Dalej jest noc Losy Żydów w wybranych powiatach okupowanej Polski

Tekst
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa


Copyright © by Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów and Centrum Badań nad Zagładą Żydów IFiS PAN, 2018

Wydanie pierwsze

Publikacja została zrealizowana w ramach pracy naukowej i projektu badawczego Centrum Badań nad Zagładą Żydów IFiS PAN pt. Strategie przetrwania Żydów podczas okupacji w Generalnym Gubernatorstwie 1942–1945 wspieranego przez:

Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki grant 12H/13/0484/82


Conference on Jewish Material Claims Against Germany grant SO42-14283


Social Sciences and Humanities Research Council of Canada



Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów

ul. Nowy Świat 72

00-330 Warszawa

wersja drukowana

tom I ISBN: 978-83-63444-58-7

tom II ISBN: 978-83-63444-59-4

komplet ISBN: 978-83-63444-60-0

ebook ISBN: 978-83-63444-61-7

Skład wersji elektronicznej: Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

TOM I Barbara Engelking, Jan Grabowski WSTĘP

Tereny badawcze

Kwestie metodologiczne

Baza źródłowa

Polityka niemiecka: lokalna specyfika

Akcje likwidacyjne: ofiary

Sprawcy i ich pomocnicy

Szacunki

Strategie przetrwania

Strategie zakończone niepowodzeniem

Pomagający Żydom

Konkluzje

Barbara Engelking POWIAT BIELSKI

Wprowadzenie: Powiat bielski przed drugą wojną światową

Obszar i ludność

Źródła

Żydzi w powiecie Bielsk Podlaski

Powiat bielski pod okupacją sowiecką

Życie Żydów pod okupacją sowiecką

Polska konspiracja w okresie okupacji sowieckiej

Powiat bielski pod okupacją niemiecką

Władze niemieckie w Bezirk Bialystok i Bielsku Podlaskim

Polska konspiracja w okresie okupacji niemieckiej

Partyzantka sowiecka

Życie Żydów pod okupacją niemiecką

Przebieg akcji eksterminacyjnych w powiecie Bielskim

Strategie przetrwania

Niepowodzenia w poszukiwaniu ratunku

Przeżyli w ukryciu

Przeżyli w partyzantce

Podsumowanie: specyfika powiatu Bielskiego

Zakończenie: Powiat bielski w latach 1944–1945

Alina Skibińska POWIAT BIŁGORAJSKI

Przed i po 1939 r. — światy równoległe

Powiat w okresie przedwojennym

1939–1941 — przetrwanie

Kampania wrześniowa

Powiat w okresie okupacji

Przesiedlenia

Niemiecka administracja i policja

Życie codzienne Żydów i praca przymusowa

Obozy pracy

1941/1942 — zmiany

Zapowiedź Zagłady

Pierwsze miesiące 1942 r.

Sprawcy i ich pomocnicy

Żandarmeria i Gestapo

Policja ukraińska

Policja Polska, tzw. granatowa

Cywilni „pomagierzy”

1942 — Zagłada

Przebieg tzw. akcji likwidacyjnych

Geografia Zagłady

Liczba ofiar

1942–1944 — strategie przeżycia

Opór i ucieczki

Ukrywanie się we wsiach

Grupy leśne

1944–1946 — żydowska nieobecność

Aneks

Jan Grabowski POWIAT WĘGROWSKI

Wstęp

Początki

Ludność żydowska powiatu węgrowskiego

Powiat węgrowski w okresie międzywojennym

Pierwsze wojenne lata, wrzesień 1939 — lato 1942 r.

Migracje ludności

W przededniu eksterminacji — spisy ludności żydowskiej

Żydzi Węgrowa i powiatu węgrowskiego pod okupacją niemiecką w latach 1939–1942

 

Życie w gettach, samopomoc żydowska

Dokumentacja sądów niemieckich i polskich z lat 1939–1942 jako nowe źródło do poznania dziejów węgrowskich Żydów

Liquidierungsaktion Wengrow — akcja likwidacyjna Węgrowa

Jom Kipur, 22 września 1942 r.

