Dydaktyka języków obcych. Wprowadzenie

Tekst
0
Recenzje
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

1.2. Nauczanie języków obcych w polskim systemie edukacyjnym

Nauczanie języków obcych w Polsce odbywa się w dwóch obszarach: w ramach kształcenia zinstytucjonalizowanego, które obejmuje sformalizowaną praktykę dydaktyczną w szkolnictwie i na uczelniach wyższych, oraz w ramach kształcenia pozaformalnego, czyli na różnego rodzaju kursach językowych prowadzonych przez szkoły językowe i ośrodki kursowe.

Na zinstytucjonalizowane kształcenie językowe w Polsce składają się obecnie cztery podstawowe obszary nauczania. Są nimi:

 nauczanie języków obcych w przedszkolach, szkołach podstawowych, średnich i zawodowych;

 kształcenie językowe na poziomie akademickim;

 kształcenie językowe mniejszości narodowych i etnicznych oraz posługujących się regionalnym językiem kaszubskim;

 nauczanie języka polskiego jako obcego i jako drugiego cudzoziemców oraz osób z doświadczeniem migracji.

Współczesna rzeczywistość nauczania języków obcych w polskim systemie edukacyjnym obejmuje obowiązkowe kształcenie językowe na wszystkich etapach edukacyjnych, począwszy od przedszkola aż do egzaminu maturalnego przeprowadzanego na zakończenie szkoły średniej, zdawanego przynajmniej z jednego języka obcego (por. Rozporządzenia Ministerstwa Edukacji Narodowej 2017a i b, 2018). Obowiązkowe nauczanie języków obcych odbywa się także na poziomie akademickim, w formie zajęć lektoratowych, których wymiar i założenia określają obowiązujące dla poszczególnych kierunków standardy kształcenia oraz wewnętrzne regulacje poszczególnych uczelni. Oferta języków w dużym stopniu przypomina tę z innych europejskich systemów, z nieco większą rolą języków rosyjskiego i niemieckiego, co jest odbiciem wieloletniej tradycji ich nauczania. Do roku 1989 język rosyjski ze względów polityczno-ideologicznych był obowiązkowo nauczanym pierwszym językiem obcym, zaś silna pozycja niemieckiego uwarunkowana jest bliskością geograficzną obszaru niemieckojęzycznego oraz czynnikami natury gospodarczej. Ponadto polska szkoła oferuje zajęcia ze współczesnego lingua franca języka angielskiego, dominującego w językowym systemie edukacyjnym, oraz języków francuskiego, hiszpańskiego, włoskiego i łacińskiego. Zajęcia z nich prowadzone są w oparciu o założenia podstawy programowej kształcenia ogólnego i mają status obowiązkowych. Dodatkowo w gestii organów prowadzących, czyli gmin lub poszczególnych szkół, mogą być prowadzone zajęcia z innych języków, które nie podlegają formalnemu nadzorowi merytorycznemu władz oświatowych. W ofercie wybranych szkół, głównie społecznych i niepublicznych, pojawiają się więc zajęcia także z innych języków, najczęściej chińskiego, hebrajskiego, szwedzkiego i portugalskiego.

Obecnie polska edukacja językowa realizowana jest w oparciu o dwie podstawy programowe (MEN 2012, 2017a, 2018). Wdrażanie nowej podstawy trwa od roku szkolnego 2017/2018. Ostatni uczący się realizujący założenia wcześniej obowiązujących norm, wprowadzonych w 2012 roku, ukończą swoją edukację w roku 2024. Będą nimi uczniowie ostatniej klasy uzupełniającego technikum.

Szczegółową organizację realizacji zajęć językowych w odniesieniu do podstawy programowej wprowadzanej w 2017 roku przedstawia tabela 1. Dopełniające podstawę ramowe plany nauczania zawierają, poza szczegółową siatką godzin przypisanych poszczególnym etapom kształcenia i klasom, oczekiwane po ich zakończeniu poziomy biegłości językowej w myśl sześciostopniowej skali (A1–C2) Europejskiego systemu opisu kształcenia językowego (por. ESOKJ 2003).

