E-learning na uczelniach. Koncepcje, organizacja, wdrażanieTekst

Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa



Projekt okładki: Piotr Paczuski

Ilustracja na okładce: 123RF/Melpomen

Wydawca: Karol Zawadzki

Koordynator ds. redakcji: Adam Kowalski

Redaktor: Joanna Forysiak

Produkcja: Mariola Grzywacka

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN: Michał Latusek

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w Internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA Warszawa 2021

ISBN: 978-83-01-21835-5

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2021r. (Wydanie I)

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288; infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

SPIS TREŚCI

Streszczenie

Wstęp

Część I. Zdalnie prowadzone wykłady

1. Metoda udostępniania studentom wykładów do samodzielnie aktywnie sterowanego ich przyswajania

1.1. Wstęp

1.2. Dawny entuzjazm i twarda konieczność

1.3. Pierwsze rozwiązanie – na szybko

1.4. Organizacja e-nauczania

1.5. Rozwiązanie długofalowe

1.6. Zastosowane ulepszenia

1.7. Zalety użycia samoobsługowych wykładów

1.8. Rola komentarza głosowego

1.9. Dalsze zalety

1.10. Podsumowanie

2. Kształcenie w zakresie podstaw elektroniki wspomagane technikami e-learningowymi

2.1. Wstęp

2.2. Wprowadzenie w kontekst – istotność techniki analogowej

2.3. W stronę realizmu – próba na małej grupie

2.4. Rola technik e-learningowych – wsparcie

2.5. Okres zagrożenia SARS-CoV-2: od wsparcia do zastępowania zajęć – instrumentarium domowe

2.6. Systemy telekonferencyjne

2.7. Rola narzędzi symulacyjnych

2.8. Sprzętowe laboratorium na odległość

2.9. Ukryty potencjał – wideodydaktyka

Część II. Ćwiczenia laboratoryjne na odległość

3. Metodyka zdalnego prowadzenia ćwiczeń laboratoryjnych z obszaru automatyki

3.1. Metodyka prowadzenia laboratorium problemowego bazującego na ćwiczeniach eksperymentalnych

3.2. Metodyka prowadzenia wykładu, laboratorium symulacji i projektu

3.3. Podsumowanie

4. Przygotowanie studentów do badań naukowych przez korzystanie z e-learningu na sprzętowych zajęciach laboratoryjnych

4.1. Ciekawostki na wykładzie – inspirowanie studentów do pracy naukowej

4.2. Wprowadzenie do zajęć z elektronicznej aparatury medycznej

4.3. Nowe elementy w alternatywnych sprawozdaniach z wirtualnych ćwiczeń

4.3.1. Pokazy w internecie zamiast ćwiczeń w laboratorium

4.3.2. Badania literaturowe – unikatowość tematów przy dużej liczbie studentów

4.3.3. Planowanie eksperymentu naukowego w ramach sprawozdania

4.3.4. Częściowe wykonywanie badań naukowych przy realizacji zajęć projektowych

4.4. Plan przygotowywania studentów do pracy naukowej w czasie wykładu w kolejnym semestrze zdalnym

4.5. Podsumowanie

5. E-learning w realizacji zajęć wykładowych i laboratoryjnych z zakresu systemów automatyki budynkowej

5.1. Wstęp

5.2. Wykłady

5.3. Wykłady z elementami e-learningu – formuły i narzędzia

5.4. Wykłady zdalne w okresie zawieszenia zajęć – koncepcja i doświadczenia

5.5. Laboratoria

5.6. Elementy e-learningu w organizacji laboratoriów automatyki budynkowej

5.7. Laboratoria zdalne w okresie zawieszenia zajęć – koncepcje i doświadczenia

5.8. Podsumowanie

6. Zdalne przeprowadzanie ćwiczeń laboratoryjnych przy użyciu rzeczywistej aparatury do przedmiotu Integracja Systemów Pomiarowych