Strażacy i granatowi policjanci podczas akcji w Węgrowie

Rola elit

Wyłapywanie Żydów

Epilog w sądzie

Powiat węgrowski po akcjach

Węgrów po akcji, wrzesień–październik 1942 r.

Getto wtórne (Restghetto Wengrow), październik 1942 — 30 kwietnia 1943 r.

Ostateczna likwidacja getta, 30 kwietnia 1943 r.

Treblinka

„Mała Treblinka”

Strategie przetrwania, 1942–1944. Szacunki i liczby

Między aryjską stroną a gettem wtórnym

Najgorsza z możliwych opcji: miasto Węgrów. O trudnościach z ratowaniem

W Ziomakach u Ratyńskiego, czyli znów o tym, jak trudno było ratować

Na aryjskich papierach

Rola polskiej policji granatowej w „ostatecznym rozwiązaniu kwestii żydowskiej” na terenie powiatu węgrowskiego

Na posterunku w Grębkowie

Na posterunku w Łochowie

Polnische Kriminalpolizei, Aussenstelle Wengrow

Polskie Państwo Podziemne a Żydzi w powiecie węgrowskim

Jeńcy sowieccy, czyli „rosyjscy niewolnicy”

Ratujący Żydów

Po wyzwoleniu

Aneks

Jean-Charles Szurek POWIAT ŁUKOWSKI

Źródła

Żydzi w Łukowie przed 1939 r. — krótkie wprowadzenie

Skutki polityki nazistowskiej na terenie dystryktu lubelskiego

Prześladowania Żydów z Łukowa, praca przymusowa, pomoc socjalna

Getto w Łukowie i Rada Żydowska w 1942 r.

Likwidacja getta w Łukowie i innych gett

Los Żydów z Kocka

Żydzi ze Stoczka Łukowskiego

Próby ocalenia

Na czym polega dobra strategia przeżycia?

Statystyki

Partyzantka, podjęcie walki zbrojnej

Zmiana tożsamości na aryjską, zmiana nazwiska

Tułaczka, ukrywanie się u chłopów

Podsumowanie

Aneks

Anna Zapalec POWIAT ZŁOCZOWSKI

Źródła i literatura

Obszar badań

Uwarunkowania geograficzne

Ludność

Stosunki narodowościowe

Sytuacja ludności żydowskiej w okresie okupacji sowieckiej 1939–1941

Wybuch wojny

Charakterystyka okupacji sowieckiej

Represje wobec ludności

Represje w pierwszym okresie okupacji niemieckiej

Pogrom Żydów w Złoczowie w lipcu 1941 r.

Mordowanie Żydów w okresie niemieckiej administracji wojskowej

Pierwsze niemieckie represje wobec Żydów po utworzeniu administracji cywilnej w powiecie złoczowskim

Żydowskie sposoby przetrwania w okresie od sierpnia 1941 do sierpnia 1942 r.

Łapówki i opłaty za ocalenie

Instytucje pomocowe i opiekuńcze

Zmiana tożsamości

Niemieckie akcje likwidacyjne na terenie powiatu złoczowskiego

Pierwsza deportacja

Druga akcja deportacyjna

Likwidacja getta

Sposoby ratowania się Żydów w okresie niemieckich akcji deportacyjnych

Skrytki i miejsca trudno dostępne

Ucieczki z transportów

Próby szukania ratunku we wsiach wśród polskich i ukraińskich sąsiadów

Ucieczki do lasu

Warsztaty rzemieślnicze w Złoczowie

Wyłapywanie Żydów po likwidacji getta

Likwidacja obozów pracy. Strategie przetrwania więźniów

Plany ucieczek i próby konspiracji w obozach pracy

Kilka metrów pod ziemią. Bunkry i schrony

Żydowskie strategie przetrwania w okresie „polowania na Żydów”

