3 książki za 34.99 oszczędź od 50%

Milionerki. Fortuny Polek

Tekst
0
Recenzje
Oznacz jako przeczytane
Milionerki. Fortuny Polek
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa


Spis treści

1 Od autora

2  Rozdział 1. Cesarzowa urody

3  Rozdział 2. Królowa Paryża

4  Rozdział 3. Kariera po polsku

5  Rozdział 4. Amerykański sen

6  Zakończenie

7  Ważniejsza bibliografia

8  Przypisy

Milionerki Copyright@by Sławomir Koper 2021

Projekt okładki: Piotr Dąbrowski

Opracowanie graficzne: Rafał Misiun

Redakcja: Katarzyna Litwinczuk

Fotoedycja: Izabela Drozd

Korekta: Firma Korektorska UKKLW – Weronika Trzeciak

Zdjęcia na I i IV okładce: Shutterstock

Copyright@ for the Polish edition by TIME SA, 2021

ISBN 978-83-66630-28-4

Wydanie drugie

Wydawca

TIME Spółka Akcyjna, ul. Jubilerska 10, 04-190 Warszawa

Więcej o naszych autorach i książkach:

wydawnictwoharde.pl

facebook.com/hardewydawnictwo

instagram.com/harde wydawnictwo

Dział sprzedaży i kontakt z czytelnikami: harde@grupazpr.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer przez firmę Elibri

Od autora

Od autora

Zawsze interesowały mnie kariery w stylu „od pucybuta do milionera” i podziwiałem ludzi, którzy dzięki intelektowi i pracy dochodzili do wielkiego majątku. Jeszcze większe uznanie wzbudzali we mnie ci, którzy zdobytą fortunę potrafili utrzymać. Zadawałem sobie też pytanie, czy żeby dojść do prawdziwego bogactwa, pierwszy milion naprawdę trzeba ukraść, bo dopiero następny można uczciwie zarobić.

Przyzwyczailiśmy się uważać, że dużego majątku zdecydowanie częściej dorabiają się mężczyźni niż kobiety, ale od tej reguły są przecież znaczące wyjątki. Gdy zatem postanowiłem napisać książkę o ulubieńcach fortuny, automatycznie skierowałem swoją uwagę na przedstawicielki płci pięknej. Ponadto ograniczyłem zakres moich zainteresowań do pań pochodzących z naszego kraju i działających na przestrzeni ostatniego stulecia. Jestem co prawda historykiem, a nie dziennikarzem, i raczej unikam relacji o ludziach żyjących współcześnie, jednak w tej książce zrobiłem pewien znaczący wyjątek.

Helena Rubinstein, Misia Sert, Barbara Piasecka-Johnson i Martha Stewart. Na pierwszy rzut oka bohaterki tej książki bardzo się od siebie różnią, lecz mają też pewne cechy wspólne. Pomimo całkiem odmiennych rodowodów i różnych miejsc urodzenia wszystkie one przyznawały się do polskości i wszystkie zaczynały swoje kariery praktycznie od zera. Fortunę zdobywały w mniej lub bardziej kontrowersyjny sposób, miały też wielu osobistych wrogów. Sukces zawsze bowiem przyciągał zawistników, którzy z reguły nie potrafili zrozumieć, kosztem jakich wyrzeczeń został osiągnięty.

Pochodząca z krakowskiego Kazimierza Helena Rubinstein zaczynała swoją karierę w Australii i w ciągu kilkunastu lat zbudowała ogólnoświatowe imperium kosmetyczne. Misia Sert przybyła do Paryża jako córka polskiego rzeźbiarza i niebawem stała się najbardziej znaczącą osobą w świecie europejskiej kultury i sztuki. Barbara Piasecka-Johnson życie w USA zaczynała jako pokojówka, a do majątku doszła przez małżeństwo, ale odziedziczoną po mężu fortunę potrafiła znacznie powiększyć. Natomiast Martha Stewart jest znakomitym przykładem kariery w amerykańskim stylu. Wszystko, co osiągnęła, zawdzięcza wyłącznie sobie, a w swoim życiu przeżywała zarówno wzloty, jak i upadki.

