Ostatnie dni królowychTekst

0
Recenzje
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Marsz ku śmierci

Kleopatra, ukryta w swoim mauzoleum, czekała na Oktawiana. Spełniła jego oczekiwania, ułatwiając mu zdobycie Egiptu, sam zaś Antoniusz nie stał już na przeszkodzie porozumieniu. Nadszedł moment, w którym była zdecydowana popełnić samobójstwo i spalić mauzoleum, jeżeli Oktawian stanie się dla niej zagrożeniem. Jednak on wysłał do królowej Prokulejusza, aby dodał jej otuchy. Legat udał się pod mauzoleum i rozmawiał z królową przez zamknięte drzwi. Według Plutarcha Kleopatra domagała się zachowania godności królewskiej dla swoich dzieci – oznaczało to, że była gotowa abdykować lub przynajmniej dzielić tron. Prokulejusz odpowiedział, że powinna zaufać Oktawianowi. Przed odejściem obchodzi budowlę, by sprawdzić, którędy można byłoby wejść. Wkrótce potem wraca z Gallusem i dwoma żołnierzami. Gallus miał kontynuować pertraktacje, nadal przez drzwi, trzej zaś pozostali po drabinie przedostali się przez okno do środka mauzoleum. Kleopatrę zaalarmował krzyk służącej. Widząc Prokulejusza zbiegającego ze schodów, próbowała zadać sobie cios sztyletem, jednak rzymski posłaniec zdołał ją powstrzymać.

Oktawian przejął kontrolę nad królową i jej skarbcem. Cały majątek został przewieziony do Rzymu, co natychmiast skutkowało obniżeniem stopy procentowej z 12 do 4%. Kleopatra natomiast wróciła do swojego pałacu, gdzie opiekował się nią Epafrodyt, wyzwoleniec Oktawiana. Zachowała przywileje królewskie, a jej opiekun miał dbać o nią i spełniać jej życzenia. Pierwszym z nich było zajęcie się pogrzebem Antoniusza. Królowie i generałowie zaoferowali, że pokryją koszty ceremonii, jednak przebiegły Oktawian z przyjemnością przychylił się do prośby Kleopatry. Tym sposobem przedstawił Antoniusza jako upadłego żołnierza, który został utrzymankiem Egiptu – sam tymczasem mógł dać dowód swojej łaskawości i to wyjątkowo małym kosztem. Królowa miała więc możliwość uczestniczyć w balsamowaniu ciała Antoniusza, a następnie jego pochówku w mauzoleum.

Wróciła do pałacu zmęczona silną gorączką wywołaną infekcją ran, które sobie zadała. Jednak przede wszystkim była bardzo przygnębiona. Oktawian nadal jej nie odwiedził, co najlepiej świadczyło o jego stosunku do królowej. Przestała jeść i wezwała swojego lekarza Olymposa. Czyżby naprawdę chciała umrzeć? Była to raczej forma strajku głodowego, aby nakłonić Oktawiana do odwiedzenia jej. Epafrodyt natychmiast zawiadomił swojego pana. Wszyscy starożytni pisarze twierdzili, że Oktawian pragnął zachować Kleopatrę przy życiu, by stała się najważniejszym trofeum potrójnego tryumfu, który miał celebrować rok później, chcąc uczcić zwycięstwa w Dalmacji, pod Akcjum oraz w Egipcie. Zobaczymy jednak, że jego intencje nie były tak czyste, jak przedstawiają je teksty źródłowe.

Kleopatra martwiła się także o swoje dzieci, zwłaszcza o Cezariona, którego powszechnie uznane ojcostwo Cezara mogło ściągnąć gniew Oktawiana. Dlatego na krótko przed bitwą o Aleksandrię wysłała go z pokaźnym majątkiem do jednego z portów nad Morzem Czerwonym, by wypłynął do Indii. Jednak jego wychowawca Rodon przekonał Cezariona, by wrócił do Aleksandrii, twierdził, że Oktawian chce oddać mu tron. Młody faraon dołączył do swoich braci i siostry przebywających pod strażą w pałacu, gdzie byli bardzo dobrze traktowani.

