Czytaj książkę: «Xiyabani»

PƏNAHİ MAKULU

XİYABANİ

r o m a n

Pənahi Makulu

Redaktordan

Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı bütöv Azərbaycan ədəbiyyatının tərkib hissəsi kimi daima mütərəqqi ideyalarla əsərlər yaradan söz sahibləri ilə zəngin olub. Milli azadlıq ideyalarının daha qabarıq şəkildə ifadəsi, bəlkə də, Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı nümunələrində əks olunub. Şəhriyar, Piruz Dilənçi, Mir Mehdi Etimad, Həbib Sahir, Əbülfəz Hüseyni (Həsrəti), Balaş Azəroğlu, Mədinə Gülgün, Söhrab Tahir və s. kimi qüdrətli söz sahibləri Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatınında biri-birindən maraqlı əsər müəllifləri kimi iz qoyublar. Bu söz sənətkarlarından biri də Abbas Hacı Ələkbər oğlu Pənahi Makuludur. Makulu  1900-cü il-də Maku şəhərində ziyalı ailəsində doğulmuşdur. İlk təhsi-lini Xoy şəhər mədrəsəsində, sonra müasir tipli "Xeyriyyə" məktəbində almışdır. Çağının ziyalı insanlarından olan atası Hacı Ələkbər 1905-1911-ci illərdə İranda baş verən Səttarxan hərəkatında öncüllərdən olmuş, Cənubi Azərbaycanın de-mokratik hərəkatında yaxından iştirak etmişdir.

Atasının zəngin dünyagörüşü, mütərəqqi ziyalı ol-ması, ədəbiyyata, şeirə rəğbət bəsləməsi, onu ədəbiyyat yo-lunda çalışmağa sövq etmişdir. Hələ məktəbdə oxuyarkən – on beş yaşından ana dilində bir sıra satirik şeirlər yazmağa başlayır. 1923-cü ildə Tiflisdə ərəb əlifbasından latın əlifba-sına keçid problemi müzakirə edilən məclisdə o, özünün "Yeni türk əlifbası" adlı şeirini oxuyur.

Tiflisdə nəşr olunan "Yeni fikir" qəzetinin redaktoru Rzaqulu Nəcəfovun təklifi ilə öz istedadını nəsr sahəsində də yoxlayır. Onun "Pərişan" adlanan, sonralar "Sirli çoban" adı altında 1948, 1950-ci illərdə çap olunan ilk nəsr əsəri "Ye-ni fikir" qəzetinin keçirdiyi müsabiqədə ikinci yeri tutur. Bundan sonra Makulunun bədii yaradıcılığa həvəsi daha da artır. Bir-birinin ardınca İrandakı ictimai-siyasi prosesləri açıqlayan çoxlu hekayələr, povestlər, romanlar, felyetonlar yazır. 1950-ci ildə onun Bakıda müxtəlif illərdə yazdığı "Təb-riz gecələri" adlı hekayələr kitabı çapdan çıxır.

Kitabda yer alan "Sirli çoban" hekayəsində müəllif demokratik-inqilabi hərəkatdan öncə Maku mahalında baş verən bir hadisəni qələmə almış, kəndlilərin əzablı həyatını, qəbilə başçıları arasındakı şəxsi ədavətlərin nəsillərə keç-məklə böyük bədbəxtliklərə səbəb olduğunu yüksək usta-lıqla təsvir etmişdir.

"Gizli zindan" povestində yazıçı Rza şah və onun nəs-linin zülmkarlığını və hiyləgər sifətlərini ifşa etmiş, istibdada qarşı mübarizə aparan Kazım ağa, Tələt xala, Məlihə kimi bədii obrazlar yaratmışdır.

Kitabdakı hekayələrdə ("İntiqam dəstəsi", "Təbriz ge-cələri", "Qırmızı aşıqlar") yazıçı ingilis-amerikan silahı zoru-na İran səltənəti sahiblərinin Azərbaycan xalqının milli azad-lıq hərəkatına divan tutmalarını, İranın hakim dairələrinə qarşı demokratların apardığı mübarizəni yüksək bədii bo-yalarla verməyə çalışmışdır.

1928-ci ildə atasının ağır xəstəliyi ilə əlaqədar İrana qayıdan Abbas müəyyən həyati çətinliklərlə üz-üzə qalır. Bu səbəbdən də onun ədəbi yaradıcılığında bir müddət fasilə yaranır. Bu dövrdə o, siyasi fəaliyyətlə məşğul olur. 1936-cı ildə məhz siyasi görüşlərinə görə həbs olunur və Zənca-na sürgün edilir. 1941-ci ildən etibarən isə yazıçının ədəbi fə-aliyyətində yeni mərhələ başlanır. "Azərbaycan" qəzetinin fəal əməkdaşlarından biri kimi yazıçı o dövrün hadisələrini əks etdirən çoxlu felyetonlar, tənqidi məqalələr yazır. 1945-ci ildə yaranan, lideri Seyid Cəfər Pişəvəri olan Azərbaycan Demokratik firqəsinə üzv olur. Abbas Pənahi firqənin 1945-1946-cı illərdə keçirilən hər iki qurultayında iştirak edir. Milli hökumətdə Siyasi İdarənin rəisi olan Abbas bu dövrdə daha çox ictimai-siyasi xadim kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1946-cı ilin dekabrında Milli Hökumət devrildikdən sonra Bakıya gələn yazıçı bundan sonra bütün ömrünü Şimali Azərbaycanla bağlayır. 1950-ci illərdən başlayaraq Pənahi yaradıcılığının ən parlaq dövrləri başlanır və o, bir-birinin ardınca gözəl sənət nümunələri yaradır.

Cənubi Azərbaycan yazıçıları arasında tarixi roman-ların müəllifi kimi məşhur olan yazıçı bir-birinin ardınca "Mübarizlər", "Səttarxan", "Gizli zindan", "Xiyabani", "Hey-dər əmioğlu", "Xacələr" kimi tarixi romanlarını yazır. "Sət-tarxan" romanı yazıçının ilk irihəcmli əsəri olmaqla, Azər-baycan xalqının mübariz oğlu, böyük tarixi şəxsiyyət Səttar-xanın həyat və qəhrəmanlığına həsr olunmuşdur. "Səttarxan" romanının baş qəhrəmanı öz azadlığı uğrunda mübarizəyə qalxmış Azərbaycan xalqıdır. Bu mübarizədə bütöv Azər-baycan iştirak edir. Yazıçı xalqın gücünü onun vəhdətində görür və bu, ana xətt kimi bütün əsər boyu ön plana çəkilir. Abbas Makulunun "Gizli zindan" romanı bir növ "Səttar-xan"ın davamıdır. Burada bir çox obrazlar olduğu kimi (mə-sələn, Mahmud və Sənubər) saxlanılmış, demokratik hərə-katın iştirakçılarının apardıqları mübarizə parlaq bədii bo-yalarla təsvir edilmişdir. Abbas Pənahinin bütün əsərlərini (istər hekayə olsun, istər povest, istərsə də tarixi roman) hə-yəcansız oxumaq olmur. Onun əsərləri sanki bir detektivə bənzəyir, başlandısa, nəyin hesabına olursa-olsun, tez başa çatdırmağa çalışırsan. Çünki yaradılan obrazların, təsvirlərin təsiri altından çıxmaq çətin olur, hadisələrə biganə qalmaq olmur. "Gizli zindan" romanında tarixi hadisələrə sadiq qalan yazıçı bəzən baş vermiş hadisələrin ilini, gününü belə dəqiqliklə göstərir ki, bu da, əlbəttə, belə mövzuda yazan sə-nətkar yazıçı üçün başlıca məziyyətlərdən biridir.

"Səttarxan", "Xiyabani", "Heydər əmioğlu", "Xacələr" əsərlərində İranda müxtəlif dövrlərdə baş verən milli-azad-lıq hərəkatlarına, saray çəkişmələrinə, xalqın mütləqiyyətə qarşı mübarizəsinə həsr olunan çoxlu zəngin tarixi faktlar vardır.