Opisując moje bohaterki, nie ograniczałem się wyłącznie do spraw biznesowych, bo zgodnie ze swoimi zainteresowaniami zająłem się także ich życiem prywatnym. I muszę przyznać, że w każdym z tych czterech przypadków było ono niezwykle ciekawe. Problemy rodzinne Heleny Rubinstein komentowano na salonach Nowego Jorku, Paryża i Londynu, a kolejne małżeństwa Misi Sert stały się tematem kilku książek i sztuk scenicznych publikowanych jeszcze za jej życia. Proces Barbary Piaseckiej z dziećmi zmarłego męża przez trzy lata elektryzował Amerykę, podobnie było z prawnymi perypetiami Marthy Stewart.

Zdaję sobie sprawę, że dobór przedstawionych przeze mnie postaci może wydać się nieco kontrowersyjny, ale autorzy mają podobno prawo do subiektywnych decyzji – i z tego prawa postanowiłem skorzystać. A poza tym mam nadzieję, że niniejsza książka będzie miała swoją kontynuację, w której opowiem o innych wywodzących się z Polski kobietach sukcesu. Bo takich pań na szczęście nie brakuje.

Sławomir Koper


foto AP/East News

Rozdział 1. Cesarzowa urody

Rozdział 1

Cesarzowa urody

Ona to sobie [wszystko] wymyśliła – twierdził jeden z byłych współpracowników Heleny Rubinstein. – Niemal każda osoba pochodząca z egzotycznych rejonów świata rozgłasza opowieści o produkcji cudownego eliksiru wedle rodzinnej receptury, powołując się na jakiegoś dziadka z Transylwanii. Proszę mi wierzyć, ta kobieta w Polsce nie miała pojęcia o niczym. Umiała jedynie robić pieniądze i barwnie o tym opowiadała. Równie dobrze mogłaby zajmować się sprzedażą tokarek i też by na tym świetnie wyszła”1.

Z upływem lat życie Heleny Rubinstein obrastało w mity, a najbardziej przyczyniła się do tego sama zainteresowana. Z rozmysłem konfabulowała i opowiadała nieprawdziwe historie na temat swojego życia, przez co dzisiaj tak trudno jest odróżnić prawdę od legendy. Helena wypierała się swojego pochodzenia i pod żadnym pozorem nie chciała przyznać się do tego, że przyszła na świat w ubogiej rodzinie. Była pierwszą kobietą, która samodzielnie zbudowała imperium finansowe, ale nigdy nie zrozumiała, że gdyby mówiła o sobie prawdę, jej kariera byłaby jeszcze bardziej godna podziwu.

Chaja, córka Hercla

„Zanim dorosłam – wspominała Helena – byłam najstarszą z ośmiu sióstr. Nasz jedyny brat zmarł w dzieciństwie. Kraków był i wciąż jest średniowiecznie wyglądającym miastem, ośrodkiem intelektualnym i kulturalnym. Tutaj wszyscy dorastaliśmy. Żyliśmy w obszernej, starej kamienicy niedaleko Rynku, blisko uniwersytetu. To był dom zapełniony do granic możliwości pięknymi XIX-wiecznymi meblami i różnymi zbiorami ojca, który miał zamiłowanie do archiwaliów i książek. Do oświetlania pokojów używaliśmy lamp naftowych, a w zimie utrzymywaliśmy ciepło dzięki wysokim kaflowym piecom, w których dniami i nocami palił się ogień”2.

Rzeczywistość nie wyglądała jednak tak różowo, bo przyszła królowa kosmetyków nigdy nie mieszkała w pobliżu krakowskiego Rynku. Prawdą jest, że urodziła się w Krakowie, ale jej rodzina żyła na Kazimierzu, czyli w żydowskiej dzielnicy miasta. Nie było też żadnej „obszernej, starej kamienicy”, tylko bardzo skromne mieszkanie w jednopiętrowym domu przy ulicy Szerokiej. Natomiast rzeczywiście mogły tam jasno płonąć lampy, gdyż ojciec panny Rubinstein zajmował się handlem naftą.

