonstruować dzieje okresu drugiej świątyni. Nie ma jednak takiej potrzeby, ponieważ każda z czterech części książki rozpoczyna się od prezentacji i krótkiego przeglądu źródeł archeologicznych i pisanych. Warto jednak w tym miejscy wspomnieć przynajmniej o kilku ważnych syntezach omawianego okresu. Najważniejszą jest chyba ciągle monumentalne dzieło Emila Schürera, napisane jeszcze pod koniec XIX w., ale odświeżone i wydane przez brytyjskich uczonych w latach 1973–1987 (The History of the Jewish People in the Age of Jesus Christ 175 BCE – AD 135, 3 vols., Edinburgh 1973–1987). Ta trzytomowa praca, mimo postępów nauki, ciągle prezentuje sporą wartość. Równie ważna jest książka E.M. Smallwood (The Jews under Roman Rule. From Pompey to Diocletian, Leiden 1981)), jak też duże dzieło The Jewish People in the First Century. Historical Geography, Political History, Cultural and Religious Life and Institutions, ed. by S. Safrai and M. Stern, 2 vols., Assen 1974–1976, w ramach serii Compendia Rerum Iudaicarum ad Novum Testamentum. Co ciekawe, jak dotąd nie powstał chyba zarys całości okresu drugiej świątyni. A dokładniej rzecz ujmując, dopiero zaczął powstawać, bowiem jak na razie Lester Grabbe wydał dwa z czterech planowanych tomów, które mają objąć wreszcie całość okresu 538 przed Chr.–70 po Chr. Owe dwa tomy są nawet dość udane, choć jest to dzieło ściśle naukowe i momentami nieco chyba zbyt trudne w odbiorze, szczególnie dla czytelnika, który nie jest zbyt obeznany z przedmiotem książek. Niemniej jednak należy się cieszyć, że taki projekt jest realizowany i mieć nadzieję, iż zostanie doprowadzony do końca.

Całość mojej książki została podzielona na cztery części, w każdej z nich poruszane są te same elementy, choć z pewnymi odstępstwami charakterystycznymi dla danej epoki. Tam, gdzie jest to efektem tradycji lub przyjętym już zwyczajem, stosuję polskie wersje imion, np. w przypadku Gajusza Juliusza Cezara, tam zaś, gdzie nie jest to możliwe, stosuję transkrypcję łacińską. Podobnie jest z tytułami źródeł, które podaję w wersji łacińskiej, z kilkoma wyjątkami. Zwracam też uwagę, iż często używam pojęcia Palestyna, jest to jednostka geograficzna, nie historyczna, obejmująca swym zasięgiem cały obszar południowej Syrii, włącznie z tzw. Zajordaniem. I na koniec, wszystkie ewentualne pomyłki są wyłącznie moją winą.

Na zakończenie niech mi będzie wolno podziękować jeszcze Panu Profesorowi Leszkowi Mrozewiczowi z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza oraz Panu Profesorowi Janowi Ilukowi z Uniwersytetu Gdańskiego, których recenzje mojego projektu w znacznym stopniu przyczyniły się do pozyskania środków na wydanie książki dzięki dotacji z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

Część 1

Okres perski

Rozdział 1

Źródła

1. Archeologia (materiał niepisany)

Juda. Okres panowania perskiego w Judzie charakteryzowały dwa podstawowe fakty, a mianowicie dramatyczny spadek liczby ludności i poważny ubytek małych miejscowości. Dwieście lat panowania perskiego przyniosło oczywiście stały przyrost mieszkańców, niemniej jednak było to poważne cofnięcie się w porównaniu do wcześniejszego okresu. Jedynym dużym skupiskiem ludności była naturalnie Jerozolima, natomiast pozostałe miejscowości podzielono na cztery kategorie: w osadach pierwszej kategorii mieszkało do 50 mieszkańców, drugiej od 51 do 125 osób, w trzeciej od 126 do 300 i w czwartej od 301 do 625 osób1. W skład prowincji Yehud wchodziło też terytorium Beniamina, które generalnie uniknęło większych zniszczeń w czasie inwazji babilońskiej i stało się de facto centrum prowincji w początkach jej istnienia. Sytuacja zaczęła się zmieniać pod koniec VI w. przed Chr., kiedy to zaczynamy obserwować stopniowe zmniejszanie się zaludnienia, co zapewne spowodowało przeniesienie centrum do Jerozolimy, gdzie zaczęli napływać również mieszkańcy Beniamina. Wschodnia część Judy i tereny pustynne uległy prawie całkowitemu wyludnieniu (zniknęło około 90 procent ludności). W samej Jerozolimie osadnictwo w okresie perskim skupiało się głównie wokół starego Miasta Dawidowego i wzgórza świątynnego. Ludność stolicy ocenia się na około 3 tys. osób2. Na Wyżynie Judzkiej na południe od stolicy redukcja ludności nie była aż tak drastyczna, z wyjątkiem dużych miejscowości, jedynym wyjątkiem była okolica Beth-Zur, leżąca przy granicy.