Pənahi Makulu əksər əsərlərini nikbin notlarla qur-tarır, əsas diqqətini Azərbaycanın gələcəyinə, xalqın vəhdə-tinə yönəldərək, vahid Azərbaycan ideyasını təbliğ edir. Tə-əssüf ki, böyük yazıçı, alovlu vətənpərvər Abbas Pənahi Azərbaycanın bu günkü müstəqilliyini görmədi.

Böyük ideyalarla yaşayan, Azərbaycanın müstəqilli-yi, vahidliyi uğrunda alovlu mübariz Abbas Pənahi (Maku-lu) 1971-ci il sentyabrın 29-da vəfat etmişdir. Yazıçının vəfa-tından sonra – 1972-ci ildə onun "Səttarxan" romanı Mos-kvada 100 min tirajla çap olunmuşdur. Bu roman 1983-cü il-də Azərbaycan dilində 2 cilddə ikinci dəfə nəşr olunmuşdur. "Xiyabani", "Heydər əmioğlu", "Xacələr" əsərləri də ayrıca ki-tab şəklində çap olunmuşdur.

Makulunun “Xiyabani” əsəri də ideyaları, azadlıq uğ-runda mübarizə əzminin qüvvətli ifadəsi baxımından yazı-çının “Səttarxan” əsərindən geri qalmır. Nasir öz ənənəsinə sadiq qalaraq, olduqca rəvan dil xüsusiyyətləri ilə, oxucunu yormayan dillə böyük bir azadlıq mübarizəsini təsvir edir. Təsvir olunan mübarizə, nəinki böyük şəhərlərin, böyük in-sanlarının dili ilə göstərilir, həm də bu mübarizə kəndbə-kənd, məhlə-məhlə izlənilir. Bu əsər mübarizə və azadlıq duyğularımızın ölməməsi yolunda mükəmməl hesab oluna bilər. Ortaq obrazlar, oxşar ideologiyalar onu göstərir ki, müəllif bütün yaradıcılığı boyu Cənubi Azərbaycanın azad-lığı üçün mübarizə aparmış və bu yolda qələmini heç zaman yerə qoymamışdır.

I HİSSƏ

1

      Ərvənəq, Ənzab, Şəbüstər və bütün Güney mahalının adamları kimi, Xamnə əhalisi də qürbətkeş idi. Çalışqan və zirək olsalar da, işsizlik öz şəhər və kəndlərində onları fəla-kətdən-fəlakətə sürükləyirdi. Adamlar qohum-qardaşlarını, əziz balalarını qoyub qaçır, ərpiyan toxumu kimi dünyaya səpələnirdilər. Xamnədə çox az adam qalmışdı. Axşam naxır və sürü gələndə heyvanların səs-küyü olmasaydı, buranı Xamuşanlar¹ şəhəri adlandırmaq olardı.

      Yuxarı başdan axıb gələn Güney arxı qəsəbəni yarıya bölür, bazar meydanının baş tərəfində dövrəsinə qalın kölgə salan qarağacın yanından keçib, qəsəbənin aşağısından çı-xırdı. Uzaqdan baxanda yaşıl günbəz kimi görünən bu ağa-cın altındakı səki yerdən çox hündür deyildi. Bu balaca sə-kinin üstündə müxtəlif sənətləri olan dörd adam oturub, kəsbkarlıqla² məşğul olurdu.

      Yayın girməsinə az qalırdı. Arxın suyu indidən qu-rumuşdu. Barmaq naziklikdə sızıb gələn su bir neçə yerdə gölməçələnmişdi. Qarağacın qabağındakı baqqal, arxalığının ətəklərini qurşağına sancaraq, gölməçələrdə toplanıb qalan sudan çömçə ilə götürür, dükanın qabağına səpir və hər-dənbir qırxıq başının təpəsində qaralan tərliyini çıxarıb, al-nından saqqalına süzülən tərini silirdi. O, hər dəfə su çilə-yəndə meyvə tabaqlarına qonmuş yüzlərlə milçək qalxır, ha-vada dövrə vurur və təkrar tabaqlara qonurdu.

      Qarağacın o biri tərəfində həsir parçası üstündə otu-ran adam yanındakı balaca sandığa dirsəkləndiyi halda mür-güləyirdi. Sağ əldə kötüyün üstünə qoyulmuş çərməki və qa-bağında saxsı dibçəkdə islanan bir tay çust onun pinəçi ol-duğunu bildirirdi.

      Qarağacın o biri tərəfində stol hündürlüyündəki sə-kidə sarı bir samovar cızıldayırdı. Onun yanında ayaq üstə duran uzun, arğac kişi qabağındakı ləyəndə stəkanları yaxa-layır və hərdənbir “təzədəm çay” deyə qəribə bir nida ilə tənbəl-tənbəl çığırırdı.

      Qarağacın şimal səmtində şaqqa yarım yağlı qoyun əti asılmışdı. Yerə sərilmiş dəridə isə heyvanın içalatı yığıl-mışdı. Belinə qırmızı fitə bağlamış kişi əlindəki bıçağı fitənin üstündən asdığı məstə çəkib itiləyirdi. Bu da çayçı kimi ara-bir: “Gəl, kasıb, gəl apar! Pulun yoxdur, xəbərin?” – deyə səslənir, müştəri axtarırdı.

      Qarağacın cənub tərəfində balaca bir döşəkçənin üs-tündə dəvə kimi dizlərini yerə vurub oturan adamın dövrə-sinə çoxlu kuzə və küpə yığılmışdı. Çiynində boz xurcun, əlində yekə dəyənək olan bir oğlana kuzələri göstərib öz ma-lını tərifləyirdi. Oğlan kuzələri bir-bir götürüb püfləyir, xo-şuna gələni seçib kənara qoyurdu. Onun ovurdları zurnaçı üzü kimi şişir, gözləri kəlləsinə çıxırdı. O, bəzən üfürməklə kifayətlənməyib, kuzələri barmağı ilə vurub cingildədirdi.

      Qarağacdan o yana dar bir küçə başlayırdı. Bu küçə-də o birilərə nisbətən böyük bir qapı nəzərə çarpırdı. Qapıya yaxınlaşanda, elə bil çoxlu arı pətəyi saxlanan həyətə girir-din. Bura Xamnə qəsəbəsinin yeganə məktəbi və məscidi idi. Həsirlə döşənmiş hücrədə uşaqlar dizlərini qatlayıb, üzü-quylu yırğalana-yırğalana dərs oxuyurdular. Həyətin orta-sındakı hovuzun suyu göyümtülə çalırdı. Uzunsov hovuzun ətrafında bir neçə mömin kişi dəstəmaz alaraq namaza ha-zırlaşırdı. Pəncərəyə yaxın oturan mollanın qabağındakı tax-ta qutununun üstündə lülə kağız, qələmdan, möhür və bir neçə çubuq var idi. Bu, onun həm müdərris, həm möhürqa-zan, həm də ərizə və duayazan olduğunu bildirirdi.

      Alnı günəşdən qaralmış, başı sarıqlı, ağ saqqalında hələ də qan qızaran bir kişi mollanın qabağında çömbəlib de-yirdi:

– Yaz, qadan alım, yaz, mən necə deyirəm, eləcə də yaz… Yaz ki, müctəhid ağa, bu it balası itin, sənin mübaşirin Kərimin zülmü ərşə dayandı. Hamını didərgin saldı, kənddə daha qalan olmadı. Özün gəlməsən bu camaatın dərdini bil-məzsən. Bu it oğlu itin cəzasını verməsən, qalanlar da arvad-uşaqlarını qoyub birbaş Urusyətə qaçacaq.

      Molla qələmi dayandırdı və enli qaşlarının altından kəndlini süzərək hirsli-hirsli dedi:

– Belə sözləri müctəhid ağaya yazmaq olmaz!

– Niyə yazmaq olmur, axund ağa?