Nauka pierwszego języka obcego w szkole podstawowej rozpoczyna się w I klasie szkoły podstawowej i przez pierwsze trzy lata nauki realizowana jest w wymiarze dwóch godzin zajęć w tygodniu. W klasach IV–VIII przewiduje się trzy godziny zajęć tygodniowo. Obowiązkowa nauka drugiego języka obcego rozpoczyna się w klasie VII szkoły podstawowej. Odbywa się ona w wymiarze dwóch godzin tygodniowo.

Tabela 1 Organizacja kształcenia językowego w myśl ramowych planów nauczania wdrażanych od 2017 roku (por. MEN 2017c)


W szkole ponadpodstawowej nauka pierwszego, kontynuowanego języka obcego obejmuje trzy jednostki lekcyjne tygodniowo. Nauka drugiego języka obcego, także kontynuowanego po szkole podstawowej, lub zajęcia z języka nowego, dla osób podejmujących naukę trzeciego języka odbywają się w wymiarze dwóch godzin tygodniowo. Dodatkowo, ale tylko w odniesieniu do pierwszego języka obcego, pula godzin może zostać powiększona o tzw. rozszerzenie w postaci dodatkowych 180 godzin. Różnorodność przyjmowanych rozwiązań organizacyjnych kształcenia językowego stworzyła konieczność opracowania kilku wariantów podstawy programowej, odpowiadających sytuacjom wynikającym z rozpoczynania lub kontynuacji danego języka na kolejnych etapach edukacyjnych. Prezentowana w nowej podstawie programowej wariantywność kursu językowego nie burzy zasadniczego celu organizacji kształcenia, jakim jest zapewnienie możliwości kontynuacji nauki tego samego języka obcego jako pierwszego na wszystkich etapach edukacyjnych, czyli przez 12–13 lat nauki.

Po ukończeniu całego szkolnego cyklu kształcenia uczący się powinni w przypadku pierwszego języka obcego osiągnąć przynajmniej poziom B1+ według skali biegłości językowej ESOKJ. W odniesieniu do rozumienia wypowiedzi powinien być to poziom B2. W przypadku języka drugiego zakłada się osiągnięcie poziomu A2+.

W liceach i technikach przewidziano nauczanie dwóch języków obcych, w szkołach branżowych zaś tylko jednego. Nauka pierwszego języka obcego wprowadzonego w szkole podstawowej musi być kontynuowana w szkole ponadpodstawowej. Drugi język obcy nie musi być kontynuowany w szkole ponadpodstawowej. Naukę takiego języka, podjętą w szkole podstawowej, można zamienić na edukację w zakresie innego języka. W tym przypadku powinna się ona zakończyć na poziomie A2.

Zadanie 7

W przeciwieństwie do obowiązującej przed reformą systemu edukacyjnego podstawy programowej kształcenia ogólnego nowa obowiązująca podstawa w sposób dość szczegółowy określa liczbę godzin przewidzianych do realizacji na poszczególnych etapach kształcenia językowego. Wcześniejsza wersja podstawy była w tej kwestii bardziej liberalna, podając ogólną liczbę godzin zajęć językowych bez szczegółowego podziału na pierwszy i drugi język obcy. Co myślicie na temat obu tych koncepcji? Jakie zalety i wady ma każda z nich?

W myśl towarzyszących wdrażanej od roku 2017 podstawie programowej ramowych planów nauczania nie przewiduje się w szkole podstawowej rozszerzenia puli godzin zajęć z języka obcego. W przypadku szkół ponadpodstawowych jest to możliwe, ale tylko w odniesieniu do pierwszego, wiodącego języka obcego.

Tworzenie oddziałów dwujęzycznych może dotyczyć zarówno języka pierwszego, jak i drugiego. W myśl nowych regulacji kształcenia w tym trybie rozpoczyna się od VII klasy szkoły podstawowej.