Wykopaliska w Betel prowadzone były w latach 50. i 60. XX w., niestety ostateczny raport pozostawia wiele do życzenia. Archeolodzy prowadzący tam wykopaliska dowodzili, iż miejscowość została zniszczona pod koniec okresu nowobabilońskiego i ponownie zasiedlona w okresie perskim. Problem w tym, że przypisanie niektórych znalezisk do okresu perskiego jest dziś kwestionowane i przypuszcza się raczej ponowne zasiedlenie w okresie hellenistycznym3. Gibeon utożsamia się dziś z el-Dżib, na północny zachód od Jerozolimy. Do znalezisk z okresu perskiego należą odciski pieczęci z motywami w stylu greckim i brązowy pierścień z inskrypcją wyrytą pismem aramejskim. Jej tekst rekonstruuje się zazwyczaj jako „pani niebios” lub „pan Eszmuny”. Znalezienie piwnic na wino zdaje się potwierdzać istnienie w Gibeonie ośrodka produkcji wina w okresie neobabilońskim i perskim. Wydaje się przy tym, iż miasto nie zostało zniszczone przez najazd Nabuchodonozora i kontynuowało swoje istnienie aż do czasów rzymskich4. Gibea to rodzinne miasto króla Saula, utożsamiane ze współczesnym Tell el-Ful na północ od Jerozolimy. Znajdowała się tam cytadela, zniszczona po raz pierwszy przez Babilończyków prawdopodobnie w roku 597 przed Chr., choć wydaje się, że sama miejscowość została zniszczona tylko częściowo i nadal była zamieszkana przez cały okres neobabiloński i początek okresu perskiego. Odbudowa i ponowne zasiedlenie miało miejsce około roku 500 przed Chr., kiedy to powstała tu wioska hodowców winorośli5. Tell en-Nasbeh większość badaczy utożsamia z Mispa, choć istnieją spore problemy z datacją warstw archeologicznych. Miasto nie uległo zniszczeniu w czasie najazdu babilońskiego, w związku z czym nie obserwujemy jakichś zasadniczych zmian w funkcjonowaniu miasta, choć w okresie babilońskim przestano używać wewnętrznej bramy i licznych wcześniejszych budynków, zastąpionych przez nowe, składające się z czterech pomieszczeń. Dość znaczne rozmiary jednej z budowli pozwalają interpretować ją jako pałac lub budynek publiczny o innym charakterze. Zaobserwowane zmiany wiążą się zapewne z rolą stołeczną Mispa w okresie babilońskim i perskim. Trzeba jeszcze wspomnieć o odciskach pieczęci z okresu perskiego, choć przynajmniej niektóre z nich mogą pochodzić z wcześniejszego okresu neobabilońskiego6. Jerycho identyfikowane jest z Tell es-Sultan, a o jego zasiedleniu w okresie perskim świadczy m.in. attycka ceramika datowana na V–IV w. przed Chr. oraz liczne pieczęcie yh i yh(w)d oraz ‘wryw/yhwd. Wydaje się, że miejscowość została zniszczona przez Babilończyków i ponownie zasiedlona w V w. przed Chr., choć już na znacznie mniejszą skalę7. Jerozolima, zniszczona w 586 r. przed Chr. przez wojska Nabuchodonozora II najwyraźniej nie była zamieszkana aż do początków okresu perskiego (względnie w bardzo niewielkim stopniu). Ponowne osiedlanie