Czytaj książkę: «Amerika faciəsi »

2

TEODOR DRAYZER

AMERİKA FACİƏSİ

Roman

2-ci kitab

I FƏSİL

Likurq şəhərində (iyirmi beş min əhalisi olan bu şəhər, Utika ilə Olben arasındakı yolun ortasında, Nyu-York ştatın-da yerləşmişdir) Semyuel Qrifitsin evi. Nahar vaxtına az qal-mışdır, yavaş-yavaş bütün ailə yemək otağına toplanır. Bu gün nahar həmişəkinə nisbətən daha səliqə ilə hazırlanmaq-dadır, çünki ailənin başçısı mister Qrifits dörd günlük səfər-dən sonra şəhərə yenicə qayıtmışdır: o, Çikaqo şəhərində yaxalıq və köynək istehsal edən fabrikantların qurultayında iştirak etmişdi. Qərb ştatlarındakı fabrikantların, – bu yeni baş qaldıran rəqiblərin, qiymətləri aşağı salması, şərq ştatla-rının fabrikantlarını da öz növbələrində, qiymət barəsində bir sazişə gəlməyə məcbur etmişdi. Bu gün günortadan son-ra, Semyuel Qrifits evə telefon edib, qayıdıb gəldiyini və elə bu saat bir-baş fabrikə, kontora getdiyini, nahara qədər ora-da olacağını xəbər vermişdi.

Missis Qrifits, özünə möhkəm surətdə inanan və çox na-dir hallar istisna edilərsə, özünün hər bir mülahizəsini və qə-rarını nöqsansız və qəti hesab edən fəal təbiətli ərinin rəfta-rına çoxdan alışmışdı, buna görə bu dəfə də o, ərinin hərəkə-tinə heyrət etmədi. Əri lazım olan vaxt evə gəlib onunla gö-rüşəcəkdi.

Missis Qrifits ev işlərinə baxan, çox çirkin, lakin olduqca işgüzar bir qadın olan missis Trusdeyl ilə məsləhətləşərək, ərinin qoyun budunu bir çox başqa yeməklərdən üstün tut-duğunu bildiyi üçün, nahara quzu qızartması hazırlamasını tapşırdı. Nahara lazım olan tərəvəz və çərəz seçilib qurtar-dıqdan sonra missis Qrifits yenə də öz həmişəki fikirlərinə qərq oldu: o böyük qızı Mayranın taleyini düşünürdü, May-ra artıq bir neçə il bundan əvvəl Smitin kollecini qurtarmış, lakin bu vaxta qədər ərə getməmişdi. Missis Qrifits bunun səbəbini yaxşı anlasa da, heç vaxt etiraf etmirdi. Mayra çir-kin idi. Onun burnu çox uzun, gözləri bir-birinə çox yaxın, çənəsi, yaraşıqlı bir qız görkəminin tələb etdiyi qədər yuvar-laq deyildi. Adətən, Mayra həmişə həddindən artıq dalğın və ciddi görünür və demək olar ki, yerli cəmiyyətin həyatı ilə əsla maraqlanmırdı. O, adamlarla rəftar etməyi belə ba-carmır, üstəlik hətta bəzi çirkin qızların belə malik olduqları bir istedadın, yəni kişilərin diqqətini özünə cəlb etmək baca-rığından tamamilə məhrum idi. Anası başa düşürdü ki, Mayra çox kəskin, çox tənqidi bir zəkaya malikdir və zehni inkişafı nöqteyi-nəzərindən öz mühitindən yüksəkdə dur-maqdadır.

Mayra cah-calal içərisində böyümüş, həyatını təmin etmək üçün heç bir qayğı ilə üz-üzə gəlməmişdi, lakin onun qarşısında başqa çətin bir məsələ durmuşdu: o cəmiyyətdə özünə mövqe qazanmalı və onu sevən bir ər tapmalı idi – gözəllikdən məhrum olan bir qız üçün isə bu iki məqsədə çatmaq, bir dilənçinin milyoner olması qədər çətin bir iş idi. Budur, artıq on iki il idi ki, (yəni Mayra on dörd yaşına girdiyi zamandan bəri) o ətrafındakı gənc oğlan və qızların nə qədər şən və qayğısız yaşadıqlarını müşahidə edir, özü isə daim mütaliə və musiqi ilə məşğul olurdu, həmişə ya-raşıqlı geyinmək üçün əndişə çəkir və tanışlarını yalnız ona görə ziyarət edirdi ki, bəlkə bir gün onunla maraqlanan birisinə rast gələ bilsin: bu isə Mayranı kədərli etmiş, demək olar ki, onda bir qəddarlıq və rəhmsizlik yaratmışdı, halbuki maddi cəhətdən, onun və ailəsinin həyatı son dərəcə firavan bir həyat idi.

Mayra indicə anasının otağından keçib, dünyada hər şe-yə tamamilə laqeyd bir görkəmlə öz otağına çəkilmişdi: anası onu belə bir əhvali-ruhiyyədən çıxartmaq üçün fikirlə-şir, çarə axtararkən kiçik qızı Bella yüyürüb otağa girdi. Bel-la məktəbdən qayıdarkən zəngin qonşuları olan Fincligilə baş çəkmiş və indi oradan birbaş evlərinə qayıtmışdı.

Bella, ucaboylu, solğun simalı, əsmər bənizli bir qız olan böyük bacısına heç oxşamırdı. Bella bacısına nisbətən al-çaqboylu, lakin ondan zərif və eyni zamanda daha möhkəm idi. Bellanın demək olar ki, tamamilə qara gur saçları vardı, əsmər rəngli üzündən həmişə odlu bir qırmızılıq yağırdı, şən, qonur gözləri dünyada hər bir şeyə qarşı həris bir maraqla işıldayırdı, bədəni elastik, cəld tərpənən əlləri və ayaqları qəşəng idi. Bu qızdakı həyat qüvvəsi sanki aşıb-daşırdı. O, sadəcə ətrafındakı hər bir şeyi sevir, həyatı olduğu kimi qə-bul edib nəşələnir və buna görə də bacısından fərqli olaraq, qarşısı alınmaz bir qüvvə ilə, – kişiləri, oğlanları, qadınları, qocaları və cavanları – hamını özünə cəlb edirdi. Əlbəttə, ata-anası da bunu aydın olaraq görməkdə idilər. Bella tərəf-dən nigarançılıq çəkmək lazım gəlmirdi: vaxtında onun istə-diyi qədər nişanlı namizədləri olacaqdı. Anası bu fikirdə idi ki, elə indidən Bellanın ətrafında fırlanan bir çox gənclər və yaşlı kişilər içərisindən qızı üçün əlverişli bir ər seçmək la-zımdır. Bella çox asanlıqla, nəinki yerli cəmiyyətin qayma-ğını təşkil edən qədim və mühafizəkar ailələrin uşaqları ilə, eyni zamanda anasının çox böyük narazılığına səbəb olaraq, – cəmiyyətdə təzəcə yüksəlmiş və buna görə də az etibara malik ailələrin oğlanları və qızları ilə, məsələn, donuz qaxacı yaxud konserv bankaları və ya elektrik süpürgəsi, taxta və hörmə şeylər, yaxud yazı maşınları istehsal edən fabrikant-ların uşaqları ilə də dostlaşırdı ki, bütün bu adamlar olduqca zəngin adamlar idi. Lakin Likurq şəhərində onları “mənsəb axtaran”, layiq olmadıqları mərtəbəyə qalxan adamlar hesab edirdilər, missis Qrifitsin fikrinə görə Bella bütün bu dostları ilə həddindən artıq rəqs edir, çox tez-tez restoranlara gedir və nəzarətsiz bir halda, avtomobildə bu şəhərdən o şəhərə, o şəhərdən bu şəhərə gedirdi. Lakin bununla belə Bella öz bacısından nə qədər fərqlənirdi! Kiçik qızının fikri ana üçün nə qədər asan bir məsələ idi! Ana yalnız bir müddət, yəni Bella etibarlı bir adam tapıb kilsənin xeyir-duası ilə ərə ge-dənədək ona göz yetirmək lazım gəldiyini bildiyi üçün, qızı-nın bir çox tanışlıqları, aludəçilikləri və əyləncələrindən nəinki bir təlaş duyur, eyni zamanda bunlara qarşı etiraz edirdi: ana öz qızını qoruyurdu.

Bella yüyürüb içəri girdi, qoltuğundakı kitabları bir tə-rəfə atıb qalanmış buxarıya yaxınlaşdı, missis Qrifits başını qaldıraraq:

– Harada idin? – deyə kiçik qızından soruşdu.

Bella anasının sualına əhəmiyyət verməyərək:

– Bilirsən, nə var, ana, – deyə şən bir halda sözə baş-ladı. – Finclilər artıq Qrinvud yanındakı malikanələrindən imtina etmək istəyirlər. Onlar bu il Pay-Poynt yanındakı On ikinci gölə getməyə hazırlaşırlar, orada özləri üçün yeni yay malikanəsi tikəcəklər. Sondra deyir ki, indi onların bu yeni malikanələri köhnə malikanə kimi sudan uzaq olmayacaq, lap gölün yanında olacaq. Orada parket döşəməli böyük bir veranda tikiləcək. Qayıq saxlamaq üçün xüsusi böyük bina düzəldəcəklər, – bilirsən, mister Fincli oğlu Stüart üçün otuz fut uzunluğunda motorlu bir qayıq almaq fikrindədir. Bu lap qiyamət olacaq, yox? Sondra deyir ki, anan icazə versə, sən də oraya gəl, istəsən lap bütün yayı orada qalarsan. Qil də istəsə oraya gedə bilər. Onların malikanələri Emeri Loc ilə İst-Qeyt oteli qarşısında, gölün o biri sahilində olacaqdır. Fentlərin yay malikanəsi isə, – bilirsən hansı Fentləri deyir? Utikadan gələnləri, bir az kənarda, Şeyronun yaxınlığında olacaq. Lap qiyamətdir, deyilmi? Siz də atamla orada yay malikanəsi tiksəydiniz, çox yaxşı olardı. Məncə indi mötəbər adamlar hamısı oraya gedirlər.

Bella ara vermədən danışır, gah içərisində odun yanan buxarının, gah da evin qarşısındakı çəmənliyə açılan pəncə-rələrin yanında fırlanırdı; çəmənliyin arxasında Uikiqi-aven-yu küçəsi uzanır və indi orada qış axşamının qaranlığında, bir-birinin ardınca fənərlər alışıb yanırdı. Bella birnəfəsə ürə-yində nə qədər sözü varsa hamısını deyib qurtarmamış anası ağzını açıb bir kəlmə də olsun danışa bilmədi, nəhayət, anası dedi:

– Doğrudanmı? Belə de! Bəs Entonilər, Nikolsonlar və Teylorlar? Mən onların Qrinvud gölünü tərk edib gedəcək-ləri barədə heç bir şey eşitməmişəm.

– Əlbəttə, nə Entonilər, nə Teylorlar öz yerlərindən köçmürlər. Onlar heç yerlərindən tərpənə bilərlər? Onlar çox köhnə modalı adamlardır, başqa yerə köçən adam deyillər. Heç kəs onlardan belə bir şey gözləmir də. Ancaq fərqi yox-dur, sən özün bilirsən ki, Qrinvud gölü On ikinci gölün tayı deyil. İndi cəmiyyətdə özünə görə az-çox yer tutan hər kəs On ikinci göl yanına köçməkdədir. Sondra deyir ki, Krens-tonlar da gələn il köçəcəklər, onlar köçəndə əlbəttə Qarriet-lərdən köçəcəklər.

– Krenstonlar, Finclilər, Qarrietlər, Sondra – deyə, Bel-lanın anası həm gülümsəyərək, həm də acıqlanaraq təkrar etdi. – Mən bu günlər elə ancaq Krenstonlar haqqında, sənin haqqında, Bertina və Sondra haqqında eşidirəm.

Krenstonlar və Finclilər aşağı təbəqədən yüksəlib zən-ginləşmiş adamlar idilər. Likurq şəhərinin yüksək cəmiy-yətində bir qədər hörmət və müvəffəqiyyət qazanmışdılarsa da, eyni zamanda hər kəsdən artıq, ən bədxah dedi-qodular üçün daimi bir mövzu təşkil edirdilər. Onlar Olbenidən bu-raya “Krenston hörmə məlumat şirkətinin” – Buffalodan isə “Finclinin elektrik süpürgələri şirkətini” gətirmiş, Moqauk çayının cənub sahilində böyük fabriklər Uikiqi-avenyu kü-çəsində cah-calallı yaşayış evləri və Likurqdan iyirmi mil şi-mal-qərbdə, Qrinvud gölü yanında yay malikanələri tikdir-mişdilər. Onlar çox firavan bir həyat sürərək, hər yerdə öz-lərini irəli verirdilər, bu isə Likurqun qədim sakinləri olan yerli zənginlərin xoşuna gəlmirdi. Aşağıdan yüksəlib qalx-mış bu adamlar, son moda üzrə geyinir, avtomobil sportun-da və digər əyləncələrdə hər cür yeniliklər tədbiq edir, buna görə də daha az dövlətə sahib olan bu vaxtadək öz vəziyyə-tini, öz həyat tərzini kifayət qədər möhkəm və xoş hesab edən, bundan daha yaxşı heç bir şey arzu etməyən yerli zən-ginlər bu adamlarla yarışa girə bilmirdilər. Bir sözlə, Krens-tonlar və Finclilər həddindən artıq təkəbbür göstərirdilər. Həddindən artıq inadkar idilər, buna görə də Likurq “cə-miyyəti”nə göz dağı olmuşdular.

– Bella, sənə neçə dəfə demişəm ki, bu Bertina və onun qardaşı Letta Qarriet ilə sənin dostluğun xoşuma gəlmir. Onlar həddindən artıq ötkəmdirlər, həmişə vurnuxurlar, ağızlarını boş qoyub çox danışırlar və hər yerdə özlərini gözə soxmağı sevirlər. Sənin atan da onlara eynilə mənim kimi əlaqə bəsləyir. Sondra Fincli isə nahaq yerə elə düşünür ki, eyni zamanda hamı ilə dost olmaq mümkündür. O, Bertina ilə dostluğundan əl çəkməsə, sən ondan ayrılmalı olacaqsan. Sonra mən güman etmirəm ki, atan sənin təkba-şına bir yana getməyinə icazə versin. Sən hələ o qədər böyü-məmisən. Finclilərin On ikinci göl yanındakı yay malikanə-ləri məsələsinə gəldikdə, bilməlisən ki, biz hamımız oraya gedəcəyik, yaxud da bizdən heç kəs təkbaşına oraya getmə-yəcək.

Missis Qrifitsə, çox da dövlətli olmasa da qədimdən Li-kurqda yaşayan ailələrin həyat tərzi və adətləri, gəlmə ailələ-rin həyat tərzinə nisbətən daha çox xoş gəlirdi. İndi o öz qı-zına məzəmmət və sərzənişlə baxmırdı.

Lakin Bella anasının bu sözlərindən əsla özünü itirmə-di və əsəbiləşmədi. Bella anasını yaxşı tanıyır, anasının onu dəlicəsinə sevdiyini, qızının gözəlliyi ilə fəxr etdiyini, atası kimi, onun cəmiyyətdəki müvəffəqiyyətləri ilə öyündüyünü bilirdi: atası Bellanı, nöqsansız, kamil bir məxluq hesab edir, qızın təbəssümü qarşısında yumşalıb həmişə güzəştə gedir, Bella isə bundan çox tez-tez istifadə edirdi.

– Hələ böyüməmisən, hələ böyüməmisən – deyə Bella məzəmmət dolu bir səslə təkrar etdi. Siz məni lap uşaq elə-misiniz, halbuki iyul ayında mənim on səkkiz yaşım tamam olur. Mən bilmək istərdim ki, siz və atam nə vaxt məni bö-yümüş hesab edəcəksiniz, nə vaxt mənim artıq dayə və baxı-cıya ehtiyacım olmadığını başa düşəcəksiniz? Nə vaxta qə-dər siz məni tək başıma heç bir yana buraxmayacaqsınız? Nə üçün axı siz bir yana gedəndə gərək mən də sizinlə gedəm, yaxud mən özüm birtərəfə getmək istədikdə gərək siz də mənimlə gedəsiniz?

– Bella! – deyə anası səsini qaldırıb qızına gözünü ağartdı. Aralığa qısa bir sükut çökdü; Bella səbirsizliklə dayanıb gözlədi. Missis Qrifits əlavə etdi: – Bəs səncə, biz nə etməliyik? Vaxt gələr sənin iyirmi bir yaxud iyirmi iki yaşın tamam olar – o vaxta qədər hələ ərə getməmiş olsan biz səni təkbaşına buraxıb-buraxmamaq haqqında düşünə bilərik. Hələlik bu barədə danışmaq da artıqdır.

Bu zaman Bella yaraşıqlı başını yuxarı qaldırıb nəyə isə qulaq verdi: aşağıda açılıb-örtülən qapının səsi eşidildi, – Qilbert ailənin, yəni Likurq şəhərində yaşayan Qrifits ailəsi-nin yeganə oğlu idi; o üzündən və bədəninin quruluşundan (ədaları və xarakteri isə tamamilə başqa idi) qərbdə yaşayan öz əmisi oğlu Klayda çox oxşayırdı.

Qilbert iyirmi üç yaşlı, bədəncə möhkəm, xudpəsənd və şöhrətsevən bir gənc idi. O, bacılarına nisbətən daha tünd və onlarla müqayisə edilməz dərəcədə bacarıqlı, işgüzar idi. O, işlə əlaqədar olan məsələlərdə fərasətli və fəal idi, bacıları isə bu sahəyə heç bir maraq göstərmirdilər. Qilbert olduqca öt-kəm və hövsələsiz idi. O, cəmiyyətdəki vəziyyətini olduqca möhkəm hesab edir və iş aləmindəki müvəffəqiyyətlərindən savayı, hər şeyə qarşı son dərəcə həqarətli bir əlaqə bəsləyir-di. Bununla belə o, yerli cəmiyyətin həyatı ilə olduqca maraqlanır, özünü və ailəsini bu cəmiyyətin ən mühüm bir hissəsi hesab edirdi. O, ailəsinin ləyaqətini və ictimai vəziy-yətini heç vaxt unutmayaraq, bütün hərəkətlərini və sözləri-ni ailəsinin mənafeyinə uyğunlaşdırır, tabe edirdi. Təsadüfi bir müşahidəçi adətən Qilbertdəki təkəbbür və sərtliyə, onun öz yaşına xas olan gənclik sevincindən tamamilə məhrum olmasına heyrət edirdi. Lakin bununla belə, o gənc, təravətli və zahirən yaraşıqlı idi, bundan əlavə kəsərli dili vardı və ara-bir söhbət arasında, çox da parlaq olmasa da hər halda məharətlə acı və kəskin bir söz işlətməyi bacarırdı. Likurq şəhərində ailəsinin və özünün tutduğu mövqe sayə-sində, o adaxlı olmağa ən parlaq namizədlərdən biri hesab edilirdi. Lakin o özündən o qədər bədgüman idi ki, və öz varlığına elə uymuşdu ki, daxili aləmində başqa bir insanı bütün incəliyilə və dərindən anlamaq onun üçün bəlkə də qeyri-mümkün bir şey idi.

Qilbertin pilləkəndən qalxıb öz otağına getdiyini eşi-dən Bella (Qilbertin otağı evin arxa hissəsində bacısının ota-ğının yanında idi) – anasının otağından çıxıb qaçdı və qarda-şının qapısını döyməyə başladı.

– Qil, sənin yanına gəlmək olarmı? – deyə, Bella onu səslədi.

– Niyə olmur?

Qilbert şən bir halda fit çala-çala görünür hara isə get-məyə hazırlaşaraq frakını geyinməkdə idi.

– Hara belə hazırlaşırsan?

– Heç yana. Nahar üçün paltarımı dəyişirəm. Axşam Vaynantgilə gedəcəyəm.

– Ax, əlbəttə, Konstansiyanı görmək istəyirsən?

– Xeyr, Konstansiyanı görmək istəmirəm. Bu hardan ağlına gəldi?

– Guya ki, mən heç bir şey bilmirəm.

– Boşla bu danışıqları. Sən mənimlə bu barədə söhbət etməyə gəlmisən?

– Heç də yox. Bilirsənmi, Fincligil gələn ay On ikinci göl yanında, lap sahildə, Fentlərin qonşuluğunda yay ma-likanəsi tikdirməyə hazırlaşırlar və mister Fincli oğlu Stüart üçün otuz fut uzunluğunda motorlu qayıq alacaqdır, qayıq saxlamaq üçün bina və bir də günəş vannası qəbul etmək üçün meydança tikdirəcəkdir. Gör nə hoqqa çıxarırlar!

– Bu nə danışıqdır, Bella! Sən bu loru ibarələrindən əl çəkməyəcəksənmi? Fabrikdə işləyən qızlar kimi danışırsan. Demək sizin məktəbdə öyrəndiyiniz yalnız bundan ibarət-dir?

– Bu barədə sən sussan daha yaxşıdır. Bəs sən özün? Məncə belə ibarələri işlədən birinci sən özünsən.

– Əvvələn, mən səndən beş yaş böyüyəm. İkincisi, mən kişiyəm. Yaxşı olardı ki, sən Mayradan örnək götü-rəsən, – gör heç bu cür danışırmı?

– Ax, Mayra: bu barədə daha bəsdir. Yaxşısı budur, sən bu dediyim məsələ barədə fikirləş, – onlar yay mali-kanəsi tikdirəcəklər, yayda vaxtlarını xoş keçirəcəklər. İs-təyirsən gəl biz də oraya gedək? Kefimiz istəsə, gedə bilə-rik… Ancaq gərək atamın və anamın razılığını alaq.

– Bilmirəm, bu doğrudanmı sən dediyin qədər gözəl bir şeydir, – deyə qardaşı cavabverdi, əslində isə bu xəbər onu son dərəcədə maraqlandırmışdı. – Yayda getmək üçün, On ikinci göldən savayı azmı yer var?

– Əlbəttə, çox yer var, amma bizim tanıdıqlarımızın hamısı oraya gedəcəklər. Sən bir de görüm, Olbeni və Uti-kanın ən yaxşı ailələri yayda haraya gedirlər? Sondra deyir ki, yüksək cəmiyyətə məxsus ən görkəmli adamlar On ikinci göl civarına gedəcəklər, gölün qərb sahilində ən yaxşı yay malikanələri olacaqdır. Hər halda Krenstonlar, Lambertlər və Qarrietlər tezliklə oraya gedəcəklər, – deyə Bella meydan oxuyaraq qəti bir ifadə ilə əlavə etdi. – Entonlar və Nikol-sonlar öz yerlərindən tərpənməsələr belə, Qrinvud gölü yanında bizim cəmiyyətə mənsub olanlardan demək olar ki, artıq heç kəs qalmayacaqdır.

– Kim dedi ki, Krenstonlar da oraya köçəcəklər? – deyə Qilbert maraqla soruşdu.

– Əlbəttə ki, Sondra.

– Bəs Sondraya kim deyib?

– Bertina.

– Bəli, bu ailələr çox şən yaşamağa başlamışlar, – deyə Qilbert qəribə bir səslə, bir həsəd hissi ilə qeyd etdi. – Tezlik-lə Likurq şəhəri onlara dar gələcək. – O, sərt bir hərəkətlə düzəldə bilmədiyi qalstukunu düyünləyib bağladı və üz-gö-zünü azacıq turşutdu – yaylığı onun boynunu sıxırdı!

Qilbert artıq atasının işində yaxından iştirak edirdi. Bir az əvvəl atasının fabrikində istehsalat üzrə baş nəzarətçi vəzifəsində işləməyə başladı və tezliklə bu müəssisənin ba-şında durmaq ümidində idi, lakin buna baxmayaraq o yenə də öz yaşıdı olan gənc Qrant Krenstona həsəd aparırdı. Çox gözəl və cismani cəhətdən yaraşıqlı bir gənc olan Qrant qızlarla rəftarında olduqca cəsarətli idi və qadınlar arasında böyük müvəffəqiyyət qazanmışdı. Görünür gənc Krenston bu fikirdə idi ki, müəssisəsində atasına göstərəcəyi köməyi eyni zamanda bir sıra əyləncələrlə birləşdirmək mümkün olan bir şeydir, – Qilbert isə bununla razı deyildi. Əslində gənc Qrifits bacarsaydı gənc Krenstonu böyük bir məmnu-niyyətlə əxlaqsızlıqda ittiham edərdi, lakin Krenston hələlik cızığından çıxmamış, heç bir ağılsız hərəkət etməmişdir. İndi “Krenston hörmə məmulat şirkəti” Likurq şəhərinin ən qa-baqcıl sənaye müəssisələrindən biri kimi durmadan inkişaf etməkdə idi.

– Bəli, – deyə Qilbert bir qədər susduqdan sonra əlavə etdi. – Onlar çox sürətlə işlərini genişləndirirdilər, mən onla-rın yerində olsaydım bir az ehtiyatlı hərəkət edərdim. Hər halda onlar dünyanın ən zəngin adamları deyillər. – Bunu söylərkən Qilbert düşündü ki, Krenstonlar nə ona nə də onun ata-anasına oxşamırlar: onlar doğrudan da daha cəsa-rətli adamlardır və deyəsən, cəmiyyətdə müvəffəqiyyət qa-zanmaq üçün heç də o qədər canfəşanlıq etmirlər. Qilbert onlara paxıllıq edirdi.

– Bilirsənmi – deyə Bella vəcd ilə yenə sözə başladı. – Fincligili bundan başqa, rəqs üçün parket döşəməli bir ve-randa da tikəcəklər. Sondra deyir ki, Stüart sənin bu yay on-larda daha çox qonaq qalmağını arzu edir.

– Yox əşi? – deyə Qilbert istehza və eyni zamanda bir qibtə hissi ilə cavab verdi. – Daha doğrusu o ümid edir ki, sən onlarda daha çox qonaq qalarsan. Mən bütün yayı məş-ğul olacağam.

– O heç vaxt belə bir şey deməmişdir. Bir də biz oraya getsək, qiyamət qopmaz. Qrinvudda, məncə artıq heç bir yaxşı şey olmayacaq. Orada qalanlar hamısı bivec adamlar olacaq.

– Belə de! Anan bu sözləri eşitsəydi yəqin ki, çox şad olardı.

– Sən isə, əlbəttə, gedib ona xəbər verəcəksən?

– Yox, demərəm, ancaq mən bu fikirdəyəm ki, biz elə birdən-birə Krenstonların və Finclilərin dalınca düşüb On ikinci gölə gedə bilmərik, hər halda bu saat bunu edə bilmə-rik. Ancaq sən istəyirsənsə və atam icazə verərsə gedib on-larda qonaq qala bilərsən.

Bu zaman aşağıda yenidən açılıb örtülən qapının səsi eşidildi və Bella qardaşı ilə apardığı mübahisəni unudub atasını qarşılamağa yüyürdü.

II FƏSİL

Likurq şəhərində yaşayan Qrifitslər nəslinin başçısı Kanzas-Siti şəhərində yaşayan Qrifitslər ailəsinin başçısına nisbətən zahirən daha görkəmli bir adam idi. Otuz ildən bəri görmədiyi, “Mərhəmət qapıları” adlı ruhani təşkilatda işlə-yən, qısaboylu, yöndəmsiz qardaşının əksinə olaraq, Sem-yuel Qrifits ucaboylu, möhkəm bədənli, şax qamətli bir adam idi. Onun nüfuz edən iti baxışları var idi, hərəkətləri və danışıq tərzi sərt idi. O özünü artıq çoxdan qeyri-adi fəra-sət sahibi və olduqca görkəmli işgüzar keyfiyyətlərə malik bir adam hesab edirdi. Həyatda əldə etdiyi müvəffəqiyyətlər onun özü haqqındakı bu fikrini sanki təsdiq edirdi. O qeyri-adi və görkəmli adandırıla bilməyən adamlara qarşı çox vaxt amansız olurdu. Belə adamlarla rəftarında o kobudluq və nəzakətsizlik etmirdi, lakin həmişə özünü sakit və etinasız, soyuqqanlı saxlamağa çalışırdı.

O bu cür rəftarına bəraət qazandıraraq həmişə öz-özünə deyirdi ki, ətrafdakı adamlar onu və həyatda müvəffəqiyyət qazanan onun kimi adamları necə qiymətləndirirlərsə o da özünü elə qiymətləndirir.

Semyuel Qrifits iyirmi beş il bundan əvvəl kiçik bir sərmayə ilə bu sərmayəsini yeni bir müəssisəyə – yaxalıq fabrikinə sərf etmək qərarı ilə köçüb Likurq şəhərində məs-kən salmışdı; onun başladığı bu iş, ümid etdiyindən daha yaxşı nəticə vermişdi. Təbiidir ki, o bununla fəxr edirdi. İndi, iyirmi beş il keçdikdən sonra o, Likurqda ən yaxşı və zövq ilə tikilmiş malikanələrdən birinin sahibi idi. Qrifitslər yerli aristokratiya içərisində görkəmli yer tuturdular. Onlar Li-kurqda ən qədim ailələrdən hesab olunmasalar da, hər halda ən hörmətli, ən mühafizəkar və firavan dolanan ailələr sıra-sında idilər. Semyuel Qrifitsin böyük qızı məlum olduğu ki-mi, cəmiyyətdən kənarda yaşayırdı, lakin onun kiçik uşaqla-rı Likurqun zəngin ailələrinə mənsub olan gənclərin məc-lisində görkəmli rol oynayırdılar və bu vaxtadək onun nüfu-zunu sarsıdan və yaxud onun nüfuzuna xələl gətirən heç bir hərəkətə yol verməmişdilər.

Fabrikin azı bir il ərzində yaxşı işləməsini və inkişafını təmin edən bir neçə saziş bağladıqdan sonra Çikaqo şəhərin-dən qayıtmış, öz evinə gəlmiş Semyuel Qrifitsin kefi bu gün çox saz idi. O həm özündən, həm də demək olar ki, bütün dünyadan olduqca razı görünürdü. Heç bir şey onun bu sə-yahətinin sevincini korlamamışdır. Burada olmadığı müd-dətdə fabrikinin işi özü burada olduğu zamanlardakı kimi çox yaxşı getmişdi. Fabrik xeyli sifariş almışdı.

Evə daxil olaraq o, ağır sakvoyajı döşəmə üzərinə atdı, modalı paltosunu əynindən çıxarıb geri dönərkən, gözlədiyi kimi, ona doğru yüyürən kiçik qızı Bellanı gördü. Əlbəttə, Bella onun sevimlisi idi. O, kiçik qızını cazibədar, nadir bir məxluq və həyatın ona bəxş etdiyi ən gözəl bir incəsənət əsəri hesab edirdi: gənclik, sağlamlıq, sevinc və şadlıq, zəka və məhəbbət – bunlar hamısı sanki onun gözəl qızının sima-sında təcəssüm etmişdi.

– Sənsən, atacan? – deyə Bella sevinc içində, mehriban bir səslə qışqırdı.

– Bəli, deyəsən, mənəm, özgəsi deyil. Mənim balaca qızımın kefi necədir? – deyə o qollarını açdı və Bella ata-sının ağuşuna tullandı.

– Gör mənim nə gözəl, möhkəm, sağlam qızım var, – deyə o məhəbbətlə qızın üzündən öpdü. – Görəsən mən ev-də olmayanda bu dəcəl qız özünü nə cür aparmışdır? Ancaq bax doğrusunu de, ha!

– Ah, atacan, mən özümü lap quzu kimi aparmışam. Kimdən istəyirsən soruş! Mən özümü lap yaxşı aparmışam.

– Anan necədir?

– Lap yaxşıdır, atacan. Yuxarıda, öz otağındadır. Yə-qin sənin içəri girdiyini eşitməyib.

– Bəs Mayra? Olbenidən qayıtmamışdırmı?

– Bəli, qayıtmışdır. Öz otağındadır. İndicə pianino ça-lırdı. Mən özüm də elə bu saat gəlmişəm.

– Ay, ay! Demək yenə evləri qonaq gəzirsən. Mən səni yaxşı tanıyıram. – Atası gülümsəyərək barmağı ilə qızını hə-dələdi, Bella isə onun qolundan asılıb, atası ilə ayaqlaşmağa çalışaraq pilləkənlə yuxarı qalxmağa başladı.

– Mən heç də qonaq gedib evləri gəzmirəm, – deyə Bella hiyləgər və mehriban bir ifadə ilə civildəyirdi. – Sən sadəcə mənə sataşmaq üçün bəhanə axtarırsan, atacan. Mən ancaq bir dəqiqəliyə Sondragilə getmişdim. Bilirsənmi, Fincligil artıq yayda Qrinvud gölünə getməyəcəkdir. Onlar On ikinci gölün sahilində, böyük və qəşəng bir yay malika-nəsi tikdirməyə hazırlaşırlar. Bundan başqa mister Finclin oğlu Stüart üçün motorlu böyük bir qayıq alacaqdır. Onlar bütün yayı, lap bəlkə may ayından oktyabr ayınadək orada yaşayacaqlar. Krenstonlar da yəqin ki, ora gedəcəklər.

Kiçik qızının kələklərinə çoxdan alışmış mister Qrifits indi bu dəqiqə, Bellanın ona təlqin etmək istədiyi şeylərə, – yəni On ikinci gölün Qrinvud gölünə nisbətən daha modalı bir yer olması, həmçinin Fincli ailəsinin əyləncə xatirəsi üçün özlərini bu cür böyük bir xərcə salmaları ilə o qədər də ma-raqlanmırdı.

Bellaya heç bir cavab vermədən o pilləkənlə qalxıb arva-dının otağına girdi. Missis Qrifitsi öpdü, Mayranın otağına baş çəkdi, Mayra isə atasını öpmək üçün qapı ağzına çıxdı, bundan sonra o, müvəffəqiyyətlə keçən səfəri haqqında da-nışmağa başladı. Onun arvadı və qızı ilə bu cür salamlaş-ması ər ilə arvad arasında tam bir həmrəylik və qarşılıqlı anlayış hökm sürdüyünü göstərirdi, doğrudur, böyük qızın xarakteri və baxışları ataya o qədər də xoş gəlmirdi, lakin buna baxmayaraq, ata öz rəftarını və mehribanlığını böyük qızından da əsirgəmirdi.

Ər ilə arvad öz aralarında söhbət edərkən missis Trüs-del içəri girib naharın hazır olduğunu xəbər verdi. Bu zaman bəzənib qurtarmış Qilbert gəldi.

– Ata, – deyə Qilbert sözə başladı. Mən sabah səhər çox maraqlı bir məsələ haqqında səninlə danışmaq istəyi-rəm. Olarmı?

– Əlbəttə, olar. Mən fabrikdə olacağam. Saat on ikidə yanıma gələrsən.

– Aşağı düşək, yoxsa nahar soyuyar, – deyə missis Qrifits xəbərdarlıq etdi və Qilbert dərhal pilləkənə doğru yönəldi. Onun arxasınca mister Qrifits Bella ilə qol-qola və missis Qrifits, elə indicə otağından çıxmış Mayra ilə bərabər, aşağı mərtəbəyə düşdülər.

Hamı stol arxasında oturduqdan sonra dərhal Likurq şəhərinin həyatına aid gündəlik mövzular ətrafında canlı söhbət başlandı. Bütün dedi-qoduların əsas mənbəyi Bella idi: çünki cəmiyyətə aid bütün yeniliklər son dərəcə böyük bir sürətlə Bellanın oxuduğu Snedeker məktəbinə gəlib çıxır və qız bütün bu dedi-qoduları sinəsinə yığırdı. İndi o bir-dən-birə sözə başlayıb dedi:

– Qulaq as, ana, gör mən Rozetta Nikolson haqqında sənə nə danışacağam. Bu qız missis Diston Nikolsonun ba-cısı qızıdır, o, keçən ay Olbeni şəhərindən buraya gəlmişdi, yadındadırmı? O hələ bizim məktəbin bayramına da gəlmiş-di… Sarısaçlı və bir qədər çəp göy gözləri var. Atasının Olbe-ni şəhərində böyük mağazası var. Hə, indi həmin bu Rozetta Utiki şəhərində yaşayan Qerbert Tikxem ilə nikahlanmışdır. Bilirsən, həmin bu Qerbert keçən yay, missis Lambertgilə qo-naq gəlmişdi. Sən onu yadından çıxartmısan, amma mənim yaxşı yadımdadır. Uca-boylu, qarasaçlı ancaq bir az yön-dəmsiz bir gəncdir. Çox solğun rəngi var, amma çox gözəl oğlandır, lap kinolardakı qəhrəmanlara oxşayır.

– Budur, diqqət verin, missis Qrifits, – deyə Qilbert acı bir istehza ilə söhbətə qarışdı. – Snedeker bacılarının Nümu-nə məktəbinin qızları bəzən gizli-gizli qaçıb kinolara gedir-lər ki, qəhrəmanlar haqqında biliklərini artırsınlar.

Bu zaman Semyuel Qrifits sözə başladı.

– Çikaqoda mənimlə maraqlı bir əhvalat baş verdi, – deyə o danışmağa başladı. Məncə bu əhvalat sizin hamınızı maraqlandıracaqdır.

İki gün əvvəl o Çikaqo şəhərində birdən-birə kiçik qardaşı Eysanın böyük oğluna rast gəlmişdi, indi mister Qri-fits bu görüş və bununla əlaqədar olaraq qəbul etdiyi qərar haqqında danışmaq istəyirdi.

– Nə olmuşdur, ata? Tez ol danış! – deyə Bella dərhal atasını tələsdirməyə başladı.