Po kilku dniach Oktawian wreszcie odwiedził Kleopatrę. Według Kasjusza Diona królowa próbowała wszelkimi sposobami uwieść swojego dostojnego gościa. W tych zarzutach można raczej szukać potrzeby rozpowszechniania legendy o niemoralnej królowej. Należało pokazać, że czarownica nie zdołała rzucić uroku na Oktawiana, by jak Florus stwierdzić, że „jej uroda była mniej potężna od czystości księcia”. Plutarch natomiast kreśli obraz kobiety załamanej, której legendarny wdzięk błyszczy po raz ostatni. Ten opis, poparty raportem medycznym Olymposa na temat ostatnich dni królowej, wydaje się bardziej zgodny z rzeczywistością. Tak czy inaczej, Kleopatra nie otrzymała żadnych gwarancji ochrony dynastii ani przyszłego statusu Egiptu. Oktawian słuchał, co królowa ma mu do powiedzenia, i zabrał głos tylko po to, by złożyć jej mglistą obietnicę wspaniałego życia, o którym nawet nie marzyła. Długie oczekiwanie na wizytę oraz oschła uprzejmość Oktawiana nie dawały nadziei na wiele.

Spotkanie jedynie wzmocniło decyzję Kleopatry o śmierci. Dręczyła ją myśl, że będzie trofeum podczas tryumfu Oktawiana. Od czasu gdy brała udział w podobnej ceremonii na cześć Cezara, prześladowało ją wspomnienie siostry Arsinoe wystawionej na pokaz przed rzymskim tłumem. Czy tym razem ona miała jechać na wozie, prezentowana niczym egzotyczne zwierzę pośród innych barbarzyńskich królów? Nigdy! Królowa była dość przebiegła, żeby oszukać zwycięzcę. Oświadczyła, że uda się z nim do Rzymu z własnej woli i tam ofiaruje swoją biżuterię jego żonie Liwii i siostrze Oktawii, aby pomogły jej go zjednać. On natomiast, choć równie sprytny, uwierzył, że Kleopatra dała się przekonać i postanowiła żyć oraz dalej błagać go o litość. O tym również historiografowie są praktycznie przekonani.

Niedługo później Korneliusz Dolabella, jeden z bliskich Oktawiana, poinformował w tajemnicy Kleopatrę, że ten postanowił wyjechać do Syrii za trzy dni, a ją wysłać z dziećmi do Rzymu. Czy to możliwe, aby Korneliusz podjął aż tak duże ryzyko, nawet z sympatii do królowej, i o dziwo nie został ukarany za swoją nielojalność?[18] Skoro ta niedyskrecja jest nam znana, musiał zostać zdemaskowany. Chyba że chodzi tu o podstęp Oktawiana. Mielibyśmy zatem do czynienia ze strategią, która powinna nakłonić królową do popełnienia samobójstwa. To z kolei prowadzi nas do pytania o prawdziwe intencje rzymskiego władcy.

I historia staje się legendą

Oczywiście starożytni podkreślają determinację Oktawiana, by zachować Kleopatrę przy życiu. Będzie nawet próbował ją reanimować, gdy ona podejmie ten ostateczny krok. Być może, ale wtedy zapomnielibyśmy, że ta królowa była niewygodna. Co z nią zrobić? Zabić? Kleopatra nie była zwyczajną królową: istniało ryzyko, że zyska aureolę męczennicy w okresie odbudowy potęgi Rzymu. Nie wspominając, że imperatorowi nie wypadało zabić kobiety. Cezar zabronił stracić Arsinoe[19]. Zamknąć ją w areszcie domowym?

Zaprzeczałoby to rozpowszechnianemu wizerunkowi królowej Egiptu, pokazującemu ją jako śmiertelnego wroga Rzymu oraz oficjalnej wersji wydarzeń, która miała się pojawić. Samobójstwo pozwalało tego uniknąć. Potwierdzało także przedstawioną wersję zajść: Oktawian nie zostałby oskarżony o śmierć Kleopatry, podobnie jak w przypadku Antoniusza. Jednocześnie swoim czynem królowa dałaby dowód, że pomimo pobłażliwości Oktawiana uparcie odmawiała współpracy.