się mieszkańców po powrocie z niewoli babilońskiej nie znajduje niestety zbyt wielkiego odzwierciedlenia w materiale archeologicznym, choć wyraźnie widać, iż osadnictwo ograniczało się do Miasta Dawida. Rzecz ciekawa, iż jak na razie wykopaliska archeologiczne nie potwierdziły zbudowania nowego muru miasta przez Nehemiasza. Z okresu perskiego pochodzą 74 pieczęcie, w tym bez inskrypcji, z wyobrażeniem lwa oraz z inskrypcjami: yh(w)d (Yehud), yhwd hnnh (Yehud Hananah), yhwd/yh’zr/phw (Yehud/Yeho’ezer/namiestnik), l’hzy/phw (do Azhai/namiestnika) oraz yh (skrót dla Yehud). Wspomnijmy wreszcie o grobach, odkrytych poza murami, wskazującymi, iż okolica i groby były w stałym użyciu przynajmniej do końca okresu perskiego8. Ramat Rahel leży na południowy zachód od Jerozolimy; w VIII–VII w. przed Chr. na wzgórzu wzniesiono królewską cytadelę zniszczoną podczas najazdu babilońskiego w 587 r. przed Chr. (dowodzono nawet, że cytadela została zbudowana dopiero w okresie perskim, ale nie ma na to dowodów). Wydaje się jednak, że mocno zredukowane osadnictwo mogło tam funkcjonować aż do końca VI w. przed Chr. Z okresu perskiego znaleziono liczne pieczęcie z inskrypcją yh(w)d oraz phw z imionami Jehoezera i Ahazai (Ahiju), którzy byli namiestnikami prowincji Yehud. Znalezienie tych pieczęci może wskazywać, iż Ramat Rahel mogło być siedzibą administracji, co być może powinno prowadzić nas do wniosku, iż przynajmniej częściowo cytadela została w okresie perskim odbudowana. Brak jednak na to dowodów9. Z kolei Beth-Zur utożsamiane jest ze współczesnym Chirbet et-Tubeiqah i najwyraźniej nie zostało zniszczone przez wojska babilońskie. Identyfikacja okresu perskiego na stanowisku jest dość trudna, choć znaleziono sporo perskiej ceramiki, która znajdowała się jednak w cysternie, mogła więc zostać tam wrzucona w późniejszym czasie. Najważniejszym znaleziskiem z tego okresu jest moneta z inskrypcją yhzqyw hphh (namiestnik Ezechiasz); znaleziono też sporo pieczęci yhd. Zauważmy jeszcze, iż w III w. przed Chr. powstała tu cytadela, której datację proponowano jednak przenieść na okres perski. Miała być ona wówczas rezydencją namiestnika prowincji Yehud. Jak na razie nie można jednak znaleźć decydujących dowodów przemawiających za tą hipotezą10. En-Gedi (dzisiejsze Tell Goren) również uległo zniszczeniu przez wojska babilońskie, podobnie zresztą jak cały region wschodniego Judy. Ponowne zasiedlenie nastąpiło pod koniec VI lub na początku V w. przed Chr. Zbudowano wówczas tarasy przeznaczone pod budowę, jak i pod produkcję rolną. Znaleziono sporo dobrej jakości attyckiej ceramiki oraz pieczęcie yh i yh(d)w. Z tego okresu pochodzą też pozostałości dużego budynku, otoczonego przez szereg mniejszych, który został zbudowany w 1 połowie V w. przed Chr., zniszczony około 400 r. przed Chr., a później częściowo znowu był w użyciu11.