– Gətirdiyin təzə xəbərləri tez ortalığa tök görək, – de-yə Qilbert əlavə etdi: o atasının ona ürəkdən bağlı olduğu-nu bildiyi üçün həmişə atası ilə sərbəst rəftar edirdi və özü-nü onunla tay-tuş kimi aparırdı.

– Əhvalat belə oldu, – deyə mister Qrifits davam etdi: – Çikaqoda mən “Yuniyon Liq” klubunda düşmüşdüm. Ora-da bizim qohumumuz olan cavan bir oğlana rast gəldim, o sizin əminiz oğludur, uşaqlar – indi bu saat Denver şəhə-rində yaşayan qardaşım Eysanın böyük oğludur. Mən artıq otuz il olar ki, qardaşımı görməmişəm və bu vaxta qədər onun haqqında heç bir söz eşitməmişdim… – O, sanki bir tə-rəddüd içərisində fikrə gedərək susdu.

– Harada isə vaizlik edən o deyilmi? – deyə Bella atasının üzünə baxıb soruşdu.

– Özüdür ki, var. Hər halda mənim bildiyim budur ki, o evdən çıxıb gedəndən sonra bir müddət vaizlik etmişdir. Ancaq indi oğlu mənə dedi ki, atası bu peşəni buraxmışdır. İndi o Denver şəhərində nə isə bir başqa işlə məşğul olur, deyəsən, otel saxlayır.

– Oğlu nə cür oğlandır? – deyə Bella soruşdu.

Bella yalnız zahirən təmkinli görünən şıq gənclər və ki-şilərlə tanış idi, onun cəmiyyətdəki mövqeyi və ata-anasının nəzarəti yalnız bu cür adamlarla görüşməsinə icazə verirdi, buna görə də indi o, haradasa Qərbdə, otel saxlayan əmisi-nin oğlu ilə çox maraqlanmışdı.

– Əmioğlu? Onun neçə yaşı var? – deyə, Qilbert də sö-zə qarışdı, onu da, bu qohumun nə cür adam olduğu, cəmiy-yətdəki mövqeyi və bacarığının nədən ibarət olduğu ma-raqlandırırdı.

– Məncə o çox maraqlı bir gəncdir, – deyə mister Qri-fits bir qədər tərəddüdlə sözünə davam etdi, çünki əslində o hələlik Klayd haqqında müəyyən bir rəyə gələ bilməmişdi. – O zahirən çox yaraşıqlı bir gəncdir, nəzakətli və təcrübəli görünür, demək olar ki, sən yaşdadır, Qil və sənə oxşayır, özü də çox oxşayır: gözləri, ağzı, çənəsi eynilə səninki kimi-dir. – Qrifits oğluna baxdı. – O səndən azacıq hündürdür və deyəsən, səndən bir az arıqdır, bəlkə də mən səhv edirəm.

Eynilə ona oxşayan, eyni familiyanı daşıyan və bəlkə də eyni məziyyətlərə malik olan bir əmisioğlu olduğu Qilbertə o qədər də xoş gəlmədi. Bu vaxta qədər o burada, Likurq şə-hərində gələcəkdə atasının varidatının ən az üçdə birinə sa-hib olacaq və firmanın başında duracaq yeganə bir oğul ki-mi tanınmışdı. İndi isə birdən-birə cəmiyyətdə məlum olacaqdı ki, onunla yaşıd və hətta ona oxşayan bir qohumu, bir əmisi oğlu vardır… Qilbert təkcə bunu fikrinə gətirdikdə sanki bütün tükləri ürpəşdi.

O dərhal belə bir qərara gəldi ki, (və bu elə bir psixoloji reaksiya idi ki, bunu o özü belə başa düşmür və qarşısını ala bilmirdi) bu əmisi oğlundan heç xoşu gəlmir və heç vaxt da xoşu gəlməyəcəkdir.

– Bəs onun peşəsi nədir? – deyə Qilbert öz narazılığını gizlətməyə çalışaraq boğuq bir səslə soruşdu.

– Hər halda onun indiki vəziyyəti o qədər də parlaq deyil, – deyə Semyuel Qrifits gülümsəyərək cavab verdi. – O indi Çikaqoda “Yuniyon Liq” klubunda kiçik bir qulluqda-dır, lakin son dərəcə iltifatlı və tərbiyəli bir gəncə oxşayır. O mənim çox xoşuma gəldi. Mənə dedi ki, işlədiyi yerdə irəli getmək üçün heç bir imkanı yoxdur, buna görə də bir şey öyrənmək və həyatda özünə bir mövqe qazanmaq üçün daha yaxşı bir yerdə işləmək arzusundadır. Mən ona bizim fabrikə gəlməsini təklif etdim. İndi ki, istəyir, qoy burada bəxtini sınasın. Biz ona bir az kömək edə bilərik. Hər halda fərasətini və bacarığını göstərməsi üçün imkan yarada bilə-rik.

Mister Qrifits qardaşı oğlunun taleyinə ürəkdən yan-dığını o saat açıb demək istəmirdi: o hələ bir müddət göz-ləmək, Klayda aid planını arvadı və oğlu ilə bərabər mü-zakirə etmək istəyirdi. Lakin indi bu barədə danışmaq üçün əlverişli fürsət düşdüyünü görüb, məsələnin bu cür başla-masına sevindi: Klaydın Qilbertə oxşaması onu çox heyrətə salmışdı və o öz qardaşı oğluna bir az kömək etmək istəyir-di.

Qilbert atasının sözlərini əsəbi bir halda dinlədi, missis Qrifits həmişə oğlunun tərəfini saxladığı üçün indi Qilbertlə yanaşı olaraq nə qan qohumlarından, nə də yadlardan heç bir rəqib görmək istəmirdi, lakin Mayra ilə Bella dərhal ata-larının planları ilə maraqlandılar. Demək onların Qrifits familiyalı, Qilbertlə həmyaşıd, gözəl həm də atalarının dedi-yinə görə olduqca tərbiyəli və nəzakətli əmiləri oğlu vardır! Bu həm Mayranın, həm də Bellanın xoşuna gəldi. Lakin mis-sis Qrifits Qilbertin tutulduğunu görərək, bu xəbərdən çox da şad olmadı. Bu əmioğlunun zahir olması, görünür Qilber-tin xoşuna gəlməyəcək, lakin ərinin nüfuzuna və zəkasına hörmət bəslədiyi üçün ana hələlik bu barədə heç bir söz de-məyib susdu. Bella isə susa bilmədi.

– Atacan, sən onu fabrikdə işə düzəldəcəksənmi? – de-yə qız səsləndi. – Oy, bu necə yaxşı olar. Yəqin bizim başqa əmioğluların hamısından qəşəngdir.

– Bella! – deyə missis Qrifits məzəmmətlə qızına baxdı, Mayra isə bir neçə il bundan əvvəl Vermonqdan onları ziya-rətə gələn yöndəmsiz böyük əmiləri və onun oğlunu xatırla-yaraq, çox mənalı bir halda gülümsədi. Qilbert son dərəcə acıqlanıb ürəyində bütün bu plan əleyhinə bir üsyan duydu. O, atasını başa düşə bilmirdi.

– Biz onsuzda bizim fabrikdə işləyib öyrənmək istə-yən adamları heç vax rədd etmirik, – deyə o sərt bir səslə qeyd etdi.

– Yox, rədd etmişik, – deyə atası etiraz etdi, – ancaq əlbəttə ki, əmi uşaqlarını və qohumlarımızı rədd etməmişik. Bundan başqa məncə o, ağıllı oğlandır, özünə görə hissiyyatı var. Qohumlarımızdan birinə buraya gəlib öz bacarığını gös-tərməsi üçün imkan versək, bunun bizə nə ziyanı ola bilər? Başa düşmürəm, nə üçün başqaları kimi biz onu da fabriki-mizdə işə götürə bilmərik?

– Mən isə başa düşürəm, Qil istəmir ki, Likurq şəhə-rində Qrifits familiyalı və üstəlik ona oxşayan ikinci bir gənc də meydana çıxsın! – deyə Bella hiyləgərcəsinə qeyd etdi, in-di o, daima bacısını tənqid edən qardaşından heyif almağa çalışırdı.

– Bu nə cəfəngiyyatdır! – deyə Qilbert əsəbi bir halda cavab verdi. – Heç olmasa ömründə bir dəfə ağıllı bir söz da-nışaydın. Onun familiyasının, yaxud mənə oxşayıb-oxşama-dığının mənim üçün nə əhəmiyyəti var? – Qilbert artıq ciddi olaraq acıqlanmışdı.

– Qilbert! – deyə missis Qrifits məzəmmətlə səsləndi. – Sən bacınla nə cür danışırsan!

– İndi ki, onun üstündə burada ehtiraslar bu cür qı-zışır, mən o gənc üçün heç bir şey etməyəcəyəm, – deyə mis-ter Qrifits sözə qarışdı. Ancaq onun atası heç vaxt işgüzarlıq cəhətdən bacarıqlı adam olmamışdır, buna görə mən Klay-dın bir vaxt imkan tapıb həyatda özünə bir mövqe qazanaca-ğına şübhə ilə baxıram (atasının bu adı belə sadə və dostanə çəkməsi Qilberti büsbütün sarsıtdı). Mən ona buraya gəl-məsini sadəcə ona görə təklif etdim ki, həyatda ilk addım atmasına bir az kömək etmək istədim. Ancaq ondan bir şey çıxacaq və ya çıxmayacaq, bu barədə heç bir söz deyə bilmə-rəm. Bəlkə o burada işləməyi bacaracaqdır, bəlkə də işin öh-dəsindən gələ bilməyəcəkdir. İşin öhdəsindən gələ bilməsə… – mister Qrifits sözünü əllərinin hərəkəti ilə tamamladı və sanki bu hərəkəti ilə: “bacarmasa, təbiidir ki, biz ondan ya-xamızı qurtararıq” demək istədi.

– Nə eybi var, məncə bu sənin tərəfindən çox alicənab bir hərəkətdir, – deyə missis Qrifits iltifatla və diplomatik bir incəliklə qeyd etdi. – Ümid edirəm ki, o, sınaqdan müvəffə-qiyyətlə çıxacaqdır. Amma bunu da deməliyəm ki, – deyə mister Qrifits mənalı bir surətdə əlavə etdi, – o, mənim fab-rikimdə işlədiyi müddətdə, yalnız mənim qardaşım oğlu ol-duğu üçün başqa xidmətçilərdən fərqli olaraq ona xüsusi bir münasibət göstərilməsini mən heç istəmirəm. O buraya əy-lənmək üçün yox, işləmək üçün gəlir. Nə qədər ki, o burada, fabrikdə imtahan verəcək, siz onunla heç bir yaxın əlaqəyə girməməlisiniz. Buna heç bir şəkildə yol vermək olmaz. Mə-nə elə gəlir ki, o sırtıq adamlardan deyil və heç vaxt xam xəyala düşüb onu burada özümüzə tay-tuş bir adam kimi qəbul edəcəyimizi ağlına gətirməz. Bu çox axmaq bir iş olardı. Sonralar o doğrudan da ləyaqətli olduğunu, öz başını saxlamağı bacardığını, qabağa dürtülməyib öz yerini bildiyi-ni sübut etsə və onda biriniz ona bir az diqqət göstərmək is-təsə, – nə eybi var, o zaman baxarıq… Ancaq o zaman!

Missis Trüsdeylin köməkçisi olan Amanda, süfrədən naharın qalıqlarını yığışdıraraq, stol üzərinə çərəz düzdü. Mister Qrifits nadir hallarda şirin yeyərdi və adətən, süfrə başında yad adam olmayanda, nahardan sonra kitabxanaya çəkilib balaca stolda mühafizə olunan bank və birja bülleten-lərini gözdən keçirərdi; bu gün də o belə etdi. Stolunu kəna-ra çəkib ayağa qalxdı. Arvadından və uşaqlarından üzr istə-yərək yemək otağı ilə bitişik olan kitabxanaya keçdi. Ai-lənin qalan üzvləri isə çərəz yeməyə başladılar.

– Mən, bizim bu əmioğlunun nə cür bir adam oldu-ğunu görmək istərdim, – deyə Mayra sözə başladı. – Sən ne-cə, ana?

– Mən də. Ümid edirəm ki, o atanızın ümidlərini doğ-rultmağa çalışacaqdır. O bunu etməsə, bu onun tərəfindən bir nankorluq olardı.

– Mən başa düşə bilmirəm, – deyə Qilbert söhbətə qa-rışdı. – Biz burada, öz yerli adamlarımıza güclə iş tapdığımız halda, nə üçün kənardan buraya işçi çağırmalıyıq. Bundan başqa onun bura gəlməmişdən əvvəl sadəcə bir otel işçisi olduğunu bilsələr görün burda nə cür söz-söhbət başlaya-caqdır.

– Hardan biləcəklər? – deyə Mayra soruşdu.

– Nə cür biləcəklər? Biz onun özü haqqında danış-mağına necə mane ola bilərik? Gərək onda biz onu xüsusi olaraq bu barədə xəbərdar edək! Ancaq onu orada görənlər-dən birisi buraya gəlib çıxa bilər. – Qilbertin gözlərində kinli bir od alışıb-yandı. – Amma mən ümid edirəm ki, o ağzını boş qoyub bu barədə danışmaz. Hər halda onun əvvəllər kim olduğu bilinsə, biz bundan heç bir yaxşı şey qazanma-yacağıq.

– Mən isə bu fikirdəyəm ki, o, Allen əminin oğlanları kimi cansıxıcı bir gənc deyildir. Məncə Allen əminin oğlan-ları dünyanın ən maraqsız gəncləridir.

– Bella, – deyə missis Qrifits yenə də qızını saxladı.

III FƏSİL

Semyuel Qrifitsin Çikaqo şəhərində “Yunion Liq” klu-bunda rast gəldiyi Klayd, artıq üç il əvvəl Kanzas-Siti şəhə-rindən baş götürüb qaçmış gənc deyildi. İndi onun iyirmi yaşı tamam olmuşdu: o daha da boy atmış, çox da olmasa, yenə də əvvəlkinə nisbətən bir qədər möhkəmlənmiş və əl-bəttə, indi daha artıq həyati təcrübə qazanmışdı. Kanzas-Si-tidəki evlərini və qulluğunu buraxıb qaçdıqdan sonra o bir çox ağır çətinliklərə rast gəlmişdi: o təhqiredici ağır işlərdə çalışmağın, yad evlərin miskin bucaqlarına sığınıb yaşama-ğın, heç bir yaxın adamın və dostun olmadan, həyatda tək-başına özünə bir gün ağlamağın nə demək olduğunu anla-mışdı. Yavaş-yavaş onda öz qüvvələrinə müəyyən inam his-si, lazım olanda adamların ürəyinə yol tapmaq və nəzakət göstərmək qabiliyyəti inkişaf etmişdi, halbuki üç il əvvəl heç kəs onun belə şeylərə qabil olduğunu söyləyə bilməzdi. İndi o, “Qrin-Devidson” otelində işlədiyi zamanlarda olduğu ki-mi şıq geyinib-kecinmirdi, lakin bunun əvəzində indi onda, dərhal gözə çarpmasa da, hər halda çox yaxşı təsir buraxan nəcib ədalar və vərdişlər əmələ gəlmişdi. Ən başlıcası bu idi ki, o daha ehtiyatlı və daha təmkinli olmuşdu. Yük vaqonun-da Kanzas-Sitidən qaçan əvvəlki Klaydı indiki Klayddan fərqləndirən məhz bu idi. O, Kanzas-Sitidən qaçaraq başını saxlamaq üçün hər cür hiylə və kələklərə əl atmağa məcbur olduğu zamandan artıq anlamışdı ki, onun gələcəyi yalnız özündən asılıdır. İndi o birdəfəlik belə bir qənaətə gəlmişdi ki, qohumları heç bir şeylə ona kömək edə bilməyəcəklər. Onlar hamısı – anası, atası və Esta – son dərəcə qeyri-işgüzar və həddindən artıq kasıb idilər.

Lakin eyni zamanda ailəsinin keçirdiyi bütün çətinliklə-rə baxmayaraq, indi o ürəkdən bağlandığı adamların, xüsu-silə anasının ta uşaqlıqdan bəri vərdiş etdiyi doğma ev həya-tının, – qardaşının, bacılarının, hətta Estanın həsrətini çəkir-di; indi Klayd yaxşı başa düşürdü ki, Esta da eynilə onun ki-mi öz iradəsindən asılı olmayan təsadüflərə qurban getmiş-dir. Tez-tez o əzab dolu ağrılar içərisində keçmişini xatırla-yırdı: anası ilə rəftarı, Kanzas-Sitidə başladığı müstəqil həya-tının necə birdən-birə alt-üst olduğunu, Qortenziya Briqsi əlindən alan taleyin ona necə amansız bir zərbə endirdiyini xəyalından keçirirdi… O zamandan bəri o nə qədər əzab və işgəncə çəkmiş və yəqin ki, anasına, həmçinin Estaya daima bir ürək dərdi olmuşdur.

Kanzas-Sitidən qaçandan iki gün sonra o Sent-Luisə gə-lib çıxmışdır; lakin yolun yarısında iki konduktor onu giz-ləndiyi yük vaqonundan atıb çıxartmışdı. Dumanlı bir qış səhərində o döyülmüş və qulaqları tutulmuş bir halda Kan-zas-Sitidən yüz mil uzaqda qar üzərində sərilib qalmışdı; konduktorlar onu döyüb bayıra atarkən, eyni zamanda qo-lundan saatını açmış, əynindən isti paltosunu çıxartmışdılar. Sent-Luisə şəhərində o, Kanzasda çıxan “Star” qəzetini alıb oxumuş və ən pis, ən qorxulu fikirlərinin bir həqarətə çev-rildiyini görmüşdü. Qəzet, birinci səhifədə böyük sərlövhə altında baş verən hadisənin müfəssəl təsvirinə sütun yarım həsr etmişdi: Kanzasda məşhur olan çox zəngin bir ailənin on bir yaşlı qızı maşın altında qalıb öldürülmüşdü (qız yıxı-lıb maşının çarxları altında əzilmiş və bir saat sonra ölmüş-dü); Sparser ilə miss Sayp isə həbs edilmişlər və indi xəstə-xanada yatırdılar, onların sağalmasını gözləyən bir polis yanlarında oturub növbə çəkirdi. Gözəl və bahalı avtomobil çox bərk xəsarətə uğramışdı, maşın sahibinin yanında xid-mət edən Sparserin atası, səfil oğlunun bu cinayətkar hərə-kətindən son dərəcə qəzəblənmiş və başını itirmişdi.

Məsələnin ən pis cəhəti o idi ki, artıq oğurluqda və adam öldürməkdə ittiham edilən bədbəxt Sparser, şübhəsiz ki, bu fəlakətdə öz günahını azaltmaq məqsədilə, nəinki bu səfərin bütün iştirakçılarının adını çəkmiş və onların hansı oteldə işlədiklərini açıb söyləmiş, eyni zamanda belə ifadə vermişdi ki, onlar hamısı baş verən hadisə üçün onunla bə-rabər eyni dərəcədə müqəssirdilər, çünki onun iradəsinin əleyhinə olaraq onlar Sparseri maşını bərkdən sürməyə məc-bur etmişlər. Klayd bu sözlərin tamamilə ədalətli olduğunu öz-özünə etiraf etdi. Oteldə isə mister Skuayrs polisə və qə-zetlərə onun əli altında xidmət edən gənclərin ata-analarının adlarını və onların ev adreslərini xəbər vermişdi.

Bu ən ağır bir zərbə idi. Sonra qəzetdə, öz oğullarının hərəkətlərindən xəbər tutan ataların necə sarsıldıqları təsvir olunmuşdu.

Tomun anası missis Reterer ağlamış və demişdi ki, onun oğlu yaxşı uşaqdır və yəqin ki, o heç bir pis şey etmək fikrində olmamışdır, – anası buna tamamilə əmindir. Öz oğ-lu Oskarı ürəkdən sevən, artıq yaşı ötmüş bir qadın olan missis Xeqland demişdi ki, onun oğlu – dünyanın ən namus-lu, ən nəcib gənclərindən biridir və yəqin ki, onu içirdib kef-ləndiriblər.

Qrifitslərin evində isə, “Star” qəzetinin yazdığına görə ananın bu xəbərdən rəngi qaçmış, o bir qorxu və pərişanlıq içərisində əllərini ovuşduraraq, yerində donub qalmış və sanki bütün bunların nə demək olduğunu ağlına sığışdıra bilməmişdi: ana oğlunun belə bir gəzintidə iştirak etdiyinə inana bilməmiş, ortalıqda nə isə bir anlaşmazlıq baş verdiyi-ni və oğlunun tezliklə evə qayıdıb, hər bir şeyi izah edəcəyi-ni söyləmişdi.

Lakin Klayd evə qayıtmamışdı. Bundan sonra o artıq bu əhvalat haqqında heç bir şey eşitmədi, çünki həm polis, həm də anası qarşısında duyduğu qorxu hissi o qədər qüvvətli idi ki, (o anasının sonsuz məyusluq dolu kədərli gözlərindən qorxurdu) o bir neçə ay evə məktub belə yazmadı. Çox sonra o bir dəfə evə məktub yazaraq, sağ-salamat olduğunu bildir-di və anasının ondan nigaran qalmamasını xahiş etdi, lakin bu məktubunda o nə öz yeni adını yazmış, nə də adresini göstərmişdi.

O, iş tapmaq üçün şəhərbəşəhər gəzirdi: Sent-Luisdə, Teoriyada Çikaqoda, Miluokidə olmuşdu. O, restoronlarda qab-qacaq yuyur, kiçik vecsiz bir aptekdə soda suyu satır, ayaqqabı mağazasında və baqqal dükanında xidmətçi və-zifəsində çalışır, bir sözlə – qabağına çıxan hər bir işdən ya-pışırdı, lakin heç bir yerdə bəxti gətirmirdi: çünki ya ona haqq hesab verib işdən çıxarırlar, yaxud özü işi xoşlamayıb çıxıb gedirdi. Bir dəfə o öz qazancından qənaət edərək, bir qədər pul yığıb, anasına on dollar – daha sonra isə beş dollar göndərdi. İl yarım keçəndən sonra o bu qərara gəldi ki, eh-timal ki, artıq onu axtarmırlar və baş verən cinayətdə onun iştirakı ya unudulmuş, yaxud da çox əhəmiyyətsiz hesab edildiyi üçün, artıq təqiblərə və axtarışlara son qoyulmuş-dur. Sonra Çikaqo şəhərində özünə iş tapıb, bir qədər yaxşı qazanmağa başladıqda, (o, evlərə mal daşıyan furqonda sü-rücü vəzifəsində çalışır və həftədə on beş dollar alırdı) o ana-sına məktub yazmağı qərara aldı: indi o yaxşı bir iş yeri tap-mağını və öz həqiqi adını gizlətsə də, artıq çoxdan özünü yaxşı apardığını anasına xəbər verə bilərdi. O, şəhərin qərb hissəsində, Polina-Strit küçəsində bir evdə çarpayı kirayə edib yaşayırdı. Klayd məhz bu zaman anasına aşağıdakı məktubu yazıb göndərdi.

“Əziz ana!

Bilmirəm, siz hələ də Kanzas-Siti şəhərində yaşayırsı-nızmı? Xahiş edirəm, indi harda və necə yaşadığınız barədə mənə məktub yazasınız. Mən sizin haqqınızda hər şeyi bil-mək və öz başıma gələnləri sizə nağıl etmək istəyirəm. And içirəm ki, ana əgər sən istəsən, mən böyük bir sevinclə həmi-şə sənə məktub yazacağam. Mən burada tamamilə tək yaşa-yıram. Lakin sən hər halda ehtiyatlı ol və mənim harada olduğumu heç kəsə açıb demə. Bunun çox pis nəticələri ola bilər, halbuki mən çoxdan bəri yeni bir həyat sürmək arzusu ilə yaşayıram və indi, təzəcə yaxşı bir işə düzəlmişəm. İnan ki, ana, mən heç bir pis iş etməmişəm, orada qəzetlər nə ya-zırsa yazsın, mən heç bir pis hərəkət etməmişəm – mən an-caq yoldaşlarıma qoşulub şəhər kənarına seyrə getmişdim. Lakin mən müqəssir olmadığım bir iş üçün cəza alacağım-dan qorxdum. O zaman mən sadəcə evə qayıda bilmədim. Mən heç müqəssir deyiləm, ancaq sənin və atamın bu barədə nə fikirləşdiyinizdən qorxdum. Məni gəzintiyə dəvət etmiş-dilər, mən də onlara qoşulub getmişdim, ancaq Sparser de-mişdir ki, guya mən ondan maşın gətirməsini xahiş etmişəm və geriyə qayıdarkən maşını bərkdən sürməyə məcbur etmi-şəm, bunlar hamısı yalandır o özü maşını gətirib bizim ha-mımızı gəzməyə dəvət etmişdi. Bəlkə də o qızı maşın altında qoyduğumuz üçün hamımız müqəssirik, lakin biz axı bunu qəsdən etməmişik. Bu hadisə birdən-birə, qəfildən baş ver-mişdi. Mən buna ürəkdən yanır, təəssüf edirəm. Mənim uc-batımdan sən nə qədər dərd çəkdin: özüdə mənim köməyi-mə möhtac olduğun bir zamanda! Bunu düşündükcə məni dəhşət alır! Lakin buna baxmayaraq, mən yenə də ümid edi-rəm ki, sən məni bağışlayacaqsan, anacan, – deyilmi? Mən sizin hamınızın necə dolandığınızı bilmək istəyirəm. Esta, Culiya, Frenk və atam necədirlər? Siz indi hardasınız və nə edirsiniz? Sən özün bilirsən ki, mən səni nə qədər sevirəm, anacan. İndi mən çox şey görüb, çox şey öyrənmişəm və bəzi şeyləri daha yaxşı başa düşürəm. Mən həyatda müvəffə-qiyyət qazanmaq, nə isə bir şeyə nail olmaq istəyirəm. Ümid edirəm ki, bəxtim gətirəcəkdir. İndi mən yaxşı bir iş tapmı-şam, doğrudur, Kanzas-Sitidəki qulluğumdan yaxşı deyil və tamamilə başqa növlü bir şeydir, lakin yenə də çox abırlı bir işdir. Lakin mən daha yaxşı bir yer tapmağa çalışıram. Artıq mehmanxanada işləmək istəmirəm. Mehmanxanalardakı iş, mənim kimi adamlar üçün əlverişli deyil. Məncə, bu qədər yuxarıya dırmaşmaq lazım deyil. Görürsənmi, indi mən ar-tıq ağıllanmışam. İşlədiyim yerdə məndən razıdırlar, lakin mən daha yaxşı bir mövqe qazanmağa çalışıram. Bundan əlavə, mən o qədər də çox qazanmıram – qazandığım ancaq ən zəruri şeylərə, otaq kirayəsinə, yeməyə və paltarıma güc-lə çatır. Buna baxmayaraq mən qənaət edib bir az pul yığma-ğa çalışıram, bir peşə öyrənmək üçün daha əlverişli iş tap-maq istəyirəm. Bizim zəmanədə hər bir adam bir peşə sahibi olmalıdır, indi mən bunu yaxşı başa düşürəm.

Anacan, mənə ətraflı məktub yaz, mən sizin necə ya-şadığınızı və nə etdiyinizi bilmək istəyirəm. Frenkə, Culiya-ya, atam və Estaya, əgər onlar hələ də sənin yanında yaşayır-larsa, – məndən salam de! Mən səni yenə əvvəlki kimi se-virəm və ümid edirəm ki, az da olsa səndə məni sevirsən. Doğrudur, məktubun altında öz həqiqi adımı yazmıram, bəl-kə bu hələlik qorxuludur (o zamandan, yəni Kanzas-Sitidən qaçdığım gündən öz həqiqi familiyamdan istifadə etməmi-şəm). Məktubu başqa adla imzalayıram, lakin ümid edirəm ki, tezliklə bu addan əl çəkərək yenə də öz həqiqi familiyamı daşıyacağam. Mən bunu elə indi etmək istərdim. Lakin hələ-lik qorxuram. Mənə məktub yazmaq istəsən, Çikaqo şəhəri-nə, poçtaya, Harri Tenetin adına göndərə bilərsən.

Tezliklə səndən cavab gözləyirəm. Məktubu bu adla imzalayıram ki, nə sizin nə də özümün başıma yeni bir bəla açmayım, yəqin ki, məni başa düşürsən? Lakin elə ki, bu əh-valatın bitib qurtarmış olduğuna əmin oldum, onda, əlbəttə yenə də öz həqiqi adımı və familiyamı daşıyacağam.

Səni sevən oğlun”.

İmza əvəzinə o bir cızıq çəkib altından “Kim olduğumu sən özün bilirsən” sözlərini yazaraq məktubu yola saldı.

Anası oğlunun harada olduğunu bilməyərək, bütün bu müddət ərzində onun nigarançılığını çəkdiyi üçün Klayd tezliklə ondan cavab aldı; konvertin üzərində Denver şəhəri poçtasının möhürünü görərək Klayd çox heyrət etdi. Çünki o anasının hələ də Kanzas-Siti şəhərində yaşadığını güman edirdi.

“Əziz oğlum!

Səndən məktub alıb sağ-salamat olduğunu öyrəndikdə çox heyrət etdim və hədsiz dərəcədə sevindim. Mən daima həm ümid edir, həm də dua edirdim ki, sən Allahın qoydu-ğu düz və doğru yola gəlib çıxasan, – bu səni müvəffəqiyyə-tə, səadətə aparıb çıxara bilən yeganə yoldur. Mənim arzum yalnız bu idi ki, Allahın köməkliyi ilə səndən bir xəbər tu-taydım, sənin sağ-salamat olduğunu, namusla işləyib, na-musla yaşadığını öyrənəydim. İndi budur, Allah mənim dualarımı eşitdi. Mən bilirdim ki, o mənim dualarımı eşidə-cəkdir. Çox şükür olsun Allaha, o qadir və adildir.

Mən sənin başına gələn o dəhşətli bədbəxtlik üçün özü-nü və bizi bu qədər iztirab və rüsvayçılıq içində qoyduğun üçün təkcə sənin özünü günahlı saymıram, çünki çox yaxşı bilirəm ki, iblis bizim hamımızı Allahın bütün fağır bəndələ-rini, xüsusilə sənin kimi tifil uşaqları tez yoldan çıxarıb az-dırır. Oğlum, əgər sən bilsəydin ki, iblisin toruna düşmə-mək üçün nə qədər özünü gözləməli və ehtiyatlı olmalısan! Axı sənin qarşında uzun bir həyat yolu durmuşdur. Sən mə-nim nəsihətlərimi yadında saxlayacaqsanmı, əziz uşaqları-mın ağlına və ürəklərinə həkk etməyə çalışdığım xilaskarı-mız həzrəti İsanın təliminə sadiq qalacaqsanmı? Daima sayıq və ehtiyatlı olacaqsanmı? Sən ayaq saxlayıb daima bizimlə bərabər olan, bizi ağır və daşlıq yollardan keçirərək göylər-dəki səltənətə doğru aparan, yerdəki bu fani həyatımızda tə-səvvür edə bildiyimizdən daha gözəl bir aləmə doğru çağı-ran tanrımızın səsinə qulaq verəcəksənmi? Mənə söz ver ki, oğlum, sən daima uşaqlıqda aldığın tərbiyəyə və təlimə uy-ğun olaraq hərəkət edəcəksən və daima yadında saxlayacaq-san ki, qüvvət yalnız ədalətdədir. Mənim əziz oğlum, heç vaxt heç bir zaman, kim sənə təklif edərsə etsin, şəraba yaxın düşmə! İblis məhz burada, bu məsələdə öz hökmünü gös-tərir və həmişə məhz bu sahədə zəif insanlara qalib gəlir. Tez-tez sənə dediyim bu sözləri daima yadında saxla: “şə-rab – aldadıcıdır, içmək – dəliliyə qapılmaq deməkdir, kim aldanarsa – demək o aqil deyildir”. İndi mən ən hərarətli du-alarımda yalnız bunu arzu edirəm ki, hər dəfə nəfsin səni yoldan çıxartdıqda bu sözlər qulaqlarında səslənsin, çünki mən bu qənaətdəyəm ki, o dəhşətli bədbəxtliyin həqiqi baisi yalnız şərab olmuşdur.

O zaman mən sənin üstündə çox iztirab çəkdim, Klayd, və bütün bunlar, mən Estaya görə ağır, müsibətli günlər ke-çirdiyim bir zamanda baş verdi. Mən az qaldım Estanı həmi-şəlik itirim. O, olduqca pis vəziyyətdə idi. Yazıq qız, işlətdiyi günah ona çox baha tamam oldu. Biz çoxlu borca düşdük, sonra isə borclarımızı ödəmək üçün uzun zaman işləməyə məcbur olduq. Lakin indi, nəhayət, biz borclarımızı verib qurtarmışıq və işlərimiz də əvvəlki kimi o qədər də pis deyil.

Məktubdan gördüyün kimi indi biz Denver şəhərində yaşayırıq. Burada bizim xüsusi missiyamız var: bu missiya böyük bir evdə yerləşir, belə ki, burada bizim hamımıza yer çatışır, və biz bir neçə otağı kirayəyə veririk, – bu işlə Esta məşğul olur. Yeri gəlmişkən deyim ki, indi onun familiyası Niksondur. Onun çox qəşəng balaca bir oğlu var, mən və atan ona baxanda sənin körpəliyini xatırlayırıq. Uşaq öz də-cəllikləri ilə sənə o qədər oxşayır ki, elə bil sən yenidən kör-pə bir uşaq olub bizim yanımıza qayıtmısan. Bu bizə bir qə-dər təskinlik verir.

Frenk ilə Culiya çox böyümüşlər və indi mənə yaxşı kö-mək edirlər. Frenk evlərə qəzet paylayır və bir qədər qaza-nır, bu da bizə bir köməkdir. Esta istəyir ki, onlar hər ikisi, nə qədər ki, qüvvəmiz çatır, məktəbdə oxumağa davam et-sinlər.

Atan özünü çox da yaxşı hiss etmir, lakin bu təbiidir, axı o artıq gənc deyildir. Buna baxmayaraq o da əlindən gələni etməkdədir.

Mən çox şadam ki, Klayd, sən həyatda özün üçün yaxşı bir mövqe qazanmağa çalışırsan. Dünən axşam biz atanla bərabər yenə də sənin Likurq şəhərində yaşayan əmin Sem-yuel Qrifits haqqında danışırdıq: o çox zəngin adamdır, sən ona məktub yazıb sənə bir iş verməsini xahiş etsəydin, bir peşə öyrənmək üçün ondan iş istəsəydin, məncə o sənə kö-mək etməkdən boyun qaçırmazdı. Axı necə olsa sən onun doğma qardaşı oğlusan. Özün bilirsən ki, onun Likurq şəhə-rində yaxalıq hazırlayan böyük fabriki vardır və deyilənə görə çox zəngin adamdır. Nə üçün sən ona məktub yazıb kö-mək istəmirsən? Mənə elə gəlir ki, o sənin üçün bir iş düzəl-də bilər və belə olduqda sən gələcəkdə daha da artıq yüksələ bilərsən. Ona məktub yazsan nə cavab aldığını mənə xəbər ver.

Klayd, mən istəyirəm ki, sən özün barədə bizə tez-tez yazasan. Xahiş edirəm, necə dolandığın haqqında ətraflı məktub yazasan. Mən səndən məktub gözləyəcəyəm. Biz ha-mımız, əlbəttə, səni əvvəlki kimi sevirik və həmişə öz məs-ləhətlərimizlə sənə kömək etməyə hazırıq. Biz hamımız sənə ürəkdən müvəffəqiyyətlər arzu edirik, həmçinin arzu edirik ki, sən həmişə yaxşı bir oğlan olasan, namuslu və təmiz bir həyat sürəsən. Həmişə yadında saxla, oğlum: insan öz ruhu-nu məhv etdikdən sonra bütün dünyaya sahib olsa belə bu-nun heç bir faydası yoxdur.

Mənə məktub yaz, Klayd və yadında saxla ki, ananın məhəbbəti həmişə səninlədir, həmişə sənə rəhbərlik edir və Allahın naminə həmişə həqiqi yola hidayət edir.

Səni sevən anan”.

Beləliklə, Klayd hələ əmisi Semyuel ilə görüşməzdən çox əvvəl, əmisi və onun fabriki haqqında düşünməyə baş-ladı. Eyni zamanda o, ailəsinin artıq keçmişdəki kimi böyük ehtiyac içərisində olmadığını və indi daha yaxşı yaşadığını öyrənib ürəyində böyük bir yüngüllük hiss etdi: görünür bu yeni missiya, nə isə otel kimi bir şeylə və yaxud kirayəyə ve-rilən mebelli otaqlarla bağlıdır.

Anasından məktub aldığı gündən iki ay keçmişdi və Klayd hər gün öz-özünə dərhal nə isə bir şey etmək lazım gəldiyini söyləyirdi. Bir dəfə o xidmət etdiyi mağazadan, Cekson bulvarındakı “Yunion Liq” klubunda düşmüş gəlmə bir adama, içində qalstuk və cib dəsmalları olan bir bağlama aparmalı oldu.

Klayd kluba girərkən birdən-birə klub xidmətçisi for-ması geymiş Reterer ilə üz-üzə gəldi. Retererin buradakı və-zifəsi kluba gələn adamlara məlumat vermək və baqajı qəbul etməkdən ibarət idi. İlk anlar onlar bir-birini tanıya bilmə-dilər. Nəhayət, birinci olaraq Reterer özünə gəldi.