1.2.1. Założenia programowe kształcenia językowego w Polsce (od roku 2017)

W wymiarze dydaktyczno-metodycznym wprowadzona w roku 2017 podstawa programowa kształcenia ogólnego, podobnie jak wcześniejsze opracowania programowe, odnosi swoje założenia koncepcyjne do zaleceń edukacyjnych Parlamentu Europejskiego i Rady Europy, traktując je jako element rozwijania przez całe życie kluczowych kwalifikacji. W kwalifikacjach tych kompetencja porozumiewania się w językach obcych pojawia się obok umiejętności uczenia się, kompetencji informatycznej, kompetencji społecznej, kompetencji obywatelskiej oraz świadomości kultury wraz z umiejętnością jej wyrażania. Celem wprowadzania tych sprawności do procesu dydaktycznego jest także rozwijanie szeregu umiejętności psychospołecznych, zwanych często także miękkimi. Należą do nich m.in.: umiejętność radzenia sobie ze sobą i z innymi (poprzez wypracowywanie w sobie poczucia własnej wartości), umiejętność rozwiązywania problemów (typowych i nietypowych, zarówno w typowy, jak i nietypowy sposób), umiejętność krytycznego myślenia (m.in. odróżniania faktów od opinii), umiejętności komunikacyjne (także w niejednomyślnych kontekstach międzykulturowych), umiejętność pracy własnej (w tym autoewaluacji), umiejętności społeczne i interpersonalne (w kontekście realizacji zadań i projektów w ramach pracy własnej i zespołowej) oraz umiejętność korzystania z nowych technologii informacyjno-komunikacyjnych (por. Wspólnoty Europejskie 2007).

Zadanie 8

Zapoznajcie się bliżej z tekstem preambuły podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej z 2017 roku (zob. aneks 2) i wskażcie w niej elementy powiązane z rozwijaniem scharakteryzowanych wyżej umiejętności psychospołecznych. Jaką, Waszym zdaniem, odgrywają one rolę w efektywnej edukacji językowej?

Kwalifikacje kluczowe uzupełnia szereg celów ogólnowychowawczych, które stanowią pedagogiczny pomost między ogólnymi celami edukacji szkolnej a zorientowanymi lingwistycznie wymaganiami ogólnymi i szczegółowymi. Należą do nich m.in. wspieranie autonomii uczących się i wypracowywanie technik samodzielnej pracy nad rozwijaniem kompetencji językowych, wzmacnianie pozytywnych postaw i motywacji wobec języka obcego oraz społeczności posługującej się nim, a także otwierające na różnojęzyczny i różnokulturowy współczesny świat rozwijanie kompetencji międzykulturowych.

Cele lingwistyczne podstawy programowej, opisane w postaci wymagań ogólnych i szczegółowych, sformułowane są w odniesieniu do sześciostopniowej skali biegłości językowej ESOKJ (poziomy A1–C2). Istnieje jedna wersja podstawy programowej dostosowana do wszystkich języków nowożytnych. Nie ma ona szczegółowych wersji opracowanych dla poszczególnych języków. Cele ogólne kształcenia, opisywane jako wymagania, ogólne obejmują – w myśl koncepcji prezentowanego w ESOKJ podejścia ukierunkowanego na podejmowanie działań językowych – pięć obszarów nauczania: znajomość środków językowych, rozumienie wypowiedzi (działania receptywne pisemne i ustne), tworzenie wypowiedzi (działania produktywne pisemne i ustne), reagowanie na wypowiedzi (interakcja pisemna i ustna) oraz przetwarzanie wypowiedzi (mediacja pisemna i ustna). Wymagania szczegółowe obejmują konkretne treści nauczania odnoszące się do wymienionych w ramach wymagań ogólnych celów kształcenia oraz inne założenia edukacji językowej, zbieżne z celami ogólnowychowawczymi współczesnej szkoły, w odniesieniu do rozwijania kompetencji międzykulturowych, kompetencji uczenia się języków (także budowania świadomości językowej oraz efektywnego wykorzystywania strategii komunikacyjnych i kompensacyjnych), efektywnego korzystania z technologii informacyjno-komunikacyjnych, współdziałania i współpracy w grupie (elementy nauczania społecznego) oraz autoewaluacji rozwijanych kompetencji językowych.