– Dedim olmaz, olmaz! Ağa adamın atasını yandırar.

– Müctəhid ağa bəyəm cəhənnəm malikidir ki, xal-qın atasını yandırsın?

       Molla qələmi yerə qoydu; üz-gözünü daha da tur-şutdu, qeyzlə kəndlinin üstünə qışqırdı:

– Get gözümün qabağından, mülhüdün biri mül-hüd! Belə-belə sözlər danışırsız ki, bu günə qalmışıq da! .. Cəhənnəm olsun sənin verəcəyin bir abbası da, sənin özün də; rədd ol burdan!

      Daha nə deyəcəyini bilməyən kəndli alnını qaşıya-qaşıya fikrə getdi:

– Hə, yəni deyirsən müctəhid ağaca yazmaq olmaz ki, bu it balası sənin rəiyyətini dağıtdı?

      Molla özündən çıxdı:

– Əcəb xətaya düşmədim?! Əşşi, nə qırsaqqız olub yapışmısan yaxama?

      Eşikdən gələn on-on iki yaşlı bir oğlan kəndlinin arxa tərəfindəki dəhlizə girib, oradan da hücrəyə keçdi. Onun içə-ri girməsi ilə bayaqdan avazla höccələyə-höccələyə dərs oxu-yan uşaqların səsi kəsildi. Molla sınıq tərəfinə sap saldığı ey-nəyini çıxarıb, qızarmış gözlərini yarım qaranlıq hücrədə gəzdirdi:

– Rəhim ağa, gəldin, bala?

– Bəli, gəldim, molla əmi.

– Oğlan, ya qız?

– Oğlandı, molla əmi, oğlan.

      Kəndlinin səbri tükəndi:

– Molla ağa, mənim işim var axı…

– Mən sənə dedim ki, yaza bilmərəm! Mən heylə ərizələri yazmağı bacarmıram. Bildin, yoxsa yox?!

– Yaza bilməzsən, heç də yazma!.. Elə düz deyiblər ki, qoyun quzunun ayağını basmaz. – Kəndli deyinə-deyinə uzaqlaşdı.

       Molla üzünü uşağa tərəf tutub soruşdu:

– Oğlum, birdən o dəfəki kimi qız olar ha?

– Yox, molla əmi, anamı eşiyə çağırıb onun özündən soruşdum.

       Rəhim ağa qəsəbədə mamalıqla məşğul olan, hamı-nın “Xatın xala” çağırdığı arvadın oğlu idi. Molla bu oğlanın vasitəsi ilə qəsəbədə qadınlardan kimin oğlan, kimin qız doğduğunu hamıdan qabaq öyrənərdi. Doğulan uşaq oğlan olsa, molla tez uşaqlardan bir neçəsini gözaydınlığına gön-dərərdi.. Uşaqlar mollaya qənd, çay ya da nəğd pul alıb gə-tirərdilər. Molla da bunun əvəzində o gün uşaqları saxlama-yıb evə buraxardı.

– Hacı Əbdülhəmid Urusiyyətdədir, bəs indi kimin üstünə gedib gözaydınlığı alacaqsınız? – deyə molla üzünü uşaqlara tutdu.

On altı-on yeddi yaşlı çəpgöz oğlan irəli keçdi: –Molla əmi, Hacı Əli bibioğlu buradadır, ondan alarıq.

– Hımm. Hacı Əli Ağa…

       Mollanın gözləri güldü.

       Zəhra xanım altı qardaşın yeganə bacısı idi. Onun xatiri ərinin qohumları yanında nə qədər əzizdirsə, qardaş-larının yanında daha artıq əziz idi. Qardaşı Əli Ağa hələ gənc olsa da, qəsəbədə öz əliaçıqlığı ilə ad qazanmışdı. Uşa-ğın dünyaya gəlməsindən bir saat keçməmişdi ki, Təbrizə tə-rəf bir atlı çapırdı. O, birbaş Təbrizdəki Hind-Avropa tele-qrafxanasına gedərək oğlanın atasına, Petrovskidə³ ticarətlə məşğul olan Xamnə taciri Hacı Əbdülhəmidə şad xəbər verə-cəkdi.

       O qədər keçmədi ki, mollanın gözaydınlığa göndər-diyi uşaqlar qayıtdılar. Hacı Əli Ağa doğrudan da, həddin-dən artıq səxavət göstərmişdi: bir kəllə qənd, bir kirvənkə Papov çayı, bir də Molla əminin arvadına dörd arşın güllü çit göndərmişdi. Mollanın keyfi duruldu, uşaqları birdən bi-rə iki gün dərsdən azad edib evlərinə buraxdı…

2

      Günlər, aylar ötdükcə körpə Məhəmməd dirçəlir, gah sevinir, gah qəmlənir, gah da yeriyirdi. O, qaranı ağdan seçir, yaxşı yamanı başa düşür, altı yaşına qədəm qoyurdu.

      Axşamdan yarmaca kimi başlayan qar Məhəmməd yuxudan duranda kəsmiş, günəş pəncərədən süzülüb, otağı həmişəkindən artıq işıqlandırmışdı. Bunu görən balaca se-vindi, yerindən durub geyindi, həyətə qaçdı. Qardan gözləri qamaşdığından, həyətə enən baş pilləkənin yanındakı səkidə dayandı. Yarım arşından artıq qar düşmüşdü. Ondan əvvəl həyətə düşənlərin ayaq izləri, nədənsə uşağa daha dərin gö-ründü. Həyətdəki meyvə ağaclarının üstünə elə bil ağ çadır çəkmişdilər. Evin damından “Adam olmasın ha!” – deyən qar kürəyənin səsi eşidildi. Qar tozanağı Məhəmmədin üzü-nə, açıq sinəsinə səpələndi. Uşaq nə fikirləşdisə, tez içəri qaç-dı, dəhlizdə cızıldayan balaca samovarın yanındakı kiçik xa-kəndazı götürüb, əvvəlcə pillələrin qarını təmizlədi, sonra isə mətbəxə tərəf nazik bir cığır açdı. Oğlunun hərəkətlərini gözaltı seyr eləyən ana sevindi:

– Məhəmməd, bala, gəl çayını iç, qızış.

– Mən üşümürəm, ana, qoy mətbəxə gedən yolu təmizləyim, gəlirəm, – deyə oğlan təkrar işə girişdi.

       Səhər çayından sonra Məhəmməd bir müddət qar-dan dağ qayırmaq və ev düzəltməklə vaxtını keçirdi. Sonra darıxmağa başladı. Özünü anasının yanına verib soruşdu:

– Bəs bu qış haçan qurtaracaq?

– Sənin qışın qurtarması ilə nə işin var, bala?

– Necə nə işin var, qız deyiləm ki, evdə oturam!..

Bəs bayramda dayım məni məktəbə qoymayacaq? O, mənə təzə paltar alacaq, ağam bizə konfet göndərəcək, xa-lam mənə qırmızı yumurta verəcək. Nənəmlə bağa yemlik yığmağa gedəcəyik.

       Ana iftixarla oğluna baxıb gülümsədi. Sonra dərin-dən köks ötürüb qeyri-ixtiyari gözlərindən süzülən yaşı oğlu görməsin deyə üzünü yana çevirdi. Çarqatının ucuyla göz-lərinin yaşını sildi. “Yazıq bizə, sənin ömrün qürbətdə, mə-nim günüm həsrətdə keçdi” – deyə öz-özünə pıçıldayıb ərini xatırladı. Anasının qüssələndiyini duyan oğlan onun boy-nunu qucaqladı:

– Bəs sən deyirdin, qış qurtaranda Hüseyn də, ağam da gələcək. Qoy tez gəlsinlər də: – Oğlunun atasından söz salması bir neçə ayın gəlini ikən əri qürbətə getmiş qadını daha artıq kədərləndirdi.

– Gələcəklər, gələcəklər, oğlum, – deyə qadın özünü ələ alıb oğluna təsəlli verməyə çalışdı.