6.1. Inspiracje

6.2. Zasady prowadzenia zajęć laboratoryjnych

6.3. Stanowiska laboratoryjne

6.3.1. Struktura sprzętu

6.3.2. Konfiguracja przygotowawcza

6.3.3. Zasady zdalnej komunikacji

6.4. Ćwiczenia zrealizowane zdalne

6.4.1. Standardy RS232C oraz SCPI

6.4.2. Standard Modbus

6.4.3. Standardy RS-485, TDM

6.5. Identyfikacja studenta

6.6. Studenci – sprzężenie zwrotne

6.7. Ćwiczenia w przygotowaniu

6.7.1. Charakterystyka diody

 

6.7.2. Mostek

6.8. Podsumowanie

7. Nauczanie zdalne w programowaniu, robotyce i informatyce śledczej. Narzędzia i metody prowadzenia laboratoriów

7.1. Wstęp

7.2. Laboratoria specjalistyczne

7.2.1. Laboratorium informatyki śledczej

7.2.2. Laboratorium robotyki

7.2.3. Laboratorium programowania – język Python

7.3. Podsumowanie

8. Bariery i wyzwania w nauczaniu online elektroniki

8.1. Wstęp

8.2. Bariery

8.3. Wyzwania

8.3.1. Ideały i codzienność

8.3.2. Organizacja laboratorium

8.4. Nauczanie

8.4.1. Narzędzia do przekazywania treści

8.4.2. Narzędzia wspierające wirtualne zajęcia laboratoryjne

8.4.3. Zajęcia laboratoryjne online w praktyce

8.5. Podsumowanie

9. Modyfikacje zajęć stacjonarnych pod kątem realizacji w formie wirtualnej na przykładzie przedmiotu Sieci transmisji danych

9.1. Wstęp

9.2. Zasady prowadzenia zajęć z przedmiotu Sieci transmisji danych przed przejściem na tryb zdalny

9.2.1. Zajęcia wykładowe

9.2.2. Zajęcia laboratoryjne

9.2.3. Zajęcia projektowe

9.2.4. Konsultacje i spotkania z prowadzącym

9.2.5. Obecności na zajęciach, zaliczenia i egzamin końcowy

9.3. Modyfikacje metodyki prowadzenia zajęć dla potrzeb realizacji zajęć zdalnych

9.3.1. Zmiany w zajęciach wykładowych

9.3.2. Zmiany w zajęciach laboratoryjnych

9.3.3. Zmiany w zajęciach projektowych

9.3.4. Zmiany ogólne w ramach kursu

9.4. Kooperacja ze studentami i ich opinie

9.5. Podsumowanie

Część III. Jak kontrolować wiedzę studenta bez osobistego kontaktu

10. Obrony online – wyzwania, problemy, doświadczenia

10.1. Wstęp

10.2. Organizacja, podstawy i wymagania prawne

10.3. Okres zamknięcia uczelni, przygotowania i testy

10.4. Organizacja i przeprowadzanie obron

10.5. Podsumowanie

Część IV. Pytania fundamentalne

10. Autorytet nauczyciela akademickiego – jak budować i utrzymać w nauczaniu zdalnym?

11.1. Wstęp

11.1.1. Pojęcia podstawowe

11.1.2. W jakim celu warto budować autorytet

11.1.3. Świadome budowanie autorytetu

11.2. Metody budowania autorytetu

11.2.1. Personalny charakter autorytetu

11.2.2. Wzajemny szacunek studenta i profesora

11.2.3. Praca wspierana przez pasję

11.2.4. Stawianie granic

11.2.5. Równe traktowanie a praca ze studentami zdolnymi

11.2.6. Więź jako element autorytetu

11.2.7. Wizerunkowy składnik autorytetu

11.2.8. Nauczyciel i profesjonalista

11.2.9. Uczenie się jako proces ciągły

11.2.10. Wzajemne wspieranie się autorytetów

11.3. Podsumowanie

12. Wieloaspektowość e-learningu przy nabywaniu przez studentów kompetencji związanych z kierowaniem projektami i rozwojem architektury systemów IT

