Nauka logiki. TOM 1

Tekst
0
Recenzje
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Tytuł oryginału

Wissenschaft der Logik

Wydawca

Monika Michowicz

Produkcja

Mariola Iwona Keppel

Podręcznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2011

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2011 r., (wyd. I)

Warszawa 2019

ISBN 978-83-01-20892-9

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: mobisfera.pl

Spis treści

Nauka logiki

Przedmowa do drugiego wydania polskiego

Georg Wilhelm Friedrich Hegel. Nauka logiki

Przedmowa do pierwszego wydania

Przedmowa do drugiego wydania

Wstęp

Ogólne pojęcie logiki

Ogólny podział logiki

Logika obiektywna Księga pierwsza. Nauka o bycie Od czego należy zacząć w nauce?

Ogólny podział w sferze bytu

Dział pierwszy: Określoność (Jakość) Rozdział pierwszy

A. Byt

B. Nic

C. Stawanie się 1. Jedność bytu i niczego

Uwaga 1. Przeciwieństwo bytu i niczego w wyobrażeniu

Uwaga 2. Wadliwość wyrażenia: jedność, tożsamość bytu i niczego

Uwaga 3. Izolowanie owych abstrakcji

Uwaga 4. Niepojętość początku

2. Momenty stawania się: powstawanie i przemijanie

3. Zniesienie stawania się

Uwaga. Wyraz: znoszenie

Rozdział drugi. Istnienie (Das Dasein) A. Istnienie jako takie

a) Istnienie w ogóle

b) Jakość

Uwaga jakość i negacja

c) Coś

B. Skończoność

a) Coś i „inne”

b) Określenie, właściwość i granica

c) Skończoność

α. Bezpośredniość skończoności

β. Ograniczenie (Schranke) i powinność

Uwaga. Powinność

γ. Przejście skończoności w nieskończoność

C. Nieskończoność

a) Nieskończoność w ogóle

b) Wzajemne określanie się skończoności i nieskończoności

c) Nieskończoność afirmatywna

Przejście

Uwaga 1. Postęp nieskończony

Uwaga 2. Idealizm

Rozdział trzeci. Byt dla siebie A. Byt dla siebie jako taki

a) Istnienie i byt dla siebie

b) Byt dla jednego

Uwaga wyrażenie: was für ein…?

c) Jedno

B. Jedno i wiele

a) Jedno w sobie samym

b) Jedno i pustka

Uwaga. Atomistyka

c) Wiele różnych „jednych” (Viele Eins). Odpychanie

Uwaga. Leibnizjańska monada

C. Odpychanie i przyciąganie a) Wykluczanie jednego

Uwaga twierdzenie o jedności jednego i wielu

b) Jedno „jedno” przyciągania

c) Odnoszenie się do siebie odpychania i przyciągania

Uwaga. Kantowska konstrukcja materii z siły przyciągania i odpychania

Dział drugi: Wielkość (Ilość)

Uwaga

Rozdział pierwszy. Ilość A. Czysta ilość

Uwaga 1. Wyobrażenie czystej ilości

Uwaga 2. Kantowska antynomia niepodzielności i nieskończonej podzielności czasu, przestrzeni i materii

B. Wielkość ciągła i rozdzielna

Uwaga. Zwykłe oddzielanie od siebie tego rodzaju wielkości

C. Ograniczenie ilości

Rozdział drugi. Quantum A. Liczba

Uwaga 1. Arytmetyczne sposoby liczenia. Kantowskie syntetyczne twierdzenia a priori pochodzące z oglądu.

Uwaga 2. Posługiwanie się określeniami liczbowymi dla wyrażenia pojęć filozoficznych

B. Quantum ekstensywne i intensywne

a) Różnica między nimi

b) Tożsamość wielkości ekstensywnej i intensywnej

 