– Bu dəfə gələndə daha qoymayacağam getsinlər…

– Olmaz, oğlum, onlar gedib Urusiyyətdə pul qa-zanmasalar, biz burada dolana bilmərik.

– Bibioğlumgil də Urusiyyətdədirlər?

– Nə bilim, oğlum, bəlkə də hə… Adamlarımızın çoxu indi qürbətdədir.

– Hansı şəhərdədirlər, ana?

– Məşhəddədirlər, bala.

– Niyə, burada pul qazanmaq olmaz?

– Nə bilim, belə işləri arvadlar bilməz, bala. Deyirlər ki, burada hər kəs pul qazansa, qəsəbənin sahibi tutub onlardan alır.

– Buy, qəsəbənin sahibi bəs Allah deyil?

– Allah hamının sahibidir. Qəsəbənin sahibi keçən il dayıcanı ağaca bağladıb döydürən adamdır.

– Ona heç kəsin gücü çatmaz?

– Yox, bala.

– Divin də gücü çatmaz?

– Çatmaz, bala, çatmaz. Onu Allah özü xan eləyibdir.

– Allah niyə onu xan eləyirdi ki? Eləməyəydi də…

      Oğlanın bu baş-ayaq suallarından yaxa qurtarmağa çalışan ana:

– Mən nə bilim, ay oğul, – deyib dəhlizə keçdi. Mə-həmməd də çəkilib kürsüyə girdi. Arxasını mütəkkəyə söy-kəyib yorğanı boğazına kimi çəkdi, xumarlandı. Yadına Fatı nənənin danışdığı “Buz ilə buzov nağılı” düşdü.

       “… Qarı buzovu suya aparanda yol buz idi, buzov birdən sürüşüb yerə dəydi, ayağı sındı. Qarı qəzəbləndi: “Ay buz, sən nə yaman zalımsan!”

      Buz dilə gəlib cavab verdi: “Mən əgər zalım olsay-dım, Günəş məni əritməzdi”. Qarı qaçıb üzünü buludların arxasında gizlənən günəşə tutdu: “Hara qaçıb gizlənirsən, ay zalım?” Günəş ah-nalə elədi: “Zalım olsaydım, qara buludlar mənim qabağımı kəsə bilməzdi”. Bulud gözlərinin yaşını axıdıb dedi: “Mən zalım olsaydım, yağış məndən ayrılmaz-dı”. Yağış ağlaya-ağlaya cavab verdi: “Əgər zalım olsaydım, torpaq buğda bitirməzdi”. Lap axırda buğda əkib becərən dedi: “Əgər mən zalım olsaydım, zəhmətlə əkib-biçdiyim buğdanı xan əlimdən almazdı”.

       “Xan” sözü, anasının dediyi sözləri Məhəmmədin yadına saldı və onu düşündürdü. “Deməli, qəsəbənin sahibi olmasaydı, Allah onu xan eləməsəydi, o mənim dayımı döy-dürə bilməzdi. O, camaatın pulunu əlindən almaz, atam, da-yılarım qürbətə qaçmazdılar. Atamla dayılarım qürbətə qaç-masaydı, anam ağlamazdı”. Uşaq bu dolaşıq fikirlə də yu-xuya getdi. Nə qədər ki, qar yağmamışdı, hər axşam anası uşağı məscidə aparardı. Hafizəli, şüurlu olan oğlan da gö-rüb-eşitdiklərini zehnində nəqş edirdi. İki gecə bundan əvvəl mollanın məsciddə qiyamət günü, mizan-tərəzi, haqq-hesab və ədalət haqqında dedikləri də balaca Məhəmmədin zehni-ni az məşğul etməmişdi. İndi o, yuxulayan kimi mollanın təsvir etdiyi məhşər gözünün qabağında canlandı: Xamnə bazarı meydanında, qarağacın düz qabağında yekə bir tərəzi asılmışdı. Tərəzinin bəlimdən toxunmuş gözlərinə dəri tik-mişdilər. Tərəzi qolları elə möhkəm qayışdan qayrılmışdı ki, yüz batman da qoyulsaydı, qırılmazdı. Mizanı ucubunuq⁴ boyda bir adamın əlində idi. Kişinin boyu o qədər uzun idi ki, əgər əlini atsaydı, ulduzları bir-bir göydən qoparardı.

       Meydanın bir tərəfində qızıldan qayrılmış bir taxt qoyulmuşdu. Üzündən-gözündən nur yağan, qar kimi ağ saqqalı sinəsinə düşmüş, mehriban baxışlarla Məhəmmədə baxan bir kişi taxtın üstündə oturmuşdu. Bu, "Allah" özü idi. Onun sağ-solundakı pəhləvanlar qılınclarını çəkib sıra ilə dayanmışdılar. Qəsəbə camaatı meydana toplaşmışdı. Ar-vad, uşaqlar damlardan baxırdılar. Elə bu vaxt kəndin ərbabı beş-altı atlı ilə meydana daxil oldu. Bütün adamlar yerlərin-dən durub, onlara təzim edəndə "Allah"ın acığı tutdu. Cama-atdan soruşdu:

– Bu köpək oğlundan kimin şikayəti varsa, desin!

      Heç kimdən səs çıxmadı. Məhəmməd o saat anasına qısıldı:

– Dayıcanı döydürən bu deyil? Bəs niyə demir?

– Qorxur, bala, qorxur.

– Sən deyirdin bəs hamı "Allah"dan qorxur? Qoy da-yıcan desin də.

– Yox, bala, yox! "Allah" indi durub tərəzi-mərəzisini yığıb gedəcək. Xan sabah adamın dərisinə saman təpər.

       Məhəmməd özünü saxlaya bilməyib çağırdı:

– Ay Allah, o mənim dayımı döyüb, divanını elə…

      Kürsünün bu tərəfində oturub corab toxuyan ana oğlunun qışqırığını eşidib, dərhal uşağın yanına yüyürdü.

– Məhəmməd, Məhəmməd, bala… Dur, daha bəsdir. Yuxu görürdün, hə?

      Gördüyü yuxu Məhəmmədin xəyalından silinmirdi. O, gözlərini məchul bir nöqtəyə zilləyib baxırdı.

– Yuxu görürdün, bala?

– Köpək oğlu xan qorxudan siçan deşiyini satın alır-dı, – deyə Məhəmməd gördüyü yuxunu anasına, Fatı nənəyə danışdı. Onlar gülüb Məhəmmədi öpdülər…

3

      Məhəmməd çay içəndən sonra durub həyətə düşmək istəyirdi ki, Fatı nənə onu dəhlizdə saxladı:

– Hara? Bu əziz axşamda hara getmək istəyirsən?

– Bu axşam niyə əziz oldu?

– Bəs bilmirsən? Bu axşam çillə qarpızı kəsəcəyik. Bütün qardaşlar bacılarına, atalar qızlarına, oğlanlar öz ni-şanlılarına xonçada çilləlik hədiyyə göndərəcəklər.

– Bəs sənə kim çilləlik göndərəcək, nənə?

      Qadının gözləri yaşardı:

– Mənim kimim var ki, çilləlik də göndərsin? Dayı-can xanımına göndərəcək.

      Fatı nənənin kimsəsizliyinə Məhəmmədin yazığı gəl-di:

– Qoy yekəlim, – dedi, – sənə də özüm göndərərəm, Fatı nənə. – O, qadına ürək-dirək verdi. Sonra otağa, ana-sının yanına qayıtdı. – Fatı nənə deyir ki, ana, o yekə qarpızı bu gecə kəsəcəyik, doğrudur?

– Doğrudur, oğlum.

– Fatı nənə deyir, sənə çilləlik gələcək?

– Elədir, bala.

– Çilləlik nədir, ana?

– Axşam görərsən.

