Przestrzeń i politykaTekst

0
Recenzje
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa


Niniejszy tom jest poprawionym i uzupełnionym wydaniem książki Przestrzeń i polityka. Z dziejów niemieckiej myśli politycznej, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Poznańskiego w roku 2000.

Tłumaczenie

Zenona Choderny-Loew i Peter Oliver Loew

Słowo wstępne

dr Leszek Sykulski

Redakcja i korekta

Firma Korektorska UKKLW: Katarzyna Bury, Ewa Woźniak

Projekt okładki i stron tytułowych oraz projekt graficzny książki

Fahrenheit 451

Dyrektor projektów wydawniczych

Maciej Marchewicz

ISBN 9788366177260

Copyright © by Anna Wolff-Powęska i Eberhard Schulz

Copyright © for Zona Zero, Sp. z o.o., Warszawa 2020


Wydawca

Zona Zero Sp. z o.o.

ul. Łopuszańska 32

02-220 Warszawa

tel. 22 836 54 44, 877 37 35

faks 22 877 37 34

e-mail: wydawnictwo@zonazero.pl

Wydawnictwo Zona Zero wyraża podziękowania Wydawnictwu Poznańskiemu za pomoc okazaną przy realizacji niniejszego tomu. Prawa na opublikowanie tekstów zamieszczonych w wydaniu pierwszym udzielili m.in.: Bettina Heinrich von Eckhardt, Carl Heymanns Verlag, Hase&Koehler Verlag, Propyläen Verlag, Wydawnictwo Naukowe PWN – Oddział Kraków, Siedler Verlag, Verlag J.H.W. Dietz

Konwersja

Epubeum

Spis treści

PRZEDMOWA DO WYDANIA DRUGIEGO

ANNA WOLFF-POWĘSKA, EBERHARD SCHULZ - PRZESTRZEŃ I POLITYKA W NIEMIECKIEJ MYŚLI POLITYCZNEJ XIX I XX WIEKU

Romantyczny mit przestrzeni

Mitteleuropa – ziemia przeznaczenia niemieckiego

Miejsce pod słońcem

Emancypacja geografii

Od pozycji pariasa do mocarstwa

Krajobraz po bitwie

Niemiecka ziemia narodowa i kulturowa

Powrót do Mitteleuropy

Geopolityka obrony

Ideologia przestrzeni życiowej w służbie wojny

W podzielonej Europie

Po „końcu historii”

Niemiecka i rosyjska geopolityka: podobieństwa i różnice

Uwagi końcowe

ANTOLOGIA. I. W POSZUKIWANIU PRZEZNACZENIA NARODU (1785–1871)

A. CZŁOWIEK I NATURA

JOHANN GOTTFRIED HERDER - IDEE DO FILOZOFII HISTORII LUDZKOŚCI. MYŚLI O FILOZOFII DZIEJÓW (1784–1791)

Księga piętnasta

II

V

GEORG WILHELM HEGEL - POŁOŻENIE GEOGRAFICZNE DZIEJÓW POWSZECHNYCH (ca 1825)

Podział

ERNST KAPP - FILOZOFICZNA LUB PORÓWNAWCZA GEOGRAFIA OGÓLNA (1845)

Niemcy

B. NARÓD A OTOCZENIE GEOGRAFICZNE

JOHANN GOTTLIEB FICHTE - ZAMKNIĘTE PAŃSTWO HANDLOWE (1800)

Potrzeby państwa jako samodzielnej całości przy całkowitym odizolowaniu od pozostałych części Ziemi

Sukces owych środków

ERNST MORITZ ARNDT - PAŃSTWO I OJCZYZNA [WYBÓR Z PISM POLITYCZNYCH] (1814)

O małych i wielkich państwach oraz o przyszłej konstytucji niemieckiej

GEORG LUDWIG WILHELM FUNKE - PANOWANIE AUSTRII NAD ŚRODKOWYMI PAŃSTWAMI NADDUNAJSKIMI I JEJ ROLA KRZEWICIELKI CHRZEŚCIJAŃSKO-GERMAŃSKIEJ KULTURY W KRAJACH WSCHODNICH JAKO JEJ MISJA DZIEJOWA (1851)

Geograficzne powiązania Austrii ze środkowym obszarem naddunajskim i jej ogólna pozycja polityczno-geograficzna w świecie

Światowe powołanie Austrii jako krzewicielki ducha niemieckiego w krajach wschodnich