12.1. Wstęp

12.2. Kompetencje architekta i kierownika projektu w branży informatycznej

12.3. Uwarunkowania w nauczaniu zarządzania projektami informatycznymi

12.4. Analiza rozwiązań w nauczaniu zarządzania projektami informatycznymi

12.5. Nauczanie bazujące na projektach (Project-Based Learning, PBL)

12.6. Metody zdobywania i utrwalania wiedzy

12.7. Rozwój kompetencji społecznych

12.8. Problemy z przeprowadzaniem zajęć w czasach pandemii

12.9. Przeprowadzenie egzaminu testowego wzorowanego na egzaminie certyfikowanym

12.10. Zajęcia z architektury systemów informatycznych

12.11. Rozwiązania na przyszłość

12.12. Podsumowanie

Część V. Opinie i spostrzeżenia studentów

13. Narzędzia, metody i organizacja zdalnego nauczania w laboratorium automatyki okiem studenta

13.1. Wstęp

13.2. Pracujemy zdalnie – obecność i aktywność

13.3. Student w okowach pracy zdalnej – opinie, refleksje

13.4. Podsumowanie

Część VI. Omówienie właściwości narzędzi i ich porównanie

14. Metody i narzędzia wykorzystywane do nauczania zdalnego przez nauczycieli akademickich uczelni technicznej w okresie pandemii

14.1. Wstęp

14.2. Dostępne ogólnouczelniane narzędzia do nauczania zdalnego

14.2.1. Uczelniana Platforma e-Learningowa (UPeL)

14.2.2. ClickMeeting

14.2.3. MS Teams

14.3. Statystyka stosowanych metod i narzędzi z uwzględnieniem formy zajęć

14.4. Uwagi i komentarze

14.5. Podsumowanie

15. Metodyka myślenia projektowego w zdalnym nauczaniu

15.1. Wstęp

15.2. Metoda tutoringu inspirowana metodyką myślenia projektowego

15.3. Podsumowanie

16. Analiza porównawcza popularnych narzędzi do telekonferencji

16.1. Wstęp

16.2. Wymagania dotyczące zajęć laboratoryjnych z informatyki

16.3. ClickMeeting – jedyne oficjalne narzędzie do e-learningu na AGH przed koronawirusem

16.4. Microsoft Teams

16.5. Cisco Webex

16.6. Zoom

16.7. BigBlueButton

16.8. Discord

16.9. Google Meet i Hangout

16.10. Skype (bezpłatna wersja)

16.11. Signal

16.12. Inne narzędzia

 