      Məhəmməd daha bir söz demədi. Otağın bir buca-ğına çəkildi. Rəngbərəng aşıqlarını, atasının göndərdiyi rezin topunu qabağına töküb oynamağa və axşamı səbirsizliklə gözləməyə başladı. Uşaq hər beş-on dəqiqədən bir dönüb pəncərəyə baxır, darıxmış halda deyirdi:

– Eh, bəs axşam niyə belə gec gəlir?

       Nəhayət, Fatı nənə çırağı taxçadan götürüb kürsü-nün üstünə qoyanda, uşaq da oyuncaqlarını yığışdırıb, kür-sünün başına gəldi:

– Bəs hanı, çillə gəlmədi?

       Anası Zəhra xanım mehribanlıqla gülümsədi:

– Çillə bu gün səhərdən gəlib. Çilləlik gələcək, – dedi.

      Məhəmməd təəccübləndi.

– Bəs, ana, çillə gələndə mən harada idim ki, gör-mədim?

       Anası özünü saxlaya bilməyib, ucadan güldü. Fatı nənə də ona qoşuldu. Zəhra xanım oğlunu başa saldı:

– Qış fəsli ağır fəsildir, bala. Adamlar işə getmirlər. İşə getməyən adam darıxar. Ona görə də qışı dörd yerə bö-lüblər. Birinci böyük çillədir – qırx gün olur. Sonra iyirmi gün – kiçik çillə gəlir. On gün çillə-becərlərdir. Yerdə qalan on altı gün də çar-çarlardır, rəğeyibdir. Rəğeyibdən sonra bəh-bəh, toydan sonra nağara, xoş gəldin, bayram ağa; bir də görürsən ki, havalar qızdı.

Xıdır Nəbi, Xızır İlyas,

Çiçəkləndi, gəldi yaz…

       Anasının dediklərinə qulaq asan Məhəmməd hey-rətlə qışqırdı:

– Oho, nə qədərdir?! Bunların hamısında qarpız kəsirlər? Onda bizə bir qarpız çatmaz ki…

      –Yox, oğlum, onların hərəsinin ayrı-ayrı adətləri var. Xıdır Nəbidə qovud qoyarlar. Xızır peyğəmbər gecə gəlib qovuddan bir az yeyər, sonra pəncəsini qovuda basar. Sə-həri həmin qovudu qonşulara paylarlar. Kiçik çillə təkcə ar-vadların bayramıdır, kişilər arvadlara hədiyyə verər. Hər kəs öz arvad qohumunu yada salar. Hallı halına görə ona pay göndərər.

       Anası sözünü qurtarmamışdı ki, həyət qapısı döyül-dü. Məhəmməd tez səsləndi:

– Fatı nənə, dur, deyəsən çilləlik gətirirlər!

      Özü qapını açmağa getmək istəyəndə anası onu ça-ğırdı:

– Sən gəl, otur. Qapını Fatı nənə açar.

      Məhəmməd anasının yanında oturub, gözlərini düz otaq qapısına zillədi.

       Gələn dayısı evinin xidmətçisi idi. Onun qucağında üstünə məxmər örtük çəkilmiş bir məcməyi var idi. Örtüyün kənarından sallanan enli zəncirlərin saçaqları tərpənir, otağa işıq salırdı. Xidmətçi qadın məcməyini kürsünün üstünə qo-yub çəkildi. Zəhra xanım xonçanın üstündən örtüyü götür-dü. Məcməyidə rəngbərəng peşmək, neçə dənə qırmızı alma, nar və bir boxça var idi. Boxçaya bir çarqat, bir neçə metr də çit qoyulmuşdu. Zəhra xanım şeyləri götürəndən sonra boş-qablardan birinə on şahı xırda pul atdı. On şahını görən xid-mətçinin gözləri işıqlandı:

– Allah sənə ömür versin, – deyə məcməyini götürüb getdi.

      Qapını bağlamaq üçün Fatı nənə də onunla bərabər həyətə düşdü. Zəhra xanım bir alma, bir nar, bir nəlbəki peş-mək oğluna verib, bir o qədər də Fatı nənə üçün ayırdı. Son-ra qalan şeyləri götürüb sandıqxanaya keçəndə Məhəmmə-din səsi eşidildi:

– Ana, bəs qarpız?

– Dayan, Fatı nənə gəlsin, gedib zirzəmidən gəti-rərsiniz.

      Bu vaxt həyətdən zınqırov səsi eşidildi.

– Bu nə səsdir, anacan? – Məhəmməd vahimələndi.

      Zəhra xanım işi anlayıb güldü. Yarım dəqiqə keçmədi ki, dəhlizdə xısın-xısın danışan adamların səsi eşidildi. Fatı nənə gülə-gülə qayıtdı:

– Canı yanmış kişilərdir, Kosa-gəlin çıxardıblar…

       Söz arvadın ağzından qurtarmamışdı ki, qavalın mü-şayiəti ilə üç-dörd adam otağa girdi. Məhəmməd ilk dəfə idi ki, Kosa-gəlini görürdü. Yekəpər bir adam qulaqlarına baş-maq tayı bağlayıb, üzünü un ilə ağartmışdı, sifətinə də uzun bir saqqal taxmışdı. Aşağısı geniş, təpəsi dar olan papağın-dan iri bir zınqırov asılmışdı. Əlində yekə dəyənək var idi. Ondan xeyli alçaqboy bir oğlan isə qadın libası geyib, üz-gö-zünü arvadlar kimi bəzəmişdi. Dəfçalan adam ilə o biriləri qapı qabağında dayanıb oxumağa başladılar:

“Bayram gəlir, qohum-qardaş şad olsun,

Sağlıq olsun, ləzzət olsun, dad olsun.

Tanış-biliş uzaq yaxın yad olsun,

Qoy düşmənin canı çıxsın, işi fəğan, dad olsun.

Bircə qismət verin, Kosa şad olsun…”

      Qaval ağır-ağır çalındıqca, Kosa ilə gəlin də oynayır-dı. Kosa gəlini tutmaq istəyir, o isə nazlanıb o tərəf bu tərəfə qaçırdı. Sonra mahnı birdən sürətlənir, gələnlər yeyin-yeyin oxuyub çalırdılar. Kosa yıxılır, oxuyanlar mahnılarına da-vam edirdilər:

“Kosam ölmək istəyir.

Dərdin demək istəyir,

Bir qazan xaşıl aşı

Olsa, yemək istəyir”.

      Gəlin Kosanın başı üstündə oturub ağlayırdı:

“Kosamız öldü, aman!

İşimiz oldu yaman.

Ona ver bircə qran,

Gör nə dirilmək istəyir!”

      Məhəmməd, Fatı nənə və Zəhra xanım onlara baxıb gülürdülər. Nəhayət, Zəhra xanım on şahı qara pul çıxarıb verən kimi Kosa dirildi, onların qabağında baş əydi. Zınqıl-daya-zınqıldaya otaqdan çıxdılar.

      Hamı gedəndən sonra Məhəmməd soruşdu:

– Onlar kim idilər? Niyə belə edirdilər?

      Zəhra xanım öz-özünə deyindi: “Hə də, yenə sorğu-sual başlandı”.

– Onları Fatı nənə yaxşı bilər. Qoy sənin üçün da-nışsın.

      Kosanı dəhlizdən yolsa salan Fatı nənə otağa qayıdan kimi Məhəmməd anasına verdiyi sualı ona da verdi.

      Fatı güldü:

– Sən elə gərək hər şeyin axırına yetəsən? Hər fəslin özünə görə oyunu olar, camaatı əyləndirər. Bu da qış oyunu-dur, bala.

      Kosa barədə Fatı nənə bir xeyli izahat verəndən sonra Məhəmmədlə bərabər düşüb zirzəmidən qarpızı gətirdilər. Qarpız kəsildi. Zəfəran kimi çıxan qarpızın içi azca ötmüşdü.

      Məhəmməd günləri barmağı ilə ötürüb, çaharşənbə və bayramı gözləyirdi. Dayısının “İnşallah, sizdəh⁵ keçən ki-mi səni məktəbə qoyacağam”, – vədi yadına düşdü. Səbri lap tükənirdi.