 

W odniesieniu do realizacji treści w zakresie podsystemów języka podstawa programowa nie zawiera konkretnych zaleceń dotyczących nauczania fenomenów leksykalnych, gramatycznych, ortograficznych oraz fonetycznych. Podaje jedynie listę tematów, których zrealizowanie wymaga posługiwania się pewnymi zasobami środków językowych o charakterze leksykalnym, gramatycznym, ortograficznym oraz fonetycznym. Szczegółowe zestawienia powyższych środków w odniesieniu do konkretnych języków obcych zawierają informatory egzaminacyjne dotyczące egzaminów po szkole podstawowej lub egzaminów maturalnych. Nie odnoszą się one jednak do poszczególnych klas w cyklu kształcenia, lecz stanowią całościowy zbiór treści, które powinny zostać zrealizowane w ciągu poszczególnych etapów kształcenia przez osoby decydujące się na zdawanie egzaminów z danych języków (zob. Informatory na stronie internetowej Centralnej Komisji Egzaminacyjnej).

Wymagania ogólne, będące celami dydaktycznymi zajęć z języków obcych dla poszczególnych etapów edukacyjnych w różnych wariantach realizacji (podstawowym oraz przy rozszerzonej licznie godzin zajęć, w tym w ramach oddziałów dwujęzycznych), sformułowane są w odniesieniu do przewidywanych osiągnięć uczących się. Pogrupowane są, zgodnie z koncepcją ESOKJ, w pięć kategorii: znajomości środków językowych (obejmujących leksykę, gramatykę, ortografię i fonetykę) oraz czterech formatów działań językowych, na które składają się rozumienie wypowiedzi, tworzenie wypowiedzi, reagowanie na wypowiedzi i przetwarzanie wypowiedzi. Różnice pomiędzy poszczególnymi wymaganiami, sformułowanymi w postaci wskaźników biegłości językowej w odniesieniu do pierwszego, drugiego i trzeciego języka obcego, ilustrują tabele 2 i 3.

Tabela 2 Wymagania ogólne nowej podstawy programowej dla pierwszego języka obcego – wskaźniki biegłości językowej (opracowanie własne w oparciu o Rozporządzenia MEN 2017a i 2018)