16.13. Narzędzia do telekonferencji pod konkretne zastosowanie

16.14. Podsumowanie

17. Wykorzystanie MS Teams do prowadzenia zajęć z podstaw elektrotechniki

17.1. Wstęp

17.2. E-learning

17.3. Podstawy elektrotechniki

17.4. Wybór MS Teams

17.5. Nowa rzeczywistość

17.6. Elektrotechnika online

17.7. MultiSim

17.8. Prace pisemne i ocenianie

17.9. Podsumowanie

18. DokuWiki jako system do wygodnego tworzenia i udostępniania materiałów dydaktycznych

18.1. Wstęp

18.2. Problemy z często stosowanymi metodami przygotowania i zamieszczania treści

18.3. DokuWiki – podstawowe zalety

18.4. Wymagania techniczne i proces instalacji

18.5. Hierarchia treści

18.6. Uprawnienia dostępu

18.7. Rozszerzenia

18.8. Osadzanie treści jednej strony wiki na innej stronie

18.9. Usuwanie stron i sekcji oraz zmiana nazw sekcji

18.10. Organizacja treści

18.11. Historia zmian

18.12. Podsumowanie

Przypisy

Streszczenie

Książka, której zawartość zapowiada i prezentuje to streszczenie, powstała „na gorąco”, zaraz po pierwszym semestrze zajęć przeprowadzonych metodami e-learningu. Autorzy poszczególnych rozdziałów książki stanęli przed koniecznością przeniesienia – praktycznie z dnia na dzień – nauczania tradycyjnego (kontaktowego) do formy nauczania wirtualnego. Radzili sobie z tym rozmaicie i w kolejnych rozdziałach tej książki podzielili się przemyśleniami, doświadczeniami i wynikami. Udostępniamy te wiadomości Czytelnikom z różnych uczelni, chociaż trzeba odnotować, że zgromadzone były na uczelni technicznej (AGH) i ta specyfika miała wpływ na wybór metod i na konieczność pokonywania specyficznych ograniczeń.

W momencie rozpoczęcia pisania tej książki (w czerwcu 2020 roku) na rynku nie było żadnej pozycji o podobnym profilu, więc autorzy pisali rozdziały, traktując swoją pracę jak „przecieranie szlaku w nieznane”. W październiku 2020 roku pojawiły się już pierwsze książki na podobny temat [1], [2]. Porównując jednak zawartość tej książki z tymi (a także innymi) opracowaniami na zbliżony temat stwierdziłem, że niniejsza książka zawiera elementy oryginalne, niebędące w żadnym stopniu powtórzeniem tego, co inni autorzy napisali na zbliżony temat. Spróbuję w tym podsumowaniu wskazać te oryginalne elementy.

Wstęp ma wyłącznie charakter wprowadzający, ale już rozdział zatytułowany Metoda udostępniania studentom wykładów do samodzielnie aktywnie sterowanego ich przyswajania zawiera propozycję udostępniania studentom treści wykładów utworzonych na bazie typowych prezentacji PowerPoint, ale z dodaniem animacji (pozwalających przedstawiać rozważane zagadnienia krok po kroku), a także – co ważne – głosowego komentarza do każdego slajdu, który studenci mogą dowolnie odtwarzać, wiążąc samodzielnie obraz z komentarzem. Zasadniczą zaletą proponowanej metody jest to, że student musi sam aktywnie sterować procesem przyswajania wiedzy, dzięki czemu lepiej i trwalej ją rejestruje w pamięci oraz skuteczniej potrafi wykorzystać w razie potrzeby.

Inny sposób przeniesienia nauczania tradycyjnego do e-learningu opisuje rozdział Kształcenie w zakresie podstaw elektroniki wspomagane technikami e-learningowymi. Pokazano w nim, jak przy użyciu stosunkowo prostego narzędzia (Moodle) można prowadzić zdalne nauczanie trudnych zagadnień związanych z podstawami elektroniki. Autor, mający bogate wieloletnie doświadczenie w stosowaniu e-learningu, opisuje także metodykę jego wdrażania – od próby na małej grupie, do mocnego oparcia nauczania na wypróbowanym narzędziu, jakim jest środowisko Moodle. W rozdziale opisano także użycie do celu kształcenia w zakresie podstaw elektroniki symulatora SPICE oraz zaprezentowano pomysłowe zastosowanie wizualizera. Proponowane są także rozwiązania bazujące na systemach wideokonferencyjnych (dokładniej omawiane w następnych rozdziałach książki, ale w omawianym rozdziale przedstawione i omówione wstępnie). Ważną częścią jest omówienie pomysłowych sposobów użycia laboratoriów sprzętowych w nauczaniu na odległość, a także ciekawe zasugerowanie metody e-learningu opartej na wideodydaktyce.