Możliwości ukrywania się w oddziałach partyzanckich

Bunkry w lasach

Ukrywanie się w gospodarstwach chłopskich i wśród nieżydowskich mieszkańców miasteczek

Wędrowanie

Inne strategie: na aryjskich papierach, wyjazd na roboty przymusowe, ucieczka poza granice powiatu

Postawy Polaków i Ukraińców wobec zagłady Żydów złoczowskich

Statystyki i konkluzje

Strona tytułowa

TOM II Dariusz Libionka POWIAT MIECHOWSKI

Wstęp

Literatura i źródła

Polacy i Żydzi — historia

Historia osadnictwa żydowskiego do 1918 r.

Sytuacja ludności żydowskiej w okresie międzywojennym

Kreishauptmannschaft Miechow

Władze cywilne

Struktury policyjne

Żandarmeria

Policja Polska (granatowa)

Sonderdienst

Baudienst

Sytuacja Żydów w pierwszym okresie okupacji

Liczby

Pierwsze szykany i represje

Judenraty

Żydowska Samopomoc Społeczna

Żydowska Służba Porządkowa

Uchodźcy

Praca przymusowa

Getto w Miechowie oraz dzielnice żydowskie w Wolbromiu i Działoszycach

Sytuacja na wsi

Codzienny terror

„Akcje wysiedleńcze”

Preludium

 

Pierwszy etap wysiedleń (28 sierpnia – 7 września 1942 r.)

Druga akcja wysiedleńcza (8–11 listopada 1942 r.)

Rola Baudienstu w akcjach likwidacyjnych w powiecie miechowskim — rekapitulacja

Strategie przetrwania

Ucieczki poza granice powiatu

Próby ratunku na wsi

Uratowani w miasteczkach i majątkach ziemskich

„Polowanie na Żydów” — lokalni sprawcy i ich ofiary

Policja granatowa i Jagdkommando

Mordy dokonane przez funkcjonariuszy z posterunku w Racławicach

Zabójstwa dokonane z udziałem policjantów granatowych na podstawie doprowadzeń i donosów

Mordy bez udziału policji

Zabójstwa ukrywających się na aryjskich papierach i konwertytów

Kontrowersje wokół represji za pomaganie Żydom

Incydenty w okolicach Pilicy i Kozłowa, listopad 1942 – styczeń 1943 r.

Wyrabianie fałszywych dokumentów w Miechowie i mord w Siedliskach

AK i inne organizacje konspiracyjne wobec ukrywających się Żydów

Mord w Rędzinach-Borku

Morderstwa w okolicach Proszowic

Mordy w okolicach Kazimierzy Wielkiej

Inne przypadki

Mord w Giebułtowie

Działania AK wobec prześladowców Żydów

Tragiczny bilans

Po wojnie

Powroty

Powiat olkuski

Powiat pińczowski

Aneks

Ocalali na terenie powiatu

Ocalali poza granicami powiatu

Zamordowani na terenie powiatu

Konkluzja

Karolina Panz POWIAT NOWOTARSKI

Dwa i pół roku wojny. Charakterystyka powiatu nowotarskiego

Początki eksterminacji bezpośredniej

Endlösung der Judenfrage w powiecie nowotarskim

Żydzi Podhala i ich próby przetrwania

Zwangsarbeitslager für Juden. Losy żydowskich więźniów podhalańskich obozów pracy

Aryjska strona w Kreis Neumarkt

Polscy mieszkańcy powiatu nowotarskiego wobec Zagłady

Losy podhalańskich konwertytów

Sprawiedliwi z Kreis Neumarkt

Epilog

Tomasz Frydel POWIAT DĘBICKI

Wprowadzenie

Metodologia

Żakerie galicyjskie. Stosunki polsko-żydowskie przed drugą wojną światową

Druga wojna światowa

Ustanowienie administracji niemieckiej

Volksdeutsche w powiecie mieleckim

Zmiany demograficzne przed akcją „Reinhardt”

Żydzi w powiecie dębickim

Mielec — pierwsze „oczyszczone z Żydów” miasto w GG

Strategie przetrwania przed lipcem 1942 r.