 

Samaria. Na terenie Samaritis przeprowadzono jak dotąd systematyczne wykopaliska tylko w dwóch miejscach: w Samarii i Szechem. Zwróćmy przy tym uwagę, iż granice prowincji są ciągle przedmiotem sporu badaczy. Zniszczenia pod koniec okresu perskiego oraz zabudowa w okresie hellenistycznym powodują, iż materiał z tego pierwszego okresu dotarł do nas tylko w ograniczonym zakresie. Najazd asyryjski i zniszczenie północnego królestwa Izraela w 722 r. przed Chr. można bardzo wyraźnie zaobserwować w gwałtowanym spadku zaludnienia. Co ciekawe, w okresie perskim liczba osad przewyższała nawet tę sprzed upadku Izraela, aby ponownie spaść w okresie hellenistycznym (przy czym osadnictwo koncentrowało się w północnej i zachodniej części, ze znacznie mniejszą liczbą ludności na południu). Ogólną liczbę mieszkańców oblicza się w okresie perskim na około 42 tys., a więc znacznie więcej niż w Judzie (około 30 tys.)12.

W Samarii pozostałości okresu perskiego znaleziono bardzo niewiele, głównie z powodu zniszczenia miasta u zarania epoki hellenistycznej i późniejszej hellenistycznej zabudowy. Mamy więc nieco greckiej ceramiki z VI–IV w. przed Chr., brązowy tron, na którym być może zasiadał perski namiestnik, kilka wapiennych ołtarzy, kilka odcisków pieczęci oraz monety (w tym kilka skarbów monet), wreszcie 14 skorup z aramejskimi inskrypcjami trudnymi do interpretacji. Znaleziono też dwudziestopięciocentymetrową warstwę gleby, na której prawdopodobnie znajdował się ogród lub park. Wraz z dokumentami z Wadi Daliyeh wykopaliska wskazują, iż Samaria była w okresie perskim bardzo dobrze prosperującym miastem13. Antyczne Szechem utożsamiane jest ze współczesnym Tell Balatah, a pozostałości perskich znaleziono tu niezbyt wiele, głównie z powodu zniszczenia miasta w tymże okresie perskim. Pierwotnie datowano je na rok 475 przed Chr., ale dziś badacze opowiadają się raczej za IV w. przed Chr. Nowa datacja opiera się na znalezionym grobie achemenidzkim z połowy V w. przed Chr. oraz na znaleziskach na Górze Gerizim, również z V w. przed Chr. Z okresu perskiego datuje się też okrągły budynek o średnicy trzech metrów. Obok ceramiki znaleziono również pieczęć przedstawiającą polującego perskiego króla, uchwyt dzbana ze stemplem wyobrażającym lwa i grecką monetę z wyspy Tazos. Największy problem sprawiają jednak pozostałości świątyni na Górze Gerizim, które niektórzy badacze datowali na okres perski, względnie początek okresu hellenistycznego. Budowę świątyni w tym okresie sugeruje zresztą relacja Józefa Flawiusza14. Równie dobrze jednak powstanie świątyni można datować dopiero na okres rzymski, tak więc nie da się przy obecnym stanie wiedzy dokładnie wydatować pozostałości na Górze Gerizim. Inna sprawa, że najnowsze publikacje rzeczywiście powracają do datacji na koniec V lub początek IV w. przed Chr. Istnieje też pogląd mówiący, iż świątynię zbudował w czasach Nehemiasza namiestnik prowincji Samarii, Sanballat15.

Fenicja i Wybrzeże (Równina Szefela). Jest to obszar obejmujący miasta i wioski wybrzeża śródziemnomorskiego, jak też Galileę i Równinę Szefela. Był on dość gęsto zaludniony, w rejonie Akki i w Galilei mamy do czynienia z intensywnym osadnictwem o charakterze rolniczym. Wszystkie rzeki i zatoczki były tu przygotowane na przyjmowanie statków. W okresie perskim pojawiają się też osady rolnicze na Równinie Szaron, gdzie wcześniej takiego rodzaju osadnictwa w ogóle nie było. Na wybrzeżu charakterystycznym zjawiskiem było też istnienie peryferyjnych osad na obrzeżach dużych miast. Trzeba też zauważyć istnienie w wielu miejscach fortyfikacji czy nawet twierdz, co wskazuje, iż była to część perskiego systemu obrony. Wspomnijmy jeszcze, iż na terenie dawnej Filistii mamy w tym okresie do czynienia głównie z osadnictwem prezentującym fenicką kulturę materialną, co niekoniecznie oznacza fenicką ludność oraz z pozostałościami greckimi i cypryjskimi, wskazującymi na intensywne kontakty gospodarcze z Grecją i Cyprem16.