Helena tak bardzo przywykła do upiększania swojej młodości, że z czasem przestała zwracać uwagę na to, że sama sobie zaprzecza. W notce na okładce książki Food for Beauty z 1938 roku twierdziła, że „pochodzi z Krakowa, z rodziny lekarskiej od pokoleń”, natomiast we wstępie do The Art of Feminine Beauty jej fantazja podążyła w całkiem innym kierunku.

„Urodziłam się w Krakowie jako pierworodne dziecko zamożnych rodziców. Rodziny mojej matki [Gitel – S.K.] i ojca były szanowane w środowisku, bowiem cechowały je przedsiębiorczość, dobre maniery i poczucie własnej wartości. Moi dwaj dziadkowie mieli znaczne udziały w kopalnictwie i bankowości w Polsce, mój ojciec zajmował się eksportem. Dzieciństwo i młodość spędziłam w szczęśliwej atmosferze w wielkim, starym domostwie. Pokoje były zapełnione zbiorami ojca, który kolekcjonował bibeloty, antyki i książki”3.

W rzeczywistości jeden z dziadków handlował bydłem, a drugi był lichwiarzem. Ojciec Heleny, Hercel (Herzel, Herschel?) Rubinstein, prowadził na Kazimierzu niewielki sklep, w którym obok nafty oferował produkty żywnościowe. Uzyskiwane dochody z trudem wystarczały na utrzymanie licznej rodziny, a dodatkową zgryzotą pana domu było to, że zgodnie z ówczesnymi obyczajami każda z ośmiu córek powinna otrzymać posag. Tymczasem rodzina Rubinsteinów nie posiadała ani oszczędności, ani żadnej kolekcji antyków.

Żydzi osiedlali się w podkrakowskim Kazimierzu od końca XV wieku i z upływem lat miasto to stało się ważnym ośrodkiem judaizmu. U schyłku Rzeczypospolitej Obojga Narodów zostało włączone w granice Krakowa, ale przez dziesiątki lat zachowywało odrębność, a miejscowi Żydzi nie asymilowali się z polskim otoczeniem. Na Kazimierzu znajdowały się liczne synagogi i szkoły religijne, dzielnica miała typową dla miast żydowskich zabudowę z mykwami i rytualnymi jatkami. I właśnie taki obraz utrwalił się w pamięci Heleny, co zapewne skłaniało ją do fałszowania swojego życiorysu.

„Kiedy skończyła się moja nauka w gimnazjum – konfabulowała po latach – ojciec pragnął, bym studiowała medycynę. Choć traktowałam naukę poważnie, zaskoczyło mnie, że ojciec wybrał taką karierę dla jednej ze swoich córek. Kobiety w szkołach medycznych i szpitalach należały wówczas do rzadkości i nie były mile widziane przez środowisko lekarskie, wciąż uważane za wyłącznie męskie. Chciałabym móc powiedzieć, że czas spędzony na studiach medycznych był udany. Nie był. Choć podobała mi się praca w laboratorium, to jednak źle się poczułam na widok sali operacyjnej i zemdlałam. Niezależnie od tego, że byłam bardzo pilna, przezwyciężenie własnej słabości okazało się niemożliwe. Groziło mi wyrzucenie z uniwersytetu, bałam się o tym powiedzieć rodzicom, ale matka odgadła, dlaczego stałam się chuda i nieszczęśliwa”4.

 

Kobiety dopuszczono do studiowania medycyny w Krakowie dopiero w 1900 roku, a wtedy Helena już od kilku lat przebywała w Australii. Nie mogła zatem uczęszczać na zajęcia uniwersyteckie, nie miała zresztą zdanej matury. Nie uczyła się też w gimnazjum, tylko w szkole dla dziewcząt na Kazimierzu, a naukę przerwała w wieku 16 lat. Na ogół właśnie tak postępowano w jej środowisku, w którym przeznaczeniem kobiety było zamążpójście, opieka nad domem i rodzenie jak największej liczby dzieci. O emancypacji jeszcze tam wtedy nie słyszano, a jeśli nawet, to zapewne uznawano ją za pomysł z piekła rodem.