Z tego punktu widzenia lepiej mieć do czynienia z dumną królową, która umiera heroiczną śmiercią, a nie ginie z ręki bezlitosnego zwycięzcy. Horacy, poeta i przyjaciel Augusta, w czterech wersach tłumaczy śmierć Kleopatry, wpisując ją w nurt tradycji swojej epoki:

Jeszcze bardziej nieokiełznana, gdyż gotowa do samobójstwa,

Ta kobieta, która nigdy nie zdołała ukorzyć się

Z dumą odmówiła bezlitosnych liburn [galer]

Prowadzenia jej, upokorzoną, podczas aroganckiego tryumfu.

Czy zatem życzliwość Oktawiana miała maskować intrygę, która nakłoniła Kleopatrę do popełnienia samobójstwa? Nie sposób tego dowieść. Ale przecież ten człowiek dał tak wiele dowodów swojej niebezpiecznej inteligencji i umiejętności manipulowania! Samobójstwo królowej byłoby wyjątkowo fortunnym rozwiązaniem trudnej sytuacji.

Kleopatra postanowiła umrzeć, oficjalnie Oktawian o niczym nie wiedział, wyraził nawet zgodę na organizację uroczystości na cześć Antoniusza. Po powrocie do pałacu królowa bierze kąpiel i spożywa ostatni wystawny posiłek. Następnie pisze list do Oktawiana i powierza go Epafrodytowi. Pozbywszy się swojego strażnika, zamyka się w komnacie razem z Iras i Charmian, dwiema służkami, które przebywały z nią w mauzoleum. Ich przeznaczeniem jest umrzeć razem ze swoją panią.

Kiedy Oktawian poznaje treść listu, wszystko staje się jasne: królowa prosi go, by pozwolił jej spocząć obok Antoniusza. Gdy przybył do pałacu, zobaczył Kleopatrę na złotym łożu odzianą w królewskie szaty. Iras leżała u jej stóp, podczas gdy Charmian ostatkiem sił poprawiała diadem na głowie swojej pani. Nikt nie wie, jaką truciznę zażyła ani jak ją sobie podała. Na jej ramieniu widać jedynie dwie małe ranki, co mogłoby sugerować ukąszenie żmii bądź ukłucie zatrutą szpilką. A jednak na ciele królowej nie widać jakichkolwiek plam charakterystycznych dla otrucia, a w komnacie nie znaleziono żadnego węża. Na polecenie Oktawiana lekarze podają jej odtrutki, a Psyllowie[20], znani ze swojej odporności na jad węża, wysysają ranę.

Pomimo wysiłków Oktawiana śmierć nie chce zwrócić Kleopatry – Plutarch zapewnia, że śmierć kobiety, której szlachetność serca tak bardzo doceniał, szczerze go poruszyła. Zwycięzca będzie wzorem aż do końca. Z należytym królowej ceremoniałem pochowa znamienitą zmarłą obok jej męża. Nawet dzielne służki, Iras i Charmion, otrzymają godny pochówek. Oczywiście będzie zły, że największe trofeum nie będzie uczestniczyć w tryumfie na jego cześć. Pocieszy się jednak, umieszczając w pochodzie jej podobiznę z wężem owiniętym wokół ramienia.

Bez względu na to, czy pragnął śmierci Kleopatry, Oktawian w mistrzowski sposób wykorzysta okazję, by kontynuować pokaz swojej dobroci rozpoczęty pozwoleniem na oficjalny pochówek Antoniusza. Najpierw odegrał tę tragikomiczną scenę wskrzeszania królowej. Następnie przystał na organizację jej oficjalnego pogrzebu oraz na pochówek u boku męża, jak oboje sobie życzyli. Wszystko to powinno stać się główną osią, ale i punktem finalnym oficjalnej historii, która zostanie wykreowana. Antoniusz, rzymski generał i mąż stanu, odtąd miał być jedynie uległym mężem Kleopatry, zajadłej przeciwniczki Rzymu, obok której spoczywa na wieki.

 

Pozostało uregulować kwestię dzieci. Ich odmienne losy pokazują, że trudniej okazać łaskawość żywym niż zmarłym. Antyllus umrze pierwszy. Mając szesnaście czy siedemnaście lat, był starszy od synów Fulwii i Antoniusza. Oktawian nie mógł pozwolić sobie na ryzyko pozostawienia przy życiu młodego człowieka, który był tak bardzo zżyty ze swoim ojcem. Antyllus schronił się w świątyni wzniesionej ku czci Cezara, mając nadzieję, że wrogowie uszanują święte miejsce. Uchroniło go to jedynie przed śmiercią na miejscu.