Uwaga 1. Przykłady tej tożsamości

Uwaga 2. Zastosowanie przez kanta określenia stopnia do bytu duszy

c) Zmiana quantum

C. Nieskończoność ilościowa

a) Pojęcie tej nieskończoności

b) Ilościowy postęp nieskończony

Uwaga 1. Wysokie mniemanie o postępie w nieskończoność

Uwaga 2. Kantowska antynomia ograniczoności i nieograniczoności świata w przestrzeni i czasie

c) Nieskończoność quantum

Uwaga 1. Pojęciowa określoność nieskończoności matematycznej

Uwaga 2. Cel rachunku różniczkowego wyprowadzony z jego zastosowania

Uwaga 3. Jeszcze inne formy związane z jakościową określonością wielkości

Rozdział trzeci. Stosunek ilościowy

A. Stosunek wprost

B. Stosunek odwrotny

C. Stosunek potęgowy

Uwaga

Dział trzeci: Miara Rozdział pierwszy. Ilość specyficzna

A. Quantum specyficzne

B. Miara specyfikująca

a) Prawidło

b) Miara specyfikująca

Uwaga

c) Stosunek obu stron jako jakości

Uwaga

C. Byt dla siebie występujący w mierze

Rozdział drugi. Miara realna A. Stosunek między samoistnymi miarami

a) Powiązanie dwóch miar

b) Miara jako szereg stosunków miar

c) Powinowactwo z wyboru

Uwaga. Berthollet o chemicznym powinowactwie z wyboru i odnosząca się do tego teoria Berzeliusa

B. Linia węzłowa stosunków miary

Uwaga przykłady takich linii węzłowych – o tym, że w naturze nie ma skoków

C. Bezmiar

Rozdział trzeci. Stawanie się istoty

A. Absolutna indyferencja

B. Indyferencja jako odwrotny stosunek swych czynników

Uwaga. O sile dośrodkowej i odśrodkowej

C. Przejście do istoty

NAUKA LOGIKI

PRZEDMOWA DO DRUGIEGO WYDANIA POLSKIEGO

Nauka logiki należy do najbardziej niestandardowych przedsięwzięć intelektualnych europejskiej filozofii. Uchodzi czasem wprawdzie za jeszcze jedno dzieło metafizyki, za kolejną polemikę z jej nowożytnymi i klasycznymi reprezentantami, Spinozą, Leibnizem, Arystotelesem, Platonem. Jest jednak tworem nowej i niepewnej sytuacji historycznej, w jakiej filozofia znalazła się u progu epoki nowoczesnej, mierząc się zwłaszcza z Kantowskim postulatem naukowości metafizyki. Hegel jest pierwszym myślicielem nowoczesności, a ponieważ przyszło mu filozofować po Kancie, w konfrontacji z owym „po”, musi na nowo definiować projekt filozofii. Daje temu wyraz w przedmowie do Logiki z 1812 roku, pięć lat po publikacji Fenomenologii ducha, dzieła jeszcze bardziej niekonwencjonalnego i pod każdym względem nieklasycznego. Nowa nauka ma być metafizyką krytyczną, a zarazem Wissenschaft na miarę nowej rzeczywistości, czarnym kwiatem stanowiącym jej ukoronowanie w sferze myśli. Jeśli według Heinego filozofia niemieckiego idealizmu była myślowym odpowiednikiem rewolucji francuskiej, a Hegel tym, który „zamknął wielki krąg” tego intelektualnego przedsięwzięcia, to jego szczytowym wyrazem jest właśnie Logika[1].

Od tamtej pory upłynęło dwieście lat i czarny kwiat Hegla wciąż pozostaje dziełem zagadkowym i wyjątkowo ambitnym, aczkolwiek w swych ambicjach bardzo kontrowersyjnym.

Zacznijmy od kilku faktów.

Choć w oczach komentatorów Logika wciąż rywalizuje z Fenomenologią o miano dzieła najważniejszego, to nie ulega wątpliwości, że była najważniejsza dla samego Hegla, jako właściwa „metafizyka albo filozofia czysto spekulatywna” i zarazem jako kolejne dzieło w ramach systemowego projektu, który „w jakimś szerszym planie” towarzyszył mu jeszcze na początku drugiej dekady XIX wieku. Dopiero później, po Fenomenologii i Logice, miało przyjść opracowanie filozofii przyrody i ducha. Wstęp do Logiki dokumentuje jeszcze rangę, jaka przypada w udziale obydwu dziełom oraz ich koncepcyjną jedność, stawiając na drugim miejscu obie pozostałe nauki filozoficzne[2].

