Transformacja energetyczna

Tekst
0
Recenzje
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa



Projekt okładki i stron tytułowych: Piotr Fedorczyk

Zdjęcia na okładce: KChodorowski, xiaoliangge, Mike Mareen, shutterfil77/ Adobe Stock

Wydawca: Adam Filutowski

Koordynator ds. redakcji: Adam Kowalski

Redaktor: Paweł Wielopolski, Joanna Forysiak

Produkcja: Mariola Grzywacka

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN: Michał Latusek

Recenzent: dr hab. Mariusz Ruszel, profesor Politechniki Rzeszowskiej

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Publikacja dofinansowana przez Instytut Nauk Politycznych

i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Jagiellońskiego

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA Warszawa 2021

ISBN 978-83-01-21851-5

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2021r. (Wydanie I)

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288; infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

SPIS TREŚCI

Wykaz skrótów

Wstęp

1. Zagadnienia teoretyczne

1.1. Historia i znaczenie odkrycia energii elektrycznej

1.2. Teoria realizmu i liberalizmu w badaniu transformacji energetycznej

1.2.1. Liberalizm

1.2.2. Realizm

1.3. Strategia działań państw w ujęciu teorii geopolityki i geoekonomii

1.3.1. Geopolityka

1.3.2. Geoekonomia

1.4. Pojęcie przestrzeni

1.5. Polityka transformacji energetycznej

1.5.1. Kategorie bezpieczeństwa w analizie transformacji energetycznej

1.5.2. Transformacja energetyczna

Podsumowanie i wnioski

2. Polityka energetyczna w Unii Europejskiej

2.1. Bilans energetyczny Unii Europejskiej

2.1.1. Konsumpcja energii

2.1.2. Produkcja energii

2.1.3. Import i eksport energii

2.2. Fundamenty europejskiej polityki energetycznej

2.2.1. Okres 1952–1973

2.2.2. Okres 1973–1988

2.2.3. Okres 1988–2000

2.2.4. Okres od 2000 roku

2.3. Polityka transformacji energetycznej Unii Europejskiej

2.3.1. Założenia polityki klimatyczno-energetycznej

2.3.2. Liberalizacja europejskich rynków energii

2.4. Filary polityki energetycznej Unii Europejskiej

2.4.1. Efektywność energetyczna

2.4.2. Odnawialne źródła energii

2.4.3. Koncepcja unii energetycznej

Podsumowanie i wnioski

3. Transformacja energetyczna w państwach regionu DACH

3.1. Transformacja energetyczna w państwach DACH

3.2. Transformacja energetyczna w Niemczech

3.2.1. Uwarunkowania polityki energetycznej

3.2.2 Płaszczyzna prawno-instytucjonalna

3.2.3. Płaszczyzna gospodarcza

3.2.4. Płaszczyzna społeczna

3.3. Transformacja energetyczna w Austrii

3.3.1. Uwarunkowania polityki energetycznej

3.3.2. Płaszczyzna prawno-instytucjonalna

3.3.3. Płaszczyzna gospodarcza

3.3.4. Płaszczyzna społeczna

3.4. Transformacja energetyczna w Szwajcarii

3.4.1. Uwarunkowania polityki energetycznej

3.4.2. Płaszczyzna prawno-instytucjonalna

3.4.3. Płaszczyzna gospodarcza

3.4.4. Płaszczyzna społeczna

Posumowanie i wnioski

4. Region DACH wobec transformacji energetycznej

4.1. DACH w teorii regionalizmu

4.2. Obszary współpracy państw DACH w energetyce

4.2.1. Koncepcja Przemysłu 4.0 i digitalizacja energetyki

4.2.2. Rozwój infrastruktury przesyłowej i sieci inteligentnych

4.2.3. Magazyny energii w trójnarodowej współpracy

4.2.4. Projekt pilotażowy miast efektywnych energetycznie

4.3. Region DACH+L – polityka energetyczna Liechtensteinu

4.3.1. Struktura bilansu energetycznego

4.3.2. Płaszczyzna prawno-instytucjonalna

4.3.3. Płaszczyzna gospodarcza

4.3.4. Płaszczyzna społeczna

Podsumowanie i wnioski

Zakończenie i konkluzje

 