Akko, czyli dzisiejsze Tell Fukhar przeżywało w okresie perskim swoje największe znaczenie jako ważny ośrodek administracyjny i handlowy, szczególnie w okresie panowania Kambyzesa. Jeden z odkrytych budynków publicznych odgrywał najprawdopodobniej rolę urzędowej siedziby władz perskich. W drugim budynku natrafiono na liczne przedmioty kultowe, figurki zoomorficzne i antropomorficzne, jak też fenicki ostrakon związany z ofiarami dla Aszery. Odsłonięto też budynki o konstrukcji fenickiej oraz ceramikę grecką, świadczącą, obok przedmiotów fenickich, również o silnych wpływach greckich17. Tell Abu Hawam, leżące u stóp Góry Karmel, nie zostało jak dotychczas zidentyfikowane z żadnym antycznym miastem. Zostało ono w każdym razie ponownie zasiedlone na początku okresu perskiego, po mniej więcej dwustuletniej przerwie. Miejscowość została zniszczona na początku IV w. przed Chr. i ponownie odbudowana w połowie tegoż wieku w formie hippodamejskiej, a znaleziska licznych dzbanów świadczą o aktywności handlowej, głównie morskiej. Wspomnijmy jeszcze o skarbie monet tyryjskich datowanych na lata między 390 a 335 przed Chr.18. Warstwy kulturowe z okresu perskiego zostały znalezione również w Szikmonie, przy czym wcześniejsza warstwa, datowana na przełom VI i V w. przed Chr., zawierała dzielnicę mieszkalną z ulicami ułożonymi według siatki hippodamejskiej. Drugą warstwę datuje się na połowę IV w. przed Chr., a zawiera ona duży, najwyraźniej pospiesznie zbudowany budynek oraz pierwszą z trzech fortec, które tu istniały (dwie kolejne są późniejsze). Odkryto też kilka podziemnych magazynów, w tym jeden z dzbanami na wino i fenickimi inskrypcjami oraz cypryjską ceramikę19. Tel Megadim leży u ujścia rzeki Megadim i w okresie perskim zbudowano tam nowy port. Najlepiej zachowały się pozostałości z V w. przed Chr., prezentujące dobrze ufortyfikowane miasto w stylu hippodamejskim. Mury kazamatowe chroniły raczej przed nagłymi napadami niż regularnymi oblężeniami. Na funkcję centrum handlowego z licznymi magazynami wskazują znaleziska naczyń. Miasto zostało zniszczone i opuszczone na początku IV w. przed Chr.20. W ‘Atlit pozostałości okresu perskiego przykrył w większości zamek krzyżowców, niemniej jednak najważniejszą konstrukcją jest niewątpliwie port, posiadający dwa mola, przy których cumowały statki handlowe. Warto wspomnieć odnalezienie szczątków greckiego okrętu wojennego, datowanego na IV w. przed Chr.21. Dor odgrywało w okresie perskim znaczącą rolę. Część mieszkalną zaprojektowano na wzór hippodamejski, znaleziono też wiele magazynów wraz z dzbanami, jak też znaleziska wskazujące na produkcję metalurgiczną oraz szkła. Odkryto też urządzenia wykorzystywane do produkcji purpurowego barwnika, jak też ślady produkcji obiektów kultowych, używanych w kulcie Baala i Asztarte. Interesujące są też pozostałości greckiej świątyni, a także pochówki psów. W połowie IV w. przed Chr. miasto zostało zniszczone, lecz następnie odbudowane z nowym systemem umocnień (w okresie hellenistycznym stanowiło królewską twierdzę Ptolemeuszy)22. Pozostałości z okresu perskiego odnaleziono również w Megiddo, choć niestety ta warstwa została usunięta, co uniemożliwia dalsze badania. W każdym razie miasto funkcjonowało przez cały okres perski, do którego zdaje się zaliczać twierdza, która być może została wówczas przebudowana. Inne budynki przynależne do tego okresu to baraki; istniała wreszcie też dzielnica mieszkalna, zbudowana, jak w wielu innych przypadkach, na planie hippodamejskim. Wydaje się, że miasto zostało zniszczone około 350 r. przed Chr., przy czym twierdza została odbudowana, choć miasto nie zostało ponownie zasiedlone. Twierdza ta została zniszczona przez armię Aleksandra Wielkiego, po czym