Przy zdalnym nauczaniu na uczelni technicznej (a także na innych uczelniach w zakresie przedmiotów silnie opartych na eksperymencie) ważnym i trudnym zagadnieniem jest znalezienie sposobu zastąpienia ćwiczeń laboratoryjnych ich najlepszym zdalnym odpowiednikiem. Wiele oryginalnych pomysłów, jak to osiągnąć i co w ten sposób można uzyskać, zawiera rozdział Metodyka zdalnego prowadzenia ćwiczeń laboratoryjnych z obszaru automatyki. Pokazano w nim, że nawet gdy student nie ma fizycznego dostępu do aparatury laboratoryjnej, może realizować proces dydaktyczny z wykorzystaniem rozszerzonych modeli symulacyjnych. Takie wielowariantowe modele emulujące obiekty rzeczywiste pozwalają na syntezę i badanie projektowanych układów regulacji. W omawianym rozdziale przedyskutowano także możliwości, jakie dają niektóre pakiety oprogramowania, między innymi Simscape, oraz modelowania wielodomenowego. Studium przypadku wykorzystane do opracowania indywidualnych projektów studenckich wykazało ogromne zaangażowanie uczestników kursów.

Opisane w rozdziale rozwiązania nawiązują wprost – zgodnie z tytułem – do ćwiczeń laboratoryjnych z obszaru automatyki, ale ze względu na metodologicznie pogłębione podejście do tematu mogą być źródłem inspiracji dla wielu nauczycieli akademickich uczelniach o różnym charakterze – jeśli tylko składnik eksperymentu laboratoryjnego odgrywa w nich jakąś istotną rolę dydaktyczną.

Podobną tematykę (przenoszenie do cyberprzestrzeni ćwiczeń, które normalnie wykonywane były w uczelnianych laboratoriach) można znaleźć także w rozdziale zatytułowanym Zdalne przeprowadzanie ćwiczeń laboratoryjnych przy użyciu rzeczywistej aparatury do przedmiotu Integracja systemów pomiarowych. Opisane są w nim zasady prowadzenia zajęć laboratoryjnych na odległość, zdefiniowane stanowiska laboratoryjne oraz zaproponowane wypróbowane przez autora zasady zdalnej komunikacji.

Ogólne rozważania w tym rozdziale ilustrują bardzo korzystnie konkretne przykłady zdalnie przeprowadzonych (z powodzeniem!) ćwiczeń laboratoryjnych. Podniesiony jest również problem identyfikacji studentów, gdy z odrabianiem (zdalnym) ćwiczeń laboratoryjnych wiąże się ich ocena. Problem ten jest podnoszony także w innych rozdziałach, gdyż przy zdalnym nauczaniu jest jednym z najtrudniejszych do rozwiązania. Pomysłowość studentów jest w tym obszarze ogromna, a zgodnie z zasadą „miecza i tarczy” – prowadzący zajęcia musi wyprzedzać sprytne pomysły studentów, żeby upewnić się, że ocenianą w danym momencie osobą jest ten właśnie student, a nie ktoś, kto się tylko za niego podaje.

Zagadnienia zdalnego prowadzenia ćwiczeń laboratoryjnych w jeszcze innym obszarze problemowym są treścią rozdziału Nauczanie zdalne w programowaniu, robotyce i informatyce śledczej. Narzędzia i metody prowadzenia laboratoriów. Ciekawostką jest tu w szczególności laboratorium informatyki śledczej, wnoszące wiele unikatowych problemów i unikatowych rozwiązań. Ciekawie opisana jest też metodyka „zwirtualizowania” laboratorium robotyki. Natomiast laboratorium programowania, w którym autorka rozdziału prowadziła zajęcia z użyciem języka Python, stosunkowo łatwo było przenieść do internetu, bo tam aktywność studentów zamyka się w schematach alfanumerycznych. Niemniej dla nauczycieli akademickich zajmujących się kształceniem studentów informatyki (na uczelniach technicznych i uniwersytetach) rozdział ten powinien być źródłem bardzo cennych informacji.

Rozdział zatytułowany E-learning w realizacji zajęć wykładowych i laboratoryjnych z zakresu systemów automatyki budynkowej wprowadza bardzo dużo innowacyjnych elementów dotyczących nauczania na odległość. Omówione jest w nim uczenie przez działanie, szczególnie cenne przy nabywaniu nie tylko wiedzy, lecz także praktycznych kwalifikacji. Przybliżone są: formuła zajęć mieszanych, system zarządzania procesem uczenia, odwrócona klasa i wirtualna klasa. To bardzo bogaty zasób wiedzy i cenne źródło inspiracji dla własnych działań wszystkich nauczycieli akademickich borykających się z trudami e-learningu.