Helena (a właściwie Chaja), jako najstarsza z rodzeństwa, pomagała matce w prowadzeniu domu, przeszła też praktyczny kurs buchalterii w sklepie ojca. Po latach wspominała, że to właśnie wtedy nastąpił jej debiut w dziedzinie biznesu:

„Dokładnie pamiętam jedną ze swoich pierwszych inicjatyw. Dopiero co ukończyłam szesnasty rok życia. Mój ojciec był zbyt chory, by wziąć udział w ważnym biznesowym spotkaniu i nie miał czasu, żeby je odwołać. Postanowiłam go zastąpić, co wymagało ode mnie odbycia podróży koleją. W tamtych czasach była to poważna eskapada! Wzięłam sobie na wspólnika starego służącego, który towarzyszył mi na spotkaniu z biznesmenem, któremu śmiało przedstawiłam punkt widzenia mojego ojca. Załatwiwszy tę sprawę, wróciłam do Krakowa”5.

Rodzice pragnęli jak najszybciej wydać ją za mąż, więc gdy tylko trafił się kandydat, który zgodził się poślubić pannę bez posagu, postanowili natychmiast sfinalizować ten związek.

„Ojciec wybrał bogatego 35-letniego wdowca jako idealnego męża dla mnie – wspominała Helena. – Bardzo go lubiłam, ale miałam 18 lat i byłam romantyczką, i nigdy nie zaakceptowałabym go jako małżonka. Zakochałam się bowiem w przystojnym, młodym studencie medycyny. Nosił imię Stanisław i pamiętam, że miał kręcone włosy i uderzająco niebieskie oczy. Gdy zgodnie ze zwyczajami tamtej epoki poprosił Ojca o moją rękę, ten wpadł we wściekłość. Były krzyki, łzy i złość. To było dla mnie zbyt wiele. Czułam się rozbita; miałam zostać starą panną. Nic mi w Polsce nie zostało”6.

Małżeństwo z gojem oczywiście nie wchodziło w rachubę, przy czym w ogóle wydaje się wątpliwe, czy ów Stanisław naprawdę istniał. Prawdopodobnie była to kolejna legenda, gdyż Helena nie miała raczej możliwości poznania polskiego studenta medycyny. Nie bywała na Uniwersytecie Jagiellońskim, nie odwiedzała kawiarń, w których spotykała się młodzież z uczelni. Świat żydowskiego Kazimierza był hermetycznie zamknięty, a dziewczyny nie było stać na rozrywki.

Poza tym dość trudno uwierzyć w to, że Helena straciła głowę dla jakiegoś młodzieńca. W późniejszych latach sprawy uczuć i erotyki traktowała w sposób marginalny, całkowicie podporządkowując życie prywatne swojej karierze zawodowej. Wprawdzie zawsze chciała podobać się mężczyznom, ale uważała, że to tylko sposób na sprawdzenie skuteczności zabiegów kosmetycznych. Z nikim też nie flirtowała, nie interesowały jej romanse niemające przełożenia na sprawy zawodowe.

Wiedziała na pewno, że nie chce być podobna do swojej matki i jej przyjaciółek. Ze zgrozą obserwowała, jak Gitel co rok zachodzi w ciążę, a kolejne porody niszczą jej urodę. Nie zamierzała zmarnować życia, pragnęła za wszelką cenę wyrwać się z dusznego świata krakowskiego Kazimierza.

Wiedeń

W notce z książki Food for Beauty Helena napisała, że po nieudanej przygodzie z medycyną zaczęła specjalizować się w chemii, a następnie studiowała w Wiedniu. To kolejna konfabulacja. Nie miała na to pieniędzy, a poza tym uczelnia nie przyjmowała osób, które nie miały matury i nie znały biegle niemieckiego. Tymczasem panna Rubinstein przejawiała całkowity brak talentu do języków obcych. Wprawdzie w ciągu długiego życia udało się jej opanować kilka z nich, ale w stopniu dalekim od doskonałości. Zawsze mówiła z silnym akcentem, a co gorsza – w jednym zdaniu zdarzało się jej mieszać wyrazy pochodzące z różnych języków. Tak naprawdę dobrze znała tylko polski i jidysz.

Prawdziwą przyczyną jej wyjazdu z Krakowa był konflikt z rodzicami, który narastał od chwili odmowy zamążpójścia. Wreszcie Hercel wyrzucił córkę z domu, a ona pojechała do Wiednia, w którym siostra matki i jej małżonek mieli sklep z futrami.