Klasy I–III (wariant I)Klasy IV–VIII(wariant II.1.)Klasy IV–VIII(wariant II.1.DJ)Szkoły ponadpodstawowe (wariant podstawowy III. 1.P)Szkoły ponadpodstawowe (wariant rozszerzony III. 1.R)Szkoły ponadpodstawowe (wariant oddziałów dwujęzycznych III.DJ)
Znajomość środków językowychUczeń posługuje się bardzo podstawowym zasobem środków językowych dotyczących jego samego i jego najbliższego otoczenia, umożliwiającym realizację pozostałych wymagań ogólnych.Uczeń posługuje się podstawowym zasobem środków językowych (leksykalnych, gramatycznych, ortograficznych i fonetycznych), umożliwiających realizację pozostałych wymagań ogólnych w zakresie tematów wskazanych w wymaganiach szczegółowych.Uczeń spełnia wymagania określone w podstawie programowej II.1. Podczas dodatkowych godzin uczeń rozwija znajomość środków językowych oraz doskonali umiejętności językowe, w tym – w przypadku przedmiotów nauczanych dwujęzycznie –również w zakresie tych przedmiotów.Uczeń posługuje się dość bogatym zasobem środków językowych (leksykalnych, gramatycznych, ortograficznych i fonetycznych), umożliwiających realizację pozostałych wymagań ogólnych w zakresie tematów wskazanych w wymaganiach szczegółowych.Uczeń posługuje się bogatym zasobem środków językowych (leksykalnych – w tym związków frazeologicznych, gramatycznych, ortograficznych i fonetycznych), umożliwiających realizację pozostałych wymagań ogólnych w zakresie tematów wskazanych w wymaganiach szczegółowych.Uczeń posługuje się bardzo bogatym zasobem środków językowych (leksykalnych – w tym związków frazeologicznych, gramatycznych, ortograficznych i fonetycznych), wykazując się wysokim poziomem ich poprawności, co umożliwia realizację pozostałych wymagań ogólnych w szerokim zakresie tematów, w tym z dziedziny nauk społecznych, ekonomii oraz polityki, oraz – w przypadku przedmiotów nauczanych dwujęzycznie – również w zakresie tych przedmiotów.
Rozumienie wypowiedziUczeń rozumie bardzo proste wypowiedzi ustne, artykułowane wyraźnie i powoli, w standardowej odmianie języka.Uczeń rozumie wyrazy oraz jedno- lub kilkuzdaniowe, bardzo proste wypowiedzi pisemne (np. historyjki obrazkowe z tekstem, opowiadania).Uczeń rozumie proste wypowiedzi ustne artykułowane wyraźnie, w standardowej odmianie języka, a także proste wypowiedzi pisemne, w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.Uczeń rozumie wypowiedzi ustne o umiarkowanym stopniu złożoności, wypowiadane w naturalnym tempie, w standardowej odmianie języka, a także wypowiedzi pisemne o umiarkowanym stopniu złożoności, w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.Uczeń rozumie różnorodne złożone wypowiedzi ustne wypowiadane w naturalnym tempie oraz różnorodne złożone wypowiedzi pisemne, w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.Uczeń rozumie różnorodne wypowiedzi ustne o wysokim stopniu złożoności wypowiadane również w szybkim tempie oraz różnorodne wypowiedzi pisemne o wysokim stopniu złożoności, w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych w tym w zakresie tematycznym związanym z przedmiotami nauczanymi dwujęzycznie.
Tworzenie wypowiedziW zakresie wypowiedzi ustnych uczeń:powtarza wyrazy i proste zdania;tworzy bardzo proste i krótkie wypowiedzi według wzoru.W zakresie wypowiedzi pisemnych uczeń:przepisuje wyrazy i proste zdania;pisze pojedyncze wyrazy i zwroty.Uczeń samodzielnie formułuje krótkie, proste i logiczne wypowiedzi ustne i pisemne, w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.Uczeń samodzielnie tworzy proste, spójne i logiczne, w miarę płynne wypowiedzi ustne oraz proste, spójne i logiczne wypowiedzi pisemne, w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.Uczeń samodzielnie tworzy w miarę złożone, spójne i logiczne, płynne wypowiedzi ustne oraz w miarę złożone, bogate pod względem treści, spójne i logiczne wypowiedzi pisemne, w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.Uczeń samodzielnie tworzy złożone, wieloaspektowe, spójne i logiczne, płynne wypowiedzi ustne złożone, wieloaspektowe, spójne i logiczne wypowiedzi pisemne, w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych, w tym w zakresie tematycznym związanym z przedmiotami nauczanymi dwujęzycznie.
Reagowanie na wypowiedziW zakresie reagowania uczeń:reaguje werbalnie i niewerbalnie na polecenia;przedstawia siebie i inne osoby.Uczeń uczestniczy w rozmowie i typowych sytuacjach reaguje w sposób zrozumiały, adekwatnie do sytuacji komunikacyjnej, ustnie lub pisemnie w formie prostego tekstu, w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.Uczeń uczestniczy w rozmowie i reaguje ustnie w typowych, również w miarę złożonych sytuacjach oraz reaguje w formie prostego tekstu pisanego w typowych sytuacjach w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.Uczeń uczestniczy w rozmowie i reaguje ustnie w różnorodnych, również złożonych i nietypowych sytuacjach oraz reaguje w formie miarę złożonego tekstu pisanego w różnorodnych sytuacjach w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.Uczeń uczestniczy w rozmowie i reaguje ustnie w różnorodnych, również złożonych i nietypowych sytuacjach oraz reaguje w formie złożonego tekstu pisanego w różnorodnych sytuacjach w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.
Przetwarzanie wypowiedziW zakresie przetwarzania tekstu uczeń nazywa w języku obcym nowożytnym np. osoby, przedmioty, czynności – z najbliższego otoczenia oraz przed-stawione w materiałach wizualnych i audiowizualnych.Uczeń zmienia formę przekazu ustnego lub pisemnego w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.Uczeń zmienia formę przekazu ustnego lub pisemnego w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.Uczeń zmienia formę przekazu ustnego lub pisemnego w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.Uczeń zmienia formę przekazu ustnego lub pisemnego tekstów z różnych dziedzin życia i nauki, o różnym stopniu złożoności, w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.