Cennym elementem jest także przedstawiony w rozdziale podział na synchroniczny i asynchroniczny sposób uczenia. Temu zagadnieniu w opracowaniach dotyczących e-learningu poświęca się zwykle zdecydowanie za mało miejsca. Ciekawym elementem rozważań autora omawianego rozdziału jest też tak zwana mapa myśli wykorzystywana podczas zdalnego nauczania studentów. Wszystkie rozważania ogólne w tym rozdziale są oparte na solidnej bazie doświadczeń autora przy nauczaniu na kilku wydziałach AGH problematyki automatyki budynkowej, kojarzonej często z tak zwanymi inteligentnymi domami i pojęciem smart city.

Bardzo ambitny cel postawiły sobie autorki rozdziału zatytułowanego Przygotowanie studentów do badań naukowych poprzez korzystanie z e-learningu na sprzętowych zajęciach laboratoryjnych. Usiłowały (z dobrym skutkiem!) tak pokierować procesem zdalnego nauczania (w zakresie inżynierii biomedycznej), żeby nie tylko osiągnąć cel w postaci przekazania studentom określonej porcji wiedzy, lecz także dodatkowo przygotować ich do samodzielnej pracy badawczej (w przyszłości). Wydaje się, że wskazane w omawianym rozdziale metody powinny być źródłem inspiracji dla wielu nauczycieli akademickich, niezależnie od tego, jakich przedmiotów nauczają. Poruszony został też problem unikatowości tematów badawczych przydzielanych poszczególnym studentom, gdy jest ich wielu.

Ambitną próbę uogólnienia problematyki omawianej w kontekście przeniesienia na płaszczyznę e-learningu konkretnych zajęć audytoryjnych i laboratoryjnych zawiera rozdział Wyzwania i bariery w nauczaniu online elektroniki. Za szczególnie ciekawy uznać tu można podrozdział Ideały i codzienność, w którym autor konfrontuje różne teoretyczne modele e-learningu z ich praktyczną stosowalnością. W rozdziale omówione są także narzędzia wspierające wirtualne zajęcia laboratoryjne: SPICE i KiCad. Cennym elementem rozdziału jest też omówienie tego, jak zajęcia laboratoryjne online udaje się zrealizować w praktyce.

Przeniesienie zajęć z formy realizacji stacjonarnej do formy wirtualnej wymaga często ich modyfikacji. Zbiór spostrzeżeń i doświadczeń z tym związanych można znaleźć w rozdziale Modyfikacje zajęć stacjonarnych pod kątem realizacji w formie wirtualnej na przykładzie przedmiotu Sieci transmisji danych. Przeciwstawiono tryb realizacji zajęć przed przejściem na tryb zdalny oraz modyfikacje metodyki prowadzenia zajęć w przypadku konieczności realizacji zajęć zdalnych. Rozważono osobno: wykłady, laboratoria i zajęcia projektowe. Cenną częścią tego rozdziału są obszerne informacje na temat uzyskanych opinii studentów na temat prowadzenia zwirtualizowanych konwersatoriów.

Prowadzenie w formie e-learningu różnych zajęć, podczas których wiedza i kompetencje praktyczne prowadzących muszą być przekazane uczącej się młodzieży – to (mimo opisywanych w innych rozdziałach trudności) łatwiejsza część zadania. Największe kłopoty pojawiają się, gdy trzeba na odległość badać wiedzę studentów i oceniać ich kwalifikacje. Jest to poważny problem nawet przy sprawdzianie wiedzy przed laboratorium, jeszcze trudniej jest z kolokwiami i egzaminami, a szczytem skomplikowania jest prowadzenie w sposób zdalny egzaminów dyplomowych zwanych „obroną” pracy licencjackiej, inżynierskiej lub magisterskiej. Problematyka ta omówiona jest bardzo obszernie w rozdziale Obrony online – wyzwania, problemy, doświadczenia. W rozdziale tym opisano najpierw podstawy i wymagania prawne związane z dyplomowaniem na studiach wyższych, zajęto się problemem organizacji i przeprowadzania obron, a na końcu mocno podkreślono zagadnienia związane z bezpieczeństwem.