Przetrwanie przez pracę

Strategia przetrwania elit żydowskich: kontakty z Niemcami

Ucieczka do Kongresówki: Żydzi mieleccy w Połańcu

Akcja „Reinhardt”: akcje likwidacyjne

Ilu Żydów uciekło przed akcjami likwidacyjnymi?

Strategie przetrwania po akcji „Reinhardt”

Wieś

Strach i terror: denuncjacje a strategie przetrwania

Las

Obóz

Wnioski: strategie przetrwania, dane liczbowe a rodzina

Dagmara Swałtek-Niewińska POWIAT BOCHEŃSKI

Powiat bocheński przed wojną

Żydzi w powiecie od wybuchu wojny do czasu wysiedlenia

Wysiedlenia

Wiadomości o nadchodzącym przesiedleniu

Akcja w powiecie bocheńskim

Getto i obóz pracy w Bochni — druga i trzecia akcja

Strategie przetrwania

Próby ratunku podejmowane w czasie akcji

Zagraniczne dokumenty

Ucieczki z terenu powiatu na Słowację i Węgry

Przetrwanie w obozach

Opór — Bojowa Organizacja Żydowskiej Młodzieży Chalucowej

Ukrywanie na terenie powiatu

Na aryjskich papierach

Polskie oddziały konspiracyjne wobec ukrywających się Żydów

Sytuacja powojenna

Zakończenie

Aneks

Bibliografia

Indeksy

Indeks osobowy

Indeks geograficzny

Wykaz skrótów

Noty o autorach


Barbara Engelking, Jan Grabowski

Wstęp

Dwa tomy, które oddajemy w ręce czytelników, są owocem kilkuletniej pracy zespołu badaczy skupionych wokół działającego przy Instytucie Filozofii i Socjologii PAN Centrum Badań nad Zagładą Żydów. Centrum podejmowało już temat Zagłady na prowincji: w tomie Prowincja noc z 2007 r., a następnie w Zarysie krajobrazu z 2011 r. Kolejnym etapem kilkuletniego projektu jest obecna książka, dla której bezpośrednią inspiracją były wcześniejsze wyniki badań nad powiatem Dąbrowa Tarnowska1. Pojawiło się wówczas wiele pytań dotyczących roli Niemców, reakcji i działań Żydów oraz postaw Polaków, postanowiliśmy więc prześledzić te procesy na większej próbie i – stosując podobne podejście metodologiczne – przyjrzeć się z bliska wybranym terenom okupowanej Polski. Dodatkowym impulsem była żywa dyskusja, jaka od kilkunastu lat toczy się w prasie oraz literaturze przedmiotu i odbija się również szerokim echem w mediach. Dyskusja, zapoczątkowana publikacją Sąsiadów Jana Tomasza Grossa w 2000 r., dotyczy skali polskiego współuczestnictwa w zagładzie Żydów, a przede wszystkim postaw Polaków po zakończeniu akcji „Reinhardt” (eksterminacji Żydów w Generalnym Gubernatorstwie i w okręgu białostockim), czyli w tzw. trzeciej fazie Zagłady, przez Niemców zwanej okresem polowania na Żydów, Judenjagd. To właśnie wówczas, w latach 1942–1945, nastawienie polskiego otoczenia w ogromnym stopniu warunkowało szanse przeżycia Żydów. W dyskusji odwoływano się nie tylko do argumentów historycznych sensu stricto, lecz także do racji emocjonalnych, głównie zaś politycznych, gdy wzywano do obrony „dobrego imienia narodu” i „polskiej racji stanu”. Sytuacja ta uzmysłowiła nam konieczność pogłębienia badań i analiz, a zwłaszcza dostarczenia znaczących ilościowo i jakościowo udokumentowanych danych, które stanowiłyby punkt wyjścia dalszych badań i debat na gruncie realiów historycznych, a nie sentymentów, resentymentów czy mitów.