PAUL ANTON DE LAGARDE - O TERAŹNIEJSZYCH ZADANIACH NIEMIECKIEJ POLITYKI (1853)

II. NARODZINY MITU WIELKIEJ PRZESTRZENI (1871–1918)

A. HOMO POLITICUS A PRZESTRZEŃ ŻYCIOWA

FRIEDRICH RATZEL - GEOGRAFIA POLITYCZNA (1897)

B. NIEMCY, POLSKA, MITTELEUROPA

ALFRED KIRCHHOFF - JAK POWSTAJĄ NARODY (1894)

Chcemy być jednym ludem, nie rozłączą niebezpieczeństwo nas ani niedola

ALFRED WEBER - ROZWAŻANIA NA TEMAT NIEMIECKIEGO POSŁANNICTWA (1915)

ERNST JÄCKH - „EUROPA ŚRODKOWA” JAKO ORGANIZM (1916)

FRIEDRICH NAUMANN - CO BĘDZIE Z POLSKĄ? (1917)

1. Niemcy i Polacy

4. Między mocarstwami

III. GEOPOLITYKA JAKO ZADANIE NARODOWE (1919–1939)

A. TEORETYCZNE PODSTAWY

ROBERT SIEGER - RÓŻNICE MIĘDZY WZROSTEM PAŃSTW I NARODÓW (1924)

OTTO MAULL - GEOGRAFIA POLITYCZNA (1925)

Wzrost i dobór naturalny

Walka o przestrzeń

Społeczność państw

KARL HAUSHOFER - GEOGRAFICZNE ZASADY POLITYKI ZEWNĘTRZNEJ (1927)

O GEOPOLITYCE (1931)

Czym jest geopolityka?

Zastosowanie zasad geopolitycznych w praktyce

GRANICE (1934)

PODSTAWY GEOPOLITYCZNE ZNIEKSZTAŁCENIA NIEMIECKIEJ PRZESTRZENI ŻYCIA; WAGA PRZESTRZENI JAKO ZADANIE POLITYKI (1934–1939)

Państwo i naród na swojej ziemi w przestrzeni

Pojemność państwowych przestrzeni życiowych

Wzmożone parcia ludności w wewnętrznej przestrzeni europejskiej

 

Granice narodu, państwa i granice obronne

Powstanie zachodniej granicy niemieckiej przestrzeni

Niemiecka wschodnia granica etniczna jako wyraz dynamiki wstecznej oraz reemigracji

Trzy główne linie naporu i ich sprzężenie ze Słowianami zachodnimi i ludami uralo-ałtajskimi

Od gór do morza: Alpy i wybrzeże morskie

Podział przestrzeni życiowej Niemców

Zagrożenia w przestrzeni

Przestrzeń i ruch (dynamika przestrzenna)

B. PRZEZWYCIĘŻENIE WERSALU

ERNST TIESSEN - WERSALSKI TRAKTAT POKOJOWY A GEOGRAFIA POLITYCZNA (1924)

Treść traktatu

1. Ustalanie granic

2. Naruszanie granic

Wyniki

ALBRECHT PENCK - NIEMIECKA ZIEMIA NARODOWA I KULTUROWA (1925)

FRIEDRICH NEUWERK - NIEMIECKA DROGA (1931)

Gospodarka jako forma

Zarobek dla samego zarobku

Rzesza189

Niemcy a Zachód

Niemieckie posłannictwo

ALBRECHT HAUSHOFER - EIN VOLK, EIN STAAT! JEDEN NARÓD, JEDNO PAŃSTWO! (1938)

Rozważania na temat struktury Wielkich Niemiec

IV. ILUZJA I RZECZYWISTOŚĆ (1939–1945)

KARL HAUSHOFER - GEOPOLITYCZNE SPEŁNIENIE TRÓJKĄTA (1940)

JOHANNES KÜHN - O SENSIE OBECNEJ WOJNY (1940)

1. Kwestia europejskiego Wschodu

2. Problem przywództwa w Europie

3. Brytyjski monopol światowy i jego przyszłość

ERICH OBST - IDEA WIELKIEJ PRZESTRZENI W PRZESZŁOŚCI I JAKO WIODĄCA MYŚL POLITYCZNA W NASZYCH CZASACH (1941)

Idea wielkiej przestrzeni w naszych czasach

ARTHUR FREIHERR VON KRUEDENER - KRAJOBRAZ I LUDZIE (1942)