Aneks A: Tabele porównawcze państw regionu DACH

A. Geografia

B. Populacja

C. Ekonomia

D. Energia

E. Transport

Aneks B: Mapy

A. Mapa państw regionu DACH+L

B. Mapy topograficzne państw regionu DACH

Bibliografia

O Autorce

Przypisy

Wykaz skrótów


ACER – Agencja ds. Współpracy Organów Regulacji Energetyki
CO2 eq – równoważnik dwutlenku węgla
DACH – region obejmujący Niemcy, Austrię i Szwajcarię
EEX – Europejska Giełda Energii
ENTSO-E – Europejska Sieć Operatorów Systemów Przesyłowych Energii Elektrycznej
ETSO – Stowarzyszenie Europejskich Operatorów Systemów Przesyłowych
EURATOM – Europejska Wspólnota Energii Atomowej
EWWiS – Europejska Wspólnota Węgla i Stali
GATT – Układ Ogólny w sprawie Taryf Celnych i Handlu
GW – gigawat
ISO – niezależny operator systemu
ITO – niezależny operator przesyłowy
kWh – kilowatogodzina
MW – megawat
OZE – odnawialne źródła energii
PJ – petadżule
TPA – zasada dostępu dla podmiotów trzecich
TSO – operator systemu przesyłowego
TWh – terawatogodzina
UE – Unia Europejska
Wp – wat pik
WTO – Światowa Organizacja Handlu

Wstęp

Zagadnienie transformacji energetycznej (ang. energy transition, niem. Energiewende) nawiązuje do trwającego współcześnie trendu przemian w sektorze energetycznym w skali globalnej polegającego na rezygnacji z paliw kopalnych w produkcji energii elektrycznej i zastąpieniu ich bezemisyjnymi i odnawialnymi źródłami energii (OZE). Znaczenie tego trendu jest współcześnie bardzo istotne z kilku przyczyn, z których można wskazać wyłanianie się nowego paradygmatu dotyczącego rozwoju współczesnych cywilizacji. Chodzi bowiem nie tylko o przeobrażenia prawno-instytucjonalne i przemiany w strukturze gospodarczej, ale także o zmiany w świadomości społeczeństw i nowy język opisu rzeczywistości przez pryzmat polityki energetycznej determinowanej przez dwa główne czynniki: środowisko i nowe technologie. Zakres transformacji energetycznej obejmuje wszystkie kluczowe obszary rzeczywistości: państwo, gospodarkę i społeczeństwo. W publikacji ograniczono zakres tematyczny do energii elektrycznej. W ten sposób możliwa jest rzetelna analiza poszczególnych etapów procesu transformacji oraz jego porównanie w państwach regionu DACH.

Analizy przeprowadzone w książce dotyczące procesu formułowania i wdrażania polityki energetycznej nowego typu opierają się na przykładzie trzech państw: Republiki Federalnej Niemiec, Republiki Austrii i Konfederacji Szwajcarskiej. Niemcy należą do europejskich pionierów w zakresie transformacji energeelektrycznej, realizowanej dzięki odpowiedniej strategii politycznej. Austria postawiła na rozwój nowych technologii w obszarze OZE, które mają wspierać transformację energetyczną w tym państwie. Sytuacja Szwajcarii jest szczególna z uwagi na brak członkostwa w Unii Europejskiej, ale ze względu na centralne położenie w Europie odgrywa ona kluczową rolę w przesyle energii, a w konsekwencji jest ściśle powiązana z systemem energetycznym UE.