Tabela 3 Wymagania ogólne nowej podstawy programowej dla drugiego i trzeciego języka obcego – wskaźniki biegłości językowej (opracowanie własne w oparciu o Rozporządzenia MEN 2017a i 2018)


Drugi język obcyTrzeci język obcy
Szkoła podstawowa klasy VII–VIII(wariant II.2)Szkoła podstawowa klasy VII–VIII(wariant II.2.DJ)Szkoła ponadpodstawowa(wariant III.2)Szkoła ponadpodstawowa (wariant III.2.0)
Znajomość środków językowychUczeń posługuje się bardzo podstawowym zasobem środków językowych (leksykalnych, gramatycznych, ortograficznych, fonetycznych), umożliwiających realizację pozostałych wymagań ogólnych w zakresie tematów wskazanych w wymaganiach szczegółowych.Uczeń spełnia wymagania określone w podstawie programowej II.2. Podczas dodatkowych godzin uczeń utrwala i rozwija znajomość środków językowych oraz doskonali umiejętności językowe – przede wszystkim w zakresie rozumienia wypowiedzi, w tym – w przypadku przedmiotów nauczanych dwujęzycznie – również w zakresie tych przedmiotów.Uczeń posługuje się podstawowym zasobem środków językowych (leksykalnych, gramatycznych, ortograficznych, fonetycznych), umożliwiających realizację pozostałych wymagań ogólnych w zakresie tematów wskazanych w wymaganiach szczegółowych.Uczeń posługuje się podstawowym zasobem środków językowych (leksykalnych, gramatycznych, ortograficznych, fonetycznych), umożliwiających realizację pozostałych wymagań ogólnych w zakresie tematów wskazanych w wymaganiach szczegółowych.
Rozumienie wypowiedziUczeń rozumie bardzo proste wypowiedzi ustne artykułowane wyraźnie, w standardowej odmianie języka, a także bardzo proste wypowiedzi pisemne, w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.Uczeń rozumie proste wypowiedzi ustne artykułowane wyraźnie, w standardowej odmianie języka, a także proste wypowiedzi pisemne, w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.Uczeń rozumie proste wypowiedzi ustne artykułowane wyraźnie, w standardowej odmianie języka, a także proste wypowiedzi pisemne, w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.
Tworzenie wypowiedziUczeń samodzielnie formułuje bardzo krótkie, proste, spójne i logiczne wypowiedzi ustne i pisemne, w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.Uczeń samodzielnie tworzy krótkie, proste, spójne i logiczne wypowiedzi ustne i pisemne, w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.Uczeń samodzielnie tworzy krótkie, proste, spójne i logiczne wypowiedzi ustne i pisemne, w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.
Reagowanie na wypowiedziUczeń uczestniczy w rozmowie i w typowych sytuacjach reaguje w sposób zrozumiały, adekwatnie do sytuacji komunikacyjnej, ustnie lub pisemnie w formie bardzo prostego tekstu, w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.Uczeń uczestniczy w rozmowie i w typowych sytuacjach reaguje w sposób zrozumiały, adekwatnie do sytuacji komunikacyjnej, ustnie lub pisemnie w formie prostego tekstu, w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.Uczeń uczestniczy w rozmowie i w typowych sytuacjach reaguje w sposób zrozumiały, adekwatnie do sytuacji komunikacyjnej, ustnie lub pisemnie w formie prostego tekstu, w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.
Przetwarzanie wypowiedziUczeń zmienia formę przekazu ustnego lub pisemnego w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.Uczeń zmienia formę przekazu ustnego lub pisemnego w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.Uczeń zmienia formę przekazu ustnego lub pisemnego w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych.

Zadanie 9

 

Porównajcie efekty kształcenia dla pierwszego, drugiego i trzeciego nauczanego języka obcego określone w podstawie programowej. W jaki sposób różnią się od siebie? Zanotujcie swoje spostrzeżenia i porównajcie je z wnioskami innych uczestników zajęć.

Różnice w zakładanych osiągnięciach na poszczególnych etapach edukacyjnych wyrażone zostały za pomocą przymiotników. Te same rodzaje nabywanych kompetencji umiejscowiono na skali, opisując je za pomocą określeń: bardzo podstawowy, podstawowy, dość bogaty, bogaty, bardzo bogaty (zasób środków językowych). Wykorzystane wskaźniki biegłości językowej dla poszczególnych działań językowych tożsame są z założeniami ESOKJ dla konkretnych poziomów zaawansowania językowego według skali zamieszczonej w tym dokumencie. I tak, po ukończeniu etapu edukacji wczesnoszkolnej, czyli po III klasie szkoły podstawowej, zakłada się w przypadku pierwszego języka osiągnięcie przez ucznia poziomu A1, po całej ośmioletniej szkole podstawowej poziomu A2+, zaś po szkole ponadpodstawowej w wariancie podstawowym poziomu B1+ (B2 w rozumieniu wypowiedzi), rozszerzonym B2+ (C1 w rozumieniu wypowiedzi), a w wariancie edukacji dwujęzycznej C1+ (C2 w rozumieniu wypowiedzi).

W odniesieniu do drugiego języka obcego, którego obowiązkowa nauka rozpoczyna się w VII klasie szkoły podstawowej, podstawa programowa kształcenia językowego zakłada osiągnięcie przez ucznia poziomu A1, a kontynuacja nauki powinna doprowadzić absolwenta szkoły ponadpodstawowej do poziomu A2+. Jeśli wybrany w szkole podstawowej drugi język obcy zostanie zamieniony na inny w szkole ponadpodstawowej (tzw. trzeci język obcy – w podstawie programowej wariant II.2.0), wówczas po czterech latach nauki oczekuje się od niego kompetencji na poziomie A2. W przypadku oddziałów dwujęzycznych, w których nauczanie realizowane jest w drugim języku obcym, tj. języku, którego nauka została rozpoczęta w VII klasie szkoły podstawowej, wymagania są takie same, jak w przypadku oddziałów dwujęzycznych, w których nauczanie realizowane jest w pierwszym języku obcym, tj. nauczanym od początku szkoły podstawowej. Aby po dwóch odmiennych w wymiarze lat nauki cyklach kształcenia osiągnąć zbliżony poziom, zakłada się zwiększenie liczby godzin w klasach, w których drugi język obcy stał się przedmiotem edukacji dwujęzycznej.

Szczegółowe wymagania podstawy programowej, jak już pisaliśmy, określają m.in. treści nauczania podzielone na kręgi tematyczne i przewidziane do realizacji w ciągu całego, konkretnego etapu edukacyjnego (zob. tabela 4).

Tabela 4 Treści nauczania – kręgi tematyczne (opracowanie własne w oparciu o Rozporządzenia MEN 2017a i 20181)


Człowiek (np. dane personalne, okresy życia, wygląd zewnętrzny, cechy charateru, rzeczy osobiste, uczucia i emocje, umiejętności i zainteresowania).Miejsce zamieszkania (np. dom i jego okolica, pomieszczenia i wyposażenie domu, prace domowe).Edukacja (np. szkoła i jej pomieszczenia, przedmioty nauczania, uczenie się, przybory szkolne, oceny szkolne, życie szkoły, zajęcia pozalekcyjne).Praca (np. popularne zawody i związane z nimi czynności i obowiązki, miejsce pracy, wybór zawodu).Życie prywatne (np. rodzina, znajomi i przyjaciele, czynności życia codziennego, określanie czasu, formy spędzania czasu wolnego, święta i uroczystości, styl życia, konflikty i problemy).Żywienie (np. artykuły spożywcze, posiłki i ich przygotowywanie, nawyki żywieniowe, lokale gastronomiczne).Zakupy i usługi (np. rodzaje sklepów, towary i ich cechy, sprzedawanie i kupowanie, środki płatnicze, wymiana i zwrot towaru, promocje, korzystanie z usług).Podróżowanie i turystyka (np. środki transportu i korzystanie z nich, orientacja w terenie, baza noclegowa, wycieczki, zwiedzanie).Kultura (np. dziedzuny kultury, twórcy i ich dzieła, uczestnictwo w kulturze, tradycje i zwyczaje, media).Sport (np. dyscypliny sportu, sprzęt sportowy, obiekty sportowe, imprezy sportowe, uprawianie sportu).Zdrowie (np. tryb życia, samopoczucie, choroby, ich objawy i leczenie).Nauka i technika (np.odkrycia naukowe, wynalazki, korzystanie z podstawowych urządzeń technicznych i technologii informacyjno-komunikacyjnych).Świat przyrody (np. pogoda, pory roku, rośliny i zwierzęta, krajobraz, zagrożenie i ochrona środowiska naturalnego).Życie społeczne (np. wydarzenia i zjawiska społeczne).