W owym czasie Hegel osiadł już w Norymberdze, ożenił się i rozpoczął działalność dydaktyczną w gimnazjum. Upływa kolejne pięć lat i pod wpływem tej działalności wydaje kolejne dzieło, Encyklopedię nauk filozoficznych. Dopiero w nim jego system zyskuje ostateczny kształt. Na użytek dydaktyczny Logika zostaje też znacznie skrócona i uproszczona. Co prawda wciąż poprzedza dwie nauki „realne”, ale już jako pierwsza część systemu, ponieważ Fenomenologia ducha praktycznie znika, jej tematyka zostaje znacznie okrojona i zredukowana do jednego z dziewięciu rozdziałów Filozofii ducha[3]. Wiadomo jednak, że przed śmiercią w 1831 roku Hegel zabiegał o wznowienie Fenomenologii w jej pierwotnej postaci. Wiadomo również, że w tym samym czasie na nowo opracowywał drugie wydanie pierwotnej „wielkiej” Nauki logiki, ale zdążył przerobić tylko pierwszą księgę. Dwie pozostałe w wersji z 1813 i 1816 roku pozostają więc dla nas wersją ostateczną. I choć terminologiczne i konstrukcyjne zmiany nie naruszały w sposób znaczący pierwotnej koncepcji „Nauki o bycie”, nie wiemy, jak daleko idącym zmianom uległyby dwie pozostałe, gdyby nie jego śmierć[4]. Za dokument dojrzalszego rozumienia celów studiowania Logiki może służyć przedmowa do drugiego wydania z 1831 roku.

Poprzedni projekt systemu w jakimś stopniu towarzyszył więc Heglowi do końca. Nawiązując do Kantowskiego przeciwstawienia dwóch sposobów uprawiania filozofii – w znaczeniu szkolnym i światowym – na Naukę logiki możemy patrzeć z dwóch perspektyw. Z jednej strony „w jakimś szerszym planie” jest częścią całości niedokończonej, a ze względu na charakter Fenomenologii zyskuje emfatyczny sens nauki jako procesu rozumowego przyswojenia świata w konfrontacji z rzeczywistością – prometejskiej Wissenschaft jako urzeczywistnienia idei Welt­philosophie w znaczeniu Kanta. Z drugiej strony można ją też traktować jako inną wersję małej Logiki w wymiarze systemowego zamknięcia, dokonanego w Encyklopedii – obok Zasad filozofii prawa jako rozszerzonej wersji Filozofii ducha obiektywnego. Stosunek między wielką Logiką o tak zwaną małą Logiką z Encyklopedii o tyle zdaje sprawę z tej różnicy perspektyw, że w planie Weltphilosophie ta ostatnia może jawić się zaledwie jako propedeutyczne wprowadzenie i zestawienie rezultatów, które w żadnym wypadku nie może zastępować procesu nauki jako takiego. O tym, że Heglowi chodził już wcześniej po głowie pomysł takiej propedeutycznej Logiki, świadczy zresztą sam Wstęp. Wykład małej Logiki byłby podobny do wykładu logiki tradycyjnej, ale „zarazem różniłby się od niego w swej treści i mógłby jeszcze zawsze służyć do ćwiczenia się w abstrakcyjnym, choć nie spekulatywnym myśleniu”. Jednak „metoda, której życiem jest dialektyka, sama by się w niej nie przejawiała”[5]. Nowy projekt nowoczesnej metafizyki i postulat jej naukowości wiąże Hegel bowiem nierozerwalnie z dialektyką. A jej teoretyczne ufundowanie jest właśnie zadaniem Nauki logiki w jej pierwotnej postaci.

Przyjrzyjmy się więc na chwilę samej dialektyce.

Jeśli nowe spojrzenie na dialektykę ma określać sedno zamysłu Hegla, to można się spodziewać, że towarzyszy temu jakaś szersza wizja filozofowania i praktyki myślenia w ogóle. W tekście od początku będzie się narzucał wątek epistemologicznej różnicy między rozsądkiem z jego abstrakcjami a dialektycznym rozumem. Hegel akcentuje to, co jego zdaniem najbardziej istotne – dialektyka nie doprowadza li tylko do zanikania przeciwieństw rozsądku, lecz także do ustanowienia ich jedności, ogólności zapośredniczonej. Podobne formuły mogą jednak wprawiać w dezorientację, jeśli nie dostrzega się ich sensu praktycznego, jaki zyskują dopiero w świetle jego szerszej strategii względem zastanego modelu racjonalności.