Niemcy, Austria i Szwajcaria tworzą umowny region, tzw. DACH, który nie jest zinstytucjonalizowaną wspólnotą, ale opiera się na dużo głębszych więziach nieformalnych. Region ten stanowi wspólny obszar gospodarczy i językowy, a państwa wchodzące w jego skład łączy wysoki poziom rozwoju cywilizacyjnego i gospodarczego oraz sąsiedztwo geograficzne. Wspólnota języka, wzmacniana poprzez podobną kulturę i tradycję, niweluje bariery komunikacyjne, które stanowią podstawę współpracy gospodarczej będącej celem zbliżenia między państwami DACH[1].

Również przyjęte rozwiązania systemu politycznego i sposób organizacji państwa stanowią element spajający region DACH. Niemcy powstały jako jedno państwo ze zjednoczenia wielu pomniejszych krajów, co dziś odzwierciedla podział na landy o rozbudowanych kompetencjach. Podobny zdecentralizowany system organizacji państwa występuje w Austrii. Najwyraźniej ten model jest widoczny w Szwajcarii, która historycznie stanowi konfederację gmin. We wszystkich trzech państwach poziom administracji lokalnej charakteryzuje silna i relatywnie szeroka autonomia. Również podobna jest geneza formowania tych państw w następstwie wyzwań gospodarczych oraz tych związanych z bezpieczeństwem[2]. Ten model organizacji państwa, charakteryzujący Niemcy, Austrię i Szwajcarię, dobrze wpisuje się w paradygmat nowej polityki energetycznej, która zakłada decentralizację energetyki i duże zaangażowanie lokalne w jej rozwój.

Państwa regionu DACH wypracowały nieformalny model współpracy, który opiera się na umownej koordynacji działań i porozumieniu oraz funkcjonuje pomimo braku oficjalnych dokumentów i umów dotyczących kierunku całościowej wspólnej polityki. Obszar sektora energetycznego dobrze odzwierciedla tę współpracę, która ma na celu realizację własnych interesów państw regionu DACH. Ten aspekt wchodzi w zakres zagadnień, których analiza została podjęta w dalszej części książki.

To także odróżnia region DACH od takich wspólnot jak Grupa Wyszehradzka (V4). V4 również funkcjonuje jako nieformalne zrzeszenie państw Europy Środkowo-Wschodniej bazujące na podobieństwie kulturowo-historycznym i wspólnych celach. W odróżnieniu od DACH nazwa „Grupa Wyszehradzka” jest oficjalnie przyjęta, a działalność Grupy przejawia się w ramach regularnych spotkań politycznych, na których uzgadniana jest wspólna polityka państw wchodzących w skład V4. Niemniej faktyczne działania państw tworzących V4 wielokrotnie charakteryzowała niekonsekwencja wobec przyjętych założeń dyktowana przewagą partykularnych interesów narodowych.

W regionie DACH nie ma podobnych ustaleń podejmowanych na najwyższych szczeblach politycznych pomiędzy przedstawicielami władzy, co wyklucza oskarżenie o niekonsekwencję w realizacji wspólnych celów politycznych. Jednak daje się zauważyć, że polityka Niemiec, Austrii i Szwajcarii charakteryzuje spójność, gdyż państwa te łączy faktyczne podobieństwo celów, a współpraca niesie dla nich realne korzyści. Obszar polityki energetycznej stanowi doskonałe odzwierciedlenie takiej kooperacji. Ponadto zakorzenione w społeczeństwach tych państw poszanowanie norm prawnych determinuje relacje oparte na wzajemnym zaufaniu.