TERENY BADAWCZE

Książka składa się z dziewięciu rozdziałów, z których każdy dotyczy innego powiatu; w porządku alfabetycznym są to: Bielsk Podlaski, Biłgoraj, Bochnia, Dębica, Łuków, Miechów, Nowy Targ, Węgrów i Złoczów. W 1942 r., w przededniu akcji „Reinhardt”, na obszarze wszystkich badanych powiatów znajdowało się około 140 tys. Żydów, stanowili oni od 5 do 10% ogółu ludności. Celem naszej pracy było prześledzenie – w miarę możliwości jak najbardziej szczegółowo – losów Żydów zamieszkałych na terenie każdego z tych powiatów w latach 1939–1945, szczególnie zaś interesował nas okres akcji likwidacyjnych (1942–1943) oraz czas ukrywania się, który trwał aż do wyzwolenia. Czytelnik historię zagłady Żydów poznaje zazwyczaj przez pryzmat wielkich miast: Warszawy, Krakowa czy Łodzi, i tamtejszych gett. Tymczasem większość polskich Żydów żyła i ginęła w setkach małych miasteczek rozsianych po całym obszarze okupowanego kraju; właśnie ta część historii Zagłady jest znana o wiele słabiej. Naszym celem była analiza sytuacji na prowincji – czyli w małych i średniej wielkości skupiskach żydowskich (do 12 tys. mieszkańców) oraz gettach otwartych, a także mniejszych, w tym wiejskich, skupiskach Żydów, którym aż do końca udało się uniknąć przesiedlenia do większych miejscowości.

Wybrane przez nas jednostki administracyjne znajdują się w różnych rejonach Polski, co umożliwia porównanie polityki eksterminacyjnej okupanta oraz analizę różnorakich strategii przetrwania przyjętych przez żydowskie ofiary. W żadnym z analizowanych powiatów nie było lepiej zbadanych dużych ośrodków miejskich, w których zarówno przebieg akcji wysiedleńczych, możliwości ucieczki z gett, jak i sposoby ratowania się po stronie aryjskiej były odmienne niż na prowincji. Przeważnie – choć nie zawsze – za podstawę badawczą każdego studium przyjęto teren Kreishauptmannschaft, czyli niemieckiego powiatu2. Po ustanowieniu Generalnego Gubernatorstwa 12 października 1939 r. i reformie administracyjnej przeprowadzonej na początku 1940 r. kreishauptmannschafty zastąpiły przedwojenne powiaty; zazwyczaj niemiecki kreishauptmannschaft zawierał w sobie tereny dwóch lub więcej polskich powiatów.

Struktura administracyjna GG początkowo obejmowała cztery dystrykty: warszawski, krakowski, radomski, lubelski, a od sierpnia 1941 r. doszedł przyłączony po najeździe na ZSRR piąty dystrykt — Galicja. Stolica każdego dystryktu stanowiła jednocześnie „powiat miejski” (Stadthauptmannschaft)3. Obok „powiatów miejskich” w skład poszczególnych dystryktów wchodziły wcześniej wspomniane kreishauptmannschafty. W dystrykcie warszawskim było ich dziewięć, w lubelskim i radomskim po dziesięć, w krakowskim dwanaście, a dystrykt Galicja obejmował jedenaście kreishauptmannschaftów. Niemieckie powiaty w GG liczyły zazwyczaj od 150 do 300 tys. ludności, choć zdarzały się odstępstwa od tej normy4. W lecie 1941 r., po przyłączeniu dystryktu Galicja, GG obejmowało obszar 150 tys. km kw. oraz liczyło nieco ponad 17 mln ludności5. 22 lipca 1941 r. Niemcy utworzyli na zajmowanych właśnie północno-wschodnich ziemiach polskich okręg białostocki (Bezirk Bialystok), zamieszkiwany przez około 1,13 mln mieszkańców6. Obejmował on większość przedwojennego województwa białostockiego oraz część powiatów prużańskiego i brzeskiego z dawnego województwa poleskiego. Ziemie te nie zostały wcielone do Generalnego Gubernatorstwa – miały charakter rejencji, struktura administracyjna była wzorowana na Prusach Wschodnich, a w skład okręgu wchodziło osiem kreiskomisariatów. Na terenie pięciu dystryktów GG i Bezirk Bialystok mieszkało nieco ponad 18 mln ludności, w tym około 2,2 mln Żydów7.