Przede wszystkim Hegel nie odmawia prawa do obiektywnej ważności myśleniu niedialektycznemu, w tym nau­kom ścisłym, a już zwłaszcza matematyce. Przedmiotem jego krytyk jest absolutyzowanie struktur racjonalności tych nauk, ich ekspansja w obszarze filozofii i jej nowożytnego paradygmatu. Filozofia winna jego zdaniem wytworzyć własny sposób myślenia w świadomym dystansie wobec nich. Kontrowersyjne jest raczej to, w jakim sensie ma ona prawo wyznaczać naukom ich granice i poddawać krytyce ich podstawy kategorialne[6]. W każdym razie dialektyka ma dla Hegla stanowić o przyszłości nie nauk, lecz filozofii. To dlatego już na pierwszych kartach Logiki nalega, aby „przyjąć do wiadomości, że chodzi o zupełnie nowe pojęcie postępowania naukowego”, a wcześniej w Przedmowie do systemu nauk z 1807 roku zwraca uwagę, że problemem jest cały „system wyobrażeń odnoszących się do tego, co nazywa się metodą filozoficzną”[7]. Często przeocza się, że metodę tę określa jej trudno uchwytny krytycyzm oraz że jej przedmiotem nigdy nie jest dana z góry realność jakiegoś bytu, lecz zawsze pewien dyskurs. W tym sensie dialektykę można nazwać metadyskursem, gdyby nie to, że wyrasta ze świadomości własnego uwikłania w formy myślenia, których jest krytyką, wciąż na nowo refleksyjnie określając siebie wobec nich, a nie sytuując się poza lub ponad nimi. By posłużyć się jednym z popularnych haseł hegloznawstwa, Logika jest krytycznym przedstawieniem (Darstellung) metafizyki i przynajmniej pod tym względem nie różni się bardzo od Fenomenologii jako systemowego przedstawienia postaci świadomości. Logika ma jednak zarazem fundować dialektykę jako filozoficzną praktykę, którą sama jest, albo, jak powiada Hegel, którą „w sobie samej stosuje”. Jest teorią dialektyki, i to teorią wynikającą z kilku trudnych do zaakceptowania założeń, których obecność trzeba przynajmniej zasygnalizować. Da to okazję do tego, by przybliżyć nieco strukturę Logiki i odpowiedzieć na pytanie, dlaczego dialektykę Hegla należy odróżnić od dialektyki w znaczeniu Kanta.

 

Hegel radykalizuje i uogólnia spostrzeżenie Kanta, że rozum teoretyczny, wykraczając poza doświadczenie, z konieczności wikła się w pozór transcendentalny. Argumentuje, że wszelkie postacie myślenia wiążą się z określonymi formami pozoru, co nieuchronnie stanowi o ograniczoności uwikłanych w nie postaci wiedzy. Stawką filozofii staje się określenie zakresu tych form i rozpoznanie granicy ich możliwej racjonalizacji. Krytyka musi więc stać się systemowym badaniem wartości prawdziwościowej kategorii myślenia i w tym sensie dwie pierwsze księgi Logiki składające się na tzw. Logikę obiektywną mają pełnić analogiczną funkcję do tej, jaką u Kanta pełniła dialektyka transcendentalna. Jednak wniosek, że wobec tego należy je traktować jako część krytyczną, po której następuje przejście do pozytywnej metafizyki pojęcia absolutnego, byłby uproszczeniem i prowadziłby do rozmaitych paradoksów. Formy pozoru towarzyszą bowiem również kategoriom „Nauki o pojęciu”, a w Logice obiektywnej są one zarazem formami refleksyjności samych kategorii i – co za tym idzie – określają właśnie ramy ich sensowności i wartość prawdziwościową. W toku wywodu reinterpretacji ulega wreszcie ontologiczny status samego pozoru. Już teoria określenia refleksyjnego sformułowana w pierwszym rozdziale „Nauki o istocie” ma za zadanie wyjaśnić, jak i dlaczego wszelkie pojęcia refleksyjne w sposób konieczny wiążą się z określonym i istotnym dla nich pozorem.