       Kiçik çillədən on gün sonra havalar xoşalmağa baş-ladı. Həyət-bacadakı qar yığınları anbaan kiçilir, şam kimi əriyirdi. Bir axşam Fatı nənə canamazdakı təsbehi götürüb, nəyi isə hesabladı və inamla dedi:

– Bu gələn cümə axşamı Xıdır Nəbidir:

       Sabahdan qovud hazırlanması qərara alındı. Fatı nə-nə xeyli qarğıdalı və buğda qovurub, bir-birinə qatdı. Mə-həmmədi də özü ilə götürüb Zəhra xanımın siğə bacısıgilə getdi. Qovurğalar onların böyük əl dəyirmanında üyüdülüb una çevrildi. Qovud evə gələndən sonra onu mis məcməyiyə töküb namazxanaya gətirdilər. Unu təpə şəklinə saldılar. Ya-nına da su dolu aftafa-ləyən, bir qab doşab, bir şamdan, bir gülabdan gülab qoyub çıxdılar. Şamdanın yanına kibrit qoy-mağı da unutmadılar.

      Bütün bu işləri diqqətlə seyr eləyən Məhəmməd kür-sünün başına qayıdan kimi anasından soruşdu:

– Fatı nənə deyir ki, gecə Xızır peyğəmbər bizə qo-naq gələcək, doğrudur?

– Doğrudur, bala.

– Xızır peyğəmbər kişidir, ya arvad?

      Fatı nənə əllərini əlinə vurub güldü:

– Heç arvaddan da peyğəmbər olar?

– Niyə olmur!

– Allah-taala belə buyurub.

Məhəmməd bir az fikrə gedəndən sonra soruşdu:

– Sən dedin ki, Xızır peyğəmbər kişidir?

– Əlbəttə, kişidir.

– Onun bizim evimizdə nə işi var?

– O gələcək, üzünə gülab vuracaq, əllərini yuyub, do-şabla qovud ovub yeyəcək. Sonra da pəncəsini qovuda ba-sıb gedəcəkdir.

       Bütün xamnəlilərin evinə girib hər evdən ən azı bir nəlbəki qovud yeyən Xızır peyğəmbər, Məhəmmədin gö-zündə dəvədən də böyük göründü. Uşağa elə gəlirdi ki, bu qədər qovud yeyən adamın qarnı, heç olmasa, un çuvalı ye-kəlikdə olar. Belə yekəpər bir adam karvansaranın darvaza-sından güclə keçə bilər. Bəs o, namazxananın balaca qapı-sından içəri nə cür keçəcək? Bundan başqa, namazxanaya girmək üçün o, gərək bu otaqdan keçib getsin. Məhəmmədlə anası da elə bu otaqda yatırdılar. “O yekəlikdə kişi mənim anam yatan otaqdan gəlib keçəcək? Bu, ola bilməz! Qoy pey-ğəmbər, ağam evdə olanda gəlsin”.

      Məhəmməd bunları fikirləşdikcə qaşlarını çatıb, bir-dən Fatı nənəyə tərəf döndü:

– Nənə, qapıları möhkəm bağla, dəhlizin qapısına da qıfıl vur.

– Niyə bala? – deyə Fatı nənə təəccüblə ona baxdı.

– Qoy Xızır peyğəmbər bizə gəlməsin.

– Niyə, oğlum? – Bu dəfə anası təəccüblə soruşdu.

– Qoy ağam evdə olanda gəlsin.

– O bizim əlimizdə deyil, bala.

– Bəs kimin əlindədir?

– Allahın.

– Allahın adamları hamısı belə zorakıdırlar? O ye-kəlikdə kişi gəlsin, sən də, Fatı nənə də burada yatasınız? Elə iş olmaz. Qoy getsin dayıcangilə. Nə qədər istəyir, onlarda yesin. Mən qoymaram Xızır peyğəmbər bura gəlsin!…

       Fatı ilə Zəhra xanım gülməkdən uğunub keçindilər. Xızır peyğəmbərin bağlı qapılardan, bacadan, qapı arasın-dan da keçməyə qadir olması barədə oğlana xeyli danışdılar. Məhəmməd isə öz dediyinin üstündə durmuşdu:

– Yox, Xızır peyğəmbər bağlı qapıları aça bilməz! – Keçib qapıları içəri tərəfdən bağladı.

      Səhər işıqlanan kimi hamıdan əvvəl duran Məhəm-məd namazxanaya keçdi.

– Gördünüz, sizə dedim ki, bağlı qapıdan heç kəs keçə bilməz. Hər şey axşam qoyduğumuz kimidir!

      Xızır peyğəmbərin keçib getməsinə görə Məhəmməd çox sevinirdi. İndi uşaqların səbirsizliklə gözlədiyi axır çər-şənbə və Novruz bayramına lap az qalırdı.

      Novruz bayramı günlərinin ömrü qızılgülün ömrü qədər az olacaqdır. Sizdəhdən sonra Məhəmməd məktəbə gedəcəkdi.

      Qarın əl-ayağı tamam yığılmış, təbiət uzun qış yuxu-sundan oyanmışdı. Ağır örtüyünü üstündən atan otlar baş qaldırıb dağı, bağı, çəməni, çölü yaşıllığa bürüyürdü. Hə-yətdəki meyvə ağacları da tumurcuq bağlamışdı. Dünənə ki-mi donub qalan Güney arxı dil açmış, bahar nəğməsini oxu-mağa başlamışdı.

      Bir axşam Fatı nənə Məhəmmədə demişdi: “Dörd gün keçər, beşinci gün axır Çaharşənbə axşamıdır”. Məhəm-məd indidən özünə uzun bir şal hazırlamışdı. Çaharşənbə axşamı səhər tezdən Fatı nənə qırmızı xoruzu kəsdirib gəti-rəndə, Məhəmməd anasından aldığı on şahını cibinə qoyub, qarağacın dibindəki kuzəsatanın yanına qaçdı. İki şahı verib özünə bir dənə gözəl naxışlanmış balaca “Çaharşənbə kuzə-si” aldı. Bu kuzəni o, sabah tezdən novun altından keçəndə su ilə dolduracaqdı. Sonra fışqı satanın yanına gedib, yeddi şahılıq cürbəcür fışqı⁶ aldı. Evlərinə qayıdanda yolda dayısı oğlu Qasımağaya rast gəldi. Qasımağa dərsə gedirdi. O, Mə-həmmədin aldığı şeylərə baxandan sonra:

– Mən məktəbdən çıxanda alacağam. Sən axşam məni gözlə, bir yerdə şal salmağa gedərik, – dedi. – Tək getmə ha, səni döyərlər!

– Məni döyərlər? – Məhəmməd dik-dik onun üzünə baxdı və yoluna davam etdi.

      Hava bir az buludlu idi. Azançı minarədən düşəndə ətraf tamamilə qaralmışdı.

       Fatı nənə həyət qapısını açıq qoyaraq gündüzdən xi-yabanın arasında bir yerdə topladığı yovşanlara od vurdu:

– Gəl ey!.. Fatı nənə yovşanları yandırdı! – deyə Məhəmməd anasını səslədi. Zəhra xanım şölələnən yovşan-ların yanına gəldi. Onun yaşı qırxa çatsa da, gənclik təravə-tini hələ də saxlayırdı. Evdə büründüyü çit çarşabını çiyninə salıb, odun yanına çatanda dedi:

– Bu axşam adam yaxşı sözlər danışar… – Oğlunun yetikliyini bilən və indicə sorğu-suala başlayacağından qor-xan ana tez sözünə davam etdi: – Axı, bu axşam camaat niy-yət eləyir, qulaqasdıya çıxır; hər adam eşitdiyi birinci sözü gələn il üçün mizan tutur, fal qurur. Odur ki, qapıları açıq qoyub yaxşı sözlər danışırlar.