Badane przez nas powiaty podczas wojny znalazły się na terenie różnych dystryktów Generalnego Gubernatorstwa. Powiat węgrowski (w czasie okupacji wszedł w skład większego Kreishauptmannschaft Sokolow-Wengrow) znajdował się w dystrykcie warszawskim, powiaty łukowski (w czasie okupacji część Kreis Radzyn Podlaski) oraz biłgorajski – w dystrykcie lubelskim; dębicki, miechowski, bocheński i nowotarski – w dystrykcie krakowskim, a powiat złoczowski od lata 1941 r. znajdował się w dystrykcie Galicja. Powiat bielski natomiast został włączony do wydzielonego obszaru Bezirk Bialystok. W wyniku takiego doboru badanych terenów udało nam się pokazać różnorodność uwarunkowań (gospodarczych, geograficznych, społecznych), które wpływały na przebieg Zagłady, oraz rozmaite możliwości ukrywania się Żydów. Nasze konkluzje wskazują też na to, co wspólne: ludzką determinację i odwagę, strach, a także podłość.

KWESTIE METODOLOGICZNE

Prezentowane w obu tomach studia „powiatowe” odwołują się do wypracowanego w latach siedemdziesiątych XX w. rodzaju pisarstwa historycznego określanego jako „mikrohistoria”8. Mikrohistoria to „praktyka historiograficzna, której zamysłem jest zachowanie elementu indywidualnego narracji przy jednoczesnym dążeniu do generalizacji”, a jednocześnie stara się „nie zarzucać abstrakcji, ponieważ pojedyncze przypadki mogą okazać się kluczowe do ukazania ogólniejszych fenomenów” – pisał jeden z twórców tej metody, Giovanni Levi9. W historiografii niemieckiej mikrohistoria jest silnie związana z historią codzienności, historią „małych światów przeżywanych” (kleine Lebenswelten), dąży do zbadania szczegółów dotyczących niewielkich społeczności i określonego, zazwyczaj niedużego obszaru. Tak pojęta mikrohistoria, manifestująca niejako swą fragmentaryczność czy niekompletność, prowadzi jednak w zamyśle jej teoretyków i praktyków do konstatacji natury ogólnej, do zarysowania szerszego kontekstu historycznego, do uchwycenia i zinterpretowania relacji między tym, co lokalne, a tym, co globalne. Badania prowadzone w skali mikro otwierają perspektywę rozumienia zjawisk oraz mechanizmów wykraczających poza lokalność i prowadzą do wnioskowania w skali makro.

U podstaw naszej pracy leży przekonanie, że mikrohistoria, czyli zejście do poziomu doświadczeń jednostkowych, jest najlepszą metodą umożliwiającą zbadanie i zrozumienie natury Zagłady z perspektywy jej ofiar. Takie podejście metodologiczne pozwala na kwantyfikację zebranego materiału, odtworzenie losów całych wspólnot żydowskich, polityki okupanta oraz postaw i działań polskiego społeczeństwa. Mikrohistoria umożliwia historykowi odejście od uogólniających teorii, pozwala na lepsze zrozumienie motywów działań, strategii [przetrwania] obranych przez jednostki oraz przez niewielkie grupy ludzkie […]”10. W ostatnich latach studia z mikrohistorii wojny i okupacji wniosły nową wiedzę i umożliwiły badaczom głębsze rozumienie Zagłady.