Krajobraz i ludzie ogólnej przestrzeni wschodnioeuropejskiej

Wielokształtność wschodniej przestrzeni

Od cara Piotra do czasów dzisiejszych

V. PO SZOKU 1945 ROKU

A. NIEMCY JAKO PRZEDPOLE W BIPOLARNYM ŚWIECIE

JUNIUS ALTER - FATALIZM POŁOŻENIA ŚRODKA (1953)

Anglia i Europa

Rosja i Europa

Ameryka i Europa

Ameryka i Rosja

Europa i Azja

Marzenie o pokoju

Pokój ma wysoką cenę

KARL RODE - NIEMIECKA REUNIFIKACJA? (1955)

Niemcy przestały istnieć

Dobrobyt jest naszą pokusą

Groźba militarna to iluzja

Zachodni separatyzm oznacza katastrofę europejską

Bez lęku

FERDINAND FRIEDENSBURG - PRUSKOŚĆ I IDEA RZESZY W DZIESIĘĆ LAT PO UPADKU (1955)

Lata 1701 i 1871

Tylko połowa!

Świadomość państwowa

B. CO ZOSTAŁO Z GEOPOLITYKI

ADOLF GRABOWSKY - PRZESTRZEŃ I PAŃSTWO A HISTORIA. PODŁOŻE GEOPOLITYKI (1960)

Droga do myślenia przestrzennego. Przywiązanie człowieka do przestrzeni

Krytyka geopolityki

Przestrzeń naturalna i polityczna

Stosunek religii i mitów do przestrzeni

Wielka osobowość i polityk w stosunku do sił dziejowych, zwłaszcza do sił przestrzennych

Geopolityka jako dynamika przestrzeni

Predyspozycje do imperializmu

Błędne i poprawne rozumienie geopolityki. Manowce niemieckiej geopolityki

Geopolityka, a nie nauka normatywna

Ziemia jako czynnik produkcji

MICHAEL STÜRMER - KWESTIA NIEMIECKA JAKO PROBLEM EUROPEJSKI. SZCZEGÓLNA DROGA NIEMIECKIEJ HISTORII? (1984)

Szczególna droga

PETER GLOTZ - NIEMIECKO-CZESKIE DROBNOSTKI LUB MYŚLI POSTRZĘPIONE NA TEMAT EUROPY ŚRODKOWEJ (1986)

VI. PRZESTRZEŃ A POLITYKA W ZJEDNOCZONYCH NIEMCZECH PO 1990 ROKU

MICHAEL STÜRMER - GRANICE WŁADZY. NIEMIECKIE ZBLIŻENIA Z HISTORIĄ (1992)

Conditio Germaniae

Druga szansa

HEINZ BRILL - NIEMCY W OBRĘBIE GEOSTRATEGICZNYCH SIŁ WIELKICH MOCARSTW I SUPERMOCARSTW (1945–1990) (1993)

USA: zabezpieczenie przeciwległego brzegu

Balance of Power: podstawowa zasada brytyjskiej polityki

Francja: „Doktryna przedpola”

Związek Radziecki / Rosja: „Bezpieczeństwo poprzez ekspansję”

Europa Centralna: od „funkcji państw frontowych” do nowego środka

BIBLIOGRAFIA

Przypisy

PRZEDMOWA DO WYDANIA DRUGIEGO

Związki między przestrzenią a polityką sięgają czasów starożytnych i mimo rozwoju technologicznego nie straciły na znaczeniu. Myśl polityczna, koncentrująca się na wymiarze przestrzennym polityki, od czasów najdawniejszych kształtowała wyobrażenia decydentów i politycznie zaangażowane części społeczeństw. Niemieckie środowisko naukowe było jednym z pierwszych, które w sposób metodyczny zaczęło stosować wielkie syntezy geograficzno-historyczne, poszukując źródeł potęgi państwa na przestrzeni dziejów w podstawie geograficznej. U źródeł tworzenia nowego spojrzenia w nauce stało wyeksponowanie roli kilku czynników.

Jednym z kluczowych czynników było zaakcentowanie roli i wpływu przestrzeni na proces dziejowy. Po drugie emblematyzacja roli siły i rywalizacji w stosunkach międzynarodowych (idee geopolityczne wyprzedzały na tym polu nawet idee Darwina i Wallace’a; później ekstrapolowały darwinizm na grunt nauki o państwie i nauk o polityce). I wreszcie czynnik ostatni, czyli swoisty kult Realpolitik, podkreślenie roli makiawelizmu i pragmatyki w relacjach międzypaństwowych)*.