Paradygmat krytyki, sam w sobie nieuchronnie dualistyczny, zostaje więc w jakiś sposób przezwyciężony w toku konstruowania przedmiotu Logiki. Łatwo też zauważyć, że wiele form dialektycznych Logiki obiektywnej wiążących się z pojęciami, takimi jak stawanie się, nieskończoność afirmatywna, byt dla siebie, sprzeczność, absolutna bezwarunkowość, stosunek absolutny, to przede wszystkim figury prawdy, a nie obiekty krytyki. Jednak stosunek między pozorem a prawdą nie jest oczywiście kwestią stopnia, lecz raczej wewnętrznym problemem samej teorii. Badacze na różne sposoby starają się temu problemowi zaradzić. Jednym z poręcznych instrumentów jest wprowadzona przez Theunissena formuła „jedności przedstawienia i krytyki” zapożyczona z Kapitału Marksa oraz pojęcie „myślenia rozpatrywanego” jako jednej z funkcji tej jedności. Winniśmy wraz z Heglem „odróżniać logiczne określenia jako takie od ich bycia danym (Gegebensein) dla myślenia, które nimi operuje” – praktyka, którą uczniowie Theunissena doprowadzili już niemal do doskonałości, eliminując wiele niepotrzebnych stereotypów[8].

Nie należy jednak rozumieć tego w ten sposób, że Hegel był kimś w rodzaju współczesnego antymetafizycznego filozofa dyskursu, sceptycznie nastawionego do języka źródeł i zawsze myślącego alternatywami. W Logice dystans myślenia rozpatrującego do rozpatrywanego wielokrotnie maleje i przyjmuje różne odcienie. Wywód nie zawsze wyraża się jako krytyczne przedstawienie kategorii, a czasem wręcz staje się ich afirmatywną wykładnią. W jakiejś mierze dotyczy to nawet drugiego rozdziału „Nauki o bycie”, na przykład utożsamienia określenia z właściwością w przejściu do kategorii skończoności. Wyraźna tendencja zmierzająca do podejścia wprost metafizycznego zaznacza się zwłaszcza w trzecim dziale „Nauki o istocie”, gdzie dokonuje się wstępna synteza dwóch pierwszych kategorialnych „sfer” całości dzieła, sfery bytu i istoty. Tendencja ta kulminuje wreszcie w genetycznej ekspozycji pojęcia wolności w przejściu do pojęcia absolutnego, właściwego przedmiotu teoretycznego Heglowskiej Logiki jako metafizyki.

Niezależnie od tych subtelności niezmienna pozostaje charakterystyczna cecha Heglowskiego sposobu traktowania pojęć, którą można określić jako zawieszenie ich naturalnej funkcji referencyjnej. Problem pozoru jest zresztą jednym z przejawów bardziej ogólnej, intelektualnej, a częściowo również psychologicznej bariery, która utrudnia lekturę Hegla. Z quasi-metadyskursywnym charakterem Logiki wiąże się bowiem inne pojmowanie relacji między tym, co zwykle nazywamy formą myślenia, a jego domniemaną treścią. Fenomenologia jako nau­ka przygotowawcza ma doprowadzić do tego, by podstawowe opozycje, za pośrednictwem których myślimy, zostały „w swej prawdzie, czyli w swej jedności, zdegradowane do form”[9]. Nie chcąc pogubić się w lekturze Logiki, trzeba nie tylko liczyć się z grą dwóch modalności myślenia – rozpatrującego i rozpatrywanego – ale przynajmniej brać pod uwagę założenie, że pojęcia zostały „zdegradowane do form”, że jedynie „nadają sobie pozór treści, a więc pozór tego, co w tym pozorze jest tylko czymś zewnętrznym”. Innymi słowy, że stanowią tylko „określenia myślowe” i nie są już reprezentacjami, choć jednym z zadań Logiki jest ukazywanie, jak konstytuują się takie treści albo reprezentacje. W pojęciach dyskursu Hegla nie należy więc doszukiwać się jakiegoś znaczenia metaforycznego, lecz trzymać się jedynie ich doraźnie wyznaczanej określoności[10].

Właśnie to trudne do zaakceptowania założenie stanowi o decydującej różnicy między Logiką Hegla a wszelką logiką w znaczeniu tradycyjnym, począwszy od Arystotelesa, aż po współczesne systemy logik formalnych. Jeśli bowiem w pojęciach, które uchodzą zwykle za pewne treści, teoria odnajduje szerszy zakres formy, to prawdziwość relacji i struktur pojęciowych można szacować niezależnie od ich przypadkowych treści empirycznych, które jedynie wydają się rozstrzygać o logice tych relacji, jeśli za wzorzec przyjmuje się zwykły sposób myślenia rozsądku. A to pozwala zakwestionować Kantowską tezę o niemożliwości istnienia ogólnego kryterium prawdziwości poznania, „znamienia, które byłoby ważne dla wszystkich poznań bez względu na różność ich przedmiotów”[11]. Właśnie ten decydujący, choć w oczach kantysty zapewne nazbyt śmiały krok Hegla sprawia, że teoria filozoficzna może zyskać szerszy zasięg, stając się systemową analizą narzuconych przekazem tradycji relacji i struktur pojęciowych, ich ram sensowności albo granic obowiązywania. Zwykła logika ustępuje miejsca nieporównywalnie szerzej zakrojonej ontologii sensu, która zastępuje zwykłą metafizykę, wpisując jej rozwiązania w nową problematykę, jedynie antycypowaną w Kantowskim projekcie logiki transcendentalnej.