W stolicy Austrii prowadziła dom wujostwa i pracowała w ich sklepie. To właśnie wtedy pojawiło się u niej zamiłowanie do eleganckich futer – pasja, której pozostała wierna do końca swego życia. Przy okazji uczyła się niemieckiego i poznawała zasady handlu ekskluzywnymi towarami. Obserwując zamożną klientelę, zauważyła, że kobiety gotowe są bardzo dużo zapłacić za poprawienie swojego wyglądu. Zrozumiała też, że elegancki towar musi mieć odpowiednio wysoką cenę, bo tylko wtedy zapewnia nabywcy poczucie wyjątkowości. Tę lekcję miała zapamiętać na całe życie.

Helena spędziła w Wiedniu trzy lata. Podobno odrzuciła tam kilku kolejnych kandydatów na męża, co doprowadziło jej matkę do rozpaczy. Nie wiemy, czy odwiedzała Kraków, wiadomo jednak, że z ojcem nie pogodziła się już nigdy. W 1896 roku wujostwo postanowili zlikwidować swoje interesy nad Dunajem i przenieść się do Antwerpii, przy czym w ich planach nie było miejsca dla siostrzenicy. Zapadła decyzja, że Helena wyjedzie do braci matki, którzy wyemigrowali do Australii. Ta decyzja miała zaważyć na całym życiu panny Rubinstein.

Na antypodach

„Ojciec napisał do wujka Louisa – wspominała Helena – że jeśli chce, to mogę do niego przyjechać na tak długo, jak będzie sobie życzył. Wujek odpisał serdecznie, a ja byłam tak podekscytowana jego zaproszeniem, że zignorowałam zawarte w liście ostrzeżenie: »Życie tutaj jest naprawdę inne, a klimat jest gorący«. Inne życie to było dokładnie to, czego chciałam. Uznałam, że jeżeli jest gorąco, to będę miała okazję nosić moje wszystkie plisowane, białe sukienki, słomkowe kapelusze i parasole. (Zawsze interesowałam się modą i uwielbiałam mieć piękne stroje, w większości z nich chodziłam po domu). Byłam młoda, […] chciałam zerwać z przeszłością i odnaleźć prawdziwą siebie”7.

Wuj naprawdę miał na imię Bernard (Louis był jego młodszym bratem) i wyemigrował do Australii po śmierci żony w połogu. Jego córka Ewa pozostała w Krakowie, przez kilkanaście lat wychowywali ją rodzice Heleny, z którą zresztą bardzo się zaprzyjaźniła. Potem Ewa wyjechała do ojca i korespondowała z Heleną, przekonując ją, że życie w Australii jest znacznie bardziej interesujące niż w Krakowie. Rodziny żydowskie rozsiane po świecie utrzymywały dość bliskie kontakty, więc zaproszenie kuzynki nie było niczym szczególnym. Poza tym Bernard Silberfeld miał dług wdzięczności wobec siostry i szwagra, a w Australii nie powodziło mu się najlepiej. W tej sytuacji darmowy pracownik był tym bardziej mile widziany.

Bernard osiadł w Coleraine leżącym około 350 kilometrów na zachód od Melbourne. Była to mieścina zamieszkała przez hodowców owiec, działały tam urząd pocztowy, kilka sklepów, rzeźnik, kuźnia i warsztaty rymarskie. Wuj Heleny wcale nie był właścicielem „rozległego rancha”, jak wspominała po latach, tylko marnego sklepu oferującego wszystkiego po trochu: od spodni po olej rycynowy. Nie wiadomo, czy wyjeżdżając z Wiednia, zdawała sobie z tego sprawę, ale jeśli nawet, to w gruncie rzeczy nie miała wyboru i musiała udać się do Australii.

Na statek zaokrętowała się w Genui, choć jednostka zaczynała rejs w Bremie. Jej wiedeńscy opiekunowie potrafili liczyć pieniądze: bilet kolejowy z Wiednia do Genui był znacznie tańszy niż do Bremy, a poza tym odpadał koszt podróży statkiem dookoła Europy. Dzięki tym oszczędnościom Helena dostała miejsce w przyzwoitej klasie, a dwa miesiące rejsu do Australii miały się okazać jedynym urlopem w całym jej dorosłym życiu.