W pierwszej połowie XIX wieku fundamenty pod geopolitykę położyła przede wszystkim nauka niemiecka koncentrująca się m.in. na kształtowaniu „przestrzennej świadomości” społeczeństwa niemieckiego. Podwaliny pod koncepcję determinizmu geograficznego jako jednego z pierwszych paradygmatów geopolityki (z czasem w geopolityce zarzuconego dzięki dokonaniom m.in. francuskiej nauki) położyli wybitni niemieccy geografowie Karl Ritter i Adam Heinrich Dietrich von Bülow; następnie były one rozwijane przez takich klasyków geopolityki jak np. Friedrich Ratzel. Koncepcja Mitteleuropy do dziś oddziałuje na wyobraźnię kręgów intelektualnych wielu państw. Z kolei szkoła geopolityczna stworzona przez Karla Haushofera, skupiona m.in. wokół periodyku „Zeitschrift für Geopolitik”, zyskała współcześnie nowe życie dzięki recepcji w Federacji Rosyjskiej.

Antologia tekstów niemieckiej geopolityki w wyborze i opracowaniu Anny Wolff-Powęskiej i Eberharda Schulza stanowi wnikliwe spojrzenie nie tylko na myśl geopolityczną naszego zachodniego sąsiada, lecz także jest panoramą intelektualnych meandrów myśli europejskiej. Iluzja determinizmu geograficznego, mit „wielkiej przestrzeni”, ale i realne koncepcje geopolityczne do dziś żywe w świadomości społecznej, jak „Europa Środkowa”, zostały doskonale oddane na kartach niniejszej książki.

Jest to publikacja nadzwyczaj potrzebna nie tylko w polskim środowisku geopolitycznym, lecz także w szeroko rozumianym środowisku polskiej inteligencji i kręgach decyzyjnych. Pokazuje dogłębnie ewolucję niemieckiego myślenia o związkach przestrzeni oraz polityki i wskazuje – między wierszami – na możliwe wektory rozwoju niemieckiej myśli strategicznej i horyzontów politycznych elit intelektualnych tego kraju w XXI wieku. Jak pokazuje historia, niemieckie kody geopolityczne mają fundamentalne znaczenie nie tylko dla samych Niemiec i ich sąsiadów, lecz także dla systemu międzynarodowego. Choćby z tego powodu konieczne są w Polsce dogłębne studia nad problematyką tak trafnie podjętą przez Autorów niniejszego tomu.

 

dr Leszek Sykulski

prezes Polskiego Towarzystwa Geostrategicznego

ANNA WOLFF-POWĘSKA, EBERHARD SCHULZ - PRZESTRZEŃ I POLITYKA W NIEMIECKIEJ MYŚLI POLITYCZNEJ XIX I XX WIEKU

Wraz z załamaniem się zimnowojennego porządku pojawiła się z niezwykłym dotąd nasileniem w dyskusji politycznej oraz w żargonie potocznym retoryka geopolityczna. Ożywienie myślenia w kategoriach geopolitycznych obserwować można nie tylko w opisie i interpretacji stosunków międzynarodowych, systemu bezpieczeństwa i układu sił w literaturze amerykańskiej i zachodnioeuropejskiej, lecz również i przede wszystkim w Rosji, krajach byłego Związku Radzieckiego, Europie Środkowej i Środkowowschodniej. Renesans geopolityki i wskrzeszenie terminologii geopolitycznej w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych ma swe wielorakie i złożone przyczyny.

Powrót tematyki „przestrzeń i polityka” w nauce i dyskusji politycznej wiąże się głównie ze zmianą międzynarodowej konstelacji. Sięga korzeniami lat sześćdziesiątych, kiedy w bipolarnym systemie świata pojawiły się rysy. Radziecko-chiński konflikt i uznanie Chin przez USA za istotny czynnik światowej polityki uzewnętrzniły m.in. cały wymiar jej mocarstwowych komponentów. Coraz więcej symptomów kazało postrzegać Związek Radziecki w innych kategoriach: już nie jako największego, nieprzejednanego wroga ideologicznego Zachodu, lecz, używając terminologii brytyjskiego geografa Halforda Mackindera, jako eurazjatycki „kraj serca”, który, jak się zdawało, można było teraz teoretycznie ugodzić i zniszczyć od zewnątrz1. Wraz z zachwianiem się podstaw porządku określonego przez pat nuklearny znów nastąpiła zmiana paradygmatu mocarstwowej strategii, a przestrzeń objęta przez rywalizujące mocarstwa stała się przedmiotem analiz i ocen, dla których poszukiwano odmiennych kryteriów.