Ramy czasowe niniejszej książki skoncentrowane są na współczesnych zjawiskach występujących w wybranych państwach, tj. od początku rozpoczęcia przez nie transformacji energetycznej, mniej więcej od lat 90. XX wieku, z uwzględnieniem stanu prawnego do 2018 roku. Na potrzeby analizy przyjmuje się umownie za moment rozpoczęcia transformacji energetycznej w każdym z omawianych państw okres, w którym ukazały się pierwsze akty prawne nawiązujące do krajowej polityki energetycznej. W celu zaprezentowania specyfiki państw w pracy została przybliżona charakterystyka historyczna rozwoju sektora energetycznego, który zdeterminował moment zwiększonego zapotrzebowania na energię elektryczną wskutek powszechnej elektryfikacji kraju w XX wieku. Z kolei analiza perspektyw rozwoju na przyszłość będzie się odnosić do 2050 roku, a zatem obejmie maksymalny okres, do którego odwołują się strategie energetyczne badanych państw.

Celem książki jest zbadanie transformacji sektora energetycznego na podstawie analizy polityk energetycznych Niemiec, Austrii i Szwajcarii. Nowatorski charakter książki polega na przekrojowej analizie procesu transformacji z wyszczególnieniem wszystkich najważniejszych zagadnień podlegających przebudowie wraz z rozwojem nowej polityki w sektorze energii. Pomimo ograniczenia badań do energii elektrycznej proces transformacji energetycznej został poddany kompleksowej analizie w obszarze produkcji, przesyłu i dystrybucji oraz konsumpcji.

Należy dodać, że zakres książki obejmuje badania trzech państw, które stanowią umownie jeden region i obecnie należą do jednych z najbardziej zaawansowanych w procesie transformacji energetycznej, stąd ich obserwacja oraz analiza ich doświadczeń stanowią cenny wkład w rozwój nauki w dziedzinie coraz bardziej popularnej transformacji energetycznej. Równocześnie specyfika każdego z państw pozwala na porównanie metod i sposobów implementacji różnych narzędzi i rozwiązań, które w efekcie służą temu samemu celowi, jakim jest transformacja energetyczna.

Szczególne znaczenie mają płynące z przeprowadzonych badań wnioski dla tych państw europejskich, których sektor energetyczny pozostaje wciąż jeszcze nierozstrzygniętą kwestią co do formy jego dalszego rozwoju. Wyniki zaprezentowane w książce stanowią nową wiedzę, która może ułatwić lepsze zrozumienie instrumentów wykorzystywanych w polityce energetycznej oraz procesach transformacji energetycznej przez najbardziej konkurencyjne i innowacyjne gospodarki w Europie, co stanowi o nowatorskim charakterze pracy. Zagadnienia związane z polityką energetyczną należą do stosunkowo nowego obszaru nauk o polityce, a ich znaczenie współcześnie szybko rośnie, stąd też prezentowana praca ma istotną wartość dla nauki. Ponadto książka ma na celu wyjaśnienie zagadnień i uporządkowanie wiedzy – w granicach dziedziny nauk społecznych – o zmieniającym się świecie w dzisiejszej dobie oraz zachodzących w nim procesach politycznych z perspektywy rosnącego znaczenia systemu energetycznego.

Problem badany w książce odnosi się do pewnego rodzaju dwubiegunowości działań państw promujących transformację energetyczną, zasadzającej się na wykorzystaniu wartości ekologicznych do realizacji narodowych interesów. Cele transformacji, takie jak podnoszenie bezpieczeństwa energetycznego oraz ochrona środowiska, stanowią niezaprzeczalnie istotne priorytety i wyzwania w rozwoju współczesnych państw, są jednak sprzeczne we wskazywanych kierunkach rozwoju. Faktem jest, że równocześnie wraz z postępem procesu transformacji następują zmiany na gruncie gospodarczym przyczyniające się do rozwoju nowych gałęzi przemysłu wraz z zapotrzebowaniem na innowacyjne technologie.

 

Konieczność wdrażania nowych inwestycji stanowi uzasadnienie dla podnoszenia podatków i innych opłat ponoszonych przez obywateli. W efekcie odpowiednio stymulowana korzystnymi regulacjami prawnymi i subsydiami gospodarka państwowa rozwija się i wzmacnia swoją konkurencyjność na arenie międzynarodowej. Państwa będące pionierami w zakresie innowacji OZE sprzedają potrzebne instalacje i wiedzę (ang. know-how) tym krajom, które znajdują się na początku transformacji. Sama koncepcja transformacji energetycznej nie może zostać odrzucona przez państwa o innym modelu sektora energetycznego, ponieważ na arenie międzynarodowej jest to postrzegane jako brak wsparcia dla ochrony środowiska i klimatu.

Autorka podejmuje się analizy przyczyn i celów, dla których została opracowana polityka transformacji energetycznej, a których upatruje głównie w państwowych interesach gospodarczych. Obecnie istotę procesu transformacji energetycznej upatruje się w odważnych koncepcjach politycznych kształtujących społeczną świadomość i ramy prawne stymulujące rozwój nowych technologii, co stanowi odwrócenie wektora znanego np. w rewolucji przemysłowej, w której to rozwój wiedzy i technologii wpływa na zmiany kierunku rozwoju gospodarczego i cywilizacyjnego na świecie.

Celem książki jest analiza i wyjaśnienie wyżej sformułowanego problemu badawczego, a w dalszej kolejności uzupełnienie braków w literaturze naukowej, jakie zostały stwierdzone na podstawie przeprowadzonych przez autorkę badań wstępnych w postaci kwerendy. Stwierdzone braki w zakresie analizy problematyki transformacji energetycznej były jednym z powodów podjęcia tej tematyki przez autorkę. Przekrojowa analiza polityki transformacji energetycznej w państwach regionu DACH nie została dotychczas podjęta w polskiej literaturze przedmiotu. Natomiast w źródłach niemieckojęzycznych temat jest poruszany wybiórczo i dotyczy pojedynczych elementów tej transformacji.

W literaturze naukowej na temat transformacji energetycznej wyraźnie dostrzegalna jest dominacja opracowań dotyczących Niemiec i ich polityki wewnętrznej w tym zakresie. Z uwagi na rozbudowaną strategię promocyjno-informacyjną na skalę międzynarodową Niemcy są postrzegane jako model polityki transformacji energetycznej. Dominująca większość publikacji naukowych odnosząca się do tego zagadnienia poddaje analizie przede wszystkim to państwo. Natomiast szczególnie zaniedbana pod względem naukowej analizy jest Szwajcaria. Przyczyn tego stanu rzeczy można upatrywać głównie w jej braku członkostwa w UE. Jest to błąd z uwagi na strategiczne znaczenie tego państwa i jego niewątpliwą przynależność regionalną do Europy. Zważywszy na ekonomiczne podstawy UE oraz powiązania Szwajcarii z gospodarczymi strukturami Unii, uwzględnianie tego państwa staje się koniecznością. Poza tym Szwajcaria i Austria mierzą się z problemami, których sposób rozwiązania będzie szczególnie interesujący dla państw znajdujących na samym początku drogi transformacji energetycznej, w tym Polski.

Niniejsza książka ma na celu wniesienie wkładu do dotychczasowych badań i poszerzenie wiedzy nauk społecznych poprzez kompleksową analizę procesu implementacji polityki energetycznej w obszarze geopolitycznego regionu tworzonego nie tylko przez Niemcy, ale dla przeciwwagi i porównania także przez Austrię i Szwajcarię. Zamiarem autorki było uzupełnienie dostrzeżonych luk w literaturze naukowej oraz podjęcie się rozwiązania zaobserwowanego problemu. W ten sposób autorka chciała przyczynić się do wniesienia nowej wiedzy do dziedziny nauk społecznych.

Do przyczyn podjęcia tego tematu należy chęć zaproponowania nowatorskiego podejścia do zaobserwowanych problemów badawczych oraz uzupełnienia wiedzy teoretycznej o nowe fakty i wyjaśnienia. Motywem leżącym u podstaw książki była chęć przeprowadzenia badań, które będą służyć wzbogaceniu nauki i społeczeństwa wiedzą na temat współczesnych zjawisk.

Uzasadnieniem dla rozpoczęcia badań w ramach tej tematyki jest również rosnące znaczenie polityki energetycznej oraz strategiczny wymiar jej wpływu na budowę silnej i konkurencyjnej gospodarki. Istotnym powodem podjęcia tej tematyki badawczej jest również jej aktualność i znaczenie dla współczesnego świata. Energia (zarówno elektryczna, jak i cieplna) stanowi element warunkujący istnienie współczesnych cywilizacji, będący podstawą ich funkcjonowania i rozwoju. Na świecie istnieje coraz mniej obszarów bez dostępu do energii, dla których wdrażane są programy walki z ubóstwem energetycznym. Nie bez znaczenia jest również zainteresowanie autorki badanym zagadnieniem oraz specyfiką państw regionu DACH, które warunkuje motywację do przeprowadzenia pogłębionych badań w tym obszarze.

Kwerenda istniejącej literatury badawczej wskazuje, że dotychczas nie powstały pozycje, które w sposób kompleksowy ujmują problem Energiewende w perspektywie wykraczającej poza obszar pionierskich w tym temacie Niemiec. Z punktu widzenia literatury zarówno polskiej, jak i zagranicznej dużym zaniedbaniem charakteryzują się zagadnienia związane z polityką energetyczną Austrii i Szwajcarii.

Kompleksowym ujęciem transformacji energetycznej Niemiec z punktu widzenia bezpieczeństwa zajęli się Beata Molo (2013) oraz Carol Hager i Christoph Stefes (2016). Zaś o szansach powodzenia Energiewende w Niemczech pisali Manfred Popp (2013) oraz Craig Morris i Martin Pehnt w analizie dla Fundacji im. Heinricha Bölla (2012). Z kolei geneza transformacji energetycznej w ujęciu prawno-instytucjonalnym została opracowana przez Elke Brunsa, Dörte Ohlhorsta i in. (2011). Bezpieczeństwo energetyczne Niemiec z perspektywy polityki zagranicznej tego państwa opisał Frank Umbach (2007). Polityka zagraniczna Niemiec jest warta bliższej uwagi w kontekście analizy celów polityki energetycznej oraz ogólnej polityki zagranicznej tego państwa. Na tym polu należy odnieść się do prac Erharda Cziomera (2002, 2008, 2010). W odniesieniu do nowych zagadnień społecznych proces budowy demokracji energetycznej w toku Energiewende opisali Craig Morris i Arne Jungjohann (2016).

Z perspektywy systemu politycznego analizę polityki energetycznej w Austrii przeprowadził Alois F. Geyrhofer (2012). Stefan Schleicher i Angela Köppl (2014) podjęli w swoim raporcie analizę ekonomiczną perspektywy austriackiej strategii energetycznej, podkreślając specyfikę Austrii w implementacji Energiewende. Warta uwagi jest analiza Austriackiego Instytutu Badań Gospodarczych, w której przedstawiono możliwe scenariusze rozwoju i wyzwania stojące przed austriackim sektorem energii na podstawie rządowej strategii energetycznej (Kratena i in., 2014). Perspektywy rozwoju energetyki w Austrii, a potem scenariusze do 2050 roku, wraz z wyzwaniami stojącymi przed krajową gospodarką, zaprezentował w raportach Austriacki Instytut Badań Gospodarczych (2013, 2014). Godna uwagi jest rządowa strategia Der Weg zum Innovation Leader. Strategie der Bundesregierung für Forschung, Technologie und Innovation (2011), w której silnie zaakcentowano austriacki rozwój w obszarze najnowszych technologii.

Beat Hotz-Hart, Daniel Schmuki Patrick Dümmler (2006) poświęcili część swojej książki na charakterystykę rynku energii i politykę energetyczną Szwajcarii. Jens Lundsgaard-Hansen (2013) analizuje historię szwajcarskiej polityki energetycznej, a także okoliczności powstania i założenia najnowszej strategii energetycznej. Godne uwagi jest także opracowanie poświęcone finansowaniu transformacji energetycznej w Szwajcarii (Tobias Reichmuth 2014), w którym został poruszony też temat integracji szwajcarskiej energetyki z Unią Europejską oraz omówione zostały ogólne zagadnienia związane z implementacją Energiewende. Maya Jegen (2009) poruszyła w artykule naukowym problem integracji szwajcarskiego i europejskiego rynku energii z perspektywy unijnej polityki zarządzania rynkiem. Natomiast proces i konsekwencje liberalizacji rynku energii w Szwajcarii w zestawieniu z wybranymi państwami Unii Europejskiej charakteryzuje raport instytutu Swiss Economis autorstwa Urs Trinknera, Ivo Scherrera, Iriny Martin (2015). Analizę szwajcarskiej strategii energetycznej do 2050 roku z perspektywy instytucjonalnej i ekonomicznej podjęła grupa badaczy z Instytutu Badań Gospodarczych w Basel (2013). Potencjał, ale i ograniczenia rozwoju sektora elektromobilności, wynikającego bezpośrednio z idei transformacji energetycznej, w Szwajcarii opisali Peter de Haan i Rainer Zah (2013).

Z zakresu trójstronnej współpracy państw DACH powstał z inicjatywy Economie Suisse, szwajcarskiego WWF oraz kantonu Aargau projekt zakończony raportem (2013) dotyczącym realizacji celów transformacji energetycznej w tych państwach. Raport ze współpracy w obszarze hydroenergetyki i magazynów energii utworzyli naukowcy z Centrum Nauk o Energii (2014). W zakresie regionalnej współpracy sporządzono także raport z projektu rozwoju przestrzennego obszaru DACH z uwzględnieniem walorów środowiskowych i przyszłych inwestycji energetycznych (Leitvorstellungen und Planungsprinzipien DACH+. Zukunft der Raumentwicklung im Grenzraum von Deutschland, Österreich, Schweiz und Liechtenstein, 2014).

Wiele interesujących faktów dotyczących polityki energetycznej na temat trendu transformacji sektora energii przedstawia literatura z zakresu badań nad teorią pojęcia transformacji. Należy zwrócić uwagę na pozycję charakteryzującą bezpieczeństwo energetyczne autorstwa Gerharda Bartodzieja i Michała Tomaszewskiego (2009), a także monografię analizującą je w ujęciu administracyjno-prawnym Michała Domagały (2008). Z kolei Tomasz Młynarski i Marcin Tarnawski (2016) prześledzili rozwój i znaczenie źródeł energii dla bezpieczeństwa energetycznego.

W ujęciu gospodarczym zagadnienie transformacji energetycznej zostało kompleksowo omówione przez Bernda Heinsa i Christians Behrensa (2016) oraz Thomasa Kästnera i Andreasa Kießlinga (2016). Natomiast zagadnienia techniczne odnawialnych źródeł energii omówili Detlef Stolten i Viktor Scherer (2013). Jedyna dotychczas opublikowana książka, która ujmuje w sposób kompleksowy tematykę transformacji energetycznej, nawiązując do aspektów ekonomicznych, gospodarczych i politycznych w perspektywie jedenastu państw została wydana pod redakcją Mariusza Ruszela, Tomasza Młynarskiego i Adama Szurleja przez Instytut Polityki Energetycznej im. I. Łukasiewicza (2017). Warta uwagi jest również publikacja Georga Etscheita (2016), która zwraca uwagę na szkodliwe dla środowiska aspekty procesu transformacji energetycznej.

Również niezwykle użyteczne dla badań nad transformacją energetyczną są studia w zakresie ekonomii politycznej. Kompleksowa analiza międzynarodowych rynków energii w ujęciu ekonomicznym, z wyszczególnieniem najważniejszych elementów, została przeprowadzona przez Carol A. Dahl (2004). Z kolei Maria Kopsakangas-Savolainen i Rauli Svento (2012) podjęli się badania konkurencyjności w kontekście perspektyw rozwoju odnawialnych źródeł energii i zagadnieniom regulacji rynków energii. Natomiast Douglas R. Bohi i Michael A. Toman (1996) poruszyli temat bezpieczeństwa energetycznego jako argumentu dla interwencjonizmu państwowego.

Zagadnienia powiązań kwestii bezpieczeństwa oraz aspektów gospodarczych w odniesieniu do polityki energetycznej zostały podjęte w publikacji pod redakcją Sławomira Juszczyka i Márii Petrufovej (2013). Pod kątem znaczenia surowców interesujące prace opublikowali Rafał Ulatowski (2014), a także Anna Borek i Hanna Rutkiewicz (2018). W ujęciu koncepcji geopolityki należy zwrócić uwagę na książkę pod redakcją Marka Ilnickiego, Łukasza Nowakowskiego i Igora Protasowickiego (2017).

Kluczowe znaczenie mają państwowe dokumenty określające ramy transformacji energetycznej, jej założenia i cele, określane jako strategie energetyczne: Niemiec (niem. Energiekonzept 2050), Austrii (niem. Energiestrategie Österreich (2020)) i Szwajcarii (niem. Energieperspektiven 2050). Poza nimi jako podstawy transformacji należy traktować ustawy regulujące obszar elektroenergetyki, jak austriacka ustawa o gospodarce elektroenergetycznej i organizacji (niem. Elektrizitätswirtschafts- und -organisationsgesetz 2010 und Energie-Control-Gesetz – EIWOG), szwajcarska Ustawa o Energii (niem. Energiegesetz – EnG) czy niemiecka Ustawa o Energiach Odnawialnych (niem. Erneuerbare-Energien-Gesetz – EEG). Oprócz nich istnieje wiele innych dokumentów, które składają się na całość polityki energetycznej tych państw i pozostają w ścisłej korelacji z prawodawstwem unijnym.

W tym kontekście równie istotne są informacje i dokumenty w wersji elektronicznej dostępne na oficjalnych portalach państwowych. W Niemczech można do nich zaliczyć strony internetowe takich instytucji jak: Federalne Ministerstwo Gospodarki i Energii (niem. Bundesministerium für Wirtschaft und Energie), Agencja ds. Sieci (niem. Bundesnetzagentur), Federalny Związek Gospodarki Energetycznej i Wodnej (niem. Bundesverband der Energie- und Wasserwirtschaft e.V.), Federalny Urząd Statystyczny (niem. Statistisches Bundesamt), niemieckie przedsiębiorstwo statystyczne (niem. Statista) czy Zrzeszenie ds. Bilansów Energetycznych (niem. Arbeitsgemeinschaft Energiebilanzen). W Austrii są to m.in.: Federalne Ministerstwo Nauki, Badań i Gospodarki (niem. Bundesministerium für Wissenschaft, Forschung und Wirtschaft), Federalne Ministerstwo ds. Ruchu, Innowacji i Technologii (niem. Bundesministerium für Verkehr, Innovation und Technologie), Regulator Rynków Energii i Paliw (niem. E-Control), Operator Systemu i Giełdy Elektroenergetycznej (niem. Clearing Integrated Services and Market Operations GmbH – CISMO), Federalny Urząd Statystyczny (niem. Statistik Austria). Natomiast w Szwajcarii takie instytucje obejmują m.in.: Federalny Urząd ds. Energii (niem. Bundesamt für Energie), Operator Sieci Przesyłowej (niem. Swissgrid), Federalny Urząd Statystyczny (niem. Bundesamt für Statistik), Związek Szwajcarskich Przedsiębiorstw Energetycznych (niem. Verband Schweizerischer Elektrizitätsunternehmen).