miejsce zostało całkowicie opuszczone23. Z okresu perskiego w Tel Mevorakh, rozpoczynającego się w połowie V w. przed Chr., pochodzi m.in. duży budynek z centralnie położonym dziedzińcem oraz budynek z kilkoma dziedzińcami, wieża i mur kazamatowy. Zazwyczaj pozostałości te interpretuje się jako wiejską posiadłość24. Mikhmoret było miastem portowym leżącym u ujścia rzeki Aleksandra. Około 400 r. przed Chr. zbudowano tam twierdzę górującą nad portem. Archeolodzy znaleźli ponadto attycką ceramikę oraz tabliczkę klinową w języku babilońskim, datowaną na panowanie Kambyzesa. Znaleziska te wskazują oczywiście na aktywność handlową25. Apollonia (Arsuf; Tell Arshaf) to miasto położone na wybrzeżu między Jaffą a Cezareą Nadmorską, zbudowane dopiero w okresie perskim. Co ciekawe, znaleziono liczne kości psów, jeszcze liczniejsze kości owiec, kóz i bydła, jak też pewną ilość kości świń. Przynajmniej część budynków miała charakter mieszkalny, a obecność muszli ślimaka mureks wskazuje na produkcję purpurowego barwnika lub wykorzystywanie go jako pożywienia26. Okazałe pozostałości perskie odkryte zostały w Tell Michal (Makmisz), a zlokalizowano je na pięciu wzgórzach. Z przełomu VI–V w. przed Chr. pochodzi forteca wraz z obozem wojskowym i magazynami, co oznacza, iż stacjonował tu perski garnizon lub przynajmniej istniał posterunek wojskowy. W V w. przed Chr. w pobliżu fortecy powstała wioska, na co wskazują pozostałości domów mieszkalnych, a mieszkańcy najwyraźniej trudnili się produkcją wina, jak i produkcją dzbanów do przechowywania tegoż wina. Mamy też tutaj magazyn zboża, dwie świątynie, dzielnicę rzemieślniczą. Pozostałości pokazują, iż wioska stale się rozrastała w zaplanowany sposób. Odkryto również cmentarz, datowany na IV w. przed Chr. Znaleziono też liczne stemple i bulle. Wydaje się, że wioska w okresie perskim została wyraźnie podzielona na część rezydencjonalną, administracyjną, przemysłową, handlową i kultową27. Z pozostałości perskich w Jaffie/Joppie trzeba wymienić kilka silosów, pozostałości murów (miasto zostało zniszczone) oraz magazyny, gdzie znaleziono dużą liczbę identycznych attyckich mis28. Niektórzy badacze dowodzą, iż Gezer (Tell Jezer) znajdowało się w granicach Yehud, co jest jednak mało prawdopodobne. Miasto zostało zniszczone przez Asyryjczyków, a później przez Babilończyków. Niestety okres perski jest dość słabo poświadczony, niemniej jednak możemy mówić o pozostałościach domów i kamiennym silosie, przedmiotach noszących pieczęć faraona Neferitesa (ok. 399–392 przed Chr.), kilku wapiennych ołtarzach, stemplach yhd i yršlm oraz attyckiej ceramice29. W V i IV w. przed Chr. w Timnah funkcjonowała niewielka osada, co potwierdzają pozostałości domostw30. Z kolei w Aszdod większość pozostałości perskich przykryły zabudowania z okresu hellenistycznego, niemniej odkryto duży budynek na kamiennych fundamentach, jak i pozostałości fortecy31. Askalon/Aszkelon został zniszczony przez Babilończyków około roku 603 przed Chr., lecz odbudowany na początku okresu perskiego. Powstały wtedy monumentalne budynki, magazyny i warsztaty. Znaleziono wiele greckich przedmiotów, jak też mały skarb fenickich monet z V w. przed Chr., liczne ostraka z fenickimi imionami. W mieście przenikały się więc dwie kultury: grecka i fenicka. Niezwykłym odkryciem jest około ośmiuset pochówków psów, zmarłych z przyczyn naturalnych. Przypuszczano, że mogą mieć one związek z kultem Asztarte i Melkarta, ale nie ma na to żadnych dowodów32. Tell el-H.esi leżało na pograniczu Szefeli i Negewu i zamieszkane było już od epoki chalkolitu. Wydaje się, iż umiejscowiona tu była forteca graniczna, funkcjonująca również w okresie perskim, służąca jako magazyn i punkt postoju dla oddziałów perskich33.