Jeszcze trudniejszym (w stosunku do omawianego w poprzednim akapicie) zadaniem pojawiającym się przy nauczaniu zdalnym jest budowa i utrzymanie autorytetu nauczyciela akademickiego. Temu frapującemu tematowi poświęcony jest rozdział Autorytet nauczyciela akademickiego – jak budować i utrzymać w nauczaniu zdalnym?. Wyjaśniono w nim, czym jest autorytet, dlaczego warto i jak świadomie go budować. Podkreślono bardzo ważny czynnik, jakim jest w każdym nauczaniu wzajemny szacunek studenta i profesora. Rozważania ogólne umiejętnie powiązano z możliwościami, jakie w obszarze budowy i utrzymania autorytetu stwarzają techniki informatyczne wykorzystywane przy zdalnym nauczaniu. W końcowej części nawiązano do bardzo aktualnego obecnie uczenia się przez całe życie i ważnego elementu: wzajemnego wspierania się autorytetów.

W wielu opracowaniach na temat e-learningu uwaga autorów skupia się głównie na tym, jak przekazywać wiedzę na odległość i jak kontrolować skuteczność tego przekazu. Tymczasem e-learning jest procesem wieloaspektowym, szczególnie gdy celem kształcenia nie jest tylko przekazywanie wiedzy, lecz także nabywanie przez studentów określonych kompetencji, zwłaszcza kierowniczych (a taka przecież w przyszłości ma być rola absolwentów dobrych uczelni). Wskazany obszar problemowy jest przedmiotem rozdziału Wieloaspektowość e-learningu przy nabywaniu przez studentów kompetencji związanych z kierowaniem projektami i rozwojem architektury systemów IT. Tytuł jest długi, ale też problematyka poruszana w tym rozdziale okazuje się wyjątkowo rozległa. Omawiane są najpierw kompetencje architekta i kierownika projektu w branży informatycznej oraz uwarunkowania w nauczaniu zarządzania projektami informatycznymi. Potem przedstawiona jest analiza rozwiązań w nauczaniu zarządzania projektami informatycznymi i nauczanie bazujące na projektach. W dalszej kolejności opisywane są metody zdobywania i utrwalania wiedzy oraz kształtowania kompetencji społecznych. W drugiej części rozdziału ogólne zalecenia sformułowane w części pierwszej są przystosowywane do ich realizacji w warunkach e-learningu wymuszonego przez pandemię.

Pokrewny z rozdziałem wyżej wymienionym jest rozdział Metodyka myślenia projektowego w zdalnym nauczaniu. Przedstawiono w nim innowacyjną metodę nauczania opartą na metodyce myślenia projektowego, która jest nowością zarówno w tradycyjnym nauczaniu akademickim, jak i w e-learningu. Autor dzieli się odczuciami związanymi ze stosowaniem tej metody, przy czym ciekawie wiąże doświadczenia pozyskane podczas kształcenia prowadzonego na AGH z tymi zdobytymi za granicą, w szczególności na Uniwersytecie Stanforda. Oryginalnym elementem jest także przykładowy konspekt zajęć określający czynności edukatora z minutową precyzją.