Nie przypadkiem pierwsze badania i analizy przebiegu Zagłady oparte na tego rodzaju metodologii pojawiły się we Francji11. Prześledzenie indywidualnych trajektorii losów większej liczby ludzi było szczególnie zasadne w kraju, gdzie ze względu na mniejszą liczbę ofiar łatwiej odtworzyć ich dzieje, niż jest to możliwe na wschodzie Europy. Równie ważny okazał się znakomity stan zachowania dokumentów z okresu drugiej wojny światowej we francuskich archiwach. We Francji, skąd deportowano na śmierć około 75 tys. Żydów, historycy mają dostęp do ogromnego zasobu akt samorządowych, miejskich, administracji centralnej (zarówno Vichy, jak i strefy okupowanej) oraz kompletnych, niesłychanie drobiazgowych akt policyjnych, którym towarzyszą setki (uaktualnianych nieraz co miesiąc) list imiennych Żydów przeznaczonych do aresztowania.

Z Francji do obozów zagłady deportowano około 25% przebywających na jej terenie Żydów. Inaczej było w znanej od wieków z tolerancji Holandii, gdzie ofiarą Endlösung padło aż 75% miejscowych Żydów. Właśnie ta statystyka skłoniła historyków holenderskich do poszukiwania nowych interpretacji i sięgnięcia po metody badawcze stosowane w mikrohistorii. Kolejne studia z wybranych regionów Holandii pozwoliły lepiej zrozumieć nie tylko mechanizmy eksterminacji, lecz przede wszystkim rolę „świadków”, czyli nastawienie szerokich rzesz społeczeństwa holenderskiego do prześladowanych współobywateli żydowskich. Wynikiem tego była – i nadal jest – niezwykle ożywiona debata, która wyszła poza wąsko pojęty krąg specjalistów i odbiła się głośnym echem w holenderskich mediach12.

W odniesieniu do terenów okupowanej Polski metodą mikrohistorii posłużył się m.in. Christopher Browning. Jego celem było zbadanie historii obozu pracy niewolniczej w Starachowicach, a wobec ubóstwa źródeł archiwalnych postanowił odtworzyć ją przez pryzmat indywidualnych losów 472 żydowskich więźniów13. Podobną metodę zastosowali Michał Kalisz i Elżbieta Rączy, opisując dzieje Żydów w powiecie gorlickim14. Mikrohistoria nie jest jednak, co należy podkreślić, tożsama z historią lokalną, odłączoną od szerszej sceny historycznej15. W naszym wypadku tereny badanych powiatów łączą się z całym obszarem Polski (oraz okupowanej Europy) nie tylko przez losy deportowanych i wyniszczanych Żydów, lecz także przez uniwersalne wybory moralne ich „sąsiadów”, które są szczególnie wyraziste na tle żydowskiej walki o przeżycie.

BAZA ŹRÓDŁOWA

Opis każdego z badanych przez nas powiatów powstał w wyniku gruntownej kwerendy wszelkich dostępnych, często unikatowych źródeł. To właśnie wielość i różnorodność dokumentów, które stały się podstawą badawczą, stanowi o sile książki. Studia „powiatowe” oparte są na dokumentach z archiwów polskich, izraelskich, amerykańskich, niemieckich, ukraińskich, białoruskich i rosyjskich. Kwerendą objęliśmy dokumentację wytworzoną przez Polskie Państwo Podziemne, władze emigracyjne, żydowskie organizacje samopomocy społecznej, niemiecko-polską i niemiecką administrację, żandarmerię i policję granatową, a także prasę konspiracyjną i „gadzinową” itp. Oprócz dzienników i relacji żydowskich oraz polskich czy zeznań składanych w powojennych dochodzeniach i procesach przed polskimi sądami powszechnymi albo prokuratorami okręgowych komisji badania zbrodni hitlerowskich, wykorzystaliśmy też akta niemieckich dochodzeń i procesów toczonych przeciwko sprawcom przede wszystkim w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX w. Po raz pierwszy w literaturze przedmiotu sięgnęliśmy po teczki polskich sądów grodzkich i okręgowych z okresu okupacji, szerzej wykorzystaliśmy również obfite zasoby archiwów regionalnych, gdzie zgromadzono między innymi dokumentację urzędów niższego szczebla (zarządów miejskich), i akta gminne, zawierające na przykład korespondencję wójtów i sołtysów czy protokoły posiedzeń władz gminy. Korzystaliśmy ze źródeł historii mówionej, takich jak nagrane zeznania ocalałych Żydów czy wywiady z Polakami, uczestnikami i świadkami badanych wydarzeń16. Autorzy zebrali też pewną liczbę źródeł wywołanych – głównie są to wywiady przeprowadzone w czasie badań. W wielu wypadkach udało się nam dotrzeć do archiwaliów prywatnych – chodzi przede wszystkim o listy, wspomnienia i materiały ikonograficzne, które nigdy wcześniej nie weszły do obiegu naukowego.