Podstawa programowa uszczegóławia poszczególne kręgi tematyczne przez podanie przykładowych wątków. W odniesieniu do poszczególnych etapów edukacyjnych różnicuje nazewnictwo tych wątków. Fakt ten odzwierciedla spiralną realizację materiału, czyli powracanie do wcześniej wprowadzanych tematów uzupełnianych o nowe środki językowe umożliwiające realizację tych tematów w nowych kontekstach komunikacyjnych i działaniowych. Realizacja każdego zakresu tematycznego podstawy programowej zakłada, że można również wprowadzić inne wątki tematyczne. Nie trzeba obowiązkowo uwzględnić ani ograniczać się tylko do tych wymienionych w podstawie, są one bowiem jedynie przykładami umożliwiającymi dydaktyczną realizację danego tematu. Podanych przykładów nie należy interpretować tylko jako okazji do wprowadzenia środków leksykalnych. Dla przykładu, podjęcie decyzji o włączeniu do problematyki zajęć tematu „dyscypliny sportowe” w ramach kategorii „Sport” oznacza wprowadzenie kontekstów komunikacyjnych, które umożliwią podejmowanie działań językowych związanych z uprawianiem sportu w ramach różnych, dowolnie wybranych dyscyplin. Aby móc ten temat zrealizować, niezbędne będą także zasoby leksykalne w zakresie sposobów nazywania i definiowania poszczególnych dyscyplin sportowych. Elementem nadrzędnym jest jednak działanie językowe z użyciem wybranych środków językowych, a nie słownikowy przekaz środków zawieszony w nie do końca czytelnym kontekście działania językowego.

Podstawa programowa opisuje także warunki i sposoby realizacji procesu kształcenia. Stanowią one zbiór wskazówek wspierających organizacyjną i realizacyjną efektywność nauczania, a także odnoszą się do podstawowego celu zajęć z języków obcych, jakim jest skuteczne porozumiewanie się w nowożytnym języku obcym.

Zadanie 10

Zapoznajcie się z zamieszczoną w podstawie programowej dla szkół ponadpodstawowych charakterystyką warunków i sposobów realizacji kształcenia (zob. aneks 3). Które z nich, Waszym zdaniem, odgrywają szczególnie istotną rolę z perspektywy efektywności procesu uczenia się języków?

Warunki i sposoby realizacji procesu kształcenia gwarantują jego kontynuację w ramach pierwszego języka, wybranego na początku szkoły podstawowej, naukę w grupach o zbliżonym poziomie biegłości językowej i poszerzenie treści kształcenia w technikach o aspekty tematyczne powiązane z uzyskiwanym zawodem. Jest w nich również mowa o wyposażeniu sal, w których odbywają się zajęcia językowe; znaczeniu pracy z autentycznymi materiałami źródłowymi; przeprowadzaniu „na bieżąco” formalnej i nieformalnej diagnozy oraz udzielaniu w odniesieniu do postępów stosownych informacji zwrotnych uczącym się i ich rodzicom, a także wspieraniu integracji kształcenia językowego z edukacją w ramach innych przedmiotów szkolnych. Znajdziemy w nich także kolejne odwołanie, tym razem pośrednie, do celów ogólnowychowaczych szkoły, ze szczególnym uwzględnieniem rozwijania umiejętności psychospołecznych.

Podstawa programowa to zbiór założeń o charakterze pedagogicznym, dydaktycznym i metodycznym. Należy ją traktować jako dokument określający w sposób systemowy pewną wizję kształcenia i możliwości jej wdrażania do praktyki edukacyjnej. Nauczyciel języka obcego pracujący w szkole, zobowiązany do przestrzegania podstawy programowej, nie powinien jednak przyjmować postawy urzędnika, ograniczającego się do wypełniania przepisów prawa, tylko potraktować ją jako punkt wyjścia do realizacji zgodnego ze swoim stylem dydaktycznym kształcenia. Głównym kreatorem kierowanego przez siebie nauczania jest bowiem nauczyciel, a nie dokument stanowiący zbiór ogólnych założeń i związanych z nimi treści.