Jakie zatem są cele Logiki, jaką korzyść zdaniem Hegla przynosi jej studiowanie? Niezależnie od określania tych logicznych relacji i ram sensowności kategorii, wartości prawdziwościowej typów sądów lub wnioskowań i wyznaczania granic wszelkiej pojęciowej racjonalności w ogóle – Hegel ogólnie wiąże zadania Logiki z praktyką językową i działalnością poznawczą w wymiarze pragmatyczno-egzystencjalnym, zwłaszcza w obliczu dominacji form myślenia rozsądkowego z jego skłonnością do naturalizacji wszystkiego i w świetle tezy o obiektywności pozoru. Na uwagę zasługuje zmiana akcentów, która dokonuje się między pierwszym a drugim wydaniem. Początkowo Logika jawiła się jako ćwiczenie w myśleniu, które zyskuje dzięki niej „samoistność i niezależność”. Wstęp wieńczy wzniosła, ale i nieco nieokreślona deklaracja, że „studiowanie tej nauki, pobyt i praca w tym królestwie cieni jest absolutnym kształceniem i dyscypliną świadomości”. Myśl „staje się nieświadomą potęgą zdolną wciągnąć całą różnorodność wiedzy i nauk w rozumową formę, zdolną ująć je i utrwalić w tym, co dla nich istotne”. Kontrastuje to z bardziej prozaicznymi spostrzeżeniami zawartymi w ukończonej na kilka dni przed śmiercią przedmowie do drugiego wydania. Krytyczną funkcję Logiki określa wówczas diagnoza przemożnej natury języka i doświadczenie tej przemożności. „Język przeniknął we wszystko, co staje się stroną wewnętrzną człowieka, wyobrażeniem w ogóle, we wszystko, co człowiek czyni czymś własnym. A to, co człowiek ujmuje w języku i w nim wypowiada, zawiera w sposób ukryty i pogmatwany lub wyraźny jakąś kategorię – tak bardzo naturalny jest dla człowieka moment logiczny, albo – tak bardzo moment ten jest samą jego swoistą naturą. […] Tym mniej mamy podstaw, by sądzić, że formy myślenia przewijające się przez wszystkie nasze wyobrażenia – niezależnie od tego, czy są one czysto teoretyczne, czy zawierają materiał właściwy uczuciom, popędom, woli – służą nam, że my dysponujemy nimi, a nie one nami. Cóż więcej mamy my niezależnie od nich, w jaki sposób możemy my, w jaki sposób mogę ja wykroczyć jako coś ogólniejszego ponad te formy, które są ogólnością samą?”[12]. Pytanie to jest jednym z kolejnych świadectw oświeceniowego etosu emancypacji, który zapewne towarzyszył Heglowi do końca. Ale w jego retoryce pobrzmiewa już także pesymistyczna diagnoza, którą myśl europejska zwiąże później z hasłem urzeczowienia. Jeśli Marksowska teoria fetyszyzmu towarowego była zastosowaniem metody Logiki do praktyki i dyskursu ekonomii politycznej, to można zakładać, że Hegel traktował tę diagnozę poważnie.