– Klayd! – deyə o yoldaşının qolundan tutub qışqırdı və dərhal ehtiyat gözləyib səsini alçaldaraq sevinclə əlavə etdi. – İşə bax! Gör necə görüşdük. Bağlamanı buraya qoy! Sən hardan gəlib buraya çıxdın?

Yoldaşından az həyəcanlanmamış Klayd dedi:

– Gör kimi görürəm! Tom, sənsənmi? İşlərin necədir? Sən burada işləyirsən?

Bu dəqiqə Klayd kimi Reterer də, onları bir-birinə bağ-layan o ələmli sirri unudaraq əlavə etdi:

– Elədir, burada işləyirəm. Demək olar ki, bir ildir, bur-dayam. – Sonra o, dərhal Klaydın qolundan dartaraq, ona susmasını işarə etdi və bir az əvvəl Klayd içəri girərkən söh-bət etdiyi oğlanın bu danışığı eşitməməsi üçün tələsik dostu-nu kənara çəkdi.

– Şş… Yavaş! – deyə o, sözünə davam etdi. Mən bura-da öz familiyamla işləyirəm, lakin heç kəs mənim Kanzas-Sitidən olduğumu bilməməlidi, başa düşürsənmi? Hamı elə bilir ki, mən Klivlenddən gəlmişəm.

Reterer bir daha səmimiyyətlə Klaydın əlini sıxdı və dostunu başdan-ayağa gözdən keçirdi. Hələ də həyəcan ke-çirən Klayd dedi:

– Bəli, əlbəttə. Başa düşürəm belə yaxşıdır. Mən çox şa-dam ki, sən məni tanıdın.

Mənim adım isə indi Tenetdir. Harri Tenet, yadında saxla! – İndi onlar keçmişi xatırlayaraq sevinc içində gülüm-səyirdilər. Bu zaman Reterer Klaydın əynində evlərə mal da-şıyan xidmətçi paltarını gördü.

– Evlərə mal daşıyırsan? – deyə o soruşdu. – Çox məzə-lidir. Klayd – o furqon sürücüsü! İşə bir bax! Yox, bu məni lap birtəhər elədi. Nə üçün sən belə bir işdən yapışmısan? – Lakin o dərhal Klaydın üzünə baxıb, hazırkı vəziyyəti haq-qında bu söhbətin dostu üçün nə qədər ağır olduğunuanla-dı.

Klayd qısaca cavab verdi: “Mənim özümün bu işə ürə-yim yatmır”. Reterer əlavə etdi:

– Qulaq as, Klayd, biz görüşməli və hər barədə ətraflı danışmalıyıq. Sən harada işləyirsən? (Klayd öz adresini ver-di). Çox yaxşı. Mən saat altıda işdən azad oluram, sən işini qurtarandan sonra gələrəm yanına. İstəyirsən gəl belə edək… Yaxşısı budur Rendolf-Strit küçəsindəki “Enriçi” kafesində görüşək. Yaxşımı? Saat yeddidə gələ bilərsənmi? Mən saat altıda işdən azad oluram, istəsən saat yeddidə oraya gələ bi-lərəm.

Klayd razılıq işarəsi olaraq şad bir halda başını tərpət-di: o Retererə rast gəldiyi üçün böyük bir sevinc içində idi.

Sonra o, furqonun qozlasında oturaraq yenə malları da-şımağa başladı, lakin günün axırınadək yalnız axşamkı gö-rüşü düşündü. Saat altının yarısında o furqonu gətirib töv-lədə açdı, sonra şəhərin qərb hissəsindəki pansionlu, ucuz qiymətli mebelli otağına gəldi, istirahət günlərinə məxsus kostyumunu geyinib cəld “Enriçi” kafesinə doğru yönəldi. O, tində dayanıb bir dəqiqə gözləməli idi, Reterer gəlib çıxdı; çox şad və mehriban görünürdü və əvvəlkinə nisbətən daha yaxşı geyinmişdi.

– Bilsən səni gördüyüm üçün nə qədər şadam, dos-tum, – deyə Reterer sözə başladı. – Bilirsənmi, Kanzas-Si-tidən qaçdığım o gündən bəri bizim dəstədən rast gəldiyim ilk adam sənsən. Gör iş necə gətirdi. Bacın mənə kağız yaz-mışdı ki, heç kəs, nə Xiqbi nə Xeqland və nə də sənin barən-də heç bir şey bilmir. Sparserə isə bir il həbs kəsmişlər, eşit-misənmi? Çox pis əhvalatdır. Özü də qızı maşın altında qo-yub öldürdüyündən çox o biri məsələyə görə, – özgənin ma-şınını götürüb sürücü hüququ olmadan maşını sürdüyünə və polisin fitini eşidib maşını saxlamadığına görə ona belə bir cəza veriblər. Bilirsənmi, (burada Reterer çox mənalı bir halda səsini aşağı saldı), əgər ələ keçsəydik, bizim hamımı-zın başına belə bir iş gələcəkdi. Amma o vaxt mən yaman qorxuya düşmüşdüm. O saat oradan çıxıb getdim. Lap da-banıma tüpürüb qaçdım! – Reterer yenə də gülürdü, lakin bu dəfə o artıq bir qədər əsəbi bir gülüşlə gülürdü. – Yadın-dadırmı, biz Sparseri öz qızı ilə bərabər maşında qoyub qaç-dıq, çox pis əhvalat idi! Ancaq biz nə edə bilərdik? Gözümüz görə-görə özümüzü polisin çəngəlinə verə bilməzdik ki? Hə, o qızın adı nə idi?… yadıma düşdü, Lora Sayp. Sən elə tez aradan əkilmişdin ki, mən heç xəbər tutmadım. Sənin gəz-diyin o qız, Briqs də, çox tez yox olmuşdu. Yoxsa sən onu evlərinə ötürməyə getmişdin?

Klayd başını buladı.

– Yox, mən onu ötürmədim, – deyə o etiraf etdi.

– Bəs sən hara yox olmuşdun? – deyə Reterer soruş-du. Klayd izahat verdi. O, başına gələnlərin hamısını bütün təfsilatı ilə nağıl etdikdən sonra Reterer yenidən danışmağa başladı.

– Demək sən bilmirsən ki, həmən Qortenziya Briqs, o hadisədən sonra bir oğlana qoşulub Nyu-Yorka əkilmişdir? Luizanın dediyinə görə onun qoşulub qaçdığı oğlan tütün mağazasında satıcı vəzifəsində işləyirmiş. Qortenziya yola düşməmişdən əvvəl Luiza onu təzə xəz jaketində və başqa bəzək-düzək içərisində görmüşdür. (Klayd sanki bir ağrı duyaraq üz-gözünü turşutdu). Ancaq sən yaman axmaq idin. O qızın dalından əl çəkmirdin. O sənin haqqında heç düşünmürdü, ümumiyyətlə o heç kim haqqında düşünmür-dü. Sən isə, məncə ona, yaman bənd olmuşdun, elədirmi? – Reterer məzəli bir şəkildə üz-gözünü qırışdıraraq köhnə vər-dişi üzrə Klayda sataşıb, dirsəyilə onu dürtmələdi.

Sonra Reterer dostuna öz başına gələnləri danışdı. Onun başına gələnlər, Klaydın gördüklərindən fərqli ola-raq, macəralarla dolu deyildi; o keçirdiyi həyəcan və tale-yindən artıq, göstərdyi inad və cəsarətdən, öz səadət və ba-carığına bəslədiyi inam hissindən danışırdı. Nəhayət, Rete-rer indiki işini “çəngəlinə keçirmişdi”, çünki onun işlətdiyi ibarəyə görə, Çikaqo şəhərində həmişə bir şey ələ keçirmək mümkündür.

Beləliklə, o indi burada “quzu kimi sakit” yaşayır və heç kəs onu heç bir şeydə günahlandırıb məzəmmət edə bilməz.

Reterer dərhal izah etməyə başladı ki, indi bu saat “Yu-nion-Liq”də işləməyə yer yoxdur, lakin Klayd istəyirsə, o, klubun işlər müdiri mister Xeyli ilə danışa bilər, bəlkə mister Xeyli harada boş yer olduğunu öyrənə bildi, o zaman Klayd daha yaxşı bir yer tapıb işə düzələ bilər.

– Özü də bu qədər məyus olmaq lazım deyil.

Reterer söhbətin axırında Klayda ürək-dirək verdi.

– Bundan heç bir şey çıxmaz.

Klaydı ruhlandıran bu söhbətdən sonra, Klayd hələ öz qulluğundan çıxıb əsl familiyası ilə buradakı otellərin birin-də işə girmək barəsində fikirləşərkən “Yunion Liq” klubun-da işləyən xidmətçilərdən biri ona evə kiçik bir məktub gətirdi. Məktubda yazılmışdı: “Sabah səhər “Böyük Şimal” otelinə gedib, orada mister Laytol ilə danışarsan. Orada boş yer var. Hərçənd ki, çox da yaxşı bir yer deyil, amma sonra daha yaxşı bir yer tapmaq asan olacaqdır”.

Klayd məktubu oxuyan kimi telefon edib öz rəisinə xə-bər verdi ki, xəstələnmişdir, ona görə bu gün işə çıxa bil-məyəcəkdir; sonra ən yaxşı kostyumunu geyib məktubda göstərilən otelə getdi. Burada o təqdim etdiyi tövsiyənamə-lər haqqında işə qəbul olundu. Öz həqiqi familiyası ilə işə girdiyi üçün ürəyində böyük bir yüngüllük hiss etdi. O, ay-da iyirmi beş dollar maaş alacağı və bundan əlavə oteldə ha-vayı nahar edəcəyi üçün təzə işindən xüsusilə razı idi. Doğ-rudur, xəbər tutub öyrəndiyinə görə burada çay pulları həf-tədə on dollardan artıq olmayacaqdı, lakin bununla belə o özünə təskinlik verirdi ki, yemək-içməyini də hesablasa bu-rada, bu vaxtadək aldığından daha çox qazanacaqdır. Belə bir yerdə işləmək furqon sürməkdən asan idi. Klaydı nara-hat edən yalnız bu idi ki, o yenə də otellərdə xidmət etməyə başlayırdı. Onu tanıyıb həbs edə bilərdilər.

Lakin bir az sonra, yəni üç ay sonra “Yunion-Liq” klu-bunda boş yer açıldı. Reterer bu zaman vəzifəsində yüksəlib, otelin işçilərinə rəhbərlik edən rəisin köməkçisi təyin edil-mişdi, o indi öz müdiri ilə yaxşı əlaqədə idi, buna görə də boş yerə çox münasib bir adam tövsiyə edə biləcəyini dedi: bu, Klayd Qrifits adlı bir şəxs idi, indi “Böyük Şimal” ote-lində xidmət edirdi. Sonra Reterer Klaydı çağırıb, yeni rəisə nə cür təqdim olunacağını və onunla nə cür danışacağını dostuna ətraflı başa saldı və Klayd klubda işə girdi.

Klayd dərhal bu müəssisənin “Böyük Şimal” otelinə və hətta “Qrin-Devidson” otelinə nisbətən daha yüksək dərəcə-də bir yer olduğunu və çox zəngin adamlara, görkəmli ictimai mövqeyi olan şəxslərə xidmət etdiyni gördü; burada Klayd yenə də tərs kimi onun ruhundakı şöhrətpərəstlik tel-lərini oynadan və onun tez yüksəlib görkəmli bir mövqe tut-maq arzularına təkan verən başqa bir həyat quruluşunu ya-xından müşahidə etmək üçün imkan əldə etdi. Bu kluba aramsız olaraq onun heç vaxt təsadüf etmədiyi adamlar gə-lib-gedirdilər. Görünür bunlar yüksək cəmiyyətin hər cəhət-dən görkəmli olan seçmə nümayəndələri idilər. Klayda elə gəlirdi ki, nəinki onun doğma ölkəsinin hər bir guşəsindən, eyni zamanda bütün ölkələrdən və bütün qitələrdən ən seç-mə, ən yaxşı adamlar buraya toplanmaqdadır. Bu kluba dü-şənlər içərisində şimaldan və cənubdan, şərqdən və qərb-dən gələn Amerika siyasi xadimlərinə, görkəmli siyasətçilərə və iş adamlarına, həmçinin, nəinki Amerikanın bəlkə bütün dünyanın alimlərinə, cərrahlarına, məşhur doktorlarına, generallarına, ədiblərinə və ictimai xadimlərinə rast gəlmək mümkün idi.

Klaydı bir şey də son dərəcə heyrətə salmışdı. O bir ma-raq və hətta ehtiramlı bir heyrət hissi ilə, buradakı mühitdə, “Qrin-Devidson” və bir az əvvəl işlədiyi “Böyük Şimal” otel-lərinin həyatına hakim kəsilmiş o şəhvanilik havasından əsər belə olmadığını görürdü. Doğrudan da, onun işlədiyi bütün o otellərdə, müşahidə etdiyi hər bir şeydə, az qala bü-tün hadisələrin əsasında həmişə bir şəhvət və cinsiyyət ün-sürü hiss olunurdu. Burada isə əsla belə deyildi. Qadınlar ümumiyyətlə bu kluba buraxılmırdılar. Bütün bu görkəmli şəxsiyyətlər bir qayda olaraq, buraya tək gəlir və tək də çıxıb gedirdilər, onlar heç bir səs-küyə yol vermirdilər, onlarda müstəsna müvəffəqiyyət qazanmış adamlara xas olan bir təmkin və enerji hiss olunurdu. Adətən onlar təklikdə nahar edir, ikilikdə ya üçlükdə bir yerə yığılıb yavaşdan söhbət edir, öz qəzet və kitablarını oxuyur, yaxud sürətli maşınlar-da şəhəri gəzirdilər, elə bil onlar ehtirasın nə demək oldu-ğundan tamamilə bixəbər idilər, hər halda, görünür, bu hiss onlara təsir göstərmirdi, halbuki Klaydın hələ yetkin olma-yan ağlına bu hiss – onun kimi adi adamların həyatında hər bir şeyi hərəkətə gətirən, hər şeyi alt-üst edən bir amil kimi görünürdü.

Yəqin ki, bu gözəl dünyada görkəmli bir mövqe tut-maq və belə bir mövqeni əldə saxlamaq üçün yalnız qadına qarşı laqeyd olmaq, bu qəbahətli ehtirasdan azad olmaq lazım idi. Klayd düşünürdü ki, elə buna görə belə adamların hüzurunda, onların gözləri qabağında özünü elə aparmalıdır ki, guya bəzən onun müvazinətini sarsıdan bu fikirlər, heç onun ağlına belə gəlmir.

Beləliklə, burada qısa bir müddət işlədikdən sonra bu müəssisənin və onu ziyarət edən müxtəlif adamların təsiri altında Klayd zahirən əsl bir centlmen olmuşdu. Klub divar-ları arasında o özünü tamamilə başqa bir adam kimi, daha təmkinli, daha işgüzar və bacarıqlı hiss edir, həddindən ar-tıq romantikaya qapılmırdı. O, indi yenə öz qüvvələrini sına-maq istəyirdi: ona elə gəlirdi ki, yetkin ağıllı bu adamları təqlid edərək və yalnız onlardan nümunə götürərək gün-lərin bir günündə istədiyinə nail ola bilər. Bəlkə bu o qədər də baş gicəlləndirici bir müvəffəqiyyət olmayacaq, lakin hər halda indiyədək nail olduqlarından daha böyük bir şey ola-caqdır. Axı nə üçün də belə olmasın? Əgər o inadla işləsə yalnız yaxşı adamlarla tanış olub, özünü çox ehtiyatla apar-sa, kim bilir, bəlkə bu klubu ziyarət edən görkəmli adamlar-dan biri, onunla maraqlanıb ona yaxşı bir iş yeri təklif edə-cək və bu vaxtadək qapıları üzünə bağlı olan cəmiyyətin səviyyəsinə qalxması üçün ona kömək edəcəkdir.

Həqiqəti demək lazımdır ki, Klayd öz xarakteri etiba-rilə heç vaxt tamamilə yetkin bir adam olmağa qadir deyildi. O hələ aydın təfəkkür tərzinə və daxili bir məqsədəuyğun-luq hissinə malik deyildi. Halbuki bunlar insanların əksəriy-yətinə mənsub olan keyfiyyətlərdir və onlara həyatın bütün yolları içərisində özləri üçün ən əlverişli bir yol seçməyə im-kan verir.

IV FƏSİL

Lakin Klayd özü, həyatdakı bütün müvəffəqiyyətsiz-liklərini az təhsil alması ilə izah edirdi. O, hələ kiçik ikən ai-ləsinin fasiləsiz olaraq bir şəhərdən o biri şəhərə köçməsi onun məktəbdə oxumasına və beləliklə bu “Yunion-Liq” klubunu ziyarət edənlərin yüksək cəmiyyətinin üzvü olma-sına, hər hansı bir sahədə müəyyən praktiki bilik əldə etmə-sinə mane olmuşdu. Halbuki o, bütün varlığı ilə adamların arasında durmağa can atırdı. Bu centlmenlər gözəl evlərdə yaşayır, cah-calallı otellərdə qalır, Skuayrs və yaxud bura-dakı xidmətçi gənclərin rəisi kimi adamlar isə onlara xidmət edir, onların rahatlığının qeydinə qalırlar. Klayd isə yalnız adi, xırda bir işçidən başqa heç bir şey deyildir. Halbuki indi o, artıq iyirmi bir yaşına girmişdi. Bəzən bu fikir onu olduq-ca məyus edirdi. O, yüksəlmək və mənsəb qazanmaq üçün ona imkan verə bilən başqa bir iş tapmaq həsrətində idi. Axı o bütün ömrüboyu belə bir vəzifədə qala biməzdi, belə bir aqibəti gözü qabağına gətirdiyi dəqiqələr onu bir dəhşət alır-dı.

Bu nəticəyə gəldikdən sonra o öz gələcəyini təmin et-mək haqqında uzun-uzadı fikirləşməyə başladı və elə bu za-man onun əmisi Semyuel Qrifits Çikaqo şəhərinə gəldi. Mis-ter Qrifitsin burada bir çox tanışları vardı, buna görə də ilti-fat edib ona klubda qalması üçün xüsusi vərəqə təqdim et-dilər və o, klubda düşərək bir neçə gün öz xüsusi işlərilə məşğul oldu. O, hər gün yanına söhbətə gələn bir çox adam-larla görüşür, yaxud maşına minib şəhərə çıxır, lazım bildiyi müxtəlif adamları və firmaları ziyarət edib danışıq aparırdı.

O, gələndən bir saat keçməmiş, kluba gələnlərin qeydə alınmasını idarə edən və elə indicə vestibüldəki lövhədə “Qrifits” familiyasını yazmış olan Reterer Klaydı yanına ça-ğırdı:

– Qulaq as, Klayd, sən, deyəsən, deyirdin ki, Qrifits fa-miliyalı bir qohumun və yaxud əmin vardır, o, yaxalıq hazır-layan fabrikin sahibidir, haradasa Nyu-York ştatında olur?!

– Elədir, – deyə Klayd cavab verdi. – Onun adı Sem-yuel Qrifitsdir. Likurq şəhərindəyaxalıq hazırlayan böyük fabriki var. Bütün qəzetlərdə çap olunan bu elanlar onun elanlarıdır. Sən yəqin ki, onun Miçiqan-avenyu küçəsindəki işıqlı reklamını görmüsən.

– İndi sən onu görsən tanıya bilərsənmi? – deyə Rete-rer soruşdu.

– Yox, mən onu hələ bir dəfə də olsun görməmişəm.

– Mərc gəlirəm ki, bu sənin əmindir, deyə Reterer kiçik qeyd dəftərçəsinə gözyetirərək əlavə etdi – budur, özün bax: “Semyuel Qrifits, Likurq şəhəri, Nyu-York ştatı”. Yəqin özü-dür ki, var, düzdürmü?

Yəqin ki, odur, – deyə Klayd dostunun sözünü təsdiq etdi, o həmin bu əmisi ilə çoxdan görüşməyi arzu etdiyi üçün bu xəbər onu olduqca maraqlandırmırş və hətta həyə-cana gətirmişdi.

– O, bu saat yuxarı çıxdı, – deyə Reterer sözünə da-vam edirdi. – Devid onun çamadanlarını yuxarı apardı. Çox görkəmli kişidir. Sən gözdə-qulaqda ol, o buraya aşağıya düşərkən diqqətlə bax. Bəlkə elə doğrudan da o sənin əmin-dir. O, ortaboylu, arıq bir kişidir, balaca çal bığları və açıq boz rəngli şlyapası var. Çox xoşsifət kişidir. Mən onu sənə göstərərəm. Əgər doğrudan da sənin əmindirsə sən onun xo-şuna gəlməyə çalış! Bəlkə o sənin üçün bir şey etdi… Məsə-lən, sənə bir cüt yaxalıq bağışladı, – deyə Reterer gülərək əlavə etdi.

Klayd da, sanki yerinə düşmüş bu zarafatı qiymətlən-dirərək güldü, lakin işin əslindəo çox böyük bir həyəcan keçirirdi. Demək, indi onun əmisi Semyuel burada, klubda idi. Onunla tanış olmaq üçün bu nə qədər əlverişli fürsət idi. Axı hələ buraya işə girməmişdən əvvəl Klayd ona məktub yazmaq istəyirdi, indi isə əmisi özü buraya gəlmişdi və onunla danışmaq üçün hər cür imkan var idi.

Lakin dayan, səbir elə! Klayd özü onunla danışmağa cə-sarət etsə əmisi onun haqqında nə düşünə bilər? Bu klubda vəzifəsi yalnız şey daşımaqdan ibarət olan qardaşıoğluna o nə cür yanaşar? Ümumiyyətlə, görəsən, əmisi, şeydaşıyan xidmətçi gənclərə, xüsusilə Klayd yaşlı bir gəncin belə bir vəzifədə işləməsinə, nə cür baxacaqdır? Axı Klayd artıq iyir-mi bir yaşına girmişdir. Əlbəttə, adam bütün ömrünü belə bir işdə keçirmək istəmirsə, “şeydaşıyan oğlan üçün” bu qədər yaş çox deyilmi? Semyuel Qrifits kimi zəngin və yük-sək mənsəbli bir adam oteldə şeydaşıyan vəzifəsini, xüsusilə öz qohumunun bu vəzifədə işləməsini özü üçün bir əskiklik saya bilərdi. Çox ehtimal ki, o belə bir qohumdan geri qaça-caqdır, hətta onunla danışmaq belə istəməyəcəkdir… Klayd bütün gününü bu cür şübhələr içərisində keçirdi…

Lakin ertəsi gün Klayd artıq əmisini azı altı dəfə görmə-yə müvəffəq olmuş və əmisi ona çox xoş bir təsir bağışla-mışdı: canlı, çevik, işgüzar əmisi öz qardaşına – Klaydın ata-sına heç oxşamırdı. O nə qədər zəngin idi, hamı ona nə qə-dər hörmət və ehtiram göstərirdi!… Klayd isə bir qorxu içəri-sində öz-özünə sual edirdi ki, görəsən o indi belə bir fürsə-tidəmi əlindən qaçıracaqdır? Axı əmisi ona heç də bədxah bir adam təsiri bağışlamırdı, əksinə çox mehriban və iltifatlı bir görkəmi vardı, bir dəfə Klayd Retererin məsləhəti ilə, yo-la salınacaq bir məktubu götürmək üçün əmisinin otağına girdikdə, əmisi demək olar ki, heç onun üzünə belə baxma-dı, lakin məktubla bərabər ona yarım dollar pul verdi.

– Göz-qulaq olun ki, məktubu göndərsinlər, pulları isə özünüzə götürün – deyə əmisi ona tapşırıq verdi.

Bu dəqiqə Klayd elə böyük bir həyəcan içərisində idi ki, əmisinin nə üçün öz qardaşı oğlunu tanıya bilmədiyinə heyrət etdi… Lakin mister Qrifits, doğrudan da heç bir şey sezmir və anlamırdı. Buna görə Klayd əmisinin yanından bir qədər məyus olaraq çıxıb getdi.

Bir müddət sonra Semyuel Qrifitsin adına bir neçə mək-tub gəldi və Reterer Klaydın diqqətini bu məktublara cəlb et-di.

– Əgər istəyirsənsə, budur əminin yanına getmək üçün yenə bəhanə var, – deyə Reterer məktubları Klayda göstərdi. – Bu məktubları aparıb ona ver. Məncə bu saat o öz otağın-dadır.

Klayd bir qədər tərəddüddən sonra məktubları götü-rüb əmisinin otağına getdi. Mister Semyuel stol arxasında oturub, nə isə yazırdı, Klayd qapını döyərkən içəridən qış-qırdı:

– Buyurun! Klayd içəri girdi və müəmmalı bir təbəs-sümlə dedi:

– Sizə məktub var, mister Qrifits.

– Çox sağ olun, oğlum, – deyə əmisi cavab verdi və Klayda pul vermək üçün əlini jaketinin cibinə saldı. Lakin Klayd fürsətdən istifadə edərək dedi:

– Yox, yox, mənə heç bir şey lazım deyil! – əmisi ona pul vermək üçün əlini irəli uzadıb qalmışdı, lakin o bir söz deməyə macal tapmamış, Klayd əlavə etdi: – deyəsən, mən sizin qohumunuzam, mister Qrifits. Siz Likurq şəhərindəki yaxalıq fabrikinin sahibi Semyuel Qrifts deyilsinizmi?

– Bəli, deyəsən, mənim o fabrikə bir qədər dəxlim var. Bəs siz kimsiniz? – deyə əmisi Klaydı diqqətlə gözdən keçi-rərək soruşdu.

– Mənim adım Klayd Qrifitsdir, mən Eysa Qrifitsin oğ-luyam. O, deyəsən, axı sizin qardaşınızdır?

Ailədə ən zavallı və bəxti qara hesab olunan bu qarda-şın adı çəkilərkən Semyuel Qrifitsin üzü bir qədər tutuldu. O, uzun illərdən bəri qardaşı Eysanı görməmişdi və indi heç bir sevinc hissi duymadan kiçik qardaşının qısaboylu za-vallı görkəmini xəyalına gətirdi; o, qardaşı təqribən Klayd yaşında olarkən onu son dəfə Vermond ştatında Bertuika ya-nında öz ataları evində görmüşdü. Lakin ata ilə oğul arasın-da nə qədər böyük fərq vardı! Klaydın atası o zaman şişman, yöndəmsiz, həm cismən, həm də zehni cəhətdən süst, ölü-vay bir gənc idi, onun sulu göy gözləri, qıvrım saçları var idi. Qardaşıoğlu isə, əksinə çox səliqəli, canlı, nəzakət gözlə-yən yaraşıqlı bir gənc idi və görünür ağılsız deyildi. (mister Qrifits otellərdə işləyən gənc oğlanların ümumiyyətlə çox fərasətli olduqlarına fikir vermişdi). Beləliklə, qardaşıoğlu onun xoşuna gəldi.

Atası kiçik oğlunu sevmədiyinə görə öz böyük qardaşı Allen ilə bərabər atasının bütün varidatına sahib çıxan Sem-yuel Qrifits, kiçik qardaşı Eysanın ədalətsizliyə qurban get-diyini həmişə hiss edirdi. Atası, Eysanın bir qədər fərasətsiz və əməli fəaliyyət sahəsində bacarıqsız olduğunu gördük-dən sonra əvvəlcə Eysanı işləməyə məcbur etmək istəmiş, sonra isə sadəcə kiçik oğlundan əlini üzmüş və nəhayət, Ey-sa Klayd yaşında ikən onu evdən qovmuşdur; sonralar isə ata bütün varidatını, yəni otuz min dollara yaxın bir məbləği iki böyük oğlu arasında tən bölmüş, Eysaya isə min dollar miqdarında vecsiz bir pay ayırmışdı.

İndi bütün bu xatirələr, Semyuel Qrifitsi böyük bir ma-raq ilə Klaydı gözdən keçirməyə məcbur edirdi. O, qardaşı-oğlunun illərlə bundan əvvəl ata evindən qovulmuş kiçik qardaşına oxşamadığını görürdü. Klayd onun öz oğlu Qil-bertə daha çox oxşayırdı, indi o bu oxşayışı açıq-aydın gö-rürdü. Bundan başqa Klaydın keçirdiyi qorxulara baxmaya-raq, onun belə zinətli bir klubda şeydaşıyan vəzifəsində çalışması belə, Semyuel Qrifitsə yaxşı təsir bağışlamışdı. Fəaliyyət sahəsi yalnız Likurq şəhəri və Likurq cəmiyyəti ilə məhdudlaşan Semyuel Qrifitsə, xüsusi mövqe və xarakteri olan bu klub ehtiram hissi təlqin edirdi. Belə müəssisələrdə xidmət edən gənclər adətən çox zirək və təvazökar olurlar. Buna görə də o, xeyirxah bir ifadə ilə qardaşıoğluna xeyli baxdı, Klayd isə öz qara iş kostyumunda, səliqəli və şax bir görkəmlə, son dərəcə yaxşı tərbiyə almış bir gənc təvazökar-lığı ilə əmisinin qarşısında dayanmışdı.

– Nə danışırsınız! – deyə əmisi səsləndi. Demək siz Ey-sanın oğlusunuz? Qəribə işdir! Çox qəribə təsadüfdür! Axı mən sizin atanızı azı iyirmi beş ildir ki, görməmişəm və onun haqqında heç bir şey eşitməmişəm. Axırıncı dəfə on-dan xəbər tutanda, səhv etmirəmsə, o Miçiqan ştatında, Qrend Repidsdə yaşayırdı. İndi o hardadır? Burada Çikaqo-da olurmu?

– Xeyr, ser, – deyə Klayd cavab verdi, o əmisinin bu sualına mənfi cavab verə bildiyi üçün şad idi. – Mənim ailəm Denver şəhərində yaşayır. Mən burada təkəm.

– Ümidvaram ki, atan və anan sağdırlar?

– Bəli, ser, ikisi də sağdır.

– Atan isə əvvəlki kimi… yenə vaizlik edirmi?

– Bəli, ser, – deyə Klayd bir az duruxaraq cavab verdi. O hələdə bu əqidədə idi ki,bütün mümkün olan fəaliyyət növləri içərisində atasının məşğuliyyəti cəmiyyətin gözündə ən miskin və ən faydasız bir məşğuliyyətdir. – Ancaq indi – deyə, Klayd sözünə davam edirdi, – atamın missiyası, me-belli otaqlarla əlaqədardır, missiya yerləşən evdə, deyəsən, qırxa qədər otaq vardır. Atam və anam həm bu otaqları kira-yəyə verirlər, həm də missiyaya rəhbərlik edirlər.

– Aha, başa düşürəm.

Klayd əmisində yaxşı təsir buraxmaq üçün atasının və-ziyyətini təsvir edərkən özündən bəzi şeylər artırıb onun və-ziyyətini bir az bəzəyib-düzədi.

Klaydın zəiflik və eyni zamanda qüvvət ifadə edən za-hiri görkəmindən getdikcə daha artıq xoşlanan Semyuel Qrifits:

– Mən çox şadam ki, onlar həyatlarını bu cür yaxşı qu-ra bilmişlər, – deyə sözünə davam etdi. Siz necə, buradakı işinizdən razısınızmı?

– O qədər də yox… xeyr, mister Qrifits, mən buradakı işimdən narazıyam, – deyə bu sualdan sevinmiş Klayd tələ-sik cavab verdi. – Əlbəttə, burada mənim maaşım pis deyil-dir. Lakin bu yol ilə pul qazanmaq xoşuma gəlmir. Mən ta-mamilə başqa bir şey istərdim. Ancaq heç bir ixtisas almağa imkan olmadığı və irəli getməyə imkan verəcək bir iş tapa bilmədiyim üçün mən çarəsizlikdən buraya işləməyə girdim. Anam məsləhət gördü ki, sizə məktub yazıb fabrikinizdə mənim üçün iş olub-olmadığını soruşum. Ancaq mən qorx-dum ki, bu sizin xoşunuza gəlməz, ona görə də məktub yaz-madım.

Klayd gülümsəyərək susdu. Lakin onun sualedici ba-xışları əmisinə dikilmişdi.

Semyuel Qrifits bir dəqiqə ciddi bir ifadə ilə Klayda baxdı. Klaydın üzünün ifadəsi və onun öz xahişini şərh et-mək ədası əminin xoşuna gəldi.

– Bəli, sizin arzunuz haqlı bir arzudur, – deyə o sözə başladı. Əlbəttə, siz gərək bubarədə mənə yazaydınız…

Qrifits bu sözləri deyib birdən susdu, çünki o apardığı bütün işgüzar danışıqlarda həmişə ehtiyatlı olmağa adət et-mişdi. Klayd əmisinin ona ümid verməyə cəsarət etmədiyini görərək bir az gözlədikdən sonra açıq soruşdu:

– Bəlkə sizin fabrikinizdə mənim üçün bir iş tapıldı?

Semyuel Qrifits fikirli bir halda qardaşıoğluna baxırdı. Belə açıq bir xahiş onun həm xoşuna gəlirdi, həm də xoşuna gəlmirdi. Bununla belə Klayd ona çox münasib bir adam kimi görünürdü. Yəqin ki, Klayd da, onun oğlu Qilbert kimi, bacarıqlı və şöhrətsevən bir gənc idi. İndi onun fabrikində is-tehsalat prosesilə tanış olduqdan sonra Qilbertin rəhbərliyi altında, fabrikdəki sexlərin birinin müdiri ya müdir müavini kimi işləyə bilərdi. Hər halda ona özünü göstərməsi üçün vaxt və imkan vermək olardı. Burada qorxulu bir şey yox-dur. Bundan başqa, axı bu Eysanın, kiçik qardaşının oğlu-dur, həm Semyuelin, həm də böyük qardaş Allenin, hələ və-rəsəlik hüququnu bərpa etmək məsələsi bir kənara qalsa be-lə, yenə də öz kiçik qardaşları qarşısında müəyyən vəzifə və borcları vardır.

– Məsələ belədir, – deyə Semyuel bir dəqiqə susduq-dan sonra sözə başladı. – Mən bu məsələ haqqında bir az fikirləşməliyəm. Elə bu saat birdən-birə, bizdə əlverişli bir iş olub-olmadığını deyə bilmərəm. Söhbəti elə bundan başla-yaq ki, biz sizə burada aldığınız qədər maaş verə bilməyə-cəyik, – deyə əmisi Klayda xəbərdarlıq etdi.

– Əlbəttə, – Klayd səsləndi, onu alacağı maaşdan artıq əmisinin fabrikində işləmək şirnikdirməkdə idi. – Mən, layiq olmadan, artıq maaş almaq fikrində deyiləm.

– Bundan başqa, ola bilər ki, bizim müəssisədəki iş si-zin xoşunuza gəlməz və yaxud biz sizin işə yaramadığınızı müşahidə edə bilərik. Demək lazımdır ki, hər adamda belə bir iş üçün bacarıq olmur.

– Nə eybi var, yaramasam, siz məni işdən çıxardarsı-nız, – deyə Klayd cavab verdi. – Ancaq mən həmişə bu fikir-də olmuşam ki, sizin müəssisənizdə işləyə bilərəm, hələ lap ilk vaxtlar, sizin özünüz və böyük müəssisəniz haqqında tə-zə eşitdikdə mən belə bir qənaətə gəlmişdim.

Klaydın bu son sözləri Semyuel Qrifitsin heysiyyətini oxşadı. Görünür həm o özü, həm də onun əldə etdiyi mü-vəffəqiyyətlər bu gənc üçün bir ideal idi.

– Çox yaxşı, – deyə əmisi cavab verdi. – Bu saat mən artıq sizinlə məşğul ola bilmərəm. Lakin mən hələ iki gün burada qalacağam və bu məsələni ətraflı düşünərəm. Bəlkə də mən sizin üçün bir şey edə bildim. Hələlik heç bir söz de-yə bilmərəm.

Bunu deyərək, Semyuel Qrifits yenə də məktub yazma-ğa başladı.

Klayd hazırkı şəraitdə mümkün ola biləcək qədər yaxşı təsir bağışladığını hiss edərək və bunun yaxşı nəticə verəcə-yinə ümid bağlayaraq hərarətlə əmisinə təşəkkür edib tələsik otaqdan çıxdı.

Ertəsi gün hər şeyi ətraflı düşünərək, Klaydın öz fəra-sət və zirəkliyi sayəsində, fabrikdə hər hansı başqa bir ada-ma nisbətən heç də az faydalı olmayacağını və həmçinin be-lə bir addımın ailəsi üçün əhəmiyyətini ətraflı sürətdə gö-tür-qoy etdikdən sonra, Semyuel Qrifits Klayda bildirdi ki, fabrikində boş yer açılan kimi o dərhal qardaşı oğluna xəbər göndərəcəkdir. Lakin o belə bir imkanın tez ələ düşəcəyini vəd edə bilmir. Klayd hələlik gözləməlidir.

Beləliklə, Klayd, əmisinin fabrikində onun üçün tezliklə bir yer düzəldəcəyi və ümumiyyətlə bu işin baş tutub-tutma-yacağı haqqında uzun müddət həyəcanla düşünməyə məh-kum olundu.

Semyuel Qrifits Likurqa qayıtdı və oğlu ilə məsləhətlə-şərək bu qərara gəldi ki, Klayd fabrikdəki işi lap əsasından, hər halda fabrikin zirzəmisindən başlayaraq öyrənməlidir: fabrikin zirzəmisində yaxalıq hazırlamaq üçün işlənən par-çalar qaynadılırdı. İstehsalat texnikasını bütünlüklə öyrən-mək istəyən yeni işçilər əvvəlcə məhz bu zirzəmidə işləməli olurdular. Lakin Klayd yalnız öz qazancı ilə başını saxlamalı olduğu üçün, həm də onun çox korluq çəkməməsi üçün, (Klaydın pis yaşaması, Qrifitslər ailəsinin Likurq şəhərində tutduğu mövqe ilə uyuşmayan bir hadisə ola bilərdi) ona da-ha yüksək bir maaş, yəni ilk vaxt üçün həftədə on beş dollar təyin etdilər.

Əlbəttə, həm Semyuel Qrifits, həm də onun oğlu Qil-bert, belə bir maaşın çox da böyük bir şey olmadığını başa düşürdülər (adi şagird üçün bu bəlkə də az deyildir, ancaq bir qohum kimi Klayd üçün çox cüzi maaş idi) lakin hər iki-si, onlar üçün işləyənlərə qarşı, xeyriyyəçiliyə əsla meyil et-məyən, sırf əməli təbiətə malik adam olduqları üçün belə gü-man edirdilər ki, fabriklərində işə girən hər bir yeni adam ehtiyac və mərhumiyyət içində nə qədər əziyyət çəksə o qə-dər yaxşıdır. Həm ata, həm də oğul kapitalist istismarı haq-qında sosialist nəzəriyyələrinə son dərəcə mənfi münasibət bəsləyirdilər. Hər iki ictimai pilləkənin mövcudiyyətini zə-ruri hesab edirdilər ki, aşağı siniflərdən çıxmış adamlar bu pilləkənin pillələri ilə yuxarı qalxmağa can atsinlar. Zümrə-lərin mövcudiyyəti onlara labüd bir şey kimi görünürdü. Hər hansı bir adama, hətta öz qohumlarına belə həddindən artıq yardım göstərməyə cəhd etmək cəmiyyətin bünövrə-sini, əsaslarını dəlicəsinə sarsıtmaq deməkdir. İctimai və maddi cəhətdən səndən aşağıda duran şəxsiyyətlər və sinif-lərlə üz-üzə gəldikdə, onlarla, vərdiş etdikləri standartlara müvafiq olaraq rəftar etməlisən. Bu standartlar içərisində isə ən yaxşıları, aşağıda duranlara pul qazanmağın nə qədər çə-tin olduğunu aydın başa salmaq və Qrifitslərin nöqteyinə-zərincə yeganə mühüm olan bir işdə, yəni maddi nemətlər istehsalı kimi bir işdə iştirak edən hər bir adam üçün bu is-tehsalatın texnikası ilə müfəssəl və əməli tanışlığın nə qədər zəruri olduğunu anlatmaq idi. Bunu anladıqdan sonra, işə girişən adamlar özlərini məhdud, dar çərçivəli işgüzar bir ömür sürməyə alışdırmalıdırlar. Bu, onların xarakterinə müsbət və faydalı bir təsir göstərəcəkdir. İctimai pilləkənin pillələri ilə yuxarı qalxmağa müvəffəq olan adamların ağıl-ları və ürəkləri məhz bu cür bərkiyir. Bunu bacarmayanlar, bunu etməyə qadir olmayanlar isə öz əvvəlki yerində, həya-tın dibində qalmalıdırlar.

Beləliklə, təqribən bir həftə sonra Klayda məhz nə cür bir iş təklif etmək məsələsi qət olundu və Semyuel Qrifits şəxsən özü Çikaqo şəhərinə məktub göndərərək Klayda bil-dirdi ki, əgər istəyirsə, bu yaxın həftələrdə Likurq şəhərinə gələ bilər. Lakin Klayd əvvəlcədən on gün qabaq öz gəlişini məktub vasitəsilə xəbər verməlidir ki, o gələnədək hər şey vaxtlı-vaxtında hazırlanmış olsun. Likurq şəhərinə gəldik-dən sonra o fabrikə gedib mister Qilbert Qrifitsə müraciət et-məli idi, Qilbert nə lazımdırsa edəcəkdir.

Bu məktub Klaydı çox həyəcana gətirdi və o dərhal ana-sına məktub yazdı ki, əmisinin fabrikində onun üçün yer dü-zəlmişdir, buna görə də o Likurq şəhərinə yola düşür. İndi o artıq müvəffəqiyyət qazanmaq, istədiyinə nail olmaq üçün əlindən gələni edəcəkdir. Anası buna uzun bir cavab gön-dərərək öz hərəkətlərinə fikir verməyi və xüsusilə özünə dost seçməkdə çox ehtiyatlı, olduqca ehtiyatlı olmağı xahiş etdi. O yazırdı ki, Klayd kimi şöhrətsevən gənclərin səhv yo-la düşməsinə və büdrəməsinə demək olar ki, həmişə pis ta-nışlar səbəb olurlar. İndi Klayd yelbeyin, əxlaqı pozğun oğ-lanların və qızların cəmiyyətindən gen gəzsə hər şey öz qay-dasında olar. Klayd kimi zahiri görkəmə və xarakterə malik bir gənc əxlaqsız bir qadının təsiri altında çox tez və asanlıq-la pis yola düşə bilər. Kanzas-Sitidə başına nələr gəldiyini o özü görmüşdü. Halbuki o hələ gəncdir, indi zəngin və nü-fuzlu bir adamın yanında işləməyə hazırlaşır, bu adam isə, əgər istəsə, onun üçün çox şey edə bilər. Qoy Klayd yeni hə-yatını necə qura bildiyi haqqında anasına tez-tez məktub yazsın. Əmisinin xahiş etdiyi kimi, əvvəlcədən ona xəbər göndərərək, Klayd, nəhayət, Likurq şəhərinə yola düşdü. Lakin şəhərə gələn kimi, o dərhal fabrikə getmədi, çünki əmisi nə vaxt, hansı saatda fabrikə gəlməsini deməmişdi, bu-na görə o şəhərin yeganə böyük oteli olan “Otel Likurq”da özü üçün nömrə tutdu. O böyük səbirsizlik içərisində ya-şayacağı və işləyəcəyi bu şəhərin nə cür şəhər olduğunu gör-mək və əmisinin bu şəhərdə nə cür bir mövqe tutduğunu öyrənmək istəyirdi. Hələlik kifayət qədər boş vaxtı olduğu üçün (işə girdikdən sonra, yəqin ki, tezliklə əlinə belə bir für-sət keçməyəcəkdir) o çıxıb şəhəri dolaşmaq qərarına gəldi. Aşağı düşüb Sentral-avenyu küçəsinə çıxdı, bu küçə Likurq şəhərinin döyünən ürəyi və şah damarı idi. Onu bir neçə, ən çox izdihamlı və hərəkətli küçələr kəsirdi; bu kvartallar şə-hərin işgüzar, ticarət mərkəzini təşkil edirdilər: Likurq şəhə-rinin bütün həyatı və bütün əyləncələri yalnız burada cəm olmuşdu.

V FƏSİL

Lakin bu küçə ilə keçərkən Klayd dərhal bütün bun-ların son zamanlar alışmış olduğu aləmə heç oxşamadığını gördü. Burada hər bir şey xeyli kiçik miqyasda idi. Yarım saat əvvəl içindən keçib gəldiyi vağzal kiçik və cansıxıcı bina idi, o saat bilinirdi ki, bu vağzalın rahatlığını çox da böyük hərəkət və gediş-gəliş pozmur. Moqauk çayının o biri sahi-lində, şəhərin mərkəzi hissəsinin qarşısında yerləşən fabrik rayonu sadəcə qırmızı və boz binalar yığınından ibarət idi. Bu binalar üzərində bəzi yerlərdə fabrik boruları yüksəlirdi. Bu rayon iki körpü vasitəsilə şəhərlə birləşir və bu körpüləri beş-altı kvartaldan ibarət bir məsafə bir-birindən ayırırdı; körpülərdən biri vağzalın lap yanında idi, bunun üzərində böyük və qızğın hərəkət gözə çarpırdı – tramvay xətti də bu-radan keçir, sonra Sentral-avenyu küçəsinin bütün dolama-ları ilə uzanıb gedirdi. Yüksək evləri və orda-burda gözə çarpan mağazaları olan Sentral-avenyu küçəsi isə piyada və avtomobillərlə dolu çox izdihamlı və hərəkətli bir küçə idi. Oteldən çəpəki istiqamətdə otelin geniş aynabənd pəncərə-ləri Sentral-avenyu küçəsinə baxır, bu pəncərələr arxasında isə palma ağacları, sütunlar və bunların arasında kreslolar gözə çarpırdı, ağ kərpicdən tikilmiş yüz fut uzunluğunda, dörd mərtəbəli, görkəmli bir bina olan “Stark və K⁰” şir-kətinin böyük manufaktur mağazası yüksəlir və mağazanın gur işıqlandırılmış sərgilərindən ən yeni şeylər nümayiş etdirilirdi. Sonra küçəboyu digər böyük mağazalar, daha bir otel, avtomobil sərgisi və kinematoqraf binası yan-yana dü-zülmüşdü.

Klayd baş alıb yoluna davam edirdi. Birdən o şəhərin ti-carət mərkəzindən kənarda, ağaclar əkilmiş geniş bir küçə-yə çıxdı. Küçənin hər iki tərəfində gözəl malikanələr sıraya düzülmüşdü, bu malikanələrdən hər biri, Klaydın bu vaxta qədər gördüyü evlərdən daha geniş, daha rahat, daha sakit və hətta möhtəşəm idi. Bir sözlə, o elə ilk baxışda başa düş-dü ki, bu kiçik bir şəhərin küçəsi olsa da, xüsusi bir küçədir – zənginlik və hətta cah-calal küçəsidir. Burada nə qədər möhkəm dəmir hasarlar, çiçəklərlə haşiyələnmiş cığırlar, cərgə ilə əkilmiş ağaclar və kollar vardır! Evlərin qarşısında nə qədər bahalı, gözəl avtomobillər dayanıb gözləyir, yaxud küçə ilə uçub gedirdi!

Sentral-avenyu küçəsinə yaxın olan və ticarət kvartalla-rından başlanan bu geniş və qəşəng küçədəki mağazalarda isə sərgidə elə bahalı və qiymətli şeylər düzülmüşdü ki, bunları şəksiz, yalnız incə zövqlü, varlı adamlar ala bilərdi-lər: burada avtomobil, qiymətli daş-qaş, incə parçadan alt paltarları, dəri məmulatı və mebel satılmaqda idi.

Görəsən əmisi və əmisinin ailəsi harada yaşayırlar? Hansı küçədə olurlar? Hansı evdə yaşayırlar? Bəlkə əmisinin evi bu evlərdən daha qəşəng və daha böyükdür.

Klayd dərhal geri dönüb əmisinin yanına getməyi qə-rara aldı. Vaxtı itirmədən fabriki tapmaq lazım idi, yəqin fabrik çayın o biri sahilində, şəhərin o biri hissəsindədir. İndi o özünü nə cür aparmalı və nə etməli idi? Görəsən, əmisi ona nə cür iş verəcəkdir? Əmisi məktubunda oğlu Qilbertin adını çəkirdi. Görəsən, əmisi oğlu bu Qilbert nə cür adam-dır? O Klayd haqqında nə düşünəcəkdir?

Klayd dönüb Sentral-avenyu küçəsinə qayıtdı, vağza-ladək gəldi və tezliklə Semyuel Qrifitsin fabrikini tapdı. Bu, qırmızı kərpicdən tikilmiş, böyük bir bina idi. Bütün bina az qala başdan ayağa pəncərədən ibarət idi, hər halda yaxalıq istehsalı üçün sonradan tikilən hissəsi başdan ayağa pəncə-rələrdən ibarət idi. Binanın köhnə hissəsi, Klaydın sonralar öyrəndiyinə görə təzə hissə ilə bir neçə üstüörtülü keçidlə birləşirdi. Hər iki binanın cənub divarları, Moqauk çayının sahilinə baxırdı. Bu tərəfdən, River-Strit küçəsi boyu təqri-bən hər yüz fut məsafədən sonra bir qapı vardı və hər qapı ağzında xüsusi iş paltarı olan bir gözətçi dayanmışdı. Bina-nın içərisinə açılan bütün qapılar nömrələnmişdi, birinci, ikinci və üçüncü nömrələr altında yazılmışdı: “Yalnız xid-mətçilər üçün”, dördüncü nömrə altında isə “Kontor” yazıl-mışdı, beşinci və altıncı qapılar isə görünür mal qəbul etmək və mal çıxartmaq üçün idi.

Klayd kontora açılan qapıya yaxınlaşdı, burada heç kəs onun qabağını saxlamadı, o iki fırlanan qapıdan keçdikdən sonra, bir sürahi qarşısına çıxdı, sürahinin o biri tərəfində yəqin baş kontora açılan, kiçik bir qapı yanında, alçaqboylu, otuz beş yaşlı, kök və çirkin qadın olan telefonçu oturmuş-du.

– Sizə nə lazımdır? – deyə o Klayddan soruşdu.

– Mən mister Qilbert Qrifitsi görmək istəyirəm, – deyə Klayd azacıq əsəbi bir halda sözə başladı.

– Nə üçün?

– Mən onun əmisi oğluyam. Mənim adım Klayd Qri-fitsdir. Məndə əmim mister Semyuel Qrifitsin məktubu var. Qilbert yəqin ki, məni qəbul edər. – Klayd əlindəki məktu-bu qadına uzatdı və elə o dəqiqə qadının sərt və tamamilə laqeyd olan üzünün dərhal dəyişildiyini, hər halda iltifatlı olmasa da, daha ehtiramlı bir ifadə aldığını müşahidə etdi. Klaydın nəinki sözləri, eyni zamanda zahiri görkəmi də qa-dına öz təsirini göstərdi və o altdan-altdan qarşısındakı gən-ci maraqla gözdən keçirməyə başladı.

– Bu saat öyrənərəm, görüm burdadırmı, – deyə qa-dın daha nəzakətli bir səslə cavab verdi və telefonu götürüb mister Qilbert Qrifitsin kabinetinə zəng etdi. Görünür, tele-fonda ona cavab verdilər ki, mister Qilbert Qrifits bu dəqiqə məşğuldur, onu narahat etmək olmaz, çünki qadın cavabın-da belə dedi: mister Qilbertin əmisi oğlu mister Klayd Qrifits burada gözləyir. Onun əlində mister Semyuel Qrifitsdən məktub var. Sonra qadın Klayda müraciət edərək əlavə etdi:

– Xahiş edirəm, əyləşəsiniz. Yəqin mister Qilbert Qri-fits sizi bir dəqiqə sonra qəbul edəcəkdir. Bu saat o məşğul-dur.

Qadının onunla bu qədər ehtiramla danışdığını görüb Klayd qəribə bir həyəcan keçirdi. Bu vaxta qədər bütün ömrüboyu heç kəs onunla bu cür ehtiramla danışmamışdı. İşə bir bax, demək o bu qədər zəngin və böyük nüfuz sahibi olan bir ailənin yaxın qohumudur! Gör bu nə qədər böyük bir fabrikdir, nə qədər böyük binadır – altı mərtəbədən iba-rətdir! Elə indicə çayın o biri sahililə gələrkən, o açıq pəncə-rələrdən bu böyük binanın içərisini və orada başları işə qa-rışmış çoxlu qadınları görmüşdü. İndi qeyri-ixtiyari onun ürəyini bir həyəcan qapladı. Binanın yüksək kərpic divarları sanki böyük bir qüvvənin və həqiqi maddi bir müvəffəqiy-yətin mücəssəməsi idi. Klaydın gözlərində bu, bəlkə də ən yüksək bir müvəffəqiyyət idi.

O qəbul otağının boz rəngli suvaqlı divarlarına və içəri açılan qapı üzərindəki yazıya baxdı. Qapıda belə yazılmışdı: “Yaxalıq və köynək hazırlayan Qrifitslərin səhmdarlar cə-miyyəti. Sədr, Semyuel Qrifits, katib Qilbert Qrifits”. O indi öz-özünə sual edirdi ki, bu qapı arxasında nələr görəcəkdir, bu Qilbert Qrifits, görəsən, necə adamdır, onu nə cür qəbul edəcəkdir – Klaydı soyuq yaxud mehribanlıqla, dostanə ya-xud düşməncəsinə qarşılayacaqdır?

O oturub bu cür fikirləşərkən birdən telefonçu qadın ona yenidən müraciət etdi:

– İndi içəri girə bilərsiniz. Mister Qilbert Qrifitsin kabi-neti bu mərtəbənin lap axırında, çaya baxan tərəfdədir. Xid-mətçilərin hansından soruşsanız sizə göstərə bilər.

Qadın ayağa qalxaraq sanki qapını onun üçün açmaq is-tədi, lakin Klayd tələsik onu qabaqlayıb qapını özü açdı.

– Təşəkkür edirəm, zəhmət çəkməyin! – deyə o ürək-dən qadına təşəkkür etdi və aynabənd qapını açıb böyük bir zala girdi. Burada yüzdən artıq xidmətçi var idi, – onların əksəriyyəti gənc oğlanlar və gənc qadınlar idi, hamısı qarşı-larındakı kağızlar ilə məşğul idilər. Bir çoxlarının gözləri üzərinə, alınlarına yaşıl qalpaqlar bağlanmışdı. Kişilər sətin-dən qısa iş köynəkləri geymiş, yaxud köynəklərinin qollarını qorumaq üçün qolçaq keçirmişdilər. Demək olar ki, gənc qa-dınların hamısı ucuz parçadan tikilmiş səliqəli və qəşəng paltarlar, yaxud xalat geymişdi. Hər iki tərəfdə, zalın mər-kəzi hissəsində arakəsmələrlə ayrılmış bir çox kabinetlər var idi, bu kabinetlər firmanın müxtəlif vəzifə sahiblərinə məx-sus idi və qapılara bənd edilmiş kiçik lövhələrdə onların ad-ları yazılmışdı: mister Smilli, mister Letç, mister Qetboy, mister Berki.

Telefonçu qadın, mister Qrifitsin kabinetinin binanın axırında olduğunu söylədiyi üçün Klayd birbaşa bütün zal-dan keçərək, lap axırda yarıaçıq bir qapı gördü, onun üzərin-dəki kiçik lövhədə: “katib Qilbert Qrifits” sözləri yazılmışdı. O bir dəqiqə dayanıb içəri girməyə cəsarət etmədi, sonra ya-vaşdan qapını döydü. Dərhal içəridən kəskin və cır bir səs eşidildi: “buyurun”. Klayd içəri girib boyca ondan bir az al-çaq, yaşca ondan bir az böyük olan və şübhəsiz, ona nisbə-tən daha təmkinli və dərrakəli görünən bir gənc ilə üz-üzə gəldi; bir sözlə Klayd özü məhz belə bir gənc olmaq həsrətilə yaşayırdı: bu öz işini bilən ixtiyar sahibi və fəal təbiətli bir oğlan idi. Yaza yaxın olduğu üçün, Klaydın dərhal müşahi-də etdiyi kimi o, zolaqlı açıq-boz rəngli bir kostyum gey-mişdi. Onun işıldayan saçları Klaydınkına nisbətən daha açıq rəngdə idi və arxaya doğru hamar daranmışdı. Klayd içəri girən kimi onun açıq rəngli qonur göy gözləri Klaydın üzünə zilləndi. Qilbertin gözlərində sümük çərçivəli çeşmək vardı. Bu çeşməyi o yalnız iş zamanı gözlərinə taxırdı. İndi çeşməyin dəyirmi şüşələri arxasından iti və diqqətli nəzərlə Klaydı başdan-ayağa, ayaqqabısından tutmuş əlində saxladı-ğı qəhvəyi rəngli fetr şlyapasınadək gözdən keçirib hər bir şeyə diqqət yetirdi.

Klayd otağın ortasında dayandı. Qilbert dodaqlarında xəfif və istehzalı bir təbəssümlə, son dərəcə soyuq bir səslə:

– Siz mənim əmim oğlusunuzmu? – deyə soruşdu.

– Bəli, mənəm, – deyə Klayd belə soyuq münasibət-dən çaşaraq bir qədər qorxmuş halda cavab verdi. O dərhal başa düşdü ki, öz əmisi oğluna, bu böyük müəssisəni qurub yaratmış əmisinə bəslədiyi hörmət hissilə yanaşa bilməyə-cəkdir. Klayd ürəyinin dərinliyində hiss edirdi ki, bu gənc olsun ki, burada yalnız bir vərəsədir – onun ləyaqəti ancaq bundan ibarətdir və əgər belə böyük bir fabriki qurub yara-dan atanın bacarığı olmasaydı, indi oğlu özünü bu qədər çə-kə bilməz, bu qədər lovğa və təkəbbürlü olmazdı.

Lakin Klaydın burada özünə qarşı bir ehtiram ummaq haqqı o qədər əsassız və cüzi idi ki, o indi burada ona göstə-riləcək hər bir yardım üçün o qədər dərindən minnətdar idi ki, əvvəlcədən özünü çox minnətdar hiss edərək mümkün qədər mehribanlıqla gülümsəməyə çalışırdı. Lakin Qilbert Qrifits, görünür bu təbəssümü dərhal bir təkəbbür, özünə güvənmək əlaməti kimi qəbul etdi, o isə hardansa gəlib çıx-mış bir əmisi oğlunda və üstəlik həm Qilbert, həm də onun atası tərəfindən himayə gözləyən bir adamda belə bir təkəb-bürə dözə bilməzdi.

Lakin bununla belə, atası bu qohumu ilə maraqlandığı üçün Qilbertin başqa bir çarəsi yox idi. O dodaqlarında eyni zəhərli bir təbəssüm, fikrən əmisi oğlunu tədqiq edərək de-di:

– Biz elə bu fikirdə idik ki, siz bu gün, ya sabah gəlib çıxacaqsınız. Səfəriniz yaxşı keçdimi?

– Bəli, çox yaxşı keçdi – deyə bu sualdan bir qədər pərt olmuş Klayd cavab verdi.

– Demək siz yaxalıq istehsalı ilə tanış olmaq istəyir-siniz – deyə Qilbert sözünə davam edirdi. İndi onun həm danışıq tərzi, həm də ədaları son dərəcə himayəçi bir ifadə daşımaqda idi.

– Bəli, mən bu işi – sonralar bəlkə də özümü göstərib irəli gedə biləcəyim bu işi öyrənməyi çox arzu edərdim, – deyə Klayd səmimi və sadəlövhcəsinə cavab verərək, əmisi oğlunun iltifatına mümkün qədər layiq olmağa çalışdı.

– Atam sizinlə Çikaqoda etdiyi söhbət haqqında mənə danışmışdır. Lakin onun sözlərindən mən belə başa düşdüm ki, sizin heç bir sahədə, heç bir əməli təcrübə və biliyiniz yoxdur. Siz mühasibat ilə tanışsınızmı?

– Təəssüf ki, yox, – deyə dilxor olmuş Klayd cavab verdi.

– Stenoqrafiya və yaxud bu qəbildən başqa bir işlə ta-nışlığınız varmı?

– Xeyr, ser.

Klayd bunları deyərkən hər hansı bir sahədə heç bir əməli biliyə malik olmadığını dərindən hiss edirdi. Qilbert indi ona fabrik üçün tamamilə faydasız olan bir şey kimi ba-xırdı.

– Belə olduqda, – deyə Qilbert sanki bu məsələni əv-vəlcədən atasından müəyyən göstərişlər almayıb, indi bu saat müstəqil həll edirmiş kimi sözünə davam etdi, – məncə sizi qaynatma şöbəsinə göndərsək daha yaxşı olar. Elə əslin-də istehsalatın əsası oradan başlanır, buna görə də siz pro-sesi lap başlanğıcından öyrənə bilərsiniz. Orada sizi sınaq-dan keçirərik, sonra daha nələr etmək mümkün olacağı ay-dınlaşar. Əgər siz kontor işi üçün hazırlıqlı olsaydınız, siz-dən burada istifadə etmək olardı (Klaydın üzü tutuldu. Bu, Qilbertin xoşuna gəldi). Lakin indi ki, siz işin əməli tərəfini öyrənmək istəyirsiniz, onda bu işə eyni müvəffəqiyyətlə, elə həmin şöbədən başlaya bilərsiniz, – deyə o soyuq bir ifadə ilə, heç də Klayda təsəlli vermək məqsədilə yox, bəlkə məsə-lənin nə yerdə olduğunu sadəcə onun nəzərinə çatdıraraq əlavə etdi. Lakin Klayd hələ də susub durduğu üçün Qilbert yenə sözünə davam etdi: – Mən bu fikirdəyəm ki, işə başla-mazdan əvvəl özünüzə bir yer düzəltməlisiniz. Siz hələ özü-nüzə otaq tapmamısınız ki?

– Yox, mən saat on iki qatarı ilə gəlmişəm, yoldan son-ra bir az üst-başımı təmizləmək üçün oteldə özümə nömrə tutdum. Fikirləşdim ki, sonra otaq axtarıb taparam.

– Çox yaxşı. Heç bir şey axtarıb eləmək lazım deyil. Mən işlər müdirimizə tapşıraram, o sizə yaxşı bir pansion ta-par. O, şəhərə sizdən daha yaxşı bələddir.

Qilbert fikirləşdi ki, nə cür olsa da, hər halda Klayd on-ların yaxın qohumudur, onun harada gəldi yaşamasına yol vermək olmaz. Eyni zamanda o istəmirdi ki, Klayd elə xəyal eləsin ki, onun harada və nə cür yaşaması guya Qrifits ailəsi-ni çox maraqlandıran bir məsələdir. Qilbert özü belə hesab edirdi ki, bu əsla onlara dəxli oan bir məsələ deyildir. O öz-özlüyündə bu qərara gəldi ki, ailəsinin, atasının və fabrikdə işləyən adamların gözündə Klaydın heç bir əhəmiyyət qaza-na bilməməsi üçün, ona heç bir əlverişli şərait yaratmamaq və daima onun hərəkətlərini təqib etmək heç də çətin olma-yacaqdır.

Qilbert, əlini uzadıb zəngin düyməsini basdı. Zahirən çox sərt və təmkinli görünən, yaşıl çit paltarlı bir qız içəri girdi.

– Mister Uiqemi buraya çağırın.

Qız çıxıb getdi və dərhal, təxminən qırx yaşlarında, ortaboylu, çox kök, lakin əsəbi və nədənsə son dərəcə təş-vişə düşmüş bir adam içəri girdi. Mister Uiqemin tutqun və məzlum bir görkəmi vardı və o ürəyini heç kəsə açmayan bir adam təsiri buraxırdı, indi o, ehtiyat və şübhə ilə ətrafına ba-xır, sanki haradan yeni bir təhlükə baş verəcəyini anlamağa çalışırdı. O, başını qaldırmır və elə bil qarşısındakının üzü-nə baxmamağa çalışırdı.

– Uiqem, – deyə Qilbert Qrifits amiranə bir səslə sözə başladı. – Bu Klayd Qrifitsdir, bizim qohumumuzdur. Ya-dınızdadırmı, mən onun haqqında sizinlə danışmışdım.

– Bəli, yadımdadır, ser.

– Məsələ belədir, onu ilk zamanlar üçün qaynatma se-xində işə düzəltmək lazımdır. Siz ona nə edəcəyini göstərər-siniz. Sonra missis Breli, qoy ona harada özünə otaq tapa bi-ləcəyini göstərsin. (Bütün bunlar hamısı hələ bir həftə əvvəl qərara alınmış və Uiqemə tapşırıq verilmişdi, lakin indi Qil-bert elə danışırdı ki, sanki bunları elə bu saat təkbaşına həll edir). Tabeçiliyə də tapşırın onun adını siyahıya salsın. O, sa-bah səhərdən işə başlayacaqdır. Başa düşdünüzmü?

– Bəli, ser, – deyə Uiqem ehtiramla baş əydi. – Daha bir sözünüz varmı?

– Yox, deyəcəyim bunlar idi, – deyə Qilbert təkəbbür-lə sözünü qurtardı. – Mister Qrifits siz Uiqemlə bərabər ge-din, nə lazımdırsa hamısını başa salar.

Uiqem Klayda tərəf döndü.

– Xahiş edirəm arxamca gələsiniz, mister Qrifits, – de-yə o çox ehtiramla Klayda müraciət etdi. Əmisi oğlunun açıq-aydın olaraq Klayd ilə saymazyana rəftarına baxmaya-raq, Uiqemin ona bu cür ehtiramla müraciət etməsi Klaydın nəzərindən qaçmadı. O, Uiqemin arxasınca kabinetdən çıxdı. Qilbert isə başını bulayıb dərhal yenə qarşısındakı kağızlarla məşğul olmağa başladı. O, bu qərara gəldi ki, Klayd, zehni inkişafı cəhətindən yəqin böyük otellərdə işləyən hər hansı bir gəncdən heç də yuxarıda durmur. Belə olmasaydı, o nə-yin xatirəsi üçün durub buraya gələrdi? “Görəsən o burada hansı işi alacağına ümid edir, – deyə Qilbert öz-özünə düşü-nürdü, – görəsən o burada nəyə nail omaq istəyir? ”

Klayd isə Uiqemin arxasınca gedərək düşünürdü ki, bu mister Qilbert Qrifits nə qədər gözəl və yüksək mövqe tut-maqdadır. Yəqin ki, o, istədiyi zaman işə gəlir və istədiyi za-man da çıxıb gedir, yəni kontora çox gec gəlir və tez çıxıb gedir. Həm də bu maraqlı şəhərdə, əlbəttə ki, gözəl bir evdə, öz ata-anası və bacıları ilə bərabər firavan bir həyat sürür. Onu isə, Qilbertin əmisi oğlu, bu zəngin Semyuel Qrifitsin qardaşıoğlu olan Klaydı isə, indi bu böyük fabrikdə olan iş-lərin ən alçaldıcı, ən zillətli bir sahəsinə təhkim edirlər.

Buna baxmayaraq kabinetdən çıxıb mister Qilbert Qri-fitsin gözündən uzaqlaşdıqdan sonra, Klayd dərhal bu nə-həng müəssisədə gedən işin gurultusuna və tamaşasına hey-ran qalaraq, bir anda bayaqkı fikirlərini unutdu. Həmin bu mərtəbədə, o, Qilbertin yanından keçib getdiyi böyük kon-tor arxasında, daha böyük bir bina vardı və bura cərgə ilə düzülmüş rəflərlə dolu idi, bu sıralar arasında beş futdan en-li olmayan dar keçid yolları saxlanılmışdı, rəflər üstündə müxtəlif ölçülü yaxalıqlarla dolu olan karton qutular vardı. Bu rəflər fasiləsiz olaraq gah yeni-yeni qutularla dolur (qu-tuları, geniş taxta arabacıqlarda oğlan uşaqları anbardan da-şıyıb gətirirdilər), gah da kontorçular tərəfindən sürətlə bo-şaldılırdı; kontorçular balaca ara-bacıqları qabaqlarında itə-ləyərək sifarişləri yerinə yetirir və eyni zamanda sifariş ka-ğızlarının ikinci nüsxələrini yoxlayırdılar.

– Siz yəqin ki, yaxalıq hazırlayan fabrikdə heç vaxt iş-ləməmisiniz, mister Qrifits, – deyə mister Uiqem soruşdu, Qilbertin yanından çıxdıqdan sonra o bir qədər dirçəlmişdi. Klayd yenə də “mister Qrifits” deyə çağrıldığına diqqət ye-tirdi.

– Xeyr, – deyə o cəld cavab verdi. Mən belə bir yerdə heç işləməmişəm.

– Yəqin ki, tədricən bütün istehsalatı öyrənmək istə-yirsiniz? – deyə Uiqem sözünə davam edirdi. O, sürətlə uzun keçid yoldan ötüb gedirdi, lakin Klayd onun hiyləgər bir baxışla hər bir şeyə diqqət yetirdiyini görürdü.

– Bəli, mən bu işi öyrənmək istərdim, – deyə Klayd cavab verdi.

– Çox vaxt deyirlər ki, burada öyrəniləsi bir şey yox-dur. Ancaq bu, göründüyü qədər asan iş deyil.

Mister Uiqem bir qapıda açıq qaranlıq vestibüldən keçə-rək, yeni bir binaya daxil oldu, burada da, rəflər sıra ilə dü-zülmüş və onların üzərinə ağ qolluqlar qalaqlanmışdı.

– İndi ki, siz qaynatma sexində işə başlayırsınız, onda bu binaya yaxşı diqqət verin, – deyə Uiqem Klayda məsləhət verdi. Burada yaxalıqları biçmək və onlara astarlıq seçmək üçün parçalar saxlanılır. Bu materialların parçalarına kəsik adı verilmişdir. Buradan biz onları zirzəmidəki binaya da-şıtdırıb hər şeydən əvvəl qaynadırıq. Əgər aldığımız kətan və yaxud çit parçalardan birbaşa yaxalıq biçməyə başlasaq, sonra yuyulanda onlar qısala bilərlər. Buna görə biz yaxalıq-ları biçməmişdən əvvəl parçaları isladır, sonra quruduruq. Özünüz hamısını görəcəksiniz.

O, təntənəli bir görkəmlə irəli addımlayır, Klayd isə ye-nə də hiss edirdi ki, bu adamın nəzərində o heçdə adi bir xidmətçi deyildir. Onun daima “mister Qrifits” deməsi, Klaydın buraya işin bütün əməli cəhətini öyrənmək məqsə-dilə gəldiyini güman etməsi, parçalar haqqında ətraflı mə-lumat verməsi, – bunlar hamısı Klaydı belə bir qənaətə gəti-rirdi ki, mister Uiqem ona, heç olmasa az da olsa hörmət göstərmək lazım gələn bir adam kimi baxmaqdadır.

Klayd bunun nə demək olduğunu fikirləşə-fikirləşə Uiqemin arxasınca gedirdi. Bir az sonra onlar, üçüncü vesti-büldən aşağı enən pilləkənlə alt mərtəbəyə düşüb, böyük bir zirzəmiyə daxil oldular. Burada Klayd dörd uzun sıra elek-trik lampalarının işığında, bütün binaboyu sıra ilə düzülmüş böyük saxsı çənlər yaxud novalçalar gördü, bunlar hamısı görünür isti su ilə dolu idi. Onun yuxarıda gördüyü kəsik parçalar indi sudan qalxan buxar buludları altında islanmaq-da idi. Bu novalçaların hər iki tərəfində, onlara məvazi ola-raq, binanın uzunlamasına 150 funtluq bir məsafəboyu hərə-kət edən şəbəkəli platformalar şəklində böyük quruducu qurğular düzülmüş və onlar hər bir tərəfdən buxar boruları ilə əhatə olunmuşdu. Borular arasında isə islanmış kətan parçaları xüsusi kiçik silindrlərdən elə asılmışdı ki, onlar qır-çınlarla aşağı sallanaraq isti borulara toxunur və silindrlər üzərində bütün zirzəmiboyu o tərəf bu tərəfə, ağır-ağır hə-rəkət edirdilər. Bu hərəkət linglərin dəhşətli gurultu və cin-giltisinə səbəb olur və linglər qurudulmaq üçün sərilmiş kə-tan parçalarını avtomatik surətdə çırparaq onları zirzəminin şərq tərəfindən qərb tərəfinə dartıb aparırdılar. Orada, bu hərəkət zamanı artıq qurumuş olan parça, avtomatik surətdə iri taxta makaranın topuna sarınırdı. Sonra burada dayanmış gənc bir fəhlə hazır parçanı makaradan çıxardırdı. Üzdən Klayd yaşında olan başqa bir fəhlə, zir-zəminin şərq tərəfin-də dayanaraq, hələ nəm parçanın qırağını hərəkət edən qar-maqla bənd edir və parçanı yavaş-yavaş, səliqə ilə açılaraq quruducu qurğu üzərinə sərilməsinə göz yetirirdi, parçanın birisi quruduqca qurğu üzərindən götürülən kimi qarmaqla dərhal o birisi parça bənd edilirdi.

Zirzəminin ortasında çən sıraları arasında, hərlənən bö-yük separatorlar yaxud parçanın suyunu sıxan qurğular qo-yulmuşdu, parça çənlərdə bir gün qalıb islandıqdan sonra onu çıxardıb bu qurğular üzərinə qoyurdular. Bu mexaniki sıxıcılar (maşının mərkəzindən qaçan hərəkət qüvvəsinin imkanı daxilində) demək olar ki, bütün suyu sıxıb aradan çıxarır və yalnız bundan sonra parçalar tamamilə qurumaq üçün quruducu qurğular üzərinə sərilirdi.

Əvvəlcə Klaydın şüuruna çatan, bu binanın yalnız sırf fiziki keyfiyyətləri, yəni səs-küy, hərarət, buxar, maşınlar yanında dayanmş kişilərin və oğlan uşaqlarının gərgin işləri oldu. Bütün fəhlələrin əynində yalnız qolsuz köynəklər, bel-ləri kəmərlə sıxılmış köhnə şalvarlar vardı, yalnız ayaqlarına isə altı rezin parusin tuflilər geymişdilər. Görünür bu bina-dakı işin xarakteri – su, hərarət və rütubət – onları belə ge-yinməyə məcbur edirdi.

– Budur, qaynatma sexi buradır, – deyə onlar içəri gi-rərkən Uiqem izahat verdi. – Düzdür, burada fabrikin başqa sexlərinə nisbətən çox da könül açan bir iş yoxdur, ancaq is-tehsalat prosesi məhz elə buradan başlanır. Kemerer! – deyə o, kimi isə çağırdı.

Qısaboylu, möhkəmbədənli, sinəsienli, üzü kök və sol-ğun, ağ əllərinin əzələləri qabarmış, çirkli, əzik şalvar və qol-suz yun köynək geymiş bir adam onlara yaxınlaşdı. Qilber-tin hüzurunda dayanmış Uiqem kimi, bu adam da Uiqemin qarşısında yaltaq və ehtiramlı görünürdü.

– Bu Klayd Qrifitsdir, Qilbert Qrifitsin əmisi oğludur. Mən keçən həftə onun haqqında sizinlə danışmışdım, yadı-nızdadırmı?

– Bəli, ser!

– O, əvvəlcə burada işləyəcəkdir. Sabah səhər işə baş-layacaqdır.

– Baş üstə, ser.

– Onun adını tabeldə siyahıya salın. Adi saatlarda iş-ləyəcəkdir.

– Baş üstə, ser.

Klayd, indi mister Uiqemin başını yuxarı tutduğunu və artıq daha qəti və daha hökmlü bir əda ilə danışdığını mü-şahidə etdi. İndi o tabe olan bir adam kimi deyil, əmr edən bir rəis kimi danışırdı.

– Burada iş, saat səkkizin yarısında başlayır, – deyə mister Uiqem Klayda müraciət edərək sözünə davam edirdi. Ancaq hamı paltarını dəyişib maşınların başına keçməyə macal tapsın deyə heç olmasa on dəqiqə tez işə gəlir. İndi, əgər istəyirsinizsə, mister Kemerer sabah nə edəcəyinizi sizə göstərə bilər. Beləliklə, siz vaxta bir qədər qənaət etmiş olar-sınız. Ancaq özünüzdən asılıdır, istəyirsiniz, bu məsələni sa-baha təxirə salın, fərqi yoxdur. Sonra əgər buradan çıxanda, saat altının yarısında baş girəcək yoluna, yəni telefonçu qa-dının oturduğu yerə gəlsəniz, mən missis Brelini oraya gön-dərərəm, o sizə harada otaq tapmaq mümkün olduğunu gös-tərər. Mən özüm o vaxt orada ola bilmərəm, lakin siz sadəcə, telefonçu qadından missis Brelinin harada olduğunu soru-şarsınız o sizə cavab verər. Sonra mister Uiqem əlavə etdi:

– İndi isə mən artıq getməliyəm. – O, başını aşağı əyib sürətlə qapıya doğu yönəldi.

Klayd onun arxasınca:

– Sizə çox təşəkkür edirəm, mister Uiqem… – dedi.

Uiqem cavab vermək əvəzinə, yalnız damarları qabar-mış əlini yellədib çənlər arasından keçərək qapıya yaxınlaş-dı. O, gedən kimi hələ də əsəbləri sakit olmamış mister Ke-merer hörmətlə izahat verməyə başladı:

– İşiniz barəsində narahat olmayın, mister Qrifits. Siz sabah işə başlayan kimi yuxarıdan parçaları daşıyıb aşağı gətirəcəksiniz. Ancaq, əgər varınızsa, əyninizə köhnə bir kostyum geyinin. İş zamanı belə paltar yaramaz, – deyə o, Klaydın çox bahalı olmasa da zərif kostyumuna baxdı. Onun Klaydla rəftarında bir az əvvəl Uiqemin rəftarında olduğu kimi, qətiyyətsizlik və ürkəklik ifrat bir ehtiram və yalnız za-man keçdikdən sonra aydınlaşması mümkün olan gizli bir şübhə, qəribə bir şəkildə bir-birinə qarışmışdı. Görünür, bu-rada Qrifits familiyası böyük bir nüfuza malikdir, bu fami-liyanı daşıyan sadə bir əmioğlu olduqda belə, bu əmioğlunu qohumları o qədər xoşlamasalar da yenə familiyanın böyük təsir qüvvəsi özünü hər addımda göstərirdi.

İlk dəqiqə Klayd əmisinin fabrikilə bağlı, ümid və ar-zularına heç dəxli olmayan bu zirzəmiyə göz gəzdirərək, az qaldı incisin, qəzəblənsin. O, belə adamlar içərisində işləyə-cəyini güman etmirdi. Burada işləyən adamlar, “Yunion-Liq” klubuna və yaxud “Qrin-Devidson” otelindəki xidmət-çilərdən daha qaba və daha bəsit adamlar kimi görünürdü-lər. Ən başlıcası bu idi ki, bu adamlar ona zəlil, ürəkləri qa-palı və olduqca avam görünürdülər. Elə bil onlar maşın kimi bir müqəvva idilər! Klayd mister Uiqem ilə buraya gəldikdə fəhlələr özlərini elə göstərirdilər ki, guya onlara tərəf bax-mırlar. Klayd bunu duymuşdu. Həqiqətdə isə onlar hamısı bütün bu müddətdə etimadsız və şübhəli baxışlarla onları gözdən keçirirdilər. Bundan başqa onların əyinlərindəki bu miskin paltarlar, Klaydın fabrikdə işlədiyi halda çox zərif olacağı haqqında arzularına dərhal öldürücü bir zərbə en-dirirdi. O, düşündü ki, heç bir biliyə malik olmaması və indi buna görə yuxarıda, kontorda işləyə bilməməsi nə qədər bö-yük bir bədbəxtlikdir.

O, Kemererin arxasınca gedir, usta isə ona, parçaların çənlərə tökülüb bütün gecəni necə islandığını, sıxıcı və quru-ducu qurğularının necə işlədiyini izah edirdi. Sonra Klayda dedilər ki, o, artıq azaddır.

Saat hələ üç idi. Klayd ən yaxın qapıların birindən küçə-yə çıxdı və bu böyük müəssisədə işə girdiyi üçün özünü təb-rik etdi. Lakin o, mister Kemereri və mister Uiqemi təmin edə biləcəkdimi? Birdən təmin etmədi? Birdən o işə davam gətirmədi? Axı bu iş, o qədər də asan deyildi. Nə eybi var, – deyə o, öz-özünə düşünürdü, lap uzaq başı o, Çikaqoya qa-yıdar və yaxud Nyu-Yorka gedib orada özünə bir iş tapa bi-lər.

Lakin nə üçün Semyuel Qrifits onu qəbul etməyə tə-nəzzül etməmişdi? Nə üçün Qilbert Qrifits o cür şübhə ilə gülümsəyirdi? Hələ görəsən bu missis Breli necə qadındır? O, özü buraya gəlməklə ağıllı bir hərəkət etmişdirmi? İndi, artıq burada ikən, bu ailə ona az da olsa, kömək etmək istə-yəcəkdirmi?

Belə fikirlər içərisində o, River-Strit küçəsinə qərbə doğ-ru gedirdi, sonra hansı bir küçə iləsə şimala tərəf buruldu, burada, hər tərəfdə bir çox müəssisələr – tənəkə və hörmə şeylər fabriki, xalça fabriki, mexaniki süpürgələr zavodu vardı. Nəhayət, o, nə Çikaqoda, nə də Kanzas-Sitidə görmə-diyi miskin və xaraba bir məhəlləyə gəlib çıxdı. O, gördüyü bu mənzərədən o qədər qəzəbləndi, o qədər məyus oldu ki! Burada hər şey, bu məhəllədə yaşayan adamların kasıbçılı-ğından, kobudluğundan və miskin ictimai vəziyyətindən xə-bər verir və hər bir şey ona, yoxsulluğun və bədbəxtliyin mücəssəməsi kimi görünürdü, – dərhal tələsik geriyə döndü. Moqauk çayı üzərindəki körpüdən keçib o saat tamamilə başqa bir aləmə, fabrikə getməmişdən əvvəl tamaşa edib fə-rəhləndiyi yaxşı evlər rayonuna daxil oldu. Sonra o, səhər ta-maşa edib şənləndiyi, hər iki tərəfində ağaclar əkilmiş, hə-min qəşəng küçəyə çıxdı: bu küçənin təkcə zahiri görkəmin-dən aydın görünürdü ki, Likurq şəhərinin yüksək cəmiyyəti məhz burada yaşayır. Bu, çox geniş, yaxşı döşənmiş bir küçə idi, hər iki tərəfində gözəl imarətlər var idi. Birdən Klayd bu küçədə kimlərin yaşadığı ilə maraqlandı, əmisinin məhz bu küçədə yaşadığını düşündü. Buradakı malikanələrin demək olar ki, hamısı fransız, italyan və ingilis memarlığının ən yaxşı nümunələri üslubunda tikilmişdi, lakin Klayd bunu başa düşmürdü.

O, küçə ilə uzaqlaşaraq hər iki tərəfə göz yetirir, evlərin böyüklüyünə və gözəlliyinə heyran qalırdı; indi o, tamaşa et-diyi bu cah-calaldan son dərəcə həyəcanlanmışdı, öz-özün-dən əmisinin harada yaşadığını soruşurdu. Yəqin ki, onun əmisi oğlu Qilbert hər səhər böyük bir iftixar hissilə belə bir evdən küçəyə çıxır.

O, malikanələrdən birinin qarşısında ayaq saxlayıb da-yandı. Evin ətrafında ağaclar əkilmiş, kiçik cığırlar salınmış, çiçəklər üçün ləklər düzəldilmişdi, amma hələlik bu ləklərdə çiçəklər yox idi, həmin həyətin lap içərilərində böyük bir qaraj gözə çarpırdı, evin solunda isə fəvvarəli bir hovuz vardı, hovuzun mərkəzində, qucağında qu quşu tutmuş bir oğlan uşağının heykəli, sağda isə çuqundan tökülmüş bir qrup, yəni itlər tərəfindən təqib olunan maral heykəli diqqəti cəlb edirdi. Klayd köhnə ingilis üslubunda tikilmiş bu mali-kanənin sakit və xoş gözəlliyinə heyran olub qalmışdı; bu zaman onun yanından, zahiri fəhləyə oxşayan, ortayaşlı, pis geyinmiş bir adam keçib gedirdi. Klayd dərhal ona müraciət etdi:

– Mister, bilmirsiniz ki, bu evdə kim yaşayır? Yoldan ke-çən adam cavab verdi:

– Niyə bilmirəm! Burada Semyuel Qrifits yaşayır. Ça-yın o biri sahilində onun böyük yaxalıq fabriki var…

Klayd üstünə qəfildən soyuq su tökülmüş bir adam kimi diksindi. Demək, bu onun əmisinin evi idi! Onun mali-kanəsi idi! Demək, qarajın qabağında duran bu avtomobil əmisinin maşını idi, qarajın açıq qapısında isə içəridə bir maşın da görünürdü.

Klaydın yetişməmiş və əslində kor və qaranlıq olan ru-huna birdən-birə yalnız güllərin, parlaq işıqların, ətrin və musiqinin yarada bildiyi bir hiss hakim kəsildi. Bu nə gözəl-lik idi! Bu nə cah-calal idi! Onun ailəsindən heç kəs yuxu-sunda belə, əmilərinin bu cür yaşadıqlarını xəyalına gətirmə-mişdi! Gör bu nə dəm-dəsgahdır! Klaydın ata-anası isə nə qədər kasıb, nə qədər bədbəxtdirlər! Onlar yəqin elə indi də, haradasa Kanzas-Sitidə, yaxud Denverdə küçələri dolaşıb, vaizlik edirlər. Ruhani təşkilat rəhbərləri! Bu zəngin qohum-larından o soyuq baxışlı əmioğlundan savayı (o da Klaydı fabrikdə qəbul etmişdi), heç kəs onunla görüşmək üçün özü-nə əziyyət verməmişdi. Və onu belə bir laqeydliklə ən ağır bir işə təyin etmişdilər, buna baxmayaraq, Klayd gümrah və şad idi. Axı nə cür olsa da, Qrifits familiyası daşıyır, Likurq şəhərindəki bu görkəmli adamların əmisi oğlu və doğma qardaşıoğludur və indi necə olsa bu qohumlarının fabrikin-də işləməyə başlayır. Məgər bu, onun qarşısında indiyədək ümid etdiyindən daha yaxşı bir gələcək açıldığını göstərmir-mi? Yalnız buradakı Qrifitsləri Kanzas-Sitidə yaxud Denver-dəki Qrifitslərlə müqayisə etmək lazımdır! Nə qədər böyük və amansız bir ziddiyyət! Lakin bunu mümkün qədər gizli saxlamaq lazımdır. O, dərhal yenidən məyus oldu. Birdən buradakı Qrifitslər onun əmisi, yaxud əmisioğlu və ya on-ların dostlarından ya xidmətçilərindən biri Klaydın ata-anası və onun öz keçmişi haqqında məlumat yığmağa başlayarlar! Onda Klaydın halı necə olar! Bu fikir ona dəhşətli göründü. Kanzas-Sitidə maşın altında qalıb ölən o uşağın əhvalatı! Atasının miskin və zavallı həyatı! Hələ Esta! Klaydın üzü ye-nidən tutuldu və onun bütün arzuları sanki zülmət qaran-lığa qərq oldu. Birdən onun qohumları nə isə başa düşərlər! Birdən onlar nə isə hiss edərlər! Ah, zəhrimar! Axı o kimdir ki?

Onun buraya nə məqsədlə gəldiyindən xəbər tutsay-dılar, bu zəngin cah-calallı aləmdən o nə gözləyə bilərdi?

Klayd geriyə döndü, o, yenə məyusluğa qapılmışdı, hət-ta öz-özündən ikrah edirdi, çünki o, indi birdən-birə özünü son dərəcə miskin, alçaq bir adam kimi hiss edirdi.

VI FƏSİL

Elə həmin gün missis Brelinin köməyilə Klaydın kirayə tutduğu otaq Torp-Strit küçəsində idi. Bu küçə isə həm öz ləyaqəti, həm də məsafəsi etibarilə Klaydın əmisinin yaşadı-ğı küçədən çox uzaq bir yer idi. Klaydın, özünü Semyuel Qrifitsə yaxın bir adam hesab etmək meylini cilovlamaq üçün bu fərq kifayət qədər böyük idi. Bu küçədəki evlər, qəhvəyi boz və ya qızartdaq boya ilə şirlənmiş, hisə batmış, köhnə və yöndəmsiz evlər idi, buradakı ağaclar qış küləkləri qarşısında çılpaq dayanmışdılar, lakin bütün bu tüstü və toza baxmayaraq, onlar sanki tezliklə yeni bir həyat – may yarpaqlarının və çiçəklərinin ətrini vəd edirdilər. Klayd mis-sis Breli ilə bərabər bu küçəyə dönərək qəmgin və tutqun bir izdiham gördü: çayın o biri tərəfindəki müxtəlif fabriklərdən kişilər, qızlar və missis Breliyə oxşayan qarımış qızlar, işdən sonra qayıdıb evlərinə gəlirdilər. Evin qapısında Klaydı və missis Brelini paltarlarının üstündən təmiz önlük bağlamış, çox da nəzakətli olmayan bir qadın qarşıladı, qadın onları ikinci mərtəbəyə, çox geniş və yaxşı döşənmiş bir otağa apardı və yeməksiz bu otaq üçün dörd dollar, yaxud yemək-lə bərabər yeddi dollar yarım istədi, missis Breli bu qiymətə daha yaxşı bir şey tapa bilməyəcəyini söylədikdə, Klayd ota-ğı tutmağa razılıq verdi. O, missis Breliyə təşəkkür edib bu-rada qaldı və tezliklə artıq yük arabalarında və fabriklərdə işləyən bir neçə xidmətçilə bərabər süfrə başında oturub na-har eləməyə başladı. Stol arxasında oturanların hamısı, o, hələ “Yunion-Liq” klubunda işə girməmişdən əvvəl Çikaqo-nun Palina-Strit küçəsində işlədiyi zaman rast gəldiyi adam-lara oxşayırdı. Nahardan sonra o, Likurq şəhərinin baş küçə-lərində gəzmək üçün evdən çıxdı, burada o, qeyri-müəyyən görkəmli bir çox fəhlələrə rast gəldi, bu küçələrin gündüzkü mənzərəsindən o, heç də axşam onların belə bir izdihamla dolu olacağını gözləmirdi. Burada müxtəlif milliyyətli və tipli qızlar, gənclər, kişilər və qadınlar var idi: onların içəri-sində amerikalılara, polşalılara, macarlara, fransızlara və in-gilislərə rast gəlmək olardı, onların hamısında olmasa da ək-səriyyətində nə isə özlərinə məxsus xüsusiyyət, bir nada-nalıq və avamlıq, mənəvi ya fiziki bir kobudluq, yaxud zövqsüzlük, ölüvaylıq və ya qətiyyətsizlik hiss olunurdu. Görünür bütün bu əlamətlər Klaydın bu gün üz-üzə gəldiyi o aşağı təbəqə aləminə məxsus bir xüsusiyyət təşkil edirdi. Lakin bəzi başqa küçələrdə və Uikiqi-avenyu küçəsinə yaxın mağazalarda o yaxşı geyinmiş, gülüb-danışan, başqa tipli qızlara və gənclərə rast gəldi. Şübhəsiz, bunlar, çayın o biri sahilindəki müxtəlif müəssisələrdə işləyən kontor xidmət-çiləri idi.

Klayd saat səkkizdən onadək müxtəlif yerlərdə dolaşdı, lakin saat on olar-olmaz əvvəlcədən sözləşmiş kimi izdiham seyrəkləşməyə başladı və ən izdihamlı küçələr birdən-birə tamamilə boşaldı. Klayd burada hər addım-başı gördükləri-ni, Çikaqo və Kanzas-Siti ilə müqayisə edirdi. (İndi Reterer onu, əmisinin yaşadığı malikanəni və fabriki görsəydi nə de-yərdi!) Bəlkə də Likurq məhz belə bir kiçik şəhər olduğuna görə Klaydın xoşuna gəldi: budur, işıqlar parıldayan bu bə-zəkli və qəşəng “Otel Likurq” binası yəqin ki, yerli cəmiyyət həyatının mərkəzi idi, sonra o biri tərəfdəki poçt binası, üzə-rində uzun dəmir mil olan kilsə, avtomobil sərgisilə bitişik köhnə qəbiristanlıq, elə burada tin başındakı kinematoqraf, – hamısı ona xoş görünürdü. Hələ küçələrdə bir-birinə nəvaziş göstərən bu gənclər! Bütün bunların fövqündə duran gəncli-yin dumanlı arzuları, ümidləri… Bütün dünyada hər bir ya-radıcı işin əsası arzular və ümidlərdir. Nəhayət, Klayd, Torp-Strit küçəsindəki otağına belə bir qənaətlə qayıtdı ki, şəhər onun xoşuna gəlir və burada işləyəcəyinə olduqca şad-dır. Hələ bu Uikiqi-avenyu küçəsi necə gözəl idi! Əmisinin fabriki nə qədər böyük bir müəssisə idi! Küçələrdə nə qədər qəşəng və zirək qızlar var idi!

Bu zaman Qilbert Qrifits (onun atası iş üçün Nyu-Yorka getmişdi, Qilbert isə zəhmət çəkib bunu atasına xəbər ver-məmişdi) anasına və bacılarına Klaydı gördüyünü söylə-məyi qərara almışdı. Onun fikrinə görə Klayd ən cansıxıcı adam olmasa da, hər halda dünyanın ən maraqlı bir şəxsiy-yəti də deyildi. Klayd gələn günü Qilbert saat altının yarısın-da evə qayıtmış və Mayra ilə görüşərək saymazyana bir əda ilə demişdi:

– Hə, bizim Çikaqodakı qohumumuz bu gün gəlib çıxdı.

– Doğrudanmı? – deyə Mayra soruşdu. – Nə cür adamdır?

Atası Klaydın tərbiyəli və ağıllı bir gənc olduğunu söy-lədiyi üçün Mayra onunla maraqlanırdı, lakin digər tərəf-dən, Likurq şəhərini tanıdığı və atasının fabriki kimi müəs-sisələrdə işləyən fəhlələrin iş şəraitini və həyat imkanlarını bildiyi üçün, Mayra Klaydın nə üçün buraya gəldiyini başa düşmürdü.

– Mən onda heç bir xüsusi şey müşahidə edə bilmə-dim, – deyə Qilbert cavab verdi. – O, kifayət qədər inkişaf etmiş və zahirən yaraşıqlı bir oğlandır, ancaq özü etiraf edir ki, böyük müəssisədə işləmək üçün heç bir hazırlığı yoxdur. O, mehmanxanalarda xidmət edən hər hansı bir oğlandan heç bir şeylə fərqlənmir. Məncə o, bu fikirdədir ki, həyatda ən əsas şey yaxşı geyinməkdir. Onun əynində açıq qəhvəyi rəngli kostyum, qəhvəyi rəngli qalstuk, başında paltarına uyğun şlyapası və ayağında qəhvəyi rəngli tufliləri vardı. Qalstuku həddindən artıq ala-bəzək, köynəyi isə açıq çəhra-yı rəngli zolaqlı parçadandır. Belə köynəkləri üç-dörd il bun-dan qabaq geyərdilər. Bundan başqa, kostyumu çox pis tikil-mişdir. İndi ki, o, artıq buraya gəlmişdir və burada davam gətirib qalacağı məlum deyil, mən hələlik heç bir şey demək istəmirəm, ancaq əgər o, burada bənd olub qalsa və özünü burada bizim yaxın qohumumuz kimi qələmə vermək istəsə özünü bir qədər ələ almalı olacaq, yoxsa mən atama məslə-hət görəcəyəm ki, ona bir iki kəlmə söz desin. Ümumiyyətlə mən bu fikirdəyəm ki, o, sex rəisi kimi bir vəzifə tuta bilər… Bəlkə də sonralar hətta onu ticarət agenti eləmək mümkün oldu. Amma mən yenə də başa düşmürəm ki, o, nə üçün bu-raya gəlmişdir. Görünür atam onu yaxşı başa salmamışdır ki, burada onun yüksəlməsi üçün çox az ehtimal vardır. Bu-nun üçün adam ən azı gərək sehirbaz məharətinə malik ol-sun.

Qilbert kürəyini böyük buxarıya söykəyib dayanmışdı.

– Elədir, amma sən anamın bu günlərdə onun atası haqqında nə danışdığını eşitdinmi? Görünür onun həyatda heç vaxt bəxti gətirməyib. Yəqin ki, buna görə o fabrikdə işə yarasa da, yaramasa da, fərqi yoxdur, atam ona kömək edə-cəkdir. Atam belə hesab edir ki, bizim babamız Klaydın ata-sına qarşı ədalətsiz hərəkət etmişdir, – bunu mənə anam de-di.

Mayra susdu, anasından eyni sözləri eşitmiş Qilbert isə bu məsələyə əhəmiyyət verməməyi lazım gördü.

– Bu məsələ məni olduqca az maraqlandırır. Atam onu mütləq, işə yarasa da,yaramasa da, fabrikdə saxlamaq istə-yirsə bu onun öz işidir. Ancaq axı o, özü həmişə deyir ki, bütün sexlərdə təkcə məharətli adamları saxlamaq lazımdır, işə yaramayanlar isə fabrikdən bayıra atılmalıdır.

Sonra anası və Bella ilə görüşərkən Qilbert onlara da Klaydın gəldiyini eyni sözlərlə xəbər verdi və onun haqqın-da eyni mülahizələrini söylədi. Missis Qrifits köksünü ötür-dü: Likurq kimi balaca bir şəhərdə, Qrifitslər ailəsinin cə-miyyətdə bu cür mövqe tutduğu bir yerdə onlarla qohum olan və onların familiyasını daşıyan hər bir kəs, heç olmasa ehtiyatlı tərpənməli və müvafiq ədalara meyillərə və baxışla-ra mailk olmalıdır. Çox ola bilsin ki, bu tələblərin heç birinə cavab verməyən bir gənci yazıb buraya gətirməkdə əri çox da yaxşı bir hərəkət etməmişdir.

Lakin Klayd haqqında belə bir xarakteristikaya qulaq asan Bella, qardaşına inanmadı. O, Klaydı tanımırdı, lakin qardaşı Qilberti yaxşı tanıyır və bilirdi ki, Qilbert adamlarda heç olmayan nöqsanları tapmaqda olduqca mahirdir. Nahar zamanı da Klaydın adresinə söylənən bir çox sözləri dinlə-dikdən sonra Bella dedi:

– Bilirsən nə var? Atam istəsə, hamısı birdir, Klaydı fabrikdə saxlayacaq, ya da başqa bir yerə düzəldəcəkdir…

Bu sözlər Qilberti bir şillə kimi tutdu: o, atasının fab-rikində öz nüfuzunu çox səylə qoruyur və bu nüfuzunu möhkəmlətməyə, genişlətməyə çalışırdı, balaca bacısı isə bu-nu yaxşı bilirdi.

Ertəsi gün Klayd səhər fabrikə gələrkən familiyasının və zahiri görkəminin mister Qilbert Qrifitsə oxşamasının onun üçün müəyyən bir üstünlük yaratdığını gördü. Klayd bunu hələ layiqi qədər qiymətləndirə bilməmişdi. O, fabrikə ya-xınlaşarkən birinci nömrəli qapının yanında dayanmış gö-zətçi heyrətlə Klaydın üzünə baxdı.

– Siz, yəqin, mister Klayd Qrifitsiniz? – deyə gözətçi soruşdu. Siz, mister Kemererin yanında işləyəcəksiniz, elə-mi? Elədir, elədir, bilirəm. Odur, bax tabeli sizə o adam ve-rəcəkdir.

Gözətçi əli ilə qaşqabaqlı, irigövdəli bir adamı göstərdi, Klayd sonralar bu adamın “Qoca Ceff” adlandığını öyrən-mişdi. O, həmin binanın içərisində, yoxlama saatı yanında dayanıb tabeli verir və sonra yeddi otuz-dəqiqə ilə yeddi-qırx dəqiqə arasında qeyd edilmiş tabelləri geri alırdı.

Klayd ona yaxınlaşıb:

– Mənim adım Klayd Qrifitsdir, mən aşağıda mister Kemererin yanında işləyəcəyəm,– deyə sözə başladıqda qoca Klayda baxıb heyrət etdi, sonra isə dedi:

– Əlbəttə, baş üstə, ser. Demək, mister Qrifits sizsiniz. Mister Kemerer dünən sizin haqqınızda mənə danışmışdır. Sizin nömrəniz yetmiş bir olacaqdır. Mən sizə mister Dyuve-nin tabelinin köhnə nömrəsini verirəm.

Klayd qaynatma sexinə enən pilləkənlə aşağı düşərkən qoca tabelçi ona yaxınlaşan gözətçiyə tərəf dönüb dedi:

– Gör oğlan mister Qilbert Qrifitsə necə oxşayır. Elə bil ki, bir almadır, tən bölüblər.

Sən bilən bu onun qardaşıdır, yoxa qohumudur?

– Heç bir şey bilmirəm, – deyə gözətçi cavab verdi.

– Mən onu heç vaxt görməmişəm,ancaq yəqin ki, onla-rın ailəsindəndir, elə üzündən görmək olur. Mən əvvəlcə elə bilirdim ki, bu gələn elə mister Qilbert özüdür. Furaşkamı başımdan götürmək istəyirdim ki, birdən gördüm bu mister Qilbert deyil.

Qaynatma sexinə girərkən Klayd dünənki kimi yenə də Kemererin üzündə həm ehtiram, həm də bir qətiyyətsizlik gördü. Çünki Kemerer də Uiqem kimi Klaydın fabrikdəki həqiqi mövqeyini hələ də müəyyən edə bilməmişdi. Dünən-ki söhbət zamanı, Kemerer Uiqemdən öyrənmişdi ki, Qilbert Klayd üçün xüsusi bir şərait, daha yüngül və ya daha ağır bir şərait yaradılması barədə ağzından bir söz belə qaçırma-mışdır. Əksinə, mister Qilbert demişdir: “O bütün xidmətçi-lər kimi işləməlidir. Heç bir istisna edilməməlidir”. Lakin buna baxmayaraq Klaydı Uiqem ilə tanış edərkən, eyni za-manda Qilbert belə demişdi: “Bu mənim əmimoğludur, o bizim fabrikin işini öyrənmək istəyir”. Bu isə, yəqin, o de-mək idi ki, Klayd uzun zaman burada qalmayacaq, bir sex-dən o biri sexə keçərək bütün istehsalatı öyrənəcəkdir. Buna görə də Klayd çıxıb gedərkən, Uiqem, Kemererə və bir neçə başqa xidmətçiyə pıçıldamışdı ki, Klayd yəqin ki, sahibkarın himayəsi altındadır, ona uyğun olaraq xidmətçilər də Klay-dın fabrikdə nə cür mövqe tutduğu aydınlaşana qədər, göz-də-qulaqda olmağı qərara almışdılar.

Klayd isə xidmətçilərin ehtiramını görərək yenidən ürəkləndi və istər-istəməz düşündü ki, əmisi oğlu Qilbert ona nə cür münasibət bəsləsə də, hər halda bu yaxşı bir əla-mətdir və yəqin ki, bu hörmət nişanəsi gələcəkdə əmisindən iltifat görəcəyini xəbər verir. Buna görə də Kemerer ona işi-nin çox da ağır olmayacağını və hələlik həddindən artıq çox işləməyəcəyini izah etdikdə, Klayd ona bir qədər təşəxxüslə qulaq asdı. Kemerer isə bunu görərək ona qarşı daha da eh-tiramlı oldu.

– İndi isə şlyapanızı və paltonuzu bu şkaflardan birinə asın, – deyə mister Kemerer yumşaq bir səslə və hətta yal-taqlıq göstərərək sözünə davam etdi: – sonra o, əl arabasını götürüb birinci mərtəbəyə qalxın və oradan bir qədər parça gətirin. Yuxarıda sizə parçanı hardan götürmək lazım oldu-ğunu göstərəcəklər.

Klayd üçün maraqlı lakin çoxda asan olmayan günlər başladı. Alışmadığı bu yeni iş mühiti və onun buradakı və-ziyyəti bəzən Klaydda bir çaşqınlıq və təlaş doğururdu. İndi fabrikdə onu əhatə edən bu adamları, yəqin ki, o, heç vaxt özünə bir yoldaş olaraq seçə bilməyəcəkdir. Onlar hamısı öz inkişafları cəhətdən otellərdə işləyən oğlan uşaqlarından, şey daşıyanlardan və yaxud klerklərdən xeyli aşağı səviyyə-də dururdular. Klayd aydın görürdü ki, bu adamlar hamısı çox küt, həm də fiziki və mənəvi cəhətdən kobuddurlar. Onlar ən aşağı dərəcəli fəhlələr kimi geyinirdilər. Adətən yalnız öz xarici görkəmləri haqqında heç düşünməyən adamlar belə geyinirlər. Onların bütün fikri-zikri ancaq öz işləri və həyatlarının ağır maddi şəraiti ətrafında dolaşır. Bundan başqa, Klaydın kim olduğunu və onun burada işlə-məsinin onların vəziyyətinə nə cür təsir edəcəyini bilmədik-lərinə görə fəhlələrdə ona qarşı bir etimadsızlıq və şübhə var idi.

Doğrudur, iki həftə sonra Klaydın idarə heyəti sədrinin qardaşıoğlu və katibin əmisioğlu olduğu artıq hamıya mə-lum olduqda və buna görə də onun uzun müddət bu cür aşağı bir vəzifədə qalmayacağı tamamilə aydınlaşdıqda, fəh-lələr ona daha yaxşı yanaşmağa başladılar. Lakin hələlik on-lar Klayda aşağıdan yuxarı baxır və indi artq şübhə və hə-sədlərini başqa bir şəkildə büruzə verirdilər. Axı Klayd bu şəraitdə onlar üçün yaxın bir adam deyildi və ola da bil-məzdi. Klayd gülümsəyə bilər və hətta nəzakətli və iltifatlı ola bilərdi, lakin buna baxmayaraq o yenə də fəhlələrdən yuxarı duranlara bağlı bir adam idi, – hər halda onların nöq-teyi-nəzərincə bu belə idi. Onların nəzərində Klayd zəngin və yüksək bir sinfin nümayəndəsi idi, hər bir yoxsul isə, bunun nə demək olduğunu yaxşı bilir. Yoxsullar həmişə bir yerdə, bir dəstədə olmalıdırlar.

Klayd isə bir tərəfə çəkilib təkbaşına çörəyini yeyərkən öz növbəsində heyrət edirdi ki, ona bu qədər cansıxıcı və maraqsız görünən şeylərlə bu adamlar necə maraqlanırlar: zirzəmiyə göndərilən parçaların keyfiyyəti, bu parçaların çəkisinə və yaxud keyfiyyətindəki xırda-para nöqsanlar da-ha sonra son dəfə aldıqları iyirmi “parçanın” islandıqdan sonra əvvəlki on altı “parçaya” nisbətən çox az sıxıldığı… Yaxud “Krenston şirkətinin” bu ay öz fəhlələrinin sayını ix-tisar etməsi, “Entoni şirkətinin” isə keçən ildəki kimi mayın ortasından etibarən yox, iyunun birindən sonra şənbə günü-nü natamam iş günü hesab edəcəyi – bunlar hamısı fəhlələri maraqlandırırdı. Elə bil onlar öz işlərinin, cansıxıcı, gündəlik xırda qayğıları içərisində itib-batmışdılar.

İndi Klayd keçmiş günlərini, daha xoşbəxt zamanlarını xəyalında getdikcə tez-tez canlandırırdı. Bəzən o, yenidən Çikaqoda və yaxud Kanzas-Sitidə olmaq istəyirdi. O, Rete-reri, onun bacısı Luizanı, Xeqlandı, Xiqbini, Eddi Doylu, mister Skuayrsı, Qortenziyanı – o qayğısız gənclər dəstəsini xatırlayır və onların başına nə gəldiyini düşünürdü. Görə-sən, indi Qortenziya hardadır? Demək, o, nəhayət,həmin xəz jaketi ələ keçirmişdir, yəqin bu jaketi ona siqar satan o gənc almış və qız ona qoşulub çıxıb getmişdir… Qortenziya bu üz-lə Klaydı inandırmaq istəyirdi ki, guya ürəyində ona qarşı səmimi hisləri vardır… ah, ürəksiz və kələkbaz qız! O, Klay-dın cibini boşaldıb, bütün pullarını əlindən almışdı. Təkcə bir an Qortenziyanı düşündükdə və başına bu işlər gəlmə-səydi, qızın indi onun məşuqəsi olacağını xəyalına gətir-dikdə, Klayd darıxdığından özünə yer tapa bilmirdi. Görə-sən, indi o, kimlə eşqbazlıq edir? Kanzas-Sitidən çıxıb get-dikdən sonra həyatını nə cür qurmuşdur. Qortenziya onu burada görsəydi, Klaydın yüksək əlaqələrindən xəbər tut-saydı, görəsən nə deyərdi? Yəqin ki, bu məsələ qızı fikirləş-məyə məcbur edərdi. Əlbəttə, Klaydın indiki vəzifəsi qıza çox da xoş getməyəcəkdir, bu aydın məsələ idi, lakin buna baxmayaraq, o Klaydın əmisini, onun əmisioğlunu bu fabri-kin və onların yaşadığı böyük malikanəni görsəydi, hər hal-da Klayda qarşı daha artıq ehtiram bəslərdi. Bunları gördük-də Qortenziya yenə də ona qarşı daha şəfqətli, daha mehri-ban olardı. Bəli, o, belə bir qızdır, ondan hər şey gözləmək olar. Qismət olsa, onlar yenə də bir-birinə rast gələrlər, Klayd onun dərsini yaxşı verər. Bu dəfə artıq Klayd özü onu barmağına dolayıb oynadar!

VII FƏSİL

Missis Kappinin mebelli otaqları Klaydın elə də xoşuna gəlmirdi. Bu ən adi və ucuz pansionlardan biri idi ki, kirayə-şinləri, adətən, mühafizəkar fikirli ticarət adamları və xid-mətçilər olurdu. Bu adamların fikrinə görə dünyadakı ni-zam-intizamın və əmin-amanlığın əsasını onların işləri, qa-zancları və yerli orta cəmiyyətin dini baxışları təşkil edir. Bir sözlə – bu olduqca cansıxıcı bir ev idi – burada vaxtı xoş ke-çirmək və əylənmək haqqında düşünmək belə olmazdı.

Buna baxmayaraq, bir az əvvəl Fondadan buraya gəl-miş yelbeyin bir gənc olan Uolter Dillardın sayəsində, bu ev-dəki həyat Klayd üçün o qədər də cansıxıcı keçmirdi. Dillard təxminən Klayd yaşında olardı və onun kimi şöhrətsevən bir gənc idi, lakin o, Klayddakı nəzakətə, incəliyə və ətrafdakı həyatı anlamaq bacarığına malik deyildi; o, indi “Stark və K⁰” şirkətinin kişi paltarları satan mağazasında qulluq edir-di. Dillard çox zirək, tamahkar və zahirən yaraşıqlı, açıq sarı-saçlı, seyrək sarıbığılı bir gənc idi, onda bir əyalət ürəkçala-nının zahirən nəzakətli ədaları vardı. Onun heç vaxt, heç bir vəsaiti olmamış və o, heç vaxt az-çox əhəmiyyəti olan ictimai bir mövqe tutmamışdı, – atası vaxtilə kiçik bir şəhərdə qa-lenteriya dükanı saxlamış və artıq çoxdan iflasa uğramışdır. – Lakin nə isə atavistik bir meyilin təsiri altında o, şiddətli bir ehtirasla cəmiyyətdə görkəmli mövqe tutmağa can atırdı.

Bu vaxta qədər həyatda heç bir şeyə nail ola bilmədi-yinə görə Dillard az-çox müvəffəqiyyət qazanan adamlara xüsusi bir maraqla baxırdı. Bu hiss onda Klayda nisbətən daha qüvvətli idi. Likurq şəhərindəki görkəmli ailələrin fə-aliyyəti və bütün bu Nikolsonların, Starkların, Qarrientlərin, Qrifitslərin, Finclilərin və sairlərinin cah-calallı həyatı ona son dərəcə böyük təsir bağışlayırdı. Klayd gələndən bir neçə gün sonra Dillard onun, xoşbəxtlikdən bu zəngin aləmə bağ-lı olduğunu öyrənib Klaydla son dərəcə maraqlandı. İşə bax! Demək bu Klayd, şəhərin ən zəngin adamı, Semyuel Qrifit-sin qardaşıoğludur, özü də burada pansionda yaşayır. Onunla bərabər bir stol arxasında oturub nahar edir?! Uolter dərhal bu qərara gəldi ki, o, bu gənclə tezliklə yaxından tanış olmalıdır. Budur, artıq müvəffəqiyyət onun qapısını döy-məkdə, Likurqdakı ən yaxşı ailələrdən birinin qapısını onun üzünə açmaqdadır. Bundan başqa Klayd gənc, gözəl və çox güman ki, onun kimi şöhrətsevən bir gəncdir – buna görə də vaxtı xoş keçirmək və əylənmək üçün çox əlverişli bir yol-daşdır. Dillard sadəcə öz səadətinə inana bilmirdi. O, dərhal Klayda hörmət və nəvaziş göstərməyə başladı.

Əvvəlcə o, Klayda çıxıb şəhərdə bərabər dolaşmağı tək-lif etdi. Burada, yaxında, çay yanında gözəl bir kinematoq-raf vardır – lap qiyamət kinematoqrafdır. Klayd oraya get-mək istəyirmi?

Yaxşı geyinmiş, şıq görkəmli Dillard nə fabrikdə Klaydı əhatə edən o cansıxıcı və həddindən artıq işgüzar, əməli dü-şünən adamlara, nə də pansionun başqa sakinlərinə heç ox-şamırdı və buna görə Klaydın xoşuna gəlmişdi.

Lakin Klayd o saat öz görkəmli qohumlarını düşündü. O, burada, Likurq şəhərində hər bir addımına fikir vermə-lidir. Kim bilir, bəlkə bu asanlıqla və çox sərbəst olaraq yeni tanışlar tapması onun tərəfindən böyük bir səviyyədir? Qri-fitslər, – həmçinin onların mənsub olduğu yüksək cəmiyyət yəqin ki, aşağı təbəqəyə mənsub olan sadə adamlardan gen qaçırlar: Klayd rastına düşən adamların davranışından, rəf-tarından bunu sezir və başa düşürdü. O, şüurundan artıq, öz təbii hissinin təsiri altında ətrafdakı adamlarla yaxınlıq etmir və onların hamısına üstdən aşağı baxırdı, ətrafdakı bütün adamlar, o cümlədən Dillard (Klayd öz üstünlüyünü nüma-yiş etdirmək üçün Dillardın qarşısında həmişə özünü çəkir-di). Elə bil buna görə, Klayda daha artıq ehtiram göstərirdi-lər. Dillardın çox təkidli xahişləri və hətta demək olar ki, yal-varışları qarşısında güzəştə gedərək Klayd onunla bərabər şəhərə çıxmağa razı oldu, lakin bununla belə o özünü son dərəcə ehtiyatlı aparmaqda idi. Dillard isə Klaydın təmkinli və mütəkəbbir ədalarını dərhal öz aləmində “siniflərin” və “yüksək əlaqələrin” bir əlaməti kimi izah etdi. Təsadüfə bir bax ki, o bu cür cansıxıcı və xəfə bir yer olan bu mebelli otaqlarda Klayd kimi bir adama rast gəlmişdi. Özü də Klayd bu şəhərə təzəcə ayaq basan kimi, özü üçün görkəmli bir yer tutmağa yenicə hazırlaşdığı bir zamanda ona rast gəlmişdi.

Buna görə də Dillard həftədə iyirmi iki dollardan artıq qazandığına və Klayddan daha yaxşı bir vəziyyətdə olduğu-na baxmayaraq, indi Klaydın qarşısında özünü məharətli bir yaltaq kimi aparırdı.

– Siz yəqin ki, burada vaxtınızın çoxunu öz qohumları-nız ilə dostlarınız iləkeçirəcəksiniz, – deyə Dillard hələ ilk dəfə bərabər gəzintiyə çıxdıqları zaman sözarası Klayddan soruşdu. O, Klaydı danışdırıb ona aid daha çox məlumat yığmağa çalışırdı, lakin Klayd susub cavab vermədiyi üçün Dillard öz tərcümeyi halına aid şişirdilib – bəzədilmiş bəzi təfsilatları söz arasında məharətlə işə verirdi. Onun atasının guya indi manufaktura mağazası vardır. O, isə buraya, bu iş-dəki yenilikləri öyrənmək üçün gəlmişdir. Bundan başqa əmisi burada “Stark və K⁰” şirkətində xidmət edir. Onun ar-tıq burada, Likurq şəhərində yaxşı tanışları var – doğrudur, hələ bu tanışlar çox deyildir, – çünki özü buraya təzəcə gəl-mişdir. Cəmisi bir neçə aydır ki, burada yaşamaqdadır.

Lakin Klaydın qohumlarına kim çatar!

– Sizin əminiz yəqin ki, milyon sahibidir? Doğrudur-mu? Hamı belə deyir. Uikiqi-avenyu küçəsindəki evlər – qi-yamət evlərdir. Nə Olbenidə, nə Utikada, lap Roçesterin özündə də bu cür cah-calallı evlər yoxdur. Demək, siz, Sem-yuel Qrifitsin doğma qardaşıoğlusunuz? Yox, bu nə təvazö-karlıqdır! Bunun burada çox böyük əhəmiyyəti var. Təki mənim də belə yüksək tanışlığım olardı. Mən belə qohum-luqdan çox yaxşı istifadə edərdim!

Dillard bir heyranlıq içərisində dostuna baxıb gülüm-sədi və Klayd bu qohumluq əlaqələrinin nə qədər əhəmiy-yətli bir şey olduğunu bir daha dərindən hiss etdi. Budur, bu qəribə gənc, gör bu məsələyə nə qədər böyük bir əhəmiyyət verir!

– Nə bilim, – deyə Klayd ikibaşlı cavab verdi. Burada-kı Qrifitslər ailəsinə bu qədər yaxın olduğu haqqında deyi-lən sözlər onun heysiyyətini oxşadı. – Mən buraya yaxalıq istehsalını öyrənmək üçün gəlmişəm. Mən əylənmək, kefə uymaq fikrində deyiləm. Əmim istəyir ki, mən bu işlə çox ciddi məşğul olum.

– Əlbəttə, əlbəttə, mən bunu başa düşürəm, – deyə Dil-lard cavab verdi. – Mənim əmim də elə bu fikirdədir, məni işə möhkəm bənd etmək istəyir, həmişə tələb edir ki, vaxtımı boş yerə itirməyim. O, Starkın yanında mal alan vəzifəsində işləyir. Ancaq axı bütün günü və gecəni işləmək olmaz. Vaxt tapıb bir az əylənmək də lazımdır.

– Bəli, siz haqlısınız, – deyə Klayd həyatında ilk dəfə himayəçi bir səslə başqasının sözünü təsdiq etdi.

Onlar bir müddət heç bir söz danışmayaraq yol get-dilər, sonra Uolter soruşdu:

– Siz rəqs edirsinizmi?

– Bəli, – deyə Klayd cavab verdi.

– Mən də. Burada istədiyiniz qədər ucuz qiymətli rəqs meydançaları var, ancaq mən heç vaxt oraya getmirəm. Eti-barlı adamlarla tanışlıq düzəltmək istəyirsənsə heç vaxt belə yerlərə getmə. Deyilənə görə bu şəhərdəki yaxşı cəmiyyət, çox qapalı yaşayır. Sən onların dairəsinə mənsub bir adam deyilsənsə, sadəcə, səni heç yaxına belə buraxmaq istəmirlər. Fonda şəhərində də vəziyyət elə bu cürdür. Siz gərək “yük-sək cəmiyyətə mənsub olasınız”, yoxsa heç bir yaxşı ailə öz qapısını sizin üzünüzə açmayacaq. Bəli, deyəsən, elə belə yaxşıdır. Ancaq necə olsa burada yenə də vaxtı xoş keçirmək və rəqs etmək üçün qızlar tapmaq mümkündür, özü də bu qızlar yaxşı ailələrdən olan çox qəşəng qızlardır, – doğrudur, onlar yüksək cəmiyyətə mənsub deyillər, ancaq onların haq-qında heç bir pis söz danışmırlar. Özü də o qədər də fağır deyillər. Bəzən lap tərsinə, özlərini çox sərbəst aparırlar. On-larla qanuni nikaha girmək də heç məcburi deyil.

Klayd fikirləşdi ki, Likurqda başladığı yeni həyat üçün, deyəsən, bu çox yüngül bir tanışlıqdır. Lakin eyni zamanda Dillard onun xoşuna gəlirdi.

– Yeri gəlmişkən deyin görüm, – deyə Dillard sözünə davam edirdi. – Bu bazar günü nahardan sonra siz nə edə-cəksiniz?

– Elə bir işim yoxdur, – deyə Klayd cavab verdi və qarşısında yeni bir məsələ baş qaldırdığını hiss etdi. – Hələ o gün nə edəcəyimi, haraya gedəcəyimi fikirləşməmişəm.

– Bəs boş olsanız? Bəlkə onda axşamı bir yerdə keçi-rək? Mən burada bir neçə qızla tanış olmuşam. Çox qəşəng qızlardır. Əvvəlcə, istəsəniz, mənim əmimgilə baş çəkərik. Onun ailəsi var. Hamısı da çox yaxşı adamlardır. Sonra mən burada iki qız tanıyıram… Çox gözəl canlardır. Biri mağaza-da işləyirdi, ancaq işi buraxıb heç yerdə xidmət etmir. O bi-risi isə – bunun rəfiqəsidir. Onların evində qrammofon var və ikisi də rəqs edir. Doğrudur, burada bazar günləri rəqs etmək dəb deyil, amma bundan heç kəs xəbər tutmayacaq. Qızların ata-anası onlara icazə verir. Sonra, əgər istəsəniz, biz onlarla bir yana, məsələn – kinoya gedə bilərik. Əlbəttə, şəhərin kənarındakı ucuz kinolara yox, daha yaxşısını tapıb oraya gedərik. Razısınızmı?

İndi Klaydın qarşısında nə cür hərəkət etmək, belə bir təklifə nə cür cavab vermək məsələsi durmuşdu. Kanzas-Sitidə baş verən o əhvalatdan sonra, Çikaqoda o, artıq özünü çox təvazökar və ehtiyatlı aparmağa çalışırdı. Kluba xidmətə girdikdən sonra o həyatını, belə bir mötəbər bir idarənin ona təlqin etdiyi ideallara uyğun olaraq, qurmağı qərara almışdı: özünü ağır aparacaq, can-başla işləyəcək, qənaət edib pul yı-ğacaq, modabazlığa uymadan bir centlmen kimi incə və zərif geyinəcəkdir. Bu bir növ Həvvasız bir cənnət idi.

Lakin indi onu əhatə edən mühit nə qədər sadə olsa da, sanki bu şəhərin havası belə bu saat yoldaşının danışdığı əy-ləncələrə qarşı onda şiddətli bir meyil doğururdu: o bir az şadlanmaq, tamamilə sadə və məsum bir şəkildə, lakin müt-ləq qadın məclisində ürəyini açmaq istəyirdi. Burada küçələr axşam olan kimi canlanır, qəşəng qızlarla və gənc oğlanlarla dolurdu… Lakin indi o, Dillardın işarə vurduğu şəkildə əy-lənməyə başlasa onun qohumları buna nə cür baxarlar? Axı elə Dillard özü deyir ki, Likurqda əxlaq qaydaları çox sərtdir və hamı bir-biri haqqında hər şeyi bilir. Klayd şübhələr içə-risində çırpınaraq susmaqda idi. İndi o qəti qərara gəlməli idi. O, xeyli tək qalmış, çox qüssə çəkmişdi, ona görə, nəha-yət, belə cavab verdi:

– Yaxşı, mən razıyam. – Sonra bir çox tərəddüd içəri-sində əlavə etdi: – Amma,bilirsənmi, mənim buradakı qo-humlarım…

– Əlbəttə, başa düşürəm, – deyə Dillard cəld cavab verdi. – Siz bir qədər ehtiyatlı olmalısınız. Elə mənim özüm də ehtiyatlı olmalıyam.

İndi Dillard yalnız bircə şey istəyirdi: o, Qrifits famili-yası daşıyan bu adamlardan birisi ilə, hətta buraya təzə gəl-miş və hələ heç kəslə tanış olmayan bu Klayd Qrifitslə bəra-bər bir yerə getmək, bir yerdə görünməyi arzu edirdi. Bu, yəqin ki, ətrafdakı adamların gözündə onun hörmətini daha da qaldıracaqdır.

Dillard Klayda papiros almağı təklif etdi və onun soda suyu içməyə meyli olub-olmadığını soruşdu. Lakin Klayd yenə də özünü bir qədər çaşqın və narahat hiss edirdi. Buna görə o tez üzr istəyərək yeni tanışı ilə xüdahafizləşdi: Dillar-dın özündən razılığı və “yüksək cəmiyyət” qarşısında pərəs-tişkarlığı artıq onu bezdirmişdi. Klayd evə qayıtdı. O, çox-dandı ki, anasına məktub yazmağı vəd etmişdi. İndi bu vədi yerinə yetirməyə, eyni zamanda bu yeni tanışlığını davam etdirib-etdirməmək barəsində fikirləşməyi qərara aldı.

VIII FƏSİL

Ertəsi gün şənbə günü olduğu üçün iş tez qurtardı, (Qri-fitslərin fabrikində şənbə günü bütün il müddətində yarım iş günü hesab olunurdu), mister Uiqem, əlində maaş zərfləri, zirzəmiyə gəldi.

– Budur, buyurun, mister Qrifits, – deyə o, Klayda elə müraciət etdi ki, guya Klayd bu fabrikdə çox böyük şəxsiy-yətlərdən biri idi.

Klayd bu “mister” sözünü məmnuniyyətlə dinlədikdən sonra zərfi aldı və öz şkafına yaxınlaşaraq onu cırıb içindəki pulları cibinə qoydu. Sonra o, paltarını dəyişib evə qəlyanaltı eləməyə getdi. Lakin öz otağına gəlib çıxdıqdan sonra, özü-nü çox tək hiss etdi; Dillard evdə yox idi, – o, hələ işdən qa-yıtmamışdı. Klayd trolleybusa minib Qloversvilə getməyi qərara aldı, – bu, iyirmi min əhalisi olan kiçik qonşu şəhər idi, deyilənə görə, Likurq qədər qəşəng olmasa da, çox canlı və hərəkətli bir yer idi. Bu səyahət Klaydı çox əyləndirdi: o, doğrudan da, öz ictimai quruluşu ilə Likurqa heç oxşama-yan çox maraqlı bir şəhər gördü.

Ertəsi gün – yəni bazar günü, – Klayd təkbaşına Li-kurqda dolaşaraq darıxdı. Dillard nə isə bir iş üçün Fonda şəhərinə getməli idi, buna görə də, verdiyi vədi yerinə yetirə bilməmişdi. Lakin bazar ertəsi axşam Klaydla görüşərkən, o, bildirdi ki, bu şənbə günü Diqbi-avenyu küçəsində Konqre-qasiya kilsəsi ziyarətçilərinin yığıncağı olacaqdır, orada qo-naqlıq veriləcəyi üçün bu yığıncağa getməyə dəyər.

– Biz bir dəqiqəliyə oraya baş çəkərik, deyə Dillard iza-hat verdi. – Qızlarla bir az söhbət edərik. Mən sizi əmimlə və əmim arvadı ilə tanış edərəm, – çox yaxşı adamlardır. Qızlar da çox qəşəng qızlardır, özlərini çox da çəkən deyillər. Biz saat onda oradan əkilib birbaş Zella ya da Ritagilə gedə bilə-rik. Ritagildə çoxlu və yaxşı qrammofon plastinkaları var, amma Zellagilin otaqları daha genişdir, orada rəqs etmək daha rahatdır. Yadımda ikən qoy soruşum, Çikaqodan gə-ləndə frakınızı özünüzlə bərabər gətirməyibsinizmi?

Dillard bu sualı əbəs yerə vermirdi, çünki Klayd evdə olmayanda onun otağını araşdırırmış (Klayd düz onun üs-tündə, bir mərtəbə yuxarıda yaşayırdı) və orada yalnız bir çamadan görmüşdü; Klaydın otağında nə sandıqça, nə də frak var idi. Buna görə də Dillard belə fikir etmişdi ki, Klay-dın atası otel saxladığına və Klayd özü Çikaqoda “Yunion-Liq” klubunda işlədiyinə baxmayaraq, görünür o, paltar məsələsilə və məclislərdə geyinib-kecinmək qaydalarına çox laqeyddir. Yaxud da görünür o, ancaq öz hesabına yaşaya-raq heç kimdən kömək almaq istəmir. Və beləliklə özündə möhkəm xarakter yaratmaq fikrindədir. Bütün bunlar Dil-lardın o qədər də xoşuna gəlmirdi. Adam gərək cəmiyyətin tələblərinə saymazyana yanaşmasın. Lakin Klaydın famili-yası Qrifits idi və təkcə bu öz yeni tanışının hərəkətlərinə, heç olmasa ilk zamanlar onun hər bir hərəkətinə Dillardın göz yumması üçün kifayət idi.

– Yox, frakımı gətirməmişəm, – deyə Klayd cavab ver-di. Özünü son dərəcə tək hiss etdiyinə baxmayaraq Klayd bu macərada iştirak etmək lazım gəldiyinə hələ də tamamilə əmin deyildi. – Ancaq mən frak tapa bilərəm. – O, özü dəfə-lərlə düşünmüşdü ki, burada, Likurq şəhərində ona frak la-zımdır. Son zamanlar pulu çox ağır əməklə qazandığına və qənaət edib bir qədər pul yığmaq onun üçün çox çətin bir məsələ olduğuna baxmayaraq o, axşam otuz beş dollar xər-cləyib kostyum almaq qərarına gəlmişdi.

Dillard nəfəsini dərmədən Zella və Rita haqqında laq-qırtı vururdu: Zella Şumenin ata-anası zəngin deyillər, lakin onlar öz xüsusi evlərində yaşayırlar və Zellanın yanına tez-tez rəfiqələri gəlir – çox gözəl qızlardır. Rita Dikermenin də çoxlu rəfiqələri var. Zellanın atasının Eker gölü yanında, Fondanın yaxınlığında kiçik bir yay malikanəsi var. Rita Klaydın xoşuna gəlsə yayda bəzən məzuniyyət zamanı, bə-zən də şənbə və bazar günləri oraya getmək olar, çünki Rita ilə Zella demək olar ki, canbir rəfiqədirlər və həmişə bir yer-də olurlar. Özü də hər ikisi çox qəşəng qızlardır. Zella əsmər bənizlidir, Rita isə sarışındır, – deyə Dillard vəcdə gələrək əlavə etdi.

Bu sözlər Klaydı maraqlandırdı: demək, onlar qəşəng qızlar idi. Onun indi keçirdiyi yalqızlıq içərisində, bu Dil-lard sanki onun əlinə göydən düşmüşdü… Lakin Dillard ilə yaxınlaşmaq ağıllı bir hərəkət idimi? – Bu məsələ hələ də onu düşündürməkdə idi. Axı, Klayd bu gənc haqqında heç bir şey bilmirdi. İndi o, Dillardın ədalarından və onun yün-gül heyranlıqlarından görürdü ki, bu gənc üçün qızlar yalnız bir qız olmaqdan başqa heç bir şey deyillər, həm də bu qızla-rın özlərini sərbəst aparmaları və yaxud əxlaqi cəhətdən hətta bir qədər yüngül olmaları Dillard üçün onların hansı bir cəmiyyətə mənsub olmalarından daha maraqlı idi. Məgər orada, Kanzas-Sitidə Klaydı fəlakətə gətirib çıxaran elə bu olmadımı? O, həyatda daha yaxşı bir şeyə nail olmaq istəyir-sə, burada Likurq şəhərində heç vaxt bunu yaddan çıxarma-malıdır.

Buna baxmayaraq, çərşənbə günü saat doqquzun ya-rısında Klayd ürəyində bir intizar hissilə Dillard ilə bərabər evdən çıxdı. Saat doqquzda onlar artıq kilsədə izdihamın içərisində idilər, bu rəsmi yerli kilsənin ehtiyacı üçün bir qədər vəsait toplamaq məqsədilə düzəldilən, həqiqətdə isə qocalara bir-birinə rast gəlib dedi-qodu ilə məşğul olmağa, gənclərə isə, böyükləri tənqid edib səs-küy altında bir-birilə eşqbazlıq etməyə imkan yaradan qismən dini, qismən dün-yəvi və qismən də xeyriyyəçilik mahiyyəti daşıyan yığıncaq-lardan biri idi. Burada piroq, peçenye və dondurmadan baş-lamış toxuma haşiyəyə, oyuncaq gəlinə və müxtəlif xırda-para bəzək şeylərinədək hər cür şeylər satan kiçik köşklər var idi. Bütün bu şeylər kilsəyə gəlib gedənlər tərəfindən ianə verilmişdi və indi kilsənin xeyrinə satılırdı. Qonaqları keşiş Piter İzrilis və onun arvadı qəbul edirdilər. Qonaqlar içərisində Dillardın əmisi və əmisi arvadı da var idi, onlar çox ünsiyyətcil, lakin çox bivec adamlar idilər və yerli cə-miyyətdə heç bir mühüm rol oynamırdılar. Onlar çox meh-riban və həddindən artıq istiqanlı idilər, amma Dillardın əmisi Qrover Uolson “Stark və K⁰” şirkətinin agenti olduğu üçün bəzən ciddi və sərt bir görkəm almağa çalışırdı. Bu qısaboylu, möhkəmbədənli bir adam idi, görünür yaxşı ge-yinməyi ya bacarmır, yaxud da yaxşı geyinə bilmirdi. Son dərəcə şıq geyinmiş qardaşıoğlunun əksinə olaraq, o, əynin-də pis duran, o qədər də təmiz olmayan və ütülənmiş bir kostyum geyinmişdi. Qalstuku da kostyumu kimi idi. Onda bir klerk ədası vardı: əllərini ovuşdurur, qaşlarını çatır və ondan böyük zehni gərginlik tələb edən nə isə mühüm bir şey deməyə hazırlaşırmış kimi boynunun ardını qaşıyırdı, halbuki onun dediyi sözlər son dərəcə bayağı idi.

Missis Uilson da ərinin tayı idi, ər özünü çəkərək Klay-dın mövqeyinə yaraşan bir görkəm almağa çalışdığı zaman, arvadı və ərinin yanında dayanıb bütün üzünə yayılan yağlı bir təbəssümlə gülümsəyirdi. Missis Uilson ətli-canlı, kök bir qadın idi, qırmızı yanaqları və artıq gözə çarpan iki qat bu-xağı vardı, üzündən təbəssüm əksik olmurdu, çünki, əvvəla, – təbiəti etibarilə şən və mehriban idi, digər tərəfdən Klayd belə bir zəngin adamın qardaşıoğlu olduğu üçün özünü belə aparırdı. Klayd başa düşdü ki, Dillardın vaxtı itirməyərək öz qohumlarına Klaydın – Qrifitslər familiyasından olduğunu, Dillardın isə bu yeni Qrifitslə dostlaşdığını və indi onu yerli cəmiyyətlə tanış etdiyini öz qohumlarına ətraflı danışıb on-ların qulağını doldurmuşdu.

Uolter bizə dedi ki, siz buraya əminizin fabrikində işlə-məyə gəlibsiniz. Demək sizmissis Kappinin evində yaşayır-sınız? Mən onunla tanış deyiləm, amma onun çox mötəbər yaxşı pansion saxladığını eşitmişəm. Mister Parsli də orada yaşayır – bir vaxt biz onunla məktəbə gedərdik, ancaq indi mən onu çox nadir hallarda görürəm. Siz hələ onunla tanış deyilsiniz?

– Xeyr, tanış deyiləm, – deyə Klayd missis Uilsona ca-vab verdi.

– Bilirsinizmi, keçən bazar günü biz sizi nahara göz-ləyirdik. Lakin Uolter Fonda şəhərinə gedib evlərinə baş çək-məli oldu. Bu yaxşı günlərdə mütləq bizə gəlin. İstədiyiniz zaman buyura bilərsiniz, mən çox şad olaram, – deyə missis Uilson gülümsədi və onun kiçik qonur gözləri şənliklə parıl-dadı.

Klayd görürdü ki, əmisinin nüfuzu sayəsində bu ər ilə arvad üçün çox nadir və əziz bir adam olmuşdur. Lakin qa-lan adamlar da – həm qocalar, həm gənclər – hamı ona eyni münasibəti bəsləyirdi: keşiş İzrilis və onun arvadı, mətbəə boyaları satan yerli alverçi Mayk Bampas, onun arvadı və oğlu, ot, dən və yem otları satan mister Maksimilian Pik və onun arvadı, çiçək satan – Mister Uitnes, torpaq ticarəti üz-rə agent olan mister Trup – bir sözlə hamı özünü xeyirxah dost kimi göstərirdi. Bu adamlar hamısı Semyuel Qrifits və onun ailəsi haqqında çox eşitmişdilər və indi belə dövlətli bir adamın qardaşıoğlu olan Klaydın burada onların arasın-da olmasından heyrətə gəlmişdilər. Onlara yalnız Klaydın çox yumşaq rəftarı, özünü çəkməməsi, təkəbbür göstərmə-məsi xoş gəlmirdi, çünki bu adamların əksəriyyəti sözdə lov-ğalığı, təkəbbürü pisləsə də, həqiqətdə belə keyfiyyətə hör-mət bəsləyən adamlardan idi. Bu, gənc qızların davranışında xüsusilə aydın görünürdü.

Dillard, Klaydın mühüm qohumluq əlaqələri haqqında bir-bir hamıya danışmağı özünə bir borc hesab edirdi.

– Bu, Klayd Qrifitsdir, Semyuel Qrifitsin qardaşıoğlu, Qilbert Qrifitsin əmisioğludur. O buraya, Likurqa yaxalıq is-tehsalını öyrənmək üçün gəlmişdir.

Bütün bunların həqiqətdən nə qədər uzaq bir şey oldu-ğunu bildiyinə baxmayaraq, bu sözlərin dinləyicilərə necə təsir bağışlayacağını görmək, Klayda olduqca xoş gəlirdi.

Amma bu Dillard nə qədər sırtıq və həyasız idi! O, Klaydın simasında özünə bir dayaq, bir hami tapdığı üçün elə cəsarətlənmişdi ki, hamı ilə himayəçi bir əda ilə danışır-dı. O, Klaydı bir dəqiqə belə tək qoymayaraq, onu gah bu tə-rəf, gah o tərəfə çəkərək müxtəlif adamlarla tanış edirdi. O, bütün tanış qızlara və gənclərə Klaydın kim olduğunu göstərmək və onu yerli cəmiyyətlə məhz özü, yəni Dillard tanış etdiyini hamıya bildirmək istəyirdi. Lakin sevmədiyi adamlarla Klaydı tanış etmirdi. “Bu qız diqqətəlayiq adam deyil, – deyə o, Klaydı xəbərdar edirdi – onun atası sadəcə balaca bir qaraj saxlayır. Mən sizin yerinizdə olsam belə bir tanışlığa vaxtımı itirmərəm”. Yaxud: “O gənc diqqətəlayiq bir adam deyil, sadəcə bizim mağazada satıcı vəsifəsində iş-ləyir”. Xoşuna gələn adamlar haqqında danışdıqda Dillar-dın üzünə bir təbəssüm yayılır, bu adamlar haqqında xoş sözlər deyir və yaxud uzaq başı, kifayət qədər yüksək möv-qe tutmadıqları üçün onları Klaydın əvəzindən alicənablıqla əfv etməyə çalışırdı.

Nəhayət, Klayd, hansı mülahizələrə görə isə bir qədər gec gəlib çıxmış Zella Şumen ilə Rita Digermenə təqdim olundu. Görünür bu qızlar burada, yüksək cəmiyyət qayda-larına hamıdan artıq vaqif olduqlarını və başqalarına oxşa-madıqlarını göstərmək istəyirdilər. Doğrudan da, sonralar Klayd özü bu qənaətə gəldi ki, bu qızlar Dillardın onu tanış etdiyi başqa qızlardan xeyli fərqlənirlər: onlar o qədər də təvazökar, həmçinin çox təkəbbürlü deyildilər, dini əxlaqi qaydalara çox da möhkəm riayət etmirdilər. Onlar özləri be-lə hiss etmədən, dindarlıqdan tamamilə uzaq nəşələrə qapıl-maqdan heç də boyun qaçırmırdılar – təbiidir ki, eyni za-manda adlarına söz gəlməməsinin də qeydinə qalırdılar. Ta-nışlıqlarının elə ilk dəqiqələrində bu qızları, kilsəyə gələn gənc qız və qadınlardan ayıran özlərinə məxsus ədaları və rəftarları Klaydı heyrətə gətirdi: demək olmazdı ki, Zella və Rita əxlaq dairəsindən kənara çıxırdılar, lakin onlar özlərini, başqaları kimi çox da təkəbbürlü və təmkinli yox, əksinə, da-ha sərbəst və azad aparırdılar.

– A! demək, mister Klayd Qrifits sizsiniz! – deyə Zella Şumen sözə başladı. – Siz əminiz oğluna çox oxşayırsınız. Sentral-avenyu küçəsindən keçəndə mən onu tez-tez görü-rəm. Uolter sizin haqqınızda bizə çox danışmışdır. Likurq necədir, xoşunuza gəlirmi?

Zella bu “Uolter” sözünü xüsusi bir əda ilə səsində xü-susiyyətçilik və məhrəmlik sezilən bir ahənglə söylədi və Klayd dərhal hiss etdi ki, bu qız Dillard ilə onun özünün dediyindən daha yaxın bir əlaqədədir.

Zellanın boynunda, kiçik bantlı, ensiz, qırmızı məxmər bir lent, qulaqlarında al-qırmızı sırğalar vardı, qəşəng ənda-mında daram duran aşağısı ala-bəzək büzməli qara paltarı qızın öz fiqurasını nümayiş etdirmək istədiyini, həmçinin öz fiqurasını qiymətləndirdiyini büruzə verməkdə idi və əgər üzündəki bu soyuq ifadə, həmçinin çox təmkinli ədaları ol-masaydı, şübhəsiz, bütün bunlar belə bir yığıncaqda təqdire-dici danışıqlara səbəb ola bilərdi.

Rita Dikermen isə, ağbənizli, qırmızıyanaqlı, açıq şaba-lıd rəngli saçları olan, qonur-göygözlü, kök bir qız idi. O, Zella Şumen kimi çox da ötkəm olmasa da, rəfiqəsi kimi, bu zahiri təmkinli ədalar altında nə isə bir sərbəstlik və şuxluq hiss edilməkdə idi. Onun rəftarında daha az gizli və quru bir iddia vardı və təbiətində daha artıq bir yumşaqlıq hiss edilir-di. Deyəsən, qız Klaydın bunu anlayıb başa düşməsini istə-yirdi. Rəfiqələr əvvəlcədən belə söz qoymuşdular ki, Rita, Klaydı maraqlandırmalıdır. Rita Zellaya pərəstiş edir, hər bir şeydə onu kölə kimi təqlid etməyə çalışırdı, hər iki rəfiqə bir-birindən ayrılmaq bilmirdi. Klaydı Rita ilə tanış etdikdə qız çox şey vəd edən təbəssümlə ona baxıb gülümsədi, Klayd isə bir qədər özünü itirdi. O, daima öz-özünə təkrar edirdi ki, burada, Likurqda adamlarla çox ehtiyatlı oturub-durmalıdır. Lakin Klaydın bədbəxtliyindən bir zaman Qortenziya Briqs etdiyi kimi indi də Rita onda ağıla çətin sığsa da, bir yaxınlıq ümidi doğurdu və bu, Klaydı dərhal qorxutdu. O, ehtiyatlı olmalıdır! Budur, məhz Dillarda və bu qızlara xas olan bu cür sərbəst hərəkətlər Kanzas-Sitidə onun başına gələn bəd-bəxtliyə bais olmuşdu.

Yeni tanışlar bir neçə kəlmə danışdıqdan sonra Dillard söhbətə qarışaraq:

– İndi isə bir az dondurma və şirin şey yesək pis ol-maz – dedi. – Sonra buradan əkilərik. Yəqin ki, siz əvvəlcə zala keçib lazım olan adamlarla salamlaşmaq istəyirsiniz, – deyə o, qızlara müraciət etdi. – Onda biz dondurma satılan köşkün yanında görüşərik, sonra, əgər siz razısınızsa, bura-dan çıxıb qaçarıq. Necədir, mənim fikrimlə razısınızmı?

Dillard bunu deyərək, Zella Şumenə tərəf döndü və sanki baxışları ilə qıza demək istədi: “Siz nə etmək lazım gəl-diyini məndən yaxşı bilirsiniz”. Zella isə gülümsəyərək ca-vab verdi:

– Doğrudur, biz o saat buradan çıxıb gedə bilmərik. Odur, anam, əmim qızı Meri və Fred Brakner orada dayan-mışlar. Biz əvvəlcə Rita ilə bərabər bir az burada gəzib dola-narıq, sonra isə sizinlə görüşərik, yaxşımı? – Rita Dikermen bu zaman şəfqətlə və aşiqanə bir nəzərlə Klaydın üzünə ba-xıb gülümsədi.

İyirmi dəqiqəyə qədər Dillard ilə Klayd zalda gəzib do-laşdılar, sonra Zella Dillarda işarə etdi və onlar dondurma satılan köşkə tərəf yönəldilər. Bir dəqiqə sonra sanki Zella ilə Rita da gəlib onların yanına çıxdılar və hamısı bir yerdə don-durma və piroq yeməyə başladılar. Artıq müsamirənin rəsmi hissəsi qurtardığı üçün bir çoxları dağılıb gedirdilər, bunu görən Dillard dedi:

– İndi gəlin biz də buradan əkilək. Zella, sizin evə get-mək olarmı?

– Əlbəttə, əlbəttə olar, – deyə Zella pıçıldadı və onlar hamısı paltar saxlanan şkaflara doğru yönəldilər.

Klayd hələ də bu dəstə ilə gedib-getməyəcəyini təyin edə bilməyərək, şübhə və tərəddüd içərisində idi, buna görə də heç bir şey danışmayaraq susurdu. O, hələ də Ritanın xo-şuna gəlib-gəlmədiyini bilmirdi. Lakin onlar küçədən çıxıb yalançı möminlərin və dedi-qodu ilə məşğul olanların nəzə-rindən uzaqlaşan kimi, Rita Klayda yan aldı, Zella ilə Dillard isə qabaqda gedirdilər. Klayd nəzakət gözləyərək qızın qolu-na girdi, lakin Rita qolunu çəkib yumşaq və mehriban bir əda ilə özü Klaydın qoluna girdi. Qız dərhal çiynini bərk-bərk Klaydın çiyninə sıxaraq Likurqdakı həyat haqqında gü-lüb-danışmağa başladı.

İndi Ritanın səsində nə isə oxşayıcı və yumşaq bir ahəng var idi. Bu Klayda xoş gəlirdi. Qızın vücudunda nə isə bir cazibə hiss olunur və bu, sanki, bir elektrik cərəyanı kimi Klayda təsir edərək, onun iradəsini susdurur, onu bu qıza doğru cəlb edirdi. O, qızın əllərini oxşamaq istəyir və hiss edirdi ki, bu mümkün şeydir, hətta istəsə bu qızı qu-caqlaya da bilər. Özü də bütün bunlar belə qısa müddətdə mümkün olmuşdu! Ancaq… axı o Qrifits familiyası daşıyır – Likurqdakı Qrifitslərin familiyasını daşıyır, – deyə Klayd öz-özünə düşündü. – yəqin elə buna görə yığıncaqdakı qızlar onunla bu qədər maraqlanırdılar, ona qarşı bu qədər lütfkar idilər! Klayd Ritanın əlini yavaşca sıxdı, qız buna etiraz et-mədi.

Şumen ailəsinin yaşadığı ev kvadrat qülləsi olan, kvad-rat biçimli, köhnə, böyük bir evdi – ev həyətin arxa tərəfin-də, ağaclıq içərisində idi. Bütün dəstə, qəşəng döşənmiş, bö-yük qonaq otağına girib, hərə bir tərəfdə əyləşdi. Klayd hələ heç vaxt xüsusi bir evdə bu cür yaxşı döşənəcək görməmiş-di. Dillard dərhal plastinkaları seçməyə başladı və cəld iki böyük xalını qaldırıb parket döşəməni açdı – görünür bu, onun çoxdan vərdiş etdiyi bir iş idi.

– Ev çox yaxşı yerdədir, ətrafı ağaclıqdır, üstəlik… Bu iynələr çox gözəl iynələrdir, çox təmiz və yavaş səs verirlər, – deyə Dillard Klayda izahat verməyə başladı. O, hələ də Klaydın çox hiyləgər bir adam olduğunu və onun hər bir ad-dımına fikir verdiyini düşünürdü. – Buna görə də, içəridə qrammofon çalınanda küçədə heç eşidilmir. Düz demirəm-mi, Zella? İkinci mərtəbədə də heç bir şey eşidilmir. Biz bir neçə dəfə burada saat üçə, dördə qədər qrammofon çalıb rəqs etmişik, yuxarıda yaşayanların isə bundan heç xəbəri də olmayıb. Düz demirəmmi?

– Elədir, doğrudur. Atam qulaqdan bir qədər ağırdır, yaxşı eşitmir. Anam da əlinə bir kitab alıb öz otağına çəkildi-mi, artıq dünyada nə olduğundan xəbər tutmur. Ümumiy-yətlə buradan kənara heç bir səs çıxmır.

– Nə üçün axı belədir, məgər burada hamı rəqs etmə-yin əleyhinədirmi? – deyə Klayd soruşdu.

– Fabrikdə işləyən xidmətçilər heç də bunun əleyhinə deyillər, – deyə Dillard cavabverdi, – ancaq dindar adamlar bunu xoşlamırlar. Budur, məsələn, elə mənim əmim və əmim arvadını götürək. Zella və Ritadan başqa demək olar ki, bu gün kilsədəki yığıncaqda iştirak edənlərin hamısı belə-dir. – O, təsvibedici bir nəzərlə qızlara baxırdı. – Bunlar belə boş bir şeydən təşvişə düşəcək qədər axmaq deyillər. Düz demirəmmi, Zella?

Dillarda ürəkdən aşiq olmuş Zella güldü və başı ilə təs-diq etdi:

– Əlbəttə, elədir, mən burada heç bir pis şey görmü-rəm.

– Mən də, – deyə Rita əlavə etdi. – Atam və anam da buna pis gözlə baxmırlar. Ancaq onlar bu barədə danışmağı sevmirlər və mənim həddindən artıq rəqsə uymağımı istə-mirlər.

Dillard ayağa qalxıb “Qara gözlər” plastinkasını qrammofona qoydu, dərhal Klayd ilə Rita, Dillard ilə Zella rəqs etməyə başladılar. Klayd o dəqiqə hiss etdi ki, Rita ilə onun arasında nə isə yaxınlıq əmələ gəlməkdədir və bu, kim bilir, nələr vəd etməkdədir. Rita ehtirasla və coşqunluqla rəqs edirdi, onun elastiki hərəkətləri sanki təmkinli bir vəc-din ifadəsi idi. Qız rəqs edərkən xəyalpərvər bir təbəssümlə gülümsəyir və bu təbəssüm romantik macəralar həsrətindən xəbər verirdi. Rita son dərəcə füsunkar idi.

“Nə qədər məlahətli bir qızdır, – deyə Klayd öz-özünə düşünürdü, amma həddindən artıq yumşaqdır. Mən başqa-larına nisbətən o qədər də yaxşı rəqs edən deyiləm, amma görünür, qızın xoşuna gəlirəm, çünki o, elə xəyal eləyir ki, mən çox mühüm bir şəxsiyyətəm”. Sanki Klaydın bu fikir-lərinə cavab verirmiş kimi, Rita dedi:

– Rəqs etmək nə qədər könül açan bir şeydir, deyilmi? Özü də siz çox yaxşı rəqs edirsiniz, mister Qrifits.

– Yox, elə deməyin, – deyə Klayd gülümsəyərək qızın gözlərinin içinə baxdı. – Yaxşı rəqs edən sizsiniz. Mən yalnız ona görə yaxşı rəqs edirəm ki, sizinlə oynayıram.

Klayd hiss etdi ki, Ritanın kök və yumşaq qolları var, döşləri isə bu qədər gənc bir qız üçün həddindən artıq inki-şaf etmişdir. Rəqsdən məst olmuş Rita sanki onu bihuş edir-di, indi qızın hərəkətləri həddindən artıq cəsarətli olmuşdu.

– İndi “Məhəbbət qayğısı” plastinkasını çalaq, – deyə, – Dillard səsləndi. – Siz Zella ilə rəqs edin, mən də bir az Ri-ta ilə fırlanım. Yaxşımı, Rita?

Dillard öz rəqs etmək məharətinə o qədər aşiq olmuş-du ki, bundan elə bir sevinc və fərəh duymaqda idi ki, yeni plastinkasının çalışmasını belə gözləməyərək səbirsiz bir hə-rəkətlə Ritanın əlindən tutub elə qəribə fiqurlar göstərməyə başladı ki, Klayd bunları təkrar etməkdə aciz idi. Hamı Dil-lardın ən məharətli bir rəqqas olduğunu təsdiq etməyə məc-bur oldu. Nəhayət, Dillard Klayda qışqırdı ki, o “Məhəbbət qayğısı” plastinkasını qrammofona qoysun.

Lakin Klayd bir dəfə Zella ilə rəqs etdikdən sonra, başa düşdü ki, bu məclis iki cüt oğlanla-qızın nəşələnməsi üçün təşkil edilmiş bir məclisdir və onlar bir-birinə mane olmama-lıdırlar. Zella yaxşı rəqs edir, gülüb-danışırdı, lakin Klayd hiss edirdi ki, qız yalnız Dillard ilə maraqlanır və onun ya-nında olmaq istəyir. Bir neçə dəfə rəqs etdikdən sonra Klayd ilə Rita bir az dinclərini alıb, söhbət etmək üçün divan üzə-rində oturdular, Dillard ilə Zella isə su içmək üçün mətbəxə getdilər. Lakin onlar orada su içmək üçün lazım gələn vaxt-dan daha çox yubanıb qaldılar. Klayd buna fikir verdi.

Otaqda Klayd ilə tək qalmış Rita ona qarşı daha nəva-zişkar olmuşdu. Söhbətləri arasındakı ilk fasilədən istifadə edərək, Rita ayağa qalxdı və Klaydın əlindən tutub özünə doğru çəkdi: qız birdən-birə hətta musiqisiz, Klayd ilə rəqs etmək istədi. Rita guya bir az əvvəl Dillard ilə göstərdikləri və Klaydın hələ bacarmadığı bir neçə rəqs palarını Klayda göstərmək istəyirdi. O, Klayd ilə yanaşı dayanaraq özünü bərk-bərk ona sıxdı və onların bir-birinə daha yaxın olmala-rını tələb edən bu paları göstərməyə başladı. Ritanın üzü de-mək olar ki, Klaydın üzünə toxunurdu. Bu, Klaydın məta-nəti və təhəmmülü üçün belə həddindən artıq ağır, dözül-məz bir sınaq idi: buna görə davam gətirməyərək o da yana-ğını qızın yanağına sıxdı. Rita bu hərəkətə cavab olaraq gü-lümsədi və ürək-dirək verici, təqdir edici bir ifadə ilə Klay-dın üzünə baxdı. Bir anda bütün təmkinliyi və mətanəti Klaydı tərk etdi və o əyilib Ritanın dodaqlarından öpdü, sonra qızı bir neçə dəfə qucaqladı və yenə də onun dodaqla-rından öpdü. Klayd qızın ona müqavimət göstərməsini, qu-cağından çıxıb qaçmasını gözləyirdi, lakin Rita çox sakit bir halda Klaydın onu öpməsinə yol verirdi.

Klayd qızın hərarətli vücudunun bərk-bərk ona sıxıl-dığını və dodaqlarının onun öpüşlərinə cavab verdiyini hiss edərək birdən-birə anladı ki, o, bu qızla elə bir hərəkətə və münasibətə yol vermişdir ki, sonradan bu münasibət və əla-qələri dəyişdirmək və ya qırmaq o qədər də asan olmayacaq-dır. Həm də indi qız onun xoşuna gəldiyi və görünür Rita da onu xoşladığı üçün artıq onun özünü saxlaması müqavimət göstərməsi olduqca çətin olacaqdır.

IX FƏSİL

Bu həyəcan oyadan və nəşə verən dəqiqə, özünü necə aparacağı barədə Klaydı yenidən düşünməyə məcbur etdi. Qız onunla nə qədər açıq davranırdı, görünür o, Klayda hələ də daha artıq yaxın olmağa hazır idi. Bütün bunlar isə onun həm özünə, həm də anasına verdiyi vəddən sonra… Yəni bu-rada tamamilə başqa cür yaşayacağını, Kanzas-Sitidə başına fəlakət açan o yüngül əlaqə və münasibətlərdən tamamilə əl çəkəcəyini özünə təzəcə söz verdiyi zaman baş vermişdi. Amma buna baxmayaraq yenə də… yenə də…

Qarşısıalınmaz bir ehtiras və yanğı yenidən onu yoldan çıxarırdı: o hiss edirdi ki, Rita onun daha irəli getməsini… həm də bunu tezliklə etməsini gözləyir. Lakin o bunu nə cür və harada edə bilərdi? Hər halda bu böyük və yad evdə o belə bir şey edə bilməzdi. Doğrudur, burada Dillard ilə Zel-lanın çəkilib getdikləri mətbəxdən başqa ayrı otaqlar da vardı. Lakin indi onların arasında belə bir əlaqə yaransa idi… onda bunun nəticəsi nə cür olacaqdı? Klayd bu əlaqəni da-vam etdirməyə məcbur olmayacaqdımı, yaxud bu əlaqəni qırarsa, müxtəlif çətinliklərlə üz-üzə gəlməyəcəkdirmi? O, Rita ilə rəqs edərək indi onu daha artıq cəsarətlə oxşayır və eyni zamanda düşünürdü: “Yox, mən nahaq yerə belə edi-rəm, axı bura Likurqdur. Mən burada Qrifitslərdən biri he-sab olunuram. Aydındır ki, bu qızlar… və hətta onların ata-anaları məndən nə istəyirlər. O biri tərəfdən məgər mən bu Ritaya doğrudan da aşiq olmuşammı? Görünür, bu qız çox tez və asanlıqla təslim olur. Bəlkə bu, mənim gələcəyim üçün o qədər də qorxulu bir şey deyildir, amma yenə də bu-rada nə isə xoşagəlməyən bir cəhət vardır… Çünki bütün bunlar çox tez başa gəldi”. İndi o, vaxtilə Kanzas-Sitidə ümumxanada, keçirdiyi əhvali-ruhiyyəyə oxşayan bir şey hiss etməkdə idi: Rita onu həm cəlb edir, həm də onda bir ik-rah hissi doğururdu. İndi o, qızı artıq çox təmkinlə öpüb ox-şayırdı, nəhayət, Dillard ilə Zella gəlib çıxdılar və artıq əv-vəlki məhrəm əlaqəyə imkan qalmadı.

Harada isə saat ikini vurdu və Rita dərhal təşvişə düş-dü: o evə getməli idi. Evdə onun belə gec gəlməsindən nara-zı qalacaqdılar. Dillard Zelladan ayrılıb getmək fikrində deyildi. Buna görə, təbiidir ki, Ritanı evlərinə Klayd ötürməli oldu. Bu isə nə Klayda, nə də qıza heç bir sevinc bəxş etmə-di: hər ikisi tutqun və məyus idilər. Klayd, qızın istəklərinə cavab verə bilmədiyini, onun gözündə özünü doğrultmadı-ğını düşünürdü. Rita isə onun hərəkətlərini özü üçün belə izah edirdi: görünür bu gənc o qədər də cəsarətli deyildir, məndəki mülayimlikdən istifadə etmək üçün onun cəsarəti çatmadı.

Yol uzunu davam edən söhbət zamanı onlar daha mü-vəffəqiyyətlə görüşə biləcəkləri barədə bir-birinə müxtəlif işarələr vurmuşdular, hətta onlar evləri yaxında olan Rita-gilin qapısı ağzında xüdahafizləşərkən, qızın ədaları yenə çox şey vəd edirdi. Lakin qızla xüdahafizləşib ayrıldıqdan sonra Klayd yenə öz-özünə təkrar edirdi ki, onların münasi-bətləri çox sürətlə inkişaf edir. O belə bir əlaqəni gələcəkdə davam etdirəcəyinə əmin deyildi. Buraya gələrkən onun qə-bul etdiyi o ağıllı-kamallı qərarlar indi harada qalmışdı? İndi o nə etməli idi? Bütün bu fikirlərə baxmayaraq Ritanın şəh-vani məlahəti, onu öz təmkini və ehtiyatkarlığına qarşı qə-zəblənməyə məcbur edirdi.

İki hadisə demək olar ki, eyni zamanda Klaydı bu məsə-ləni birdəfəlik həll etməyə məcbur etdi. Bu hadisələrdən biri Qrifitslər ilə bağlı idi. Qrifitslərin ailəsi, Qilbert müstəsna olaraq nə Klayda qarşı düşmənçilik göstərir, nə də ona qarşı tamamilə laqeyd qalırdı, lakin eyni zamanda nə Semyuel Qrifits, nə də ailənin digər üzvləri, heç olmasa az da olsa onun qeydini çəkmək, hərdənbir mehriban sözlə ona kömək etmək lazım gəldiyini, əks təqdirdə Klaydın tamamilə qeyri-təbii bir vəziyyətdə, demək olar ki, lap tək qalacağı barəsin-də əsla düşünməmişdilər. Daima başı bərk qarışıq olan Sem-yuel Qrifits birinci ay ərzində demək olar ki, Klaydı bir dəfə də olsun xatirinə salmamışdı. O, eşitmişdi ki, Klayd etibarlı bir pansionda yaşamaqdadır, gələcəkdə onun qeydinə qalan olacaqdır. Çox gözəl, hələlik ona bundan artıq nə lazım idi ki?

Beləliklə, beş həftə keçmiş, hələ də Klayd üçün heç bir şey edilməmişdi, bu isə Qilbert Qrifitsin ürəyindən idi, onun fikrinə görə Klayd zirzəmidəki yoldaşlarının dairəsi ilə kifa-yətlənməyib sonralar onu nələrin gözlədiyi barəsində istədi-yi qədər düşünüb-daşına bilərdi. Ətrafdakı adamların, o cümlədən Dillard ilə qızların ona bəslədikləri münasibət isə Klaydın vəziyyətini çox qəribə bir hala salmışdı.

Lakin Klayd gələndən bir ay sonra, (əsasən, ona görə ki, Qilbert, göründüyünə görə Klayd haqqında heç bir şey da-nışmaq istəmirdi) Semyuel Qrifits bir dəfə soruşdu:

– Hə, sənin əmoğlun necədir? İşləri nə haldadır?

Bu sualın nə məqsədlə verildiyindən təşvişə düşmüş Qilbert cavab verərək dedi:

– Hər şey öz qaydasındadır: mən onu qaynatma sexin-də işə düzəltdim. Biz gərək ki,belə danışmışdıq.

– Elədir, o qaynatma sexində işə başlaya bilərdi, bu başqa vəzifələrə nisbətən heç də pis bir vəzifə deyildir. Bəs indi sən onun haqqında nə fikirdəsən?

– O qədər də yüksək fikirdə deyiləm, – deyə Qilbert, daima atasını heyran edən bir inamla, müstəqil bir ifadə ilə cavab verdi. – O, bizim fabrikdə işləyə bilər. Lakin, məncə, burada özünü göstərib irəli getməyə bacarığı olan adamlar-dan deyil, sən özün bilirsən ki, onun heç bir təhsili yoxdur və bu dərhal gözə çarpır. Bundan başqa görünür o, sən de-yən qədər də inadlı və qüvvətli, zirək bir adam deyil. Məncə çox yumşaq təbiətə malikdir. Mən demirəm ki, heç bir şeyə yaramaz – bəlkə də heç pis işçi deyil. O, sənin xoşuna gəlir, mən isə səhv edə bilərəm. Amma yenə də mənə elə gəlir ki, o, buraya gələrkən, əsasən, sənin bir qohum kimi ona kömək edəcəyinə bel bağlayıb həvəsə düşmüşdü.

– Doğrudanmı? Yox, əgər o, buna bel bağlayıbsa, çox böyük səhv edib, – deyə Semyuel Qrifits cavab verdi və dər-hal xeyirxah bir təbəssümlə əlavə etdi: – bəlkə o, sənin düşündüyün qədər bacarıqsız bir gənc deyil? Ümumiyyətlə o, hələ təzə gəlib, buna görə də onun haqqında hələlik qəti bir söz demək çətin məsələdir. Çikaqoda o, mənə başqa cür təsir bağışlamışdı. Bundan başqa bizdə hələ çox yer var ki, heç bir riskə getmədən, bu vəzifələrdən birini ona tapşıra bilərik və o, dünyanın ən istedadlı gənci olmasa belə, yenə də bu işlərdən birinin öhdəsindən gələ bilər. Yox, əgər hə-yatda çox kiçik bir yerlə kifayətlənmək istəyirsə bu artıq onun öz işidir. Bunun mənə dəxli yoxdur. Hər halda, hələlik mən onu geri göndərmək fikrində deyiləm və onu günə-muzd işlətmək istəmirəm. Bu yaramaz. Axı necə olsa, o bi-zim qohumumuzdur. Qoy hələ bir az da qaynatma sexində işləsin, sən onun qabiliyyətinə, nəyi daha yaxşı bacardığına fikir ver.

– Baş üstə, – deyə oğul cavab verdi və öz-özünə dü-şündü ki, atası fikri dağınıq olduğuna görə Klaydı yadın-dan çıxarıb onu indi işlədiyi yerdə, yəni fabrikdəki ən alçaq vəzifələrdən birində saxlayacaqdır.

Lakin Semyuel Qrifits oğlunun ümidlərini heçə çıxara-raq əlavə etdi:

– Bu günlər bir vaxt tapıb onu nahara dəvət etmək lazımdır. Mən bu barədə fikirləşmişdim, ancaq ananla da-nışmağa vaxtım olmayıb. O, gərək ki, hələ bizim evə gəlmə-yib?

– Xeyr, ser, mən bilən hələlik gəlməyib, – deyə Qilbert qaş-qabaqlı bir halda cavab verdi. Bu məsələ onun heç xoşu-na gəlmirdi, lakin atasına dərhal etiraz edəcək qədər də nə-zakətsiz deyildi. – Biz gözləyirdik ki, bu barədə sən özün söz açasan.

– Çox yaxşı, – deyə Semyuel sözünə davam etdi. – Onun harada yaşadığını öyrən və bizə nahara dəvət elə. Başqa bir işimiz yoxdursa gələn bazar günü onu dəvət et-mək olar.

Oğlunun gözlərində şübhə və narazılıq işarələri görə-rək, Semyuel əlavə etdi:

– Qulaq as, Qil, axı nə cür olsa, o yenə mənim qarda-şım oğlu, sənin isə əmioğlundur və biz onu tamamilə göz-dən sala bilmərik. Özün başa düşürsən ki, bu cür yaramaz. Elə bu axşam ananla danış, yaxud mən özüm danışaram və biz bu məsələni yoluna qoyarıq.

Semyuel nə isə bəzi kağızlar axtardığı stolun qutusunu bağladı, palto və şlyapasını götürüb kontordan çıxdı.

Bu söhbətin nəticəsində gələn bazar günü saat yed-dinin yarısında ailəvi bir axşam yeməyinə gəlməsi üçün Klayda dəvətnamə göndərildi. Adətən bazar günləri saat iki-nin yarısında Qrifitslərin evində təntənəli nahar məclisi qu-rulur, yerli və yaxud başqa yerdən gələn dostlar və tanışlar bu nahara dəvət edilirdi. Saat yeddinin yarısında isə demək olar ki bütün qonaqlar dağılır, çox zaman Bella və Qilbert də hara isə çıxıb gedirlər, mister və missis Qrifits həmçinin Mayra üçün isə süfrəyə soyuq xörəklərdən ibarət axşam yeməkləri düzülürdü.

Lakin bu dəfə missis Qrifits, Mayra və Bella bu qərara gəldilər ki, hamısı evdə olacaqlar, yalnız ümumiyyətlə bu məsələdən narazı qalmış Qilbert bildirdi ki, o, başqa bir yerə dəvət edilmişdir, buna görə axşamüstü evə cəmisi bir neçə dəqiqəliyə baş çəkə biləcəkdir. Beləliklə, Qilbert çox məm-nun idi ki, Klayd yalnız ailə üzvləri tərəfindən qəbul oluna-raq, gündüz Qrifitslərin evini ziyarət edən başqa adamların heç birinə rast gəlməyəcək, buna görə də Klaydı onlara təq-dim etmək və onun nə üçün bu evə gəldiyini izah etmək la-zım gəlməyəcəkdir… Bundan əlavə, özünü zəhmətə salma-dan, boynuna heç bir iltizam götürmədən, Klayda daha ya-xından fikir vermək, onun haqqında müəyyən bir təsəvvür əldə etmək üçün bu son dərəcə əlverişli fürsət olacaqdır.

Bu zaman Dillard, Rita və Zella ilə əlaqələri Klayd üçün son dərəcə çətin bir məsələyə çevrilmişdi. Elə bu vaxt Qri-fitslərin onu nahara dəvət etmələri Klayda çox ciddi təsir göstərdi. Zella Şumengildə keçirdikləri axşamdan sonra Dil-lard, Zella və Rita indi Klaydın qətiyyətsizliyinə baxmaya-raq, bu qərara gəlmişdilər ki, Rita onu mütləq özünə əsir et-məlidir və əsir edəcəkdir. Klayda bir neçə dəfə, bir daha gö-rüşmələri barədə işarə vurdular və nəhayət, Dillard ona açıq şəkildə təklif etdi ki, onlar hamısı bir yerdə xudmani bir məclis düzəldib (Klayd və hər iki qızla bərabər) şənbə və ya-xud bazar günü bir yerə gedə bilərlər – yaxşı olardı ki, Utikaya yaxud Olbeniyə gedə idilər. Qızlar, əlbəttə, bu təkli-fə razı olacaqlar. Klaydın ürəyində bir şübhə varsa və yaxud nədənsə ehtiyat edirsə, Dillard özü Zella vasitəsilə bu barədə Rita ilə danışa bilər.

– Özünüz bilirsiniz ki, Siz Ritanın xoşuna gəlirsiniz, – deyə Dillard əlavə etdi. – Rita bu fikirdədir ki, siz çox gözəl oğlansınız, bunu mənə Zella özü demişdi. Qadınların lap qənimisiniz ha! – Bunu deyərək, Dillard sırtıq bir hərəkətlə, dirsəyilə Klaydı vurdu. Əvvəllər belə açıq bir hərəkət bəlkə də Klayda toxunmazdı, lakin bu onun heç xoşuna gəlmədi, çünki indi o özünü yeni və daha yüksək dairəyə mənsub bir adam kimi hiss edir və Likurqda necə bir adam hesab olun-duğunu yadından çıxartmırdı. Bəli, bu adamlar belədirlər, sənin onlara nisbətən bir az yüksəkdə dayandığını gördülər-mi, o saat sənə yarınmaq üçün, əllərindən gələni etməyə ha-zırdırlar.

Dillardın təklifi, əlbəttə, çox şirnikdirici təklifdir, lakin digər tərəfdən bu çox qanqaraldan, xoşa gəlməyən hadisə-lərlə onu təhdid etmirmi? Əvvələn, bu saat onun pulu yox-dur. O, hələ də həftədə on beş dollar maaş alır, belə bahalı səfərlərə çıxmaq üçün gücü çatmaz. Dəmir yol bileti, ye-mək-içmək, mehmanxanada qalmaq pulu və bəlkə də ikilik-də avtomobil seyrinə çıxmaq… Bundan əlavə hələ yaxşı tanı-madığı Rita ilə çox yaxın olması qorxulu deyilmi? Rita belə bir yaxınlığı sonra burda, Likurq şəhərində də davam et-dirmək istəyəcəkdir… Klaydın onların evinə gəlməsini… Hər yerdə onunla bərabər olmasını tələb edəcəkdir… Bir sözlə durduğu yerdə başına iş açacaqdır. Hələ Qrifitslər bu məsə-lədən xəbər tutsalar, məsələn əmisi oğlu Qilbert bu barədə bir söz eşitsə… Yaxud onu bu qızlarla bir yerdə görsə! Axı Zella deyirdi ki, guya o tez-tez küçədə Qilbertə rast gəlir, çox ola bilər ki, onlar bir dəfə Qilbertlə üz-üzə gəlsinlər. Əmisi oğlu o saat fikirləşər ki, Klayd mağazada satıcı vəzifəsində işləyən bu Dillard kimi avara bir adamla dostluq edir! Belə-liklə Klaydın Likurq şəhərindəki nüfuzu birdəfəlik ləkələnə bilər! Hələ kim bilir bunun axırı necə qurtarar.

Klayd öskürərək üzr istəməyə başladı. Bu saat o, çox bərk məşğuldur. Ümumiyyətlə bu barədə düşünmək lazım-dır… Bilirsinizmi, onun qohumları… Bundan başqa bu yaxın və sonrakı bazar günləri, fabrikdə onun təcili işi olacaqdır, o, şəhərdə olmalıdır. Sonra da, bəlkə imkan oldu.

Lakin birdən cazibədar Ritanın xəyalı onun gözü qa-bağında dayanarkən o, özünəməxsus qeyri-ardıcıl bir mən-tiqlə əvvəlki qərarının tamamilə ziddinə olan planlar qurub düzəldirdi: bəlkə bu yaxın iki-üç həftə ərzində xərclərini azaldıb və bu təklifdən boyun qaçırmayaraq getsə daha yax-şıdır? O, artıq özünə frak və silindir almaq üçün bir qədər pul qənaət edib yığmışdı. Bəlkə bu pulların bir hissəsini xərcləsin… Lakin o özü başa düşürdü ki, bu olduqca yara-maz bir plandır.

Ah, bu sarışın, yupyumru və ehtiraslı Rita!

Elə bu zaman Qrifitslərdən ona dəvətnamə gəldi. Bir dəfə axşam o, çox yorğun bir halda işdən evə qayıtmışdı. Az qala yüzüncü dəfə idi ki, Dillardın şirnikdirici təklifini götür-qoy edib fikirləşirdi. Elə bu vaxt stolun üstündə, evdə olmadığı zaman Qrifitslərin xidmətçisinin gətirdiyi qəşəng kağızda yazılmış bir məktub gördü. Klayd konvertin kün-cündəki “E.Q.” hərflərini oxuyub dərhal məktubu açdı, hə-yəcanla oxumağa başladı.

“Əziz qayınoğlu!

Biz Sizi çoxdan görmək istəyirik, lakin Siz bura gələn gündən ərim daima müxtəlif səfərlərə çıxdığına görə onun başının bir az açılmasını gözləməyi qərara aldıq. İndi o, əv-vəlki qədər məşğul deyil. Bazar günü saat altıda bizimlə bə-rabər şam etməyə gəlsəniz, çox şad olarıq. Biz sadəcə öz ailə üzvlərimizlə birlikdə şam edirik, buna görə əgər bir mane-çilik olarsa, gələ bilmədiyiniz barədə bizə məktubla, yaxud telefonla xəbər vermək üçün zəhmət çəkməyin. Xüsusi bir kostyum geyinmək də lazım deyil. Mümkün edə bilsəniz gəlin. Sizin gəlişinizə çox şad olarıq.

Səmimi salamla

Sizin əmidostunuz,

Elizabet Qrifits”

Klayd məktubu oxuyur və onun ürəyində ən romantik arzu və ümidlər yenidən baş qaldırırdı. Qaynatma sexində, nifrət etdiyi bir vəzifədə çalışdığı bütün bu müddət ərzində, buraya gəlmək təşəbbüsünün hədər getdiyi fikri onu gün-dəngünə daha artıq üzürdü: görünür, onun adlısanlı qo-humları, onunla heç bir əlaqəyə girməməyi qərara almışdı-lar. İndi isə budur, o gözəl bir məktub almış və bu məktubda belə yazılmışdı: “Sizin gəlişinizə çox şad olarıq”. Demək, onun qohumları, onun haqqında çox da pis fikirdə deyillər-miş. Mister Semyuel Qrifits, bütün bu müddət ərzində səfər-də imiş. Demək, məsələ belə imiş. İndi Klayd öz əmisi arva-dını, əmisi qızlarını görəcək, o gözəl evdə qonaq qəbul edilə-cəkdir. Bu lap qiyamətdir ki! Kim bilir, bəlkə indi onlar Klaydın taleyi ilə həmişə maraqlanacaqlar? O artıq bütün ümidlərini itirməyə başladığı bir zamanda qohumlarının onu yada salmaları nə qədər yerinə düşmüşdü!

Onun Zella ilə Dillarda marağı bir yana qalsın, Ritanın qarşısında zəifliyi belə, bir anda yox olub getdi. Axı bu necə ola bilər! Ondan, Qrifits familiyası daşıyan bir adamdan icti-mai pilləkəndə qat-qat aşağıda duran bu adamlarla tanışlı-ğını nə cür davam etdirə bilər, hələ üstəlik bunun ucbatın-dan öz adlı-sanlı qohumları ilə münasibətini nə cür poza bi-lərdi! Yox, o, heç vaxt belə bir şeyə yol verməz! Bu onun çox böyük bir səhvi idi. Bu məktub lap vaxtında, sanki onun bu fikrini isbat etmək üçün gəlmişdi. Belə bir səfərə çıxmağa ra-zılıq verməməsi ağıllı bir hərəkət, eyni zamanda bir xoş-bəxtlik, həm də böyük bir xoşbəxtlik idi. İndi yavaş-yavaş, heç bir səs-küy qaldırmadan, Dillard ilə olan yaxınlığına son qoymalıdır, lazım gəlsə, hətta missis Kappigildən köçüb get-məlidir. Məsələn, bəhanə gətirmək olar ki, əmisi onu töh-mət etmişdir. Xülasə hər bir vasitəyə əl atmalı və artıq bu ye-ni tanışları ilə tamamilə əlaqəni qırmalıdır. Bu cür yaramaz. O, əmisi arvadının dəvətilə bağlı olan ümidlərini və gələcə-yini bu cür təhlükəyə məruz qoya bilməz. İndi o Rita və Uti-ka haqqında xəyallarını özündən rədd edərək Qrifitslərin xüsusi həyatlarını təsəvvüründə canlandırmağa başladı: bu ailənin səfər etdiyi gözəl yerləri, bu ailəni əhatə edən maraq-lı adamları xəyalından keçirdi. Eyni zamanda o, bu görüş üçün özünə frak və yaxud heç olmasa smokinq və şalvar al-maq lazım gəldiyini düşündü. Buna görə, ertəsi gün səhər, o mister Kemererdən saat on birdə onu işdən azad etməsini xahiş etdi və saat birədək, qənaət edib yığdığı pullarla özü üçün smokinq, şalvar, lak tufli və ağ ipək kaşne aldı. Yalnız bundan sonra o sakit oldu: belə bir paltarda indi gərək o yaxşı təsir bağışlaya idi.

Bütün bu müddət ərzində, ta bazar gününün axşamına-dək artıq nə Rita, nə Dillard, nə də Zella haqqında düşün-mür, yalnız qonaq gedəcəyini fikirləşirdi. Belə yüksək bir cəmiyyətə qədəm basmaq – doğrudan da böyük bir hadisə idi!

Aralıqda yeganə əngəl hər dəfə Klayda rast gələrkən onu son dərəcə sərt və soyuq baxışlarla süzən Qilbert Qrifits idi. Yəqin ki, axşam o da orada olacaq və Klaydı xəcil etmək üçün özünü çəkib çox təkəbbürlü bir görkəm alacaqdı. (Klayd bəzən öz-özünə etiraf edirdi ki, Qilbert doğrudanda bunu yaxşı bacarır.) Şübhəsiz, Klayd, Qrifitslərin evində özünü ləyaqətlə aparmağa cəhd etsə, Qilbert sonradan bu-nun hayfını fabrikdə ondan çıxmağa çalışacaqdır. Məsələn, o, Klayd haqqında öz atasına həmişə yalnız pis məlumat verə bilər. Aydın məsələdir – onu bu murdar zirzəmidə sax-layaraq öz bacarığını göstərməsi üçün heç bir imkan yarat-masalar müvəffəqiyyət qazanacağına, yaxşı bir məqama ça-tacağına necə ümid edə bilər? Onun bəxti heç vaxt gətirmir: budur, nə üçün o gərək gəlib burada ona oxşayan və nədən-sə Klaydı görməyə gözü olmayan bu Qilbertə rast gələ idi?

Lakin bütün şübhələrinə baxmayaraq Klayd bu fürsət-dən mümkün qədər yaxşı istifadə etməyi qərara aldı və ba-zar günü saat altıda Qrifitslərin evinə doğru yönəldi; qarşıda onu çətin bir sınaq gözləyirdi və buna görə onun əsəbləri son dərəcə gərgin idi. O, böyük çuqun darvazaya yaxınlaşdı, ağır sürgünü qaldırıb içəri keçdi, kərpiclə döşənmiş geniş yol ilə evin baş qapısına doğru yönəldi. O, ürəyinin titrədiyi-ni hiss edirdi, sanki qorxulu bir macəra qarşısında idi. İrəli hərəkət etdikcə ona elə gəlirdi ki, sınayıcı və tənqidedici ba-xışlar, hər tərəfdən ona zillənmişdir. Bəlkə mister Semyuel, yaxud mister Qilbert və yaxud onun bacılarından birisi bu saat evin pəncərələrindəki o ağır pərdələr arxasından ona baxır. Aşağı mərtəbənin pəncərələrindən yumşaq və müla-yim bir işıq gəlirdi.

Lakin Klaydın təlaşı uzun sürmədi. Xidmətçi qapını aç-dı, onun paltosunu aldı və Klaydı böyük qonaq otağına də-vət etdi. Bu otaq Klayda son dərəcə qüvvətli təsir bağışladı. “Qrin-Devidson” otelində və Çikaqodakı klubda gördüklə-rindən sonra belə bu otaq yenə də Klayda olduqca gözəl gö-ründü: burada qəşəng mebel, divar saatı, böyük stol, qiymət-li xalçalar və zərif pərdələr var idi. İçərisində od yanan buxa-rı qarşısında, stullar və kreslolar yarımdairə şəklində düzül-müşdü və otağın hər tərəfində lampalar yanırdı. Klayd içəri girərkən qonaq otağında heç kəs yox idi, lakin o, bir təlaş içərisində ətrafına baxarkən, otağın lap içəriləridə, yuxarıya qalxan pilləkəndə ipək paltar xışıltısı eşidildi və Klayd ona doğru yaxınlaşmaqda olan missis Qrifitsi gördü. Missis Qri-fits, mülayim təbiətli, rəngi solmuş, arıq bir qadın idi, o, cəld hərəkət edir, adəti üzrə bir qədər təmkinli olsa da, lakin ilti-fatlı və mehriban görünürdü, buna görə bir neçə dəqiqə son-ra, Klayd artıq bu qadının hüzurunda özünü arxayın və sa-kit hiss etməyə başladı.

– Siz mənim qaynım oğlusunuz, deyilmi? – deyə – missis Qrifits gülümsədi.

– Bəli, – deyə Klayd sadəcə cavab verdi və həyəcanlı ol-duğu üçün son dərəcə ləyaqətlə əlavə etdi: Mən – Klayd Qri-fitsəm.

– Sizi öz evimdə gördüyümə çox şadam, – deyə missis Qrifits uzun illərdən bəri yerli yüksək cəmiyyətdə öyrəndiyi təşəxxüslü bir əda ilə danışmağa başladı. – Əlbəttə, mənim uşaqlarım da, sizi gördüklərinə çox şad olacaqlar. Bella və Qilbert bu saat evdə deyillər, ancaq güman edirəm ki, tezlik-lə onlar da evə qayıdacaqlar. Ərim bu saat istirahət edir, an-caq mən indicə onun otağından ayaq səsləri eşitdim, de-mək, o da tezliklə buraya gələcəkdir. Xahiş edirəm əyləşə-siniz, – deyə missis Qrifits böyük divanı Klayda göstərdi.

– Biz bazar günləri demək olar ki, həmişə təkbaşımıza şam edirik, ona görə fikirləşdim ki, sizinlə öz ailə məclisi-mizdə görüşsək daha yaxşı olar. Likurq şəhəri xoşunuza gə-lirmi?

Missis Qrifits buxarı qarşısındakı divan üzərində əy-ləşdi, Klayd isə çox yöndəmsiz bir halda, əmisi arvadından xeyli kənarda, stul üzərində oturdu.

– Şəhər mənim çox xoşuma gəldi, – deyə Klayd gülüm-səyərək və əmisi arvadının danışmaq ahənginə uyğunlaşma-ğa çalışaraq cavab verdi. – Əlbəttə, mən hələ olduqca az şey görmüşəm, lakin gördüklərim xoşuma gəlmişdir. Deyə bilə-rəm ki, mən heç bir yerdə, heç vaxt sizin küçəniz qədər qə-şəng bir küçə görməmişəm, – deyə Klayd bir heyranlıqla əla-və etdi – burada nə qədər böyük evlər, nə qədər gözəl bağ-lar vardır!

– Elədir, biz hamımız öz küçəmiz ilə fəxr edirik, – deyə missis Qrifits gülümsəyərək cavab verdi; o həmişə Uikiqi-avenyu küçəsindəki evinin nə qədər qəşəng və cah-calallı bir ev olduğunu böyük bir məmnuniyyət hissi ilə düşünürdü. Bütün bunları qurub düzəltmək üçün, o ərilə bərabər nə qə-dər çalışmış, nə qədər səy göstərmişdi! – Bizim küçə, deyə-sən, hamının xoşuna gəlir. Bu küçə çoxdan, hələ Likurq şə-həri sadə bir kənd ikən salınmışdır. Yalnız son on beş il ər-zində bu cür abad və qəşəng olmuşdur… Lakin indi siz, öz ata-ananız haqqında mənə danışmalısınız. Özünüz bilirsiniz ki, mən heç vaxt onlarla görüşməmişəm, amma, əlbəttə, ərim, onların haqqında, daha doğrusu öz qardaşı haqqında mənə çox danışmışdır, – deyə missis Qrifits sözünü düzəltdi. – Mənə elə gəlir ki, ərim ananızla görüşməmişdir. Atanız ne-cədir, nə cür dolanır?