Nawet najskrupulatniej przeprowadzona kwerenda archiwalna nie wystarcza jednak, by udzielić całkowicie zadowalających odpowiedzi na pytania dotyczące niektórych aspektów opisywanych wydarzeń. Zróżnicowanie źródeł dostępnych dla poszczególnych powiatów spowodowało, że w każdym z nich pewne kwestie pozostają częściowo niemożliwe do zbadania, a tym samym nierozstrzygnięte. Takie czynniki, jak trudne do wyobrażenia i oszacowania liczby ofiar, luki w dokumentacji, meandry ludzkiej pamięci, kłamstwa i przeinaczenia faktów podawanych w zeznaniach, skutkują rozmaitymi białymi plamami, przy których wypełnianiu należy zachować szczególną rozwagę. Dlatego też liczby i szacunki zawarte w książce są ostrożne.

Badania nad poszczególnymi powiatami nie byłyby możliwe bez wykorzystania bezcennej pracy regionalnych badaczy – zawodowych historyków i amatorów. W każdym z badanych przez nas rejonów istnieją periodyki poświęcone lokalnej historii, które stanowią ogromny zasób wiedzy17. W czasie pracy nad poszczególnymi powiatami przekonaliśmy się, że wiele szczegółowych informacji można uzyskać, jedynie prowadząc badania na miejscu, korzystając z pamięci mieszkańców, ich wspomnień i relacji.

POLITYKA NIEMIECKA: LOKALNA SPECYFIKA

Historycy (poczynając od Raula Hilberga) często oceniają niemiecką strategię dotyczącą polityki eksterminacji Żydów jako szczegółowo i precyzyjnie planowaną, niemniej analiza okupacyjnych dziejów wybranych powiatów dostarcza dowodów na różnorodność i wyjątkowość miejscowych warunków i ich ważny wpływ na kształtowanie zachowań ludzkich: ofiar, sprawców oraz wszystkich pozostałych, których przywykliśmy nazywać „świadkami”. Mimo tych odmienności i bez względu na to, czy przedmiotem badań jest historia Miechowa, Biłgoraja, Bielska Podlaskiego czy Węgrowa, w każdym przypadku do końca wojny zdołała dotrwać jedynie niewielka część.

Tabela 1. Ocalali z Zagłady


Powiat Ludność żydowska w 1942 r. Żydzi z terenu powiatu, którzy przeżyli Zagładę Odsetek ocalałych w stosunku do liczby Żydów w przededniu deportacji
Bielsk Podlaski 22 50018 321 1,4
Biłgoraj 14 500 274 1,9
Bochnia 11 157 395 3,5
Dębica 18 000 233 1,3
Łuków 15 988 140 0,8
Miechów 30 000 191 0,6
Nowy Targ 4 445 11519 2,6
Węgrów 11 200 195 1,8
Złoczów 10 359 634 6,1
RAZEM 138 149 2 498 1,8

Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań przeprowadzonych przez zespół autorów.