Geopolityka jako konstrukcja służąca do opisu i prognozowania stosunków międzynarodowych w aspekcie przestrzeni przeżywa koniunkturę za sprawą przeobrażeń w relacjach między USA a Europą. Stała się elementem praktyki politycznej i dyskursu politycznego wraz z nową sytuacją u progu lat osiemdziesiątych, kiedy Unia Europejska proklamowała swą wspólną politykę zagraniczną, zmusiła też do przemyśleń, w jakim stopniu ta nowa sytuacja wpłynie na zmianę amerykańskiej pozycji na arenie międzynarodowej. Jak zachowa się amerykański sojusznik w wypadku, kiedy Unia stanie się pewnego dnia pełnowartościowym partnerem, tym samym zaś potencjalnym konkurentem USA? Pytanie to nabrało dodatkowej aktualności po upadku Związku Radzieckiego, gdy Stany Zjednoczone pozostały jedynym globalnym mocarstwem. W dyskusjach amerykańskich lat dziewięćdziesiątych prawo obywatelstwa zyskała terminologia geopolityczna wspomagająca argumentację na rzecz rozwinięcia przywódczych zadań USA w polityce światowej.

Zjednoczenie Niemiec, dokonane wprawdzie w ramach Unii Europejskiej, wyzwoliło jednak polityczną fantazję i obawy – zarówno partnerów zachodnich, jak i obywateli w państwach postkomunistycznych – co do ewentualnego rozwoju pozycji Niemiec w środku kontynentu. Niemcy po raz pierwszy w dziejach otoczone są wieloma sąsiadami, z którymi łączy je przyjazna współpraca i dobre sąsiedztwo. Kategoria „środka”, hasła odgrywającego w klasycznej geopolityce podstawową rolę w interpretacji polityki zagranicznej, wykazała jeszcze raz swą magię. Ożyła dyskusja wokół „Europy Środkowej” (Mitteleuropa) i obawy związane z potencjałem zjednoczonych Niemiec, „kraju środka” w tym regionie Starego Kontynentu.

Nowe przesłanki zewnątrzpolityczne i gwałtowne przeobrażenia w centralnej oraz środkowowschodniej i południowo-wschodniej Europie angażują uwagę nauk politycznych i społecznych, teoretyków, strategów i praktyków polityki międzynarodowej. To, co dla geopolityki było zawsze głównym przedmiotem zainteresowań, mianowicie: geografia władzy, podziału wpływów i stref interesów, możliwości ekspansji terytorialnej – uległo zasadniczym przemianom. Obszary „bezpieczeństwa” znalazły się w odmiennej od dotychczasowej konstelacji. Wobec zamazania i zniknięcia dotychczasowych kryteriów podziału systemów, układu sił i interesów w Europie zaistniała potrzeba określenia na nowo rzeczywistości, w której żyjemy. Dla wielu geografów, teoretyków państwa, politologów pojawiła się więc pokusa i nowe możliwości opisu świata za pomocą kodu geopolitycznego. Nie bez znaczenia dla ożywienia zainteresowań współzależnością czynników geograficznych i polityki była okoliczność, iż wobec wszechobecnych zmian otaczająca nas rzeczywistość polityczna zarówno w wymiarze europejskim, jak i globalnym przestała być dla wielu zrozumiała. Nieokreślona wieloznaczność, jaka zdominowała międzynarodowe otoczenie oraz wielość niekontrolowanych zjawisk i procesów, to czynniki skłaniające do refleksji i stawiania nowych pytań.

Wzrost zainteresowania problematyką geopolityczną jest m.in. efektem gwałtownego rozwoju technik masowego rażenia, które wpłynęły w znacznym stopniu na relatywizację czasu i przestrzeni. Nawet bowiem najkorzystniej usytuowane pod względem geograficznym państwa nie są w stanie obronić swych obszarów przy obecnej strategii i technice prowadzenia wojen. Spowodowana tym zmiana kryteriów zagwarantowania bezpieczeństwa, jak również transnacjonalizacja gospodarki wytrąciły klasycznej geopolityce główne argumenty z ręki. Atut lub fatalizm położenia geograficznego, model podziału na mocarstwa lądowe i morskie – ulubiony temat geopolitycznych dywagacji, państwo autarkiczne, wszystko to utraciło rację bytu.

Jest swoistym paradoksem, że do odtabuizowania geopolityki i rehabilitacji terminologii geopolitycznej w interpretacji stosunków międzynarodowych doszło w okresie, kiedy tradycyjne kategorie geopolityczne, jak przestrzeń i położenie, uległy znacznej relatywizacji. Zjawiska i procesy ostatnich lat doprowadziły m.in. do znacznego zaniku dotychczasowej funkcji granicy, jednego z głównych filarów geopolitycznej kategoryzacji na sporym obszarze Starego Kontynentu. Wobec narastających tendencji integracyjnych wiele żywotnych problemów społecznych, gospodarczych i politycznych rozwiązuje się ponad granicami państwowymi. Fakt ten wpływa na stopniową zmianę w świadomości i myśleniu politycznym. Świat otwartych granic stał się nie tylko symbolem wolności. Na znacznym obszarze Europy tereny przygraniczne stały się obszarem wzajemnego przenikania idei i kultur, a także intensywnej współpracy.

Gwałtowny rozpad Związku Radzieckiego oraz Jugosławii dowiódł, iż demonizacja czynników geograficznych w opisie zjawisk politycznych, przy lekceważeniu podmiotowości człowieka, prowadzi na manowce. Okazało się bowiem, iż „wielki obszar”, uznawany przez klasyczną geopolitykę za gwarancję siły państwa, bynajmniej nie był wystarczającym czynnikiem podtrzymania bytu państwowego radzieckiego mocarstwa.

Wraz z zanikiem starego układu sił zmianie uległy geopolityczne punkty ciężkości. Koniec dominacji Rosji, która utraciła kontrolę nad „wielką przestrzenią”, konieczność rewizji mocarstwowych możliwości USA, spory o rolę zjednoczonych Niemiec w Europie i świecie, wszystko to sprawia, iż retoryka geopolityczna przeżywa koniunkturę. Ożywiają ją procesy globalizacji i regionalizacji. W dyskusjach politologicznych rodzą się pytania i wątpliwości obejmujące cały zakres tematyki określanej mianem geopolityki, geostrategii, geoekonomii. Wprawdzie „położenie”, „granice”, „obszar” utraciły dotychczasowe znaczenie jako argumenty w polityce międzynarodowej, uwagę badaczy i strategów politycznych przykuwają jednak zagadnienia planowania przestrzeni, poszukiwania nowych obszarów surowcowych, przezwyciężania podziałów na strefy biedy i bogactwa.

Godny zastanowienia jest fakt, iż do największego ożywienia myślenia w kategoriach przestrzennych doszło w Rosji, gdzie pojęcie „geopolityki” wykreślono na dziesiątki lat ze słownictwa politycznego. Otoczone 11 sąsiadami i graniczące z najludniejszym na świecie państwem chińskim na długości 4374 kilometrów państwo rosyjskie, o słabych strukturach centralnych, pogrążone od lat w głębokim kryzysie staje przed niezwykłej wagi pytaniami, na które szuka niespokojnie odpowiedzi: Gdzie leży Rosja? Jakie zajmuje miejsce w gwałtownie przeobrażającym się świecie?

Głębokie i różnorodne przeobrażenia dokonujące się na eurazjatyckiej przestrzeni pokazały dobitnie, iż w sferze konfliktów i zabiegów o pokojowe współżycie, ekspansji, represji i wyzwalania się spod obcej zwierzchności przestrzeń jest zmiennym produktem polityki. Wszystko, co wiąże się z przestrzenią, jest śladem historii i aktywności człowieka. Nie stanowi ona, jak chcieli tego geopolitycy, wielkości określającej w sposób deterministyczny wszelką politykę, lecz jest również przedmiotem subiektywnych skojarzeń, elementem fałszywych interpretacji i mistyfikacji.

Historia rozgrywa się w czasie i przestrzeni. Do przypomnienia tej banalnej prawdy skłania fakt, iż oczywista współzależność czynników geograficznych i działalności człowieka, a więc również polityki i stosunków międzynarodowych, stała się w przeszłości dla wielu twórców idei przedmiotem nadużyć i manipulacji. Ich efektem było wyniesienie geopolityki do rangi ideologii, która stała się w III Rzeszy jednym z filarów narodowosocjalistycznej polityki. Jej spektakularny awans dowiódł jednocześnie, iż najbardziej absurdalny produkt ludzkiej myśli i wyobraźni może w sprzyjających okolicznościach znaleźć praktyczne zastosowanie.

Geograficzne czynniki stanowiły zawsze elementarne podstawy i ramy dla rozwoju człowieka. Społeczeństwo i gospodarka nie rozwijają się w przestrzennej próżni. Położenie geograficzne, ukształtowanie terenu, klimat, bogactwa naturalne stanowią podłoże kształtujące w różnym stopniu człowieka, jego aktywność indywidualną, jak również na szczeblu społeczeństwa i państwa. Toteż geografia służyła od zarania dziejów jako jeden z elementów interpretacji historii i procesów dziejowych. W miarę rozwoju cywilizacyjnego człowiek, grupy etniczne, narody, w końcu państwa wykazywały większą dążność do podporządkowania sobie jednolitych geograficznie obszarów. Chęć zasiedlania nowych obszarów, ich wykorzystania w sensie ekonomicznym i kulturowym oraz politycznego podporządkowania stała się trwałym elementem aktywności społecznej człowieka.

Fakt, iż egzystencję człowieka, struktury społeczne i państwa definiujemy przez uporządkowanie w czasie i umiejscowienie w przestrzeni, uzasadnia zainteresowanie różnych nauk tym zakresem życia. Nauka od swego zarania zajmowała się geograficznymi uwarunkowaniami wielorakiej działalności człowieka, społeczeństw i państw. Opisy zależności między zachowaniem człowieka a otaczającą go naturą znaleźć można m.in. na kartach Biblii. Starożytni myśliciele podkreślali niejednokrotnie wpływ klimatu i usytuowania geograficznego na postawę i obyczaje ludów. Utwory Herodota, Hipokratesa, Arystotelesa dostarczają wielu przykładów potwierdzających takie dociekania. Źródła teorii klimatu sięgają V wieku przed Chrystusem. Między dwoma skrajnymi strefami klimatycznymi na północy i południu wyróżniano umiarkowaną, środkową, leżącą między nimi. Istotą teorii było stwierdzenie, iż upały i zimno prowadzą do skrajnie jednostronnych zachowań ludów. Im silniejsze, energiczniejsze jest ciało, tym bardziej ociężały jest duch. Umiarkowany klimat sprzyja zaś najbardziej optymalnemu wyposażeniu ludzi w cechy mieszane. Dlatego ludy żyjące w strefie środkowej są zarówno pod względem duchowym, jak i cielesnym najbardziej żywotne, analogicznie do zmiennego klimatu2. Ten rodzaj schematycznego wyjaśniania różnic między ludami i narodami należał do XVII wieku do podstawowego, obowiązującego kanonu wiedzy medycznej i etnograficznej. Przenikała ona również do literatury pięknej oraz innych dziedzin życia.

W średniowiecznych utworach poświęconych temu zagadnieniu przeplatają się elementy opisu i oceny działalności ludzkiej z teologiczno-mistycznym oraz przyrodniczo-geograficznym punktem widzenia. Wiedza geograficzna, kartografia w naturalny sposób służyły świeckim i duchownym władcom. Zapotrzebowanie na tę ostatnią wzrosło w okresie kształtowania się i rozwoju państw, by osiągnąć apogeum w czasach ekspansji kolonialnej. Na przyrodniczo-pozytywistyczny obraz świata obowiązujący w XIX wieku znaczny wpływ wywarła m.in. osadzona w astrologicznym kontekście i sformułowana w wieku XVI teoria wpływu czynników geograficznych na polityczne życie państwa Jeana Bodina, jednego z najwybitniejszych francuskich teoretyków państwa. Wydana w tymże czasie przez Williama Petty’ego Political Anatomy, będąca szczegółowym opisem geograficzno-politycznych współzależności, przyczyniła się do znacznej intensyfikacji zainteresowań tym problemem.

Znaczne ożywienie zainteresowań wpływem naturalnych czynników na życie narodów i państw przyniosło oświecenie. Na determinujące działanie natury zwracał uwagę jeden z czołowych teoretyków epoki, Charles de Montesquieu. W swej teorii środowiska podnosił rolę klimatu jako siły określającej polityczne działanie człowieka. Polityczne struktury postrzegał jako rezultat, „płód” ziemi, na której żyją narody, i form gospodarczych, które można na jej gruncie rozwinąć. Montesquieu nie negował wprawdzie wpływu innych czynników, stwierdzał jednak z przekonaniem w 1748 roku, iż „królestwo klimatu jest najważniejsze z wszystkich królestw”3.

Wykorzystując jego ustalenia, Anne-Robert-Jacques Turgot, francuski encyklopedysta, rozwinął w 1750 roku dyscyplinę, która później zaistniała jako geografia polityczna. Mimo intensywnego procesu sekularyzacyjnego w XVIII wieku geografia pozostała jeszcze niemal przez całe stulecie związana w pewien sposób z teologią. Za ewidentny produkt oświecenia należy jednak uznać postrzeganie państwa jako obszaru jednoznacznie określonego przez granice i związku wyznaczonego przez terytorialność. Intensywnie poświęcił się temu zagadnieniu teolog niemiecki Anton Friedrich Büsching, który w opracowaniu Neue Erdbeschreibung (od 1754 roku osiem wydań), stanowiącym przez długie lata standardowe, a zarazem pionierskie dzieło, sformułował zalecenia dla regentów, polityków i podróżników. Zachęcał ich w nim do poznawania własnych, sąsiednich i obcych obszarów celem wykorzystania wiedzy geograficznej w praktycznym, politycznym i gospodarczym działaniu.

Wiek XIX przyniósł niezwykłe ożywienie badań geograficznych i rozbudowę poszczególnych dyscyplin tej nauki. Jednocześnie wzrost aspiracji do tworzenia i rozwoju państw narodowych w Europie spowodował lawinowe jak na owe czasy zainteresowanie problematyką uwarunkowań geograficznych państwa i możliwością ich wykorzystania dla wzmocnienia siły narodów. Burzliwy rozwój kapitalizmu w drugiej połowie XIX wieku w zachodniej Europie i związane z nim procesy przyczyniły się do intensyfikacji badań dotyczących naturalnych granic państw, geografii bogactw naturalnych, kulturowych uwarunkowań polityki zagranicznej i stosunków międzynarodowych. Geografia należała do najbardziej nadużywanych dyscyplin naukowych w epoce wyścigu o zdobycie zamorskich terytoriów. Narastające u progu XX wieku sprzeczności imperializmu, walka o kolonie i nowe rynki zbytu, jak i nasilająca się propaganda różnych partii politycznych i organizacji, upowszechniająca konkurencyjną walkę w świecie, wszystko to sprawiło, iż zagadnienia geografii politycznej, w szczególności zaś problem granic, dostępu do morza, pozyskania bogactw surowcowych, znalazły się w centrum uwagi i dyskusji najbardziej rozwiniętych państw.

W atmosferze dynamicznego rozwoju życia społeczno-politycznego (rozwój partii politycznych, czasopiśmiennictwa, prasy), rozkwitu wielu badań i odkryć naukowych korzystne podłoże dla siebie znalazła geopolityka, ideologia będąca efektem równoległego zainteresowania państwem ze strony geografii, biologii, nauk społecznych. Pojęciem tym posłużył się po raz pierwszy szwedzki prawnik Rudolf Kjellén, kiedy w 1899 r. rozpoczął serię publikacji artykułem na temat politycznych granic Szwecji. Ten germanofil i zagorzały wróg Rosji pojmował geopolitykę jako naukę o państwie, rozumianym jako zjawisko przestrzenne4. „Odkrycia” szwedzkiego uczonego padły na korzystny grunt. Spełniały bowiem oczekiwania elit tych państw, które zaangażowane były w walkę o nowy podział świata na przełomie XIX i XX wieku. Geopolityka stała się przedmiotem zainteresowania badaczy różnych dyscyplin m.in. w USA, Wielkiej Brytanii, we Francji. Nigdzie jednak nie została wyniesiona ona w takim stopniu do rangi ideologii uzasadniającej politykę zagraniczną państwa jak w Niemczech. Autorzy niniejszego tekstu podjęli próbę odpowiedzi na pytanie, jakie przesłanki legły u podłoża tego zjawiska? Jaką drogę odbyła myśl geopolityczna w Niemczech? Jakie były jej konsekwencje?