Wyjeżdżając na drugi kraniec świata, panna Rubinstein zmieniła swoje dane personalne – przestała być Chają i od tej pory zaczęła używać imienia Helena. Podczas rejsu bawiła się znakomicie i nie narzekała na brak adoratorów, albowiem pomimo niskiego wzrostu (147 cm) zawsze cieszyła się zainteresowaniem mężczyzn. Znajomości, jakie wtedy zawarła, miały jej się przydać w przyszłości. Zgodnie ze swoją maksymą życiową niewiele mówiła, ale bardzo pilnie obserwowała swoich towarzyszy podróży.

Zderzenie z australijską rzeczywistością okazało się bardzo bolesne. Coleraine było zapomnianą przez Boga i ludzi mieściną, zamieszkiwaną przez dwa tysiące barbarzyńców. Tamtejsi mężczyźni nie dbali ani o kulturę, ani o higienę osobistą, a ich główną rozrywkę stanowiło nadużywanie alkoholu w obskurnych barach. Poza trunkami interesowały ich tylko wyścigi konne i licytacje miejscowych bankrutów.

Kobiety z Coleraine w niczym nie przypominały wiedeńskich elegantek robiących zakupy w sklepie z drogimi futrami. Ubierały się kompletnie bez gustu, nie nosiły przeciwsłonecznych parasolek i nie używały żadnych kosmetyków. Helena od razu zwróciła uwagę na ich wysuszone, pomarszczone twarze, w których już wkrótce dostrzegła szansę na swoją życiową karierę.

Początkowo miała obok siebie Ewę, której australijskie dzieje dalekie były od sielanki. Kuzynka wyszła bowiem za mąż za niejakiego Louisa Levy’ego – alkoholika i damskiego boksera, któremu urodziła dwoje dzieci. Gdy była po raz kolejny w ciąży, małżonek dwa razy pobił ją do nieprzytomności i wyprzedał niemal cały majątek rodzinny. Umieszczono go w zakładzie psychiatrycznym, skąd wkrótce zbiegł i zniknął bez śladu.

Tymczasem według ówcześnie obowiązujących przepisów kobieta nie miała praw rodzicielskich. Fakt, że małżonek wylądował w zakładzie zamkniętym, a następnie przepadł bez wieści, w niczym nie zmieniał prawnej sytuacji Ewy. Wobec tego złożyła ona pozew rozwodowy, domagając się również przyznania opieki nad dziećmi. Był to bardzo odważny czyn, albowiem żądanie rozwodu przez kobietę uchodziło za skandal, a w rodzinach ortodoksyjnych Żydów w ogóle było czymś nie do pomyślenia.

Gdy Helena przybyła do Australii, Ewa mieszkała razem ze swym ojcem, jednak po pomyślnym wyroku sądowym wyjechała do Melbourne. Panna Rubinstein została więc sama z wujem, który okazał się człowiekiem trudnym we współżyciu. Był wyjątkowym skąpcem, oczekiwał od niej prowadzenia domu (dziewczyna nie potrafiła gotować) i pracy w sklepie. Nie płacił jej jednak pensji, uważając, że dach nad głową i wyżywienie stanowią wystarczające wynagrodzenie. Na domiar złego w Coleraine pojawiał się często inny z braci matki, Louis, który prowadził sklep w pobliskim Merino. Ten z kolei w brutalny sposób dobierał się do swojej siostrzenicy, która z najwyższym trudem powstrzymywała jego zapędy. Jej opór skutkował zaś tym, że była przez niego wyzywana od ladacznic i sodomitek.

Helena nie zamierzała do końca życia pozostawać w tej mieścinie, wiedziała jednak, że bez znajomości języka nigdy nie zdoła się usamodzielnić. Dlatego zapisała się do miejscowej szkoły, niespecjalnie zważając na to, że musi uczęszczać na zajęcia z dziećmi młodszymi od niej o wiele lat. Uważała, że cel uświęca środki, a miała przecież swoje ambicje i za wszelką cenę starała się je zrealizować.