Potem przyszła kolej na Cezariona. Jako domniemany syn Cezara był jeszcze bardziej niebezpieczny niż Antyllus. Podczas narady nad jego losem aleksandryjski filozof Arejos wyrazi swoją opinię, pastiszując wers Iliady: „Niedobry jest rząd wielu Cezarów”[21]. Wątpliwe, by Oktawian potrzebował tej rady, żeby pozbyć się tak niewygodnego brata.

Dziesięcioletnie bliźnięta, Aleksander Helios i Kleopatra Selene, zajmą miejsce swojej matki podczas tryumfu Oktawiana. Dziewczynka zostanie powierzona Oktawii, a później wydana za króla Mauretanii Jubę II. Ich przeznaczeniem było się spotkać. Juba też został wystawiony podczas tryumfu Cezara szesnaście lat wcześniej, zastępując swojego ojca, który popełnił samobójstwo, i również został oddany pod opiekę Oktawii. Po bracie bliźniaku Kleopatry Selene zaginął wszelki ślad, podobnie jak po najmłodszym dziecku Kleopatry, Ptolemeuszu Filadelfosie. Czy zostali po cichu zabici? Może zmarli na jakąś chorobę wieku dziecięcego? Plutarch i Kasjusz Dion twierdzą, że darowano im życie i że byli dobrze traktowani. Można przypuszczać, że także nimi zajęła się Oktawia. Nie ma jednak na to żadnego dowodu.

Oktawian pozostał kilka dni w Aleksandrii, aby dać Egipcjanom do zrozumienia, że dynastia Lagidów przestała istnieć. Przekaz był krótki, acz treściwy. Oktawian odwiedził grobowiec Aleksandra Wielkiego i dotknął mumii, jednak odmówił podejścia do grobu Ptolemeusza. Według Kasjusza Diona Egipcjanom, którzy mu towarzyszyli i próbowali przekonać go do zmiany zdania, miał powiedzieć: „Pragnąłem zobaczyć króla, a nie martwych!”. Po śmierci Aleksandra Wielkiego jego diadochowie, a wśród nich także Ptolemeusz, przejęli kontrolę nad ziemiami imperium i założyli własne królestwa. To imperium odżywało właśnie dzięki Rzymowi ‒ dynastia Lagidów nie miała już racji bytu.

Tego sierpniowego dnia 30 roku p.n.e. znika ostatnie wielkie królestwo hellenistyczne. Egipt zostaje prowincją rzymską. A Kleopatra staje się legendą.

Pierre Renucci

4 Hellenistyczne królestwo Egiptu zostało założone przez Ptolemeusza, jednego z diadochów Aleksandra. Ojcem Ptolemeusza I był Lagos, stąd „Lagidzi”. Królestwo nosi również nazwę Egiptu Ptolemeuszy.

5 Ojcostwo i data narodzin tego, który będzie znany jako Cezarion, wywołują wiele dyskusji.

6 Król Mauretanii.

7 Marek Antoniusz był jednym z dowódców w armii Cezara, potem jego najbliższym współpracownikiem, zwłaszcza w Galii i podczas wojny domowej przeciwko Pompejuszowi. W roku 44 p.n.e. był konsulem i zapewnił kontynuację władzy po zamordowaniu Cezara.

8 Dla odróżnienia od I triumwiratu, który połączył Cezara, Pompejusza i Krassusa.

9 W Grecji, nieopodal dzisiejszego miasta Kawala, na północnym wybrzeżu Morza Egejskiego.

10 Obie afrykańskie prowincje znajdowały się w pasie wybrzeża biegnącego od wschodniej Algierii do zachodniej części Libii.

11 Antyllus to przydomek nadany przez aleksandryjczyków najstarszemu synowi Antoniusza. W Rzymie nazywano go tak samo jak ojca – Marek Antoniusz. Młodszy syn, Iullus, został z Oktawią w Rzymie.

12 Znana także jako Zatoka Arty.

13 Cyrenajka, dziś wschodnia część Libii, granicząca z Egiptem.

14 II wojna punicka (w latach 218–202 p.n.e.).

15 Efebowie byli młodzieńcami w wieku pozwalającym im zdobywać wykształcenie wojskowe. Antyllus, który w tym czasie skończył szesnaście lat, przywdział wówczas także męską togę.

16 W mauzoleum znajdowała się prawdziwa fortuna, którą można było łatwo spieniężyć: złoto, srebro, kamienie szlachetne, perły, heban, kość słoniowa, a nawet przyprawy, takie jak cynamon.

17 Podobnie jak większość hellenistycznych grobowców tego okresu, mauzoleum Kleopatry zapewne miało kształt wielopoziomowej wieży.

18 Plutarch, któremu zawdzięczamy wiedzę o interwencji Dolabelli, nie wspomina o karze, jaka miałaby go spotkać.

19 Arsinoe została umieszczona w areszcie domowym. To Antoniusz kazał ją stracić na prośbę Kleopatry, gdy zostali kochankami.

20 Członkowie ludu zamieszkującego Cylicję.

21 Wers z Iliady brzmi: „Niedobry jest rząd wielu. Niech więc jeden rządzi!” (tłum. F.K. Dmochowski).

Wybrana bibliografia

Podstawowe źródła antyczne na temat epoki i Kleopatry

Appien, Guerres civiles, livres 2 à 5. Polskie wydanie Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, t. II, tłum. Ludwik Piotrowicz, Wrocław 1957.

Dion Cassius, Histoire romaine, livres 38 à 51. Polskie wydanie: Kasjusz Dion, Historia rzymska, księgi od XXXVIII do LI, tłum. Wiesław Madyda, Wrocław 1967.

Flavius Josèphe, Antiquités judaïques, livres 14 et 15. Polskie wydanie: Józef Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, księgi XIV i XV, tłum. Zygmunt Kubiak, Jan Radożycki, Warszawa 1993.

Flavius Josèphe, Guerre des Juifs, livre 1. Polskie wydanie: Józef Flawiusz, Wojna żydowska, księga I, tłum. Jan Radożycki, Poznań 1980.

Florus, Épitomé, livre 2, 13–21. Polskie wydanie: Lucjusz Anneusz Florus, Zarys dziejów rzymskich, księga II, 13–21, tłum. Ignacy Lewandowski, Wrocław–Warszawa 1973.

Plutarque, Vie d’Antoine; Vie de César; Vie de Brutus. Polskie wydanie: Plutarch z Cheronei, Żywoty sławnych mężów, tłum. Mieczysław Brożek, Wrocław 1956.

Suétone, Vie des douze Césars (Jules César; Auguste). Polskie wydanie: Swetoniusz, Żywoty cezarów [Juliusz Cezar; Oktawian August], tłum. Janina Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław 1987.

Velleius Paterculus, Histoire Romaine, livre 2, 41–89. Polskie wydanie: Wellejusz Paterkulus, Historia rzymska, tłum. Edward Zwolski, księga II, 41–89, Wrocław 1970.

Na temat ostatniego dnia i samobójstwa Kleopatry: Plutarch, Żywoty sławnych mężów (Antoniusz); Kasjusz Dion, Historia rzymska, LI, 13–14; Lucjusz Anneusz Florus, Zarys dziejów rzymskich; Swetoniusz, Oktawian August, [w:] Żywoty cezarów, XVII, 7–8; Wellejusz Paterkulus, Historia rzymska, II, 87, 1.

Prace współczesne

Bengtson Hermann, Marcus Antonius, Triumvir und Herrscher des Orients, München, C.H. Beck, 1977.

Grant Michael, Cleopatra, London, Weidenfeld & Nicolson, 1972.

Martin Paul M., Antoine et Cléopâtre, Bruxelles, Complexe, 1995.

Renucci Pierre, Marc Antoine, un destin inachevé entre César et Cléopâtre, Paris, Perrin, 2015.

Schiff Stacy, Cléopâtre, Paris, Flammarion, 2012. Polskie wydanie: Stacy Schiff, Kleopatra. Biografia, tłum. Hanna Jankowska, Warszawa 2012.

Volkmann Hans, Cléopâtre, Paris, Domat, 1956.

Weigall Arthur, Cléopâtre, sa vie et son temps, Paris, Payot, 1934.

Wertheimer Oskar von, Cléopâtre, Paris, Payot, 1981.

Zamordowana morderczyni

Agrypina Młodsza

Baje w Zatoce Neapolitańskiej, marzec, rok 59

Ambitna, zdeterminowana, okrutna. Agrypina wiedziała, że nigdy nie będzie władać Rzymem, gdzie tylko mężczyźni mogli uzyskać status cesarza. Postanowiła zatem rządzić imperium poprzez swojego syna Nerona. Od jego urodzenia robiła wszystko, by ułatwić mu wstąpienie na tron, usuwając – czasami również fizycznie – wszystkich konkurentów. Zadbała, by jej doradcy byli w jego najbliższym otoczeniu, i zaczęła rządzić, pozostając coraz mniej dyskretnie w cieniu. Nerona zaczęło to męczyć, postanowił więc odsunąć matkę, zanim zdecydował się jej pozbyć na dobre. Wszelkimi sposobami...


Agrypina Młodsza, rzeźba z około 50 roku n.e. Muzeum Archeologiczne w Mediolanie

Czegóż od niej chciał? Dlaczego Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus, jej syn, cezar, wysłał jej tak czuły list, prosząc, by uczestniczyła z nim w obchodach święta Minerwy, słynnych Quinquatria, rozpoczynających się w Baje 19 marca 59 roku i trwających aż do 23 marca? Czy to pułapka, żeby się jej pozbyć? A może próba pojednania?

Agrypina waha się. Ma czterdzieści cztery lata, wciąż jest piękną kobietą. Przebywa w swojej posiadłości w Antium, na południowym wybrzeżu Lacjum, gdzie wybudowano wiele luksusowych willi, odwiedzanych przez rzymską arystokrację. W roku 12 urodził się tam Kaligula, brat Agrypiny. W roku 32 przyszedł tam na świat – nie bez komplikacji – przyszły Neron, jej syn z pierwszego małżeństwa. Z horoskopu dziecka odczytano wiele przerażających przepowiedni. Astrologowie, z którymi konsultowała się Agrypina, by poznać przyszłość syna, powiedzieli jej, że będzie rządził i zabije swoją matkę. Miała wówczas odpowiedzieć: „Niech zabije, byleby rządził”.

Agrypina robiła wszystko, by jej syn mógł zasiąść na tronie. Było to podwójnie ważne: dla niego i dla niej. Uważała bowiem, że ma pewne prawa do sprawowania władzy. Ponieważ w Rzymie było nie do pomyślenia, aby kobieta rządziła, postanowiła robić to za pośrednictwem swojego syna. Jedynie on mógł, z pomocą ludzi i za zgodą bogów, zostać panem świata. Czy w swoich Pamiętnikach opowiadała o zdobywaniu władzy – powolnym, wytrwałym, z pogwałceniem zasad moralnych i podważającym panujące obyczaje? Nie wiadomo, nic z nich nie zostało, nieznany jest także okres, w którym zaczęła je pisać – być może 13 października 54 roku, czyli w chwili wstąpienia na tron syna, lub rok później, gdy popadła w niełaskę. Jednak pamiętniki Agrypiny istniały: Pliniusz Starszy, erudyta i admirał, miał je czytać, a Tacyt w Rocznikach nadmienia, że „przekazywały potomnym jej życie oraz nieszczęścia jej najbliższych”. Tacyt najprawdopodobniej wykorzystywał dzienniki Agrypiny, jednak trudno ocenić, jaki wpływ wywarły na twórczość znamienitego historyka. Tacyt, Swetoniusz oraz Kasjusz Dion są naszymi głównymi źródłami ukazującymi dramat, który rozegrał się wiosną 59 roku. Żaden z nich nie był bezpośrednim świadkiem tych wydarzeń: dwaj pierwsi piszą o nich na początku II wieku, trzeci sto lat później i fragmenty jego Historii rzymskiej zostały skrócone przez bizantyjskich mnichów. Pomimo różnic w szczegółach wyraźnie można odnaleźć zbieżności w opisie życia i śmierci Agrypiny.