Wróćmy do czasów współczesnych, by przybliżyć funkcję, jaką przypisuje się poszczególnym częściom dzieła. W Niemczech Logika staje się przedmiotem bardziej intensywnych badań od lat siedemdziesiątych XX wieku, począwszy od pracy Hegel im Kontext Dietera Henricha, poddanej już krytycznej rewizji przez jego następców[13]. Z biegiem czasu ukształtowało się też coś w rodzaju szkoły, wiązanej głównie z postacią Michaela Theunissena, autora rozprawy Sein und Schein[14]. Badacze nie ograniczają się do interpretacji historycznych, takich jak stosunek Logiki do Kanta, Schellinga, Spinozy, Teorii Wiedzy Fichtego czy nawet Marksa. Na różne sposoby starają się konfrontować Hegla z jego późniejszymi antagonistami, począwszy od Feuerbacha – jak Theunisssen, który podejmuje jego hipotezę, że Logika była „znowu fenomenologią” – aż po myślicieli współczesnych, przede wszystkim Adorno i Derridę. Dyskusje krążą głównie wokół dwóch problemów: warunków możliwości obrony Heglowskiej wizji dialektyki oraz interpretacji i hierarchizacji figur Logiki w celu możliwie precyzyjnego określenia Heglowskiego pojęcia podmiotowości.

Jeśli chodzi o zagadnienie pierwsze, to wszyscy są mniej lub bardziej zgodni, że najważniejsza jest „Nauka o istocie”. Wynika to z ogólnej koncepcji Logiki. W „Nauce o bycie” Hegel już bardzo wcześnie czyni techniczną uwagę, że należy odróżniać to, co w danym pojęciu zawarte jest tylko samo w sobie, od tego, co zostało w nim już ustanowione, i w pierwszej księdze różnica ta zyskuje znaczenie tylko bezpośrednio, w porządku badania. Natomiast pojęcia refleksyjne w odróżnieniu od kategorii bytu same są pojęciami relacyjnymi i dlatego ich krytyka nie polega już na ustanawianiu ich relacyjności, lecz na określaniu form ich jedności z ich własnymi przeciwieństwami, form, w których stają się one całością i zarazem swoim własnym momentem, jak powiada Hegel. Różnica między tym, co samo w sobie, a tym, co zostało ustanowione, wraz z towarzyszącymi jej pojęciami operacyjnymi, od początku staje się więc tematem teorii rozwijanej w „Nauce o istocie”. W konsekwencji – i być może dlatego Hegel uważał tę księgę za najtrudniejszą – przedmiotem teorii staje się ona sama, formy operacyjne dialektyki, ale właśnie nie w jakiejś metarefleksji, lecz początkowo w nieprzejrzystej autorefleksji, określającej własne przesłanki, fundującej siebie jako taka właśnie refleksja i relatywizującej „początek”, czyli całą sferę bytu i tryb jej analizy[15]. Na tym etapie refleksyjnego samo-ustanowienia teorii ontologiczne implikacje metody Hegla napotykamy więc w tekście explicite w toku ich analizy i możemy poddawać je interpretacji i ocenie.

Patrząc od strony historycznej, logice pojęć refleksyjnych przypisuje się więc wyjątkową wagę nie tylko dlatego, że właśnie ona miała zainspirować Marksa w jego teorii wartości, lecz także z tej racji, że explicite ujawnia chyba najbardziej sporny aspekt Heglowskiej wizji dialektyki roli, zwłaszcza dialektycznej negacji, która jest jakby zawsze „negacją określoną”. Jest eksplikacją pojęcia negatywności absolutnej albo samoodniesienia negacji, które ma mieć charakter sensotwoórczy. Hegel podkreśla to w obydwu przedmowach, wstępie i w ostatnim rozdziale Logiki o nieco mylącej nazwie „Idea absolutna”, traktującym o metodzie. Jedynie dzięki temu „momentowi spekulatywnemu” dialektyka może stać się nie tylko analizą, ale i metodą syntetyczną, również w znaczeniu Kanta, a więc rozszerzać wiedzę w immanencji poznania czysto pojęciowego, rozszerzać się w system[16]. Co więcej, pojęcie refleksji ustanawiającej, zewnętrznej i określającej, podobnie jak pojęcie sprzeczności i zniesienia samoistności określenia refleksyjnego w podstawie są również właściwym logicznym ufundowaniem dialektyki Fenomenologii[17]. Dotyczy to zwłaszcza wyjściowej tezy Fenomenologii, że powstawanie nowego przedmiotu świadomości w jej doświadczeniu dokonuje się przez „odwrócenie świadomości samej”, dzięki czemu przedstawienie jej doświadczeń „wznosi się do poziomu procedury naukowej”[18]. Formy logiczne „Nauki o istocie” odpowiadają na pytanie o pojęcie podmiotu u Hegla w ogóle, tym bardziej że Hegel wiąże je z tym pojęciem także w sferze samej Logiki[19].