 

Idumea, Arabia, Zajordanie. Idumea, obejmująca również część Szefeli i pustyni Negew bardzo ucierpiała w wyniku najazdu babilońskiego, jak też braku kontroli ze strony Jerozolimy. W okresie perskim osadnictwo zostało wznowione głównie wokół Mareszchy/Marissy, im dalej na południe tym redukcja osadnictwa była coraz większa. Bez wątpienia w okresie tym zamieszkiwała na tych terenach również ludność żydowska (choć raczej w niewielkiej liczbie), natomiast większość nowych osadników przybywała ze wschodu i południa. Intensywne osadnictwo możemy w okresie perskim zaobserwować w rejonie nadbrzeżnym na południe od Gazy i na północno–zachodnim Synaju, co wiązało się oczywiście z przebiegającymi tam szlakami handlowymi. Przez bardzo długi czas archeolodzy nie natrafili na żadne ślady osadnictwa okresu perskiego w Zajordaniu, co doprowadziło nawet do konkluzji o istnieniu przerwy w osadnictwie na tym terenie od VI do III w. przed Chr. Nowe znaleziska, wciąż jednak niezbyt liczne i nie zawsze łatwe w interpretacji, wskazują na istnienie osadnictwa w czasach perskich. Pewną trudność sprawia też kwestia identyfikacji etnicznej mieszkańców Idumei. Przyjmuje się zazwyczaj, iż Edomici najechali dawne południowe tereny królestwa Judy i się tam osiedlili. Sprawa nie jest jednak aż tak prosta, bowiem nie ma żadnych dowodów archeologicznych przemawiających za podbojem. Nie ma też w zasadzie stuprocentowych dowodów, iż rzeczywiście od okresu perskiego terytorium to zamieszkiwali Edomici. W gruncie rzeczy przypuszczenia te oparte są na istnieniu w imionach teoforycznego elementu Qos/Qaus (bóstwo edomickie) oraz na znalezionej ceramice w stylu edomickim. Z drugiej strony nie ma przekonywających dowodów, które zaprzeczałyby dość powszechnemu przekonaniu badaczy, iż w południowej części Judy, zwanej teraz z grecka Idumeą, faktycznie zamieszkiwali Edomici. Wydaje się jednak, iż przybyli oni na te tereny nie w wyniku podboju, lecz pokojowej infiltracji34.