Wszystkie wyżej omówione rozdziały są napisane z punktu widzenia osób prowadzących zajęcia. Przedstawiają, co i jak zrobił nauczyciel akademicki, natomiast w ograniczonym stopniu odnoszą się do tego, jakie skutki mają te wysiłki z punktu widzenia studentów. Dokładnie odwrotny punkt widzenia przedstawia rozdział Narzędzia, metody i organizacja zdalnego nauczania w laboratorium automatyki okiem studenta. Autor zebrał i usystematyzował spostrzeżenia, które pozwoliły mu na omówienie procesu zdalnego nauczania z pozycji odbiorców. Pierwszym dostrzeżonym wyróżnikiem zajęć prowadzonych w trybie online jest wysoka frekwencja studentów. W tradycyjnych wykładach, prowadzonych na sali wykładowej, ich udział bywa czasem zawstydzająco niski (na poziomie 20%). Tymczasem wykłady i inne zajęcia prowadzone w trybie e-learningu gromadzą zwykle około 90% uprawnionych studentów. W omawianym rozdziale zagadnienie to jest dokładnie omówione i opatrzone ciekawym komentarzem. Zostały też zebrane i przeanalizowane opinie i refleksje studentów związane z ich zdalnym udziałem w zajęciach. Przedstawione studium nie jest oczywiście pełne, a zebrane dane nie spełniają kryterium statystycznej reprezentatywności, ale dostarczają bardzo cennych informacji, pozwalających lepiej planować i prowadzić zajęcia dydaktyczne w formie e-learningu.

Między prowadzącymi zdalne zajęcia pracownikami uczelni a korzystającymi z tych zajęć studentami muszą istnieć narzędzia informatyczne i telekomunikacyjne, które pozwalają na realizację tego wirtualnego nauczania. Ich zbiorczą charakterystykę (wraz ze statystyką ich użycia) przedstawiono w rozdziale Metody i narzędzia wykorzystywane do nauczania zdalnego przez nauczycieli akademickich uczelni technicznej w okresie pandemii. Autor oparł się na własnych spostrzeżeniach i ustaleniach, ale szczególnie cenne są wnioski wynikające z badań ankietowych. Uzyskano ponad dwa tysiące ankiet, które wskazują na to, czego, jak i z jakim skutkiem używano w AGH do prowadzenia zdalnych zajęć dydaktycznych. Omówienie ankiet i wynikające z nich wnioski bardzo przejrzyście pokazano w omawianym rozdziale. Przedstawiono także uwagi i komentarze pochodzące zarówno od prowadzących zajęcia, jak i od korzystających z nich studentów.

Dokładniejsze przeanalizowanie narzędzi informatycznych nadających się do wykorzystania w e-learningu wygodnie jest zacząć od rozdziału zatytułowanego Zapewnienie spójności i aktualności materiałów dydaktycznych na przykładzie użycia narzędzia DokuWiki. Opisywane narzędzie nie jest stosowane wprost w procesie zdalnego nauczania, ale bardzo przydatne i wygodne przy tworzeniu i udostępnianiu materiałów dydaktycznych. Zaletą tego narzędzia jest możliwość szybkiego i wygodnego aktualizowania i modyfikowania treści udostępnianych materiałów dydaktycznych, co przy ogromnie szybkim rozwoju wiedzy naukowej, na której opieramy nasze wykłady i ćwiczenia dla studentów, jest zaletą o pierwszorzędnym znaczeniu. Rozdział dokładnie omawia właściwości DokuWiki jako narzędzia i zawiera przydatne wskazówki, jak tego narzędzia używać w typowych sytuacjach.

W rozdziale Wykorzystanie MS Teams do prowadzenia zajęć z podstaw elektrotechniki opisano tytułowe (najpopularniejsze) narzędzie teleinformatyczne, które pozwoliło wielu prowadzącym zajęcia na stosunkowo płynne przejście z formy zajęć „kontaktowych” do e-learningu. Scharakteryzowano rozważany przedmiot nauczania (podstawy elektrotechniki), opisano główne właściwości MS Teams jako narzędzia i przedstawiono wybrane doświadczenia związane ze stosowaniem go do zdalnego nauczania tego właśnie przedmiotu. Dodatkowo – czego tytuł rozdziału nie zapowiada – przedstawiono możliwości, jakie w zakresie e-learningu podstaw elektrotechniki daje wirtualne laboratorium elektroniczne Multisim.