Badania dotyczące logiki refleksji i określeń refleksyjnych podejmowane przez uczniów Theunissena zmierzają między innymi do ustalenia, jaki jest sens Heglowskiej tezy o produktywnym charakterze negacji, jaki projekt ona wyraża. Oprócz porządkującej i analitycznej egzegezy tych fragmentów opracowanej przez Christiana Ibera w Metaphysik absoluter Relationalität dysponujemy tu również wyjątkowo oryginalną interpretacją Alexandra Schuberta, dokonaną w Strukturgedanke in Hegels „Wissenschaft der Logik”[20]. Warto na chwilę zatrzymać się przy tej rozprawie, ponieważ znakomicie obrazuje trudności, z jakimi mierzy się nieuprzedzony interpretator Hegla, któremu bliskie są idee jego krytyków. Rozprawa ta jest niezwykła również dlatego, że autor identyfikuje się ze szkołą frankfurcką i zarzutami Adorno, ale kategorie krytyczne czerpie z jeszcze innego źródła, od Derridy, głównego postheideggerowskiego krytyka „metafizyki obecności”. Odnosząc je do Logiki Hegla dochodzi do dość zaskakujących i niejednoznacznych wniosków.

Krótko mówiąc, w wyniku tej podwójnej konfrontacji Schubert podtrzymuje ogólny zarzut Adorno, że Hegel podporządkował swą dialektykę metafizyce zmistyfikowanego absolutnego podmiotu, ale ceną jest odrzucenie krytycznych zarzutów Adorno wobec samej wizji dialektyki i zaskakująco silne potwierdzenie intuicji Derridy o własnym z nią wspólnictwie. Na poziomie Logiki przedstawia się to w sposób następujący: z jednej strony Schubert odsłania nietrafność linii argumentacji Adorno, który odrzuca tezę o sensotwórczym charakterze negacji – „negacja negacji nie jest afirmacją” – i dystansuje się wobec pojęcia refleksji absolutnej z „Nauki o istocie”[21]. Właśnie w tym pojęciu refleksji Schubert dostrzega decydujące „cięcie epistemologiczne” Logiki, strukturalną funkcję, która czyni z „Nauki o istocie” systemową dekonstrukcję metafizyki z jej transcendentalnymi znaczonymi w rozumieniu Derridy. Produktywność ruchu refleksyjnego i określającej syntezy znajduje wyjaśnienie w jego pierwotnym – albo pierwotnie niepierwotnym – uczasowieniu. Moment spekulatywny dialektyki okazuje się wciąż ponawianym ruchem différance, odsuwaniem źródła, wpisanym w logikę retencjonalnego śladu, gdzie element znaczony zawsze już znajduje się w pozycji znaczącego.

Z drugiej strony Schubert przyznaje mimo wszystko rację marksowskiej postawie Adorno, która wypływa z doświadczenia ambiwalencji myśli Hegla w jej zawieszeniu między rewolucyjnym krytycyzmem dialektyki a absolutnym idealizmem. Formuła o negacji negacji, która nie jest afirmacją znajduje zastosowanie w odniesieniu do „Nauki o pojęciu”, świadczącej jakoby o regresie do idei niedialektycznej tożsamości podmiotu jako przejrzystego bytu dla siebie. „Nauka o pojęciu”, które dla Hegla jest właśnie taką negacją negacji, „restytuowanym bytem, ale jako nieskończona negacja w sobie samym”, okazuje się jednak pod tym w względem również tekstem niejednoznacznym. Schubert zmuszony jest więc rozgrywać akcenty Heglowskiego wywodu świadczące o systemowym związku refleksyjności pojęcia z formami refleksji „Nauki o istocie”, przeciwko tym, które mają być oznaką regresu do pojęcia podmiotu rozumianego w sposób tradycyjny, uwikłanego w formy logiczne „Nauki o bycie”. W efekcie dokonuje przeciwstawienia dwóch pojęć podmiotu w ramach Logiki: autentycznego pojęcia podmiotu nieabsolutnego w jego refleksyjnym i uczasowionym ruchu paradoksalnego wytwarzania własnej źródłowości („Nauka o istocie”) i formy absolutnej samoprezentacji, którą Hegel wprowadza już we wstępie do Logiki subiektywnej w kontekście przezwyciężenia spinozyzmu („Nauka o pojęciu”).