– Çox sağ olun, atam sağ və salamatdır, həmçinin anam da, – deyə Klayd çox sadə bir halda cavab verdi. – Onlar indi Denver şəhərində yaşayırlar. Biz əvvəllər Kanzas-Sitidə ya-şayırdıq, lakin üç il əvvəl atam və anam oradan köçüblər. Bu günlərdə mən anamdan məktub almışdım. Yazır ki, hamısı sağ-salamatdırlar.

– Demək siz ananızla məktublaşırsınız? Bu çox yaxşıdır. – Missis Qrifits Klayda baxıb gülümsədi, o getdikcə Klayd ilə daha artıq maraqlanırdı: Klaydın zahiri qadının xoşuna gəlmişdi. Onun çox zərif bir görkəmi vardı, özünü olduqca yaxşı aparırdı, hələ bunlar bir yana qalsın, – o missis Qrifit-sin öz oğluna o qədər oxşayırdı ki, əvvəlcə bu, qadını hətta bir az qorxuya saldı, sonra isə bu oxşayış onu maraqlandır-mağa başladı. Bəlkə də Klayd onun oğlundan bir az hündür və qamətli idi və məhz buna görə Qilbertə nisbətən gözəl gö-rünürdü, lakin missis Qrifits heç vaxt bunu etiraf etməyə razı olmazdı. Qilbert bəzən çox kəmhövsələ olur, hətta ana-sına qarşı təkəbbür göstərirdi və onun anası ilə rəftarında həqiqi mehribanlıqdan artıq vərdiş etdiyi riyakar bir iltifat vardı, lakin ananın gözlərində o yenə də özünü və öz fikrini müdafiə etməyi bacaran, zirək və bacarıqlı bir gənc idi. Klayd isə təbiəti etibarilə daha yumşaq, qeyri-müəyyən və qətiyyətsiz görünürdü. Missis Qrifitsin oğlu, görünür öz fəal təbiəti ilə atasına və anasının qohumlarına çəkmişdi, Klayd isə ehtimal ki, vecsiz adamlar olan öz ata-anasından irs ola-raq bir qədər xarakter zəifliyi kəsb etmişdi.

Bu məsələni oğlunun xeyrinə həll etdikdən sonra, mis-sis Qrifits Klayddan bacıları və qardaşları haqqında soruş-maq istəyirdi ki, bu zaman Semyuel Qrifits içəri girdi. Sem-yuel Qrifits, onu görən kimi ayağa qalxan Klayda nüfuze-dici, kəskin bir nəzər salaraq onun tamamilə ədəbli-nəza-kətli olduğunu, hər halda zahirən belə olduğunu görüb dedi:

– Demək gəlibsiniz! Ümid edirəm ki, mənsiz də burada sizi yaxşı qəbul ediblər?

– Bəli, ser, – deyə Klayd ehtiramla cavab verərək azacıq başını əydi. Klayda elə gəlirdi ki, o bu saat dünyanın ən bö-yük insanlarından birinin hüzurunda dayanmışdır.

– Çox yaxşı, çox gözəl. Əyləşin, əyləşin! Mən çox şadam ki, hər şey öz qaydasındadır. Mən eşitdim ki, siz hazırda qaynatma sexində işləyirsiniz. Əlbəttə, çox da xoşa gələn bir yer deyil, ancaq fabrikdəki işi, məhz oradan, aşağıdan öy-rənmək daha yaxşıdır. Bəzən ən yaxşı adamlar belə, bu cür fəaliyyətə başlayırlar. – Semyuel Qrifits gülümsəyərək əlavə etdi:

– Siz buraya gələrkən mən şəhərdə deyildim, yoxsa sizinlə görüşərdim.

– Bəli, ser, – deyə Klayd cavab verdi və mister Qrifits özünü divanın yanındakı geniş kresloya yıxıb yaslanana qə-dər Klayd əyləşməyə cəsarət etmədi. Klayd, smokinqdə, qa-ra qalstuklu, kraxmallı köynəkdə – Çikaqo klubunda geyin-diyi formaya heç də oxşamayan bu yeni kostyumunda, mis-ter Qrifitsə daha xoş gəldi və ona heç də Qilbertin təsvir et-diyi kimi əhəmiyyətsiz və vecsiz bir adam kimi görünmədi. Bununla belə Semyuel Qrifits hiss etdi ki, Klayd kifayət qə-dər möhkəm və inadlı deyildir, onun zəruri hesab etdiyi iş-güzar keyfiyyətlər hələ Klaydda yoxdur, o isə qardaşı oğlu-nu daha qüvvətli, daha zirək görmək istəyirdi. Belə olsaydı, Klayd Qrifitslər familiyasına daha artıq çəkmiş olardı və yəqin ki, Qilbertin də daha çox xoşuna gələrdi.

– İşiniz xoşunuza gəlirmi? – deyə Qrifits himayəçi bir ifadə ilə soruşdu.

– Bəli, ser, yəni, doğrusunu desəm, bir o qədər də yox, – deyə Klayd açıq cavab verdi. – Ancaq bunun əhəmiyyəti yoxdur. Başlanğıc üçün məncə hər bir iş yaxşıdır. – Klayd bu dəqiqə, əmisinə daha yaxşı mövqeyə layiq olan bir adam ki-mi görünməyə çalışırdı, əmisi oğlu Qilbert hazırda burada olmadığı üçün o ürəklənərək belə açıq cavab verməyə cəsa-rət etmişdi.

– Bax, bu çox doğru fikirdir, – deyə bu cavabdan razı qalmış Semyuel Qrifits qeyd etdi. – Mən bilirəm, bu iş, bizim istehsalat prosesinin çox da xoşa gələn bir sahəsi deyil, lakin təzə başlayan üçün bu işlə tanış olmaq zəruridir. Bizim zə-manədə, heç bir işdə dərhal irəli gedib yüksəlmək olmaz, bunun üçün vaxt lazımdır.

Bunu eşidərkən Klayd fikrən öz-özündən soruşdu ki, görəsən, onu pilləkən altındakı o qaranlıq zirzəmidə hələ çoxmu saxlayacaqlar.

O bu barədə fikirləşərkən, Mayra içəri girdi; qız maraq-la Klayda baxıb, onun heç də Qilbertin təsvir etdiyi kimi bir gənc olmadığını görərək sevindi. O, Klaydın baxışlarında nə isə qəribə bir əsəbilik, nə isə təlaşlı bir qorxu, yaxud bir yal-varış ifadəsi sezdi və bu, dərhal qızı maraqlandırdı. Bəlkə Mayra Klaydın simasında nə isə doğma və özünə yaxın bəzi şeylər hiss etdi: axı Mayra özü də cəmiyyətdə çox böyük müvəffəqiyyət qazanmamışdı.

Klayd ayağa qalxarkən, Semyuel saymazyana bir əda ilə:

– Bu sənin əmin oğlu Klayd Qrifitsdir, Mayra, – dedi. – Sənə dediyim cavan oğlandır. Mənim qızım, Mayra, – deyə o Klayda müraciət edərək əlavə etdi.

Klayd baş əydi və Mayranın bir qədər süst və soyuq əli-ni sıxarkən qızın başqalarına nisbətən onunla daha səmimi və dostanə görüşdüyünü hiss etdi.

– Güman edirəm ki, bizim şəhərə gəldiyinizə təəssüf etmirsiniz, – deyə Mayra mehriban bir ifadə ilə sözə başladı. – Biz hamımız öz şəhərimizi, – Likurqu sevirik, lakin Çika-qodan sonra məncə Likurq sizə çox yoxsul görünməlidir; – bunu deyərək Mayra gülümsündü.

Adlı-sanlı qohumlarının hüzurunda özünü bir qədər rəsmi və gərgin hiss edən Klayd, qıza yalnız “təşəkkür edi-rəm” deyə, rəsmi bir cavab verdi və artıq əyləşmək istəyirdi ki, qapı açıldı və Qilbert Qrifits daxil oldu. (Qilbert içəri gir-məmişdən bir az əvvəl, küçədə avtomobil motorunun gurul-tusu eşidilmiş və motorun səsi baş qapının yanında susmuş-du).

– Bu saat gəlirəm, Dolc, – deyə Qilbert qapıdan kimə isə qışqırdı – bircə dəqiqə gözlə! – Sonra o üzünü içəridəkilərə tutaraq əlavə etdi: Bağışlayın, mən bu saat qayıdıram, – bu-nu deyərək o, cəld yuxarı mərtəbəyə qalxan pilləkənə doğru yönəldi. Bir dəqiqə sonra geri dönərək yenə eynilə fabrikdə-ki kimi Klayda soyuq və saymazyana bir nəzər saldı. Bu baxışlar altında Klayd həmişə özünü itirirdi. Qilbertin əynin-də avtomobil gəzintisi üçün ala-bəzək zolaqlı, beli kəmərli, açıq rəngli bir palto vardı, başına qara dərili kepka qoymuş və əlinə dəri qunclu əlcəklər geymişdi ki, bu da ona demək olar ki, hərbi bir görkəm verirdi. O, çox soyuq bir ifadə ilə Klayda baş əyib ona: “Xoş gəlibsiniz” deyərək, atasına ya-xınlaşdı və təşəxxüslü bir əda ilə əlini atasının çiyninə qoy-du:

– Salam, ata. Xoş gördük, ana! Çox təəssüf edirəm ki, bu gün sizinlə bərabər otura bilməyəcəyəm. Biz Dolc və Yustis ilə bərabər, elə indicə, Amsterdamdan Konstansa və Jakeli-nanın dalınca gəlmişik və bu saat Bricmengilə gedirik. An-caq səhərə yaxın qayıdıb gələcəyəm. Hər halda sabah, kon-torda olacağam. Ümid edirəm ki, sizin işləriniz öz qayda-sındadır, mister Qrifits? – deyə o, atasına müraciət etdi.

– Bəli, mənim heç bir şeydən şikayətim yoxdur, – deyə atası cavab verdi. – Sən isə deyəsən, bütün gecəni kef etmək fikrindəsən?

– Əsla yox, – deyə Qilbert Klayda heç bir əhəmiyyət vermədən cavab verdi.– Mən yalnız onu demək istədim ki, əgər gecə saat ikiyə qədər evə qayıda bilməsəm başqa bir yerdə gecələməli olacağam. – Qilbert yenə mehriban bir hə-rəkətlə əlini atasının çiyninə vurdu.

– Xahiş edirəm, həmişəki kimi, yenə maşını sürətlə sürməyəsən, – deyə missis Qrifits oğluna müraciət etdi – mən həmişə nigaran qalıram.

– Saatda on beş mil, anacan, saatda on beş mil, mən qay-danı bilirəm! – Qilbert təkəbbürlə gülümsədi.

Klayd, əmisi oğlu Qilbertin öz ata-anası ilə necə hima-yəçi və lovğa bir tərzdə danışdığını gözündən qaçırmadı. Aydın idi ki, fabrikdə olduğu kimi burada da Qilbert – çox mühüm bir şəxs idi və hamı onunla hesablaşırdı. Görünür, o, atasından başqa heç kəsə xüsusi bir hörmət bəsləmirdi. – “Nə qədər lovğadır”– deyə Klayd öz-özünə düşündü.

Görünür, belə zəngin adamın oğlu olmaq, heç bir zəh-mət çəkmədən, heç bir ciddi – cəhd göstərmədən belə bir mövqeyə gəlib çıxmaq, özünü bu qədər məğrur tutmaq belə bir hakimiyyətə və nüfuza malik olmaq – çox yaxşı şeydir. Bəli, əlbəttə, bu Klayda üstdən aşağı baxır və onunla say-mazyana danışırdı. Adamda bəxtə bax: bu qədər gəncdir, amma bu qədər böyük hökmü var!

X FƏSİL

Bu zaman xidmətçi qadın axşam yeməyinin hazır oldu-ğunu xəbər verdi və Qilbert dərhal xudahafizləşib getdi, ha-mı ayağa qalxdı, missis Qrifits xidmətçi qadından soruşdu:

– Bella zəng etməmişdi ki?

– Yox, hələ zəng etməyib, xanım, – deyə xidmətçi qadın cavab verdi.

– Onda missis Tryusdeylə deyin ki, Fincligilə zəng edib Bellanı çağırsın. Qoy o bu saat, tez evə gəlsin.

Xidmətçi qadın çıxıb getdi, içəridəkilərin hamısı qonaq otağı ilə bitişik olan, eyni mərtəbədəki yemək otağına keçdi-lər. Klayd, başdan-ayağa açıq qəhvəyi rəngdə olan, gözəl dö-şənmiş yeni bir otaq gördü; ortalıqda, görünür xüsusi təntə-nəli günlərdə açılan, qoz ağacından qayrılmış uzun bir stol var idi. Stolun ətrafına yüksək söykənəcəkli stullar düzül-müş və bir-birindən eyni məsafədə stol üzərinə qoyulmuş şamdanların işığı süfrəyə şəfəq salmışdı. Otağın pəncərələri bağa açılan, geniş və yarımdairəvi, örtülü eyvanında kiçik bir stol üzərində altı adamlıq süfrə açılmışdı. Ailə bu stol ba-şında şam edəcəkdi. (Klayd, nə üçünsə bütün bunları tama-milə başqa cür təsəvvür edirdi).

Stol arxasında Klayd bir çox suallara, əsasən, ailəsi haq-qında, ata-anasının əvvəllər və indi necə yaşadıqları barədə suallara cavab verməli oldu. Atasının neçə yaşı var? Bəs anasının? Denverə köçməmişdən qabaq onlar harada yaşa-yırdılar? Neçə qardaşı və neçə bacısı var? Böyük bacısı Esta-nın neçə yaşı var? İndi o nə edir, nə ilə məşğuldur? Bəs qalan uşaqlar? Atası öz işindən razıdırmı? – axı o indi, deyəsən, otel saxlayır? Bəs əvvəllər o, Kanzas-Sitidə nə ilə məşğul olurdu? Orada neçə il yaşamışlar?

Semyuel Qrifits ilə arvadının ciddi bir görkəmlə, dolu kimi onun üzərinə yağdırdıqları bu suallar altında, Klayd ar-tıq ciddi olaraq tutulmuş və bir qədər özünü itirmişdi. Klay-dın ikibaşlı cavablarından, ər və arvad anladılar ki, bu sual-lar, xüsusən Klaydın ailəsinin Kansaz-Sitidəki həyatına aid suallar, – onu çətin bir vəziyyətdə qoymaqdadır. Onlar, əl-bəttə, bunu öz qohumlarının son dərəcə kasıb olmaları ilə izah etdilər. Semyuel Qrifits: “Deyəsən, siz hələ Kansaz-Siti-də olarkən, məktəbi qurtaran kimi oteldə işləməyə başlayıb-sınız?” – deyə soruşduqda Klayd oğurlanmış avtomobil əh-valatını xatırlayıb və əslində məktəbə olduqca az getdiyini yadına salıb qıpqırmızı qızardı. Klayd istəmirdi ki, buradakı adamlar onun Kanzas-Sitidə, oteldə işlədiyi zaman keçirdiyi həyatı, xüsusilə onun “Qrin-Devidson” otelində qulluq et-diyini bilsinlər.

Xoşbəxtlikdən bu zaman qapı açıldı və Bella iki qızla bərabər içəri girdi. Klayd dərhal bu qızların da yüksək cə-miyyətə mənsub olduqlarını anladı. Hələ bir az əvvəl fik-rində bu qədər həyəcanla dolandırdığı Rita və Zella ilə bu qızlar arasında nə qədər böyük fərq vardı! O, içəri girən qızlardan birinin Qrifitslər ilə çox açıq rəftar etdiyini görüb, bunun Bella olduğunu anladı. Bella ilə bərabər gələn qızlar-dan biri Sondra Fincli idi ki, bu qız haqqında Bella və anası həmişə çox danışırdılar. Klayd heç bir zaman bu qədər zərif, qəşəng və məğrur bir qız görməmişdi – o tamamilə ayrı bir xilqət idi, heç kəsi onunla müqayisə etmək olmazdı! Qızın əynindəki ingilis kostyumu, onun çevik, oynaq bədənini yaxşı tutur və nazlı bir əda ilə gözləri üstünə basdığı kiçik dəri şapka ilə çox gözəl bir ahəng yaradırdı. Sondra bir əli ilə boynuna qayış bağlanmış bir fransız buldoqunu çəkib gəti-rirdi, o biri qolunun üstünə isə modalı kişi paltolarına oxşa-yan qara və boz xanalı çox incə bir palto aşırmışdı. Klayda elə gəldi ki, o bütün həyatında belə məlahətli bir qıza rast gəlməmişdir. Bu qız ona dərhal elə qeyri-adi və sarsıdıcı tə-sir bağışladı ki, elə bil onun bütün vücudundan bir elektrik cərəyanı keçdi. O bir an içində əlçatmaz bir şeyin həsrətini çəkməyin, məhəbbətin intizarı ilə yaşamaqçün çırpınmağın, heç bir zaman bu qızın mehriban bir baxışını görə bilməmə-yin nə qədər sonsuz bir əzab olduğunu hədsiz bir ağrı ilə hiss etdi. Bu fikir həm onun ürəyini gəmirir, həm də onu məst edirdi. Bu qız bir anda onun bütün varlığına elə hakim olmuşdu ki, o gah gözlərini qapamaq və artıq bu qızı görmə-mək, gah da gözlərini qırpmadan daima yalnız ona baxmaq istəyirdi.

Sondra isə əvvəlcə, Klaydı görüb-görmədiyini heç büru-zə vermədi, o yalnız öz iti ilə məşğul idi:

– Bissel, bax özünü yaxşı apar ha, yoxsa bu saat səni çölə çıxarıb, pilləkənə bağlayaram. Ax, əgər bu it dinc dur-masa, onda gərək mən çıxıb gedəm! (Bissel içəridə pişik gö-rüb onun üstünə cummaq istəyirdi).

İkinci qız Klayda o qədər də böyük təsir bağışlamadı, halbuki bu qız da özünəməxsus bir tərzdə heç də Sondradan az zərif deyildi və olsun ki, bir çoxlarına Sondra qədər gözəl və sevimli görünə bilərdi. Bu qızın olduqca sarışın saçları, açıq, badamvari qonur-yaşıl gözləri, balaca incə fiqurası və hiyləgər, pişiksayağı ədaları vardı. Otağa girən kimi, o yü-yürüb stola yaxınlaşdı, missis Qrifitsin üzərinə əyildi və naz-lanaraq civildəməyə başladı:

– Özünüzü necə hiss edirsiniz, missis Qrifits? Sizi gör-düyümə nə qədər şadam! Nə vaxtdır sizə gəlməmişəm. Bilir-sinizmi, mən anamla bərabər səfərə çıxmışdım. Bu gün onlar Qrentlə Olbeniyə getdilər, mən isə Lembertgildə Bella ilə Sondraya rast gəldim. Siz, deyəsən, bu gün yalnız öz ailə üzvlərinizlə bərabər şam edirsiniz?.. Mayra, siz necəsiniz? – deyə, qız əlini missis Qrifitsin arxasından uzadıb yavaşdan, sadəcə bir nəzakət xatirəsi üçün, Mayranın əlinə toxundu.

Bu zaman Sondra olmasaydı Klayda bu qızların hamı-sından daha cazibədar görünə biləcək Bella dedi:

– Ax, mən gecikdim! Anacan, atacan, məni bağışlayın! Xahiş edirəm, bu dəfəliyə məni bağışlayasınız! – Sonra Klay-dı indicə görürmüş kimi süni təvazökar bir görkəmlə kiriyib susdu, halbuki qızlar otağa girərkən Klayd ayağa qalxmışdı və hələ də ayaq üstə idi.

Klayd qarşılıqlı rəftar məsələlərindəki belə incə məsələ-lərə və maddi vəziyyət fərqlərinə qarşı həddindən artıq həs-sas olduğu üçün qızlara təqdim ediləcəyi dəqiqəni gözləyə-rək kəskin bir əzab hissilə özünün nə qədər əhəmiyyətsiz bir adam olduğunu düşünürdü. İctimai pilləkənin bu qədər yüksək zirvəsində dayanmış bu gənclik və gözəllik ona qa-dın təntənəsinin ən yüksək ifadəsi kimi görünürdü. Onun, bu qızlara nisbətən heç də cazibədar olmayan Qortenziya Briqsə qarşı duyduğu aludəlik (hələ Rita bir kənarda qalsın), ləyaqətindən asılı olmayaraq qadın incəliyinin ona nə qədər amansız təsir etdiyini göstərmişdi.

Klaydın hələ də ayaq üstə dayandığını görən Semyuel Qrifits, nüfuzedici bir səslə:

– Bella, – dedi. – Bu sənin əmin oğlu Klayddır.

– Belə de, – deyə Bella səsləndi, o Klaydın Qilbertə nə qədər oxşadığını dərhal müşahidə etmişdi. – Xoş gördük! Anam bu günlərdə sizin bizə gəlməyinizi mənə demişdi. – Bella barmağının ikisini Klayda uzatdı, sonra rəfiqələrinə tərəf dönüb onları Klayda təqdim etdi: – Mənim rəfiqələrim miss Fincli və miss Krentson.

Hər iki qız diqqətlə və çox sərbəst bir halda Klaydı göz-dən keçirərək quru və rəsmi bir əda ilə baş əydilər.

– Gör Qilə necə oxşayır! – deyə Sondra ona yaxınlaşan Bertinaya pıçıldadı. Bertina cavab verdi:

– Mən heç vaxt iki adamın bir-birinə belə oxşadığını görməmişəm. Ancaq bu ondan çox gözəldir, eləmi?

Sondra başının hərəkətilə rəfiqəsinin sözünü təsdiq etdi. O, elə ilk dəqiqədə böyük bir məmnuniyyət hissilə Klaydın, Bellanın qardaşından gözəl olduğunu müşahidə etmiş (Son-dranın Qilbertdən xoşu gəlmirdi), həmçinin bu gəncin ona məftun olduğunu da hiss etmişdi. Sondra bunu təbii bir şey kimi qəbul etdi – axı o həmişə elə ilk baxışdan bütün gəncləri özünə əsir edirdi. Lakin Klaydın biçarə bir görkəmlə gözlərini ondan çəkmədiyini görərək Sondra bu qərara gəldi ki, hələlik ona əhəmiyyət verməyə dəyməz. Görünür, Klay-da qalib gəlmək çox asan idi.

Qızların gəlişini gözləməyən missis Qrifits, Klayd bura-da ikən öz rəfiqələrini də götürüb bura gəlmiş Bellaya bir qədər hirslənmişdi, indi Klaydın ictimai vəziyyətinə toxun-maq, bu barədə bir söz demək lazım gələcəkdi.

– Bəlkə siz paltonuzu asıb bizimlə oturarsınız? – deyə missis Qrifits qızlara dil-ağız etdi. – Deyərəm, sizin üçün süfrəyə qab-qaşıq qoyalar, Bella sən atanın yanında otur!

– Yox, yox, biz artıq evə getməliyik. Bir dəqiqə gecikə bilmərik, – deyə Sondra və Bertina hər ikisi birdən cavab verdilər.

Lakin bununla belə indi onlar Klaydı görüb onun gözəl bir gənc olduğunu yəqin etdikdən sonra, Klaydın cəmiyyət-də müvəffəqiyyət qazanıb-qazanmayacağını bilmək istəyir-dilər. Qilbert Qrifits xüsusi bir müvəffəqiyyət qazanmamışdı və hər iki rəfiqə Qilbertin bacısı ilə yaxın dost olduqlarına baxmayaraq, Qilberti sevmirdilər: özlərinə aşiq olmuş bu gö-zəl qızlar üçün Qilbert həddindən artıq təşəxxüslü və tərs bir gənc idi. O çox vaxt özünü həddindən artıq təkəbbürlü apa-rırdı. Klayd isə, üzdən daha yumşaq və daha mülayim bir təsir bağışlayırdı. İndi yalnız onun cəmiyyətdə nə cür bir mövqe tutduğunu və Qrifitslərin onun haqqında nə düşün-düklərini öyrənmək lazım idi: o bu evdə ləyaqət və hörmətlə qəbul edilirsə, onda nə üçün yerli cəmiyyət də onu qəbul et-məsin? Görəsən (bu əsas məsələdir) Klayd varlıdırmı? Onlar demək olar ki, dərhal bu barədə məlumat aldılar, çünki mis-sis Qrifits qəti bir ifadə ilə və qəsdən Bertinaya belə dedi:

– Mister Qrifits – mənim qaynımoğludur, o buraya Qərbdən gəlmişdir. Ərimin fabrikində işləmək istəyir. Bu gənc özü-öz başını saxlamaq, həyatda özünə yol açmaq məc-buriyyətindədir, ərim xeyirxah bir adam kimi, ona öz qüv-vəsini sınamağa imkan vermişdir.

Klayd qıpqırmızı qızardı: ona aydın başa salırdılar ki, ictimai mövqeyi Qrifitslərə və yaxud bu qızlara nisbətən qat-qat aşağıdadır. Klayd dərhal gördü ki, Bertina Krenstonun üzündəki maraq ifadəsi yox olub tam bir laqeydliyə çevrildi: bu qızı yalnız varlı gənclər maraqlandırırdı. Lakin Sondra Fincli, öz dairəsində daha məşhur bir qız olduğuna baxma-yaraq, rəfiqəsi qədər əməli bir görüşə malik deyildi (o, Berti-nadan qat-qat gözəl idi, ata-anası isə Krenstonlardan daha zəngin idilər). Sondra bir daha Klayda nəzər saldı və bu eşit-diyi xəbərdən çox məyus olduğu üzündən aydın göründü. Belə qəşəng, belə gözəl bir gənc, yüksək cəmiyyətə mənsub deyildi!

Bu zaman Sondraya daha artıq rəğbət bəsləyən Semyuel Qrifits (arvadı kimi o da Bertinanı sevmirdi, missis Qrifits bu qızı çox hiyləgər və qeyri-səmimi hesab edirdi) qıza tərəf dö-nərək onu yanına çağırdı:

– Sondra! Yaxın gəlin! İti kresloya bağlayın. Paltonuzu oraya, stulun üstünə atın, burada əyləşin! – Mister Qrifits qıza öz yanında yer göstərdi.

– Heç mümkün deyil, Semyuel əmi, – deyə Sondra bir qədər əzilərək, elə açıq və mehriban bir səslə cavab verdi ki, sanki Semyuel Qrifitslə ən yaxın bir dost idi. Artıq gecədir, bir də ki, bu Bissel bizə rahatlıq verməyəcək. Doğru deyi-rəm, Bertina və mən tezliklə evə qayıtmalıyıq.

– Bilirsənmi, nə olub ata, – deyə Bella birdən söhbətə qarışdı. – Bertinanın atının ayağına dünən mıx batıb, indi at axsayır. Nə Qrent, nə də mister Krenston evdə yoxdurlar. Bertina səninlə məsləhətləşmək istəyir.

– Hansı ayağıdır? – deyə bu məsələ ilə maraqlanmış Qrifits soruşdu. (Bu söhbət zamanı Klayd gizli-gizli Sondra-nı gözdən keçirməkdə idi. “Nə qədər gözəldir, – deyə o öz-özünə düşünürdü. – Burnu necə kiçik, ucu da azacıq dikdir, üst dodağı nəcə işvəli bir şəkildə bükülmüşdür”).

– Qabaq, sol ayağı, – deyə Bertina Qrifitsi başa saldı. – Dünən mən onu minib gəzməyə çıxmışdım. İst-Kinston yolu ilə gedirdim. Cerri nalını salıb itirmişdi, yəqin elə buna görə ayağına mıx batmışdır, amma Con mıxı tapa bilmir.

– Mıx batandan sonra siz çoxmu yol getdiniz?

– Getdiyimiz yolu geri qayıtdıq. Məncə səkkiz milə qə-dər yol getmişdik.

– Onda Cona deyin ki, atın ayağına yumşaldıcı bir maz sürtüb, tənziflə bağlasın. Sonra baytar həkimini çağırmaq la-zımdır. Məncə qorxulu bir şey yoxdur. Hamısı keçib gedər, tezliklə sağalar.

Bir müddət öz başına buraxılmış Klayd, yüksək dairəyə mənsub bu adamların nə qədər xoş və asan bir həyat sür-düklərini düşünürdü. Görünür, bunların heç birinin qayğısı yoxdur. Bunlar yalnız öz evləri, atları, dostları ilə görüşləri, gəzintiləri və əyləncələri haqqında danışırlar. Əmisi oğlu Qilbert elə indicə, avtomobildə dostları ilə bərabər haraya isə çıxıb getdi. Bella və onun rəfiqələri qəşəng bir küçədə, bu cah-calallı evlərdə qayğısız və şən bir həyat sürürlər, o isə, Klayd isə, missis Kappinin pansionunda üçüncü mərtəbədə-ki kiçik bir otaqda qapanıb qalmışdı, onun heç bir gedəsi yeri yoxdur, aldığı maaş isə həftədə cəmi on beş dollardır – o öz həyatını bu pul ilə təmin etməlidir. Sabah səhər o yeni-dən zirzəmidə işləməyə başlayacaqdır, bu qızlar isə səhər yuxularından ayılan kimi yalnız yeni əyləncələr haqqında düşünəcəklər. Onun ata-anası Denver şəhərində, o miskin mebelli otaqlarında və missiyalarında elə bir güzəran sürür-lər ki, Klayd burada onların haqqında həqiqəti belə söylə-məyə cəsarət edə bilmir.

Birdən hər iki qız artıq çıxıb getməli olduqlarını xatırla-dılar. Klayd və Qrifitslər tək qaldılar və Klayd bütün aydın-lığı ilə hiss etdi ki, bura onun yeri deyil: həm Qrifits, həm onun arvadı, həm də Bella, Mayradan başqa hamı, – öz say-mazyana rəftarları ilə sanki demək istəyirdilər ki, ona, mən-sub olmadığı bir cəmiyyətə yalnız ötəri bir nəzər salmaq üçün icazə verilmişdir. O başa düşürdü ki, bu gözəl qızlarla daha yaxından tanış olmağı nə qədər arzu etsə də, bu əbəs bir arzudur, çünki kasıblığı onun bu cəmiyyətə daxil olma-sına yol verməyəcəkdir. O, dərhal ürəyində böyük bir qüssə duydu və onun həm baxışları, həm də əhvali-ruhiyyəsi elə tutuldu ki, nəinki Semyuel Qrifits, eyni zamanda arvadı və Mayra da bunu müşahidə etdilər. Bir yol tapıb, bu aləmə qədəm qoya bilsəydi! Lakin bütün Qrifitslərdən yalnız May-ra, onun nə qədər tək, nə qədər kədərli olduğunu hiss edirdi. Hamı yenidən böyük qonaq otağına keçərkən (Semyuel kiçik qızı ilə yanaşı gedərək həmişə nahara gecikdiyi və evdəkilə-ri gözləməyə məcbur etdiyi üçün Bellanı məzəmmət edirdi), Mayra Klayda yaxınlaşaraq dedi:

– Mənə elə gəlir ki, siz Likurqda bir qədər yaşadıqdan sonra bura sizin daha artıq xoşunuza gələcəkdir. Ətrafda o qədər gözəl yerlər var ki! Siz gedib bizim göllərə tamaşa etməlisiniz. Adirondak dağları da uzaqda deyil, cəmisi – yetmiş mil şimaldadır. Yayda isə biz Qrinvud gölü yanına köçəndə, anam və atam yəqin ki, sizi bizim yay malikanəmi-zə dəvət edəcəklər.

Mayra, ata-anasının Klaydı yay malikanəsinə dəvət edəcəklərinə o qədər də əmin deyildi, lakin hiss edirdi ki, bu saat Klayda mütləq nə isə xoş bir söz demək lazımdır. Doğ-rudan da Klayd bir az ürəkləndi və ailənin başqa üzvlərinə qarşı həddindən artıq nəzakətsiz görünməməyə çalışaraq bütün axşamı axıra qədər hər kəsdən artıq Mayra ilə söhbət etdi. Nəhayət, saat onun yarısında birdən o yenə də özünü tamamilə yad və tək hiss edərək ayağa qalxdı və artıq get-mək vaxtı olduğunu söylədi: sabah o çox tez ayağa qalxmalı idi. Semyuel Qrifits onu qapıya qədər ötürdü. Bu dəqiqə o, bir az əvvəl Mayra hiss etdiyi kimi, Klayda qarşı bir mehri-banlıq duyaraq düşündü ki, həm özü, həm də onun ailəsi, kasıb olduğu üçün bu gənci sonralar da saymayacaqlar. O, Klaydın könlünü almaq istəyərək xudahafizləşərkən qar-daşıoğluna bir neçə xoş söz dedi:

– Küçədə nə yaxşı hava var, – deyə o mehriban bir halda sözə başladı, – hələ bir dayanın, baharda bizim küçə lap gözəl olacaq. – Semyuel diqqətlə göyə baxıb təravətli aprel havasını ciyərlərinə çəkdi. – Bir az sonra burada hər tərəf çiçək açanda bizə gələrsiniz, onda görərsiniz ki, bura nə qədər gözəl olur. Gecəniz xeyrə qalsın!

Semyuel Qrifits gülümsədi, onun səsində mehribanlıq və şəfqət var idi, Klayd isə bir daha hiss etdi ki, Qilbert özü-nü nə cür aparırsa-aparsın, hər halda onun əmisi öz qarda-şıoğluna qarşı, şübhəsiz, o qədər də laqeyd deyildir.

XI FƏSİL

Günlər bir-birinin dalınca ötüb keçir və Qrifitslərdən artıq heç bir məktub gəlmədiyinə baxmayaraq, Klayd yenə də öz zəngin qohumlarının evində bir dəfə qonaq olmasının əhəmiyyətini şişirdərək, hərdənbir, orada gördüyü o gözəl qızlarla yeni görüşlər haqqında xəyala dalırdı. Onlardan biri, – Klaydı sevsəydi bu nə qədər böyük bir səadət olardı! Onlar gözəl bir dünyada, zinət və cah-calal içərisində ömür sürür-dülər. Onların həyatı ilə Klaydın həyatı və onu əhatə edən adamların həyatı arasında nə qədər böyük bir ziddiyyət var-dı! Dillard! Rita! Bu adamlar artıq onun üçün mövcud deyil-dilər. Ona tamamilə başqa bir şey lazımdır və yaxud heç bir şey lazım deyil. İndi Dillarddan mümkün qədər gen gəzirdi. Nəhayət, Dillard da Klaydı təkəbbürlü, aristokrat ədalı bir gənc hesab edərək ondan uzaqlaşdı. Bəli, Klayd həsrətini çəkdiyi mövqeyə yetişsə, doğrudan da təkəbbürlü və təşəx-xüslü olacaqdı. Lakin zaman keçir, o isə yenə əvvəlki yerin-də, həmin vəzifədə çalışırdı… Onun sevincsiz və ağır həyatı, az maaşı, qaynatma sexindəki bivec adamlardan ibarət olan iş yoldaşları ürəyini qüssə və kədərlə doldururdu. Yavaş-ya-vaş o, Rita və Dillard ilə dostluğunu təzədən bərpa etmək haqqında deyil, – artıq bu adamlarla heç bir əlaqəyə girmək istəmirdi, – başqa bir şey haqqında, yəni burada həyatını ye-nidən qurmaq təşəbbüsündən əl çəkib Çikaqoya qayıtmaq və yaxud Nyu-Yorka getmək haqqında düşünməyə başladı; orada o, hər halda bir oteldə özünə iş tapa biləcəkdi. Lakin bu zaman sanki onun iradəsini və əvvəlki arzularını yenidən canlandırmaq üçün elə bir hadisə baş verdi ki, Qrifitslərin Klaydı öz cəmiyyətlərinə qəbul etmədiklərinə baxmayaraq, bu hadisə Klaydı, ata ilə oğulun, yəni Qrifitslərin nəzərində şübhəsiz ki, yüksəlməkdə olduğunu düşünməyə məcbur et-di. Bir dəfə yazda, Semyuel Qrifits şənbə günü Couş Uiqem-lə bərabər fabrikinin sexlərini gəzməyə başladı. Günorta onlar gəlib qaynatma sexinə çıxdılar və Qrifits ilk dəfə Klay-dı qaba bir şalvarda, qolsuz bir köynəkdə quruducu qurğu-nun qarşısında işləyən görüb bir qədər pərt oldu. (Bu müd-dət ərzində onun qardaşıoğlu quruducu qurğuları çox mə-harətlə yükləyib-boşaltmağı öyrənmişdi.) Semyuel Qrifits, cəmi bir neçə həftə əvvəl, Klayd axşam yeməyinə dəvət edil-diyi zaman, onun nə qədər zərif və incə olduğunu xatırlaya-raq indi gördüyü bu ziddiyyətdən sarsıldı. Əvvəlki görüşləri zamanı – həm Çikaqo şəhərində, həm də o axşam Qrifits-lərin evində – Semyuelə ən yaxşı təsir bağışlayan Klaydın zahirən səliqəli, xoş görkəmi idi. Semyuel Qrifits isə oğlu kimi, çox böyük bir qısqanclıqla nəinki Qrifits familiyasının, həmçinin onların ümumi şöhrətinin fabrik xidmətçilərinə və Likurq şəhərinin bütün sakinlərinə nə cür təsir bağışladığı məsələsinə çox fikir verirdi. İndi isə öz zahiri görkəmilə Qil-bertə çox oxşayan Klaydı burada, bu adamlar arasında, qay-natma sexində, belə pis bir paltarda görərkən, o, xüsusilə kəskin bir şəkildə hiss etdi ki, Klayd – özgəsi deyil, onun qardaşıoğludur və o artıq burada qalıb belə qara bir işdə çalışmamalıdır. Əks təqdirdə başqa xidmətçilər belə düşünə bilərlər ki, Semyuel Qrifits bu qədər yaxın bir qohuma qarşı laqeyd və etinasızdır.