Tell Zakariya zidentyfikowano jako antyczne Azekah, które zostało zniszczone prawdopodobnie w czasach najazdu babilońskiego. Pozostałości okresu perskiego są niezbyt liczne, ale wskazują na ponowne zasiedlenie miejscowości na przełomie VI i V w. przed Chr.35. Pozostałości okresu perskiego znaleziono również w Mareszcha/Marissie, przy czym zamieszkiwane były również jaskinie w dolnym mieście. Nie jest wykluczone, iż już pod panowaniem perskim w mieście produkowano oliwę oraz hodowano gołębie, chociaż dowody pochodzą głównie z okresu hellenistycznego. Wreszcie, na okres perski datowane są też ostraka z imionami zawierającymi teoforyczny element Qos/Qaus36. Starożytne Lachisz, które z kolei identyfikuje się ze współczesnym Tell ed-Duweir, zostało zniszczone przez najazd Nabuchodonozora II. Niestety, odróżnienie warstwy perskiej od hellenistycznej jest bardzo trudne, choć na ten pierwszy okres datuje się bramę oraz „rezydencję”, która posiadała dziedziniec do spotkań pod gołym niebem. Dzięki attyckiej ceramice budynek ten datuje się na 450–350 przed Chr. Okresowi perskiemu przypisuje się również odkrytą w pobliżu świątynię, podobnie jak wapienne ołtarze37. Nieliczne znaleziska związane z okresem perskim zostały odkryte w Tell ‘Azza/Tell H.arube, choć stratygrafia stanowiska jest problematyczna38. Z kolei Tel Sera jest dość powszechnie identyfikowane z antycznym Siklag, a z okresu perskiego pochodzą silosy i spichlerze na zboże oraz pozostałości cytadeli, zbudowanej na cytadeli asyryjskiej39. W Tell Jemmeh na czasy perskie datuje się dużą fortecę, którą zastąpił później „pałac” i magazyn oraz attycką ceramikę, jak też dowody wskazujące na obecność w tym miejscu wielbłądów40. Pewne problemy dotyczą identyfikacji Tel Haror, które utożsamia się z antycznym Gerar lub Gat. Miasto zostało zniszczone najwyraźniej przez Babilończyków, a później zasiedlone ponownie w V i IV w. przed Chr. Z tego okresu pochodzą dwa duże budynki, spichlerz na zboże, cmentarz oraz przedmioty greckie i cypryjskie41. Spory archeologów toczone są również wokół Aradu, choć panuje zgodność, iż tamtejsza twierdza została zniszczona przez Babilończyków w dniach oblężenia Jerozolimy. Ponowne zasiedlenie nastąpiło w V i IV w. przed Chr. Wydaje się, iż w mieście stacjonował perski garnizon i funkcjonowała perska administracja42. Z okresu perskiego pochodzi forteca w Tell el-Far’ah (południowym) oraz groby; wydaje się ponadto, iż miejscowość była stosunkowo duża, na co wskazują dość rozległe ślady zamieszkania43. Forteca w Kadesz Barnea (Tell el-Gudeirat) została zniszczona przez Babilończyków w 587/586 r. przed Chr., a samo miasto, tyle że już bez fortyfikacji było zamieszkane w V i IV w. przed Chr. Ciekawe, że mieszkano również w pomieszczeniach kazamatowych twierdzy. W jednej z jam znaleziono odcisk pieczęci yhd, jedyny egzemplarz poza samą Judeą. Jak na razie nie odkryto śladów osadnictwa z okresu hellenistycznego, najwyraźniej więc osada została opuszczona wraz końcem panowania perskiego44. Tell el-Kheleifeh nad zatoką Eljat identyfikuje się zazwyczaj z portem Esjon Geber, choć nie ma na to w zasadzie żadnych dowodów archeologicznych. Przynależność odkrytych na stanowisku pozostałości jest przedmiotem kontrowersji, dlatego też tylko nieliczne z nich zostały datowane na okres VI–IV w. przed Chr., w tym aramejskie i fenickie ostraka45. Antyczne Rabbat Ammon leży obecnie w granicach Ammanu, stolicy Jordanii, sercem miasta było wzgórze Jebel Qal’a, na którym znajdowała się cytadela, przynajmniej częściowo zniszczona przez Babilończyków na początku VI w. przed Chr. Zniszczenia zostały w jakiejś części odbudowane i cytadela najwyraźniej była nadal używana w okresie perskim, z którego pochodzą też przedmioty znalezione w pochówkach46. Duży budynek z centralnym dziedzińcem, zbudowany z cegły mułowej, a służący w okresie perskim jednocześnie jako forteca i siedziba administracji został odkryty w Tell es-Sa’idiyeh. Powiązano z nim także wapienny ołtarz kadzielny47. W Tell el-Mazar w okresie neobabilońskim założono duży cmentarz, który był używany również w okresie perskim, znaleziono tam pieczęcie i inne obiekty. Ponadto z tego okresu pochodzą pozostałości trzech dość lichych domów prywatnych, zbudowanych z cegły mułowej. Obecność licznych dużych spichlerzy świadczy o tym, iż miejscowość zaopatrywała perskie wojska. Została ona zniszczona w wyniku najazdu Aleksandra Macedońskiego48. Z okresu perskiego pochodzą w Heszbonie (Tell H.esbân), stolicy Moabu, fragmenty muru akropolu, pozostałości wieży oraz aramejskie ostraka, jak też ceramika49. W Tell el-‘Umeiri okresowi perskiemu przypisano budynek interpretowany jako perskie centrum administracyjne, jak też uchwyty dzbanów z perskimi odciskami pieczęci50. Z kolei w Bueirah, identyfikowanym ze stolicą Edomu Bozrah (choć nie ma na to dowodów) duży budynek administracyjny był również używany w okresie perskim, ponadto w innym budynku znaleziono ceramikę z tego okresu51.