       Məhəmməd alovun üstündən sıçramağa hazırlaşırdı ki, gözü onlara yaxınlaşan və xısın-xısın gülən iki çadralı qa-dına sataşdı.

– Allah balacığazını saxlasın, Zəhra xanım, doğru-dan halalzadasan! – Nisbətən yaşlı qadın Zəhraya xeyir-dua verdi. – Neçə ildir ki, mən qulaqasdıya çıxıram, amma bu cür uyarlı sözlər eşitməmişdim.

       İkinci qadın cavan gəlin idi, yaşlı qadın danışdıqca o da utana-utana gülürdü. Yaşlı qadın gənc qadına işarə edə-rək:

– Elə ikimizin də falına cavab verdin. Üç-dörd ildir ki, yazıq uşağa qalmır. Deməli, gələn il bağlı qapılar üzü-müzə açılacaq, işlərimiz yaxşı olacaq, inşallah, gəlin də bir oğlan doğacaq, – deyəndə cavan qadın xəcalətdən əlini üzü-nə apardı.

– İnşallah, inşallah, – deyə Zəhra xanımla Fatı nənə də onlara ürək verdilər.

       Qadınlar qayıdıb getmək istəyəndə yaşlı qadın Mə-həmmədə tərəf dönərək:

– Bizə şalatdıya gələrsən, – dedi. – Sənin üçün bir dənə bərk yumurta saxlamışam.

– Çox sağ olun, Xırda xala… Zəhra xanım onlara dil-ağız edib həyət qapısından yola saldı. O, təzədən odun yanına qayıdanda Məhəmməd “Atıl-batıl çərşənbəm, baxtım açıl çərşənbəm” – deyə-deyə alovlanan yovşanların üstün-dən atılırdı. Uşaq yeddi kərə atılandan sonra anasına dedi:

– Gəl, ana, indi də növbə sənindir.

      Zəhra xanım çadrasını Fatı nənəyə verib, odun üstün-dən tullandı:

      Fatı nənə toyuqplov bişirmişdi. Şam çox tez yeyildi. Süfrəni təzəcə yığışdırmışdılar ki, dəhliz qapısından içəri bir şal tulladılar. Zəhra xanım qardaşının şalını o saat tanıdı. Şa-lı atan Qasımağa idi. Şalın ucuna bir qırmızı alma, bir dənə nar bağlayıb, “hə, çək!” – deyə çığırdı. Şal çəkiləndən sonra Qasımağa içəri gəldi. Məhəmmədi də götürüb birgə şalatdı-ya getdilər.

      Məhəmməd birinci dəfə idi ki, şalatdıya gedirdi. Damlar, küçələr qulaqfalına çıxmış qadınlar, qızlar, əli şallı yeniyetmələrlə dolu idi.

      İki-üç saatdan sonra Məhəmməd evə qayıtdı. Onun cibləri qırmızı yumurta və meyvə qurusu ilə dolmuşdu (Xamnə qəsəbəsi bağlı-bağatlı olduğundan, dadlı meyvə qu-rusu bol idi).

       Anası Məhəmmədə dedi:

– İndi soyun yat, səhər tezdən nov altına gedəcəyik.

Günəş hələ çıxmamışdı ki, dəyirmanların ətrafı adamla dolmuşdu. Ətəklərini çirməyib dağın başına çəkilən, kövrək qar altından baş qaldıran novruzgülü, qar çiçəyi və bənövşələr də, sanki bu bahar bayramını təbrikə gəlmişdi. Yeni ildə öz muradlarına çatmaq üçün niyyət edən qadınlar, qızlar, oğlanlar, hər biri yeddi dəfə novun altından keçirdi. Bəziləri isə təzə kuzələrini novun suyundan doldurub, din-məz-söyləməz qəsəbəyə qayıdırdı.

      Məhəmməd, anası, Fatı nənə və iki nəfər qonşu qadın novun yanına təzəcə yetişmişdi ki, bir neçə adam camaatı o tərəf-bu tərəfə itələyib irəli soxuldular və arxalarınca gələn dörd qadına yol açdılar. Zəhra xanım oğlunun qolundan tu-tub kənara çəkildi. Gələnlərdən biri Fatı nənəyə yetişəndə is-tehza ilə güldü:

– Kaftara bax! Gününü görüb, dövranını sürübsən, guya sən nov altından keçməsən dünya uçar? – deyə onun döşündən itələdi. Bu, Məhəmmədə bərk toxundu. Bədənini üşütmə tutdu. – İstədi ki, yerdən daş götürüb, onun başına çırpsın. Zəhra xanım oğlunun niyyətini duyub, dərhal qo-lundan yapışdı:

– Oğlum, bu yana gəl, Allah özü onların bəlasını ve-rəcək, – dedi.

– Onlar kimdir ki, Fatı nənəni itələyirlər?

– Onlar bu qəsəbənin sahibidir, oğlum, eşitsələr, bi-zim də abrımızı tökərlər.

      Məhəmməd hirsindən dodaqlarını çeynəyə-çeynəyə qaldı. Qəzəbindən gözləri az qalırdı ki, hədəqəsindən çıxsın. Dişlərini qıcıb yumruqlarını düyümlədi.

– Onlar adamdır, biz yox? – deyə qışqırdı.

       Zəhra xanım əli ilə onun ağzını qapayıb, pıçıltı ilə dedi:

– Sus, bala, evdə hər şeyi sənə başa salaram…

       Xanımlar çıxıb gedəndən sonra Məhəmmədgil də novun altından keçdilər. Bu vaxt Məhəmməd Qasımağanı gördü. O, təzə kuzəsini su ilə doldurub qayıdırdı. Məhəm-məd onu nə qədər danışdırdısa, cavab ala bilmədi. Zəhra xa-nım Qasımağanın "Cangülüm" üçün su apardığını deyəndən sonra Məhəmməd də ona qoşuldu. Bu suya Qasımağanın ər-lik bacıları, əmisi arvadı “Can gülüm”ü salacaqdılar. Bunu keçən gecə şal saldıqları zaman Qasımağa Məhəmmədə de-miş, hətta onu bu mərasimə tamaşa etməyə də çağırmışdı.

      Qasımağa gedir, Məhəmməd də onu təqib edirdi. Qayda belə idi ki, “Cangülüm” üçün su aparan adam evə ça-tana qədər ağzını açıb bir kəlmə də danışmamalıdır. Buna görə də yolda Qasımağanı dindirənlərə Məhəmməd cavab verirdi.

      Qonşu qızları və gəlinləri Qasımağanın “Cangülüm” suyu gətirəcəyini sanki əvvəldən bilirdilər. Su dolu kuzə ağacdan asılan kimi, hardansa beş-altı qadın peyda oldu. Qa-sımağanın əmisi arvadı ilə bacıları da onların arasında idi. İndi altı-yeddi yaşında bir qız uşağı lazım idi ki, “Cangü-lüm” mərasiminə başlasınlar. Qonşu qadınlardan biri dərhal küçəyə qaçdı və o qədər keçmədi ki, əli-ayağı xınalı balaca bir qızın əlindən tutub gətirdi. Suyu böyük bir badyaya tö-küb ortalığa qoydular. Qızı suyun yanında oturtduqdan son-ra başına bir çarşab atdılar. Sonra hərə üzükdən, iynədən, mis puldan çadranın altına uzatdı. Qız da həmin şeyləri alıb, bir-bir suya saldı.

      Qasımağanın əmisi arvadı cibindən çıxardığı bir açarı çarşabın altına uzadaraq qıza verəndə hamı bir səslə oxu-mağa başladı:

“Məscidin bucağında – can, gülüm, can.

Şam yanar ocağında – can, gülüm, can.

Allah muradın versin – can, gülüm, can,

Bir oğlan qucağında – can, gülüm, can”.

      Ondan sonra saçlarına təzəcə dən düşmüş, lakin üzü gözəlliyini hələ də itirməmiş qonşu qadın yerdən bir şey gö-türüb, əlini çadranın altına uzatdı. Yenə xor dilə gəldi:

“Tut ağacıdı pıtraq – can, gülüm, can,

Məskən salaq, oturaq – can gülüm, can.

Qürbətdən tez qayıt gəl – can, gülüm, can,

İntizardan qurtaraq – can, gülüm, can…”

       Qasımağanın iyirmi yaşlarında olan bacısı əlini çad-ranın altına uzadaraq cibindən çıxardığı iynədanı badyaya salanda xor oxudu:

“Armud ağacı haça – can, gülüm, can.

Əlim dolaşdı saça – can, gülüm, can.

Bir oğlan istərəm – can, gülüm, can.

Məni götürə qaça – can, gülüm, can…”

Mərasim qurtarandan sonra qız salınan şeyləri çıxa-rıb qadınlara payladı. Öz verdiyi şey özünə qismət olmuş qadınlar, guya muradlarına çatacaqları üçün sevinirdilər. Bəxti düz gətirməyənlər isə pərt oldular.

      “Cüngülüm"dən sonra qadınlar həyətin o biri tərə-findən tüstüləyən ocağın başına gəldilər. Ocağın üstündə ye-kə bir qazan asılmış, yan-yörəsinə çoxlu odun yığılmışdı. Bir qadın əlindəki kürək sapına oxşar ağac ilə qazanı qarışdıra-qarışdıra oxuyurdu:

“Səməni, çaldım səni,

Saxla məni,

İldə göyərdərəm səni..”.

Bunu deyən kimi, o biri qadınlar da ona qoşuldular. Şənlik axşamadək davam etdi…

Üç gün sonra bayram idi. Yaz girəcək, il təhvil olacaq, təbiət diriləcək, dağ-dərə güləcək, adamlar köhnə ili sağ-sa-lamat başa vurduqları üçün bir-birinə gözaydınlığı verəcək-dilər.

      Balaca Məhəmməd də təzə ildən məktəbə gedəcəkdi.

4

Böyük şəhərlərdə Novruz bayramı çox uzun sürür. Lakin Xamnə kimi qəsəbələrdə üç gündən artıq çəkmir. Bi-rinci gün qəsəbənin hakimi, xanı, molla və seyidləri evlərin-dən bayıra çıxmır, camaat onların görüşünə gedir. İkinci, üçüncü günlər isə qəsəbə əhli bir-birinin evinə gedir, bir-bi-rinin təzə ilini təbrik edir.

      Bayramın birinci günü idi. Xan sübh tezdən çiyinlə-rini, sinəsini ata-babasından miras qalmış nişanlarla bəzəyib, qızıldan qayrılmış şir-xurşid ordenli qara papağını başına qoymuşdu. O, pəncərə qabağında oturub sulu qəlyan çəkir-di. Təxminən günortaya yaxın onun bayramını təbrik etməyə gələnlərin qabağı açıldı. Əyan-əşrəf, qəsəbənin ağsaqqalları, tacirlər hamıdan qabaq xanın qapısından içəri keçdilər. Son-ra qəsəbə camaatı, böyükdən kiçiyə xanın evinə tərəf axış-mağa başladı. Günorta vaxtı xanın həyətində böyük bir iz-diham yarandı…

      Məhəmməd də təzə paltar geymiş, atasının göndər-diyi çəkmələri dizə kimi çəkib qapı ağzında dayanmışdı. Uzaqdan Qasımağa göründü. Məhəmməd onun qabağına yüyürdü. Qolundan tutdu.

Çəkə-çəkə evə gətirdi. Zəhra xanım qardaşı oğlunun bayramını təbrik etdi, üzündən öpdü və ona bir dənə qırmızı yumurta verdi. Əyninə geydiyi təzə abı məxmər arxalığının cibini yemişlə doldurdu. Uşaqlar sevincək həyətə düşdülər.

– Xanlıq evini görmüsən? – deyə Qasımağa Məhəm-məddən soruşdu.

– Yox, görməmişəm.

– Onda gedək. Bu saat camaat oradadır, xanın təzə ilini mübarəkə gediblər.

      Onlar atıla-atıla xanın evinə tərəf getməyə başladılar.

       …Xanın böyük darvazalı qapısının qabağındakı mey-dan sulanıb süpürülmüşdü. Çoxlu adam durmuşdu. Bəzisi silahlı idi. Qapının o tərəf-bu tərəfində duran iki nökər xanın görüşünə gəlmiş köhnə, cırıq paltarlı adamları kənara itələ-yir, içəri buraxmırdı. Bu arada bir dəstə kəndli gəldi. Qa-baqda gedən kəndxudadan başqa hamısı keçə papaq qoyub, çarıq geymişdi. Boynundan üç-dörd qumrov asılmış bir ağ qoçu, onlar əlvan rənglərlə boyayıb gətirmişdilər. Qara pa-paqlı bir kişi qoçun xaltasından çəkirdi. Qapı qabağında da-yanıb, adamları içəri buraxmayan nökərlərdən biri onu gö-rüncə, kənara çəkilib baş endirdi:

– Fərəc kəndxudanın bayramı mübarək olsun, – deyə əlini ona tərəf uzatdı. Kəndxuda da ciblərini araşdırıb nə isə çıxardı və onun ovcuna basdı:

– Sizinlə bahəm, ay Məmi bəy!

      Kəndxuda ciblərini bir də yoxlayıb, bu dəfə əlini o bi-ri nökərə tərəf uzatdı:

– Həsən bəyin də bayramı mübarək olsun, – dedi.

      Nökərlər kəndxudaya yol verdilər. Kəndlillər də onun dalınca içəri keçdilər. Bunu görən Qasımağa:

– Tez gəl, biz də onlara qarışaq, – deyə Məhəmmədi dalınca dartdı.

      Onlar xanın həyətinə keçdilər.

       Xan qonaqları ilə söhbətə məşğul olsa da, fikri hə-yətdə idi; gəlib-gedəni gözdən qoymurdu. Altı yaşlı oğlu da yanında oturmuşdu. Xanın gözü kəndxudaya və onun da-lınca gələn bəzəkli qoça sataşanda, gülümsəyib oğluna dedi.

– Gör Fərəc kəndxuda sənə neçə qoç gətirib!

       Oğlan tez pəncərənin qabağına yüyürdü. Xanı pən-cərədən görən kəndxuda iki əlini sinəsinə qoyub təzim etdi; kəndlilər də ikiqat oldular. Onların arxasınca gələn Qasım-ağa ilə Məhəmməd də xanı və oğlunu gördülər. Xan oğluna dedi:

– Bax, kəndxudanın oğlanlarıdır. Get onlarla oyna.

      Sonra xan kəndlilərə işarə edərək qulluqçuya əmr verdi:

– Hərəsinə bir stəkan çay ver, qoy pəncərə qaba-ğında içsinlər. Kəndxudanı isə çağır dəhlizdə otursun.

      Xanın oğlu lələsi ilə həyətə düşən kimi Məhəmmədlə Qasımağanın yanına yüyürdü. Şəhər uşaqları kimi geyinən oğlanlar xanın oğlunu çox təəccübləndirdi. Məhəmmədin çəkmələrindən o vaxt nəinki Xamnə qəsəbəsində, hətta bü-tün İranda belə tapılmazdı. Xanın oğlu gözlərini Məhəmmə-din qəşəng, yapışıqlı çəkmələrindən ayıra bilmirdi.

– Bunları haradan almısan?

– Məhəmməddən qabaq Qasımağa dilləndi:

– Ağası Urusiyyətdən göndərib, – dedi. – Sonra Mə-həmmədə dönərək: – Çıxar zurnanı da görsün.

      Məhəmməd qoltuğundan zurnasını çıxardı. Püflədi. Xanın oğlu bu ala-bəzək zurnanı görən kimi ilan vurmuş adamlar təki qapqara qaraldı:

– Nə yaxşıdır?! Mən heç beləsini görməmişəm… Ver mən də çalım.

– Burada ayıbdır, gedək o tərəfdə çalaq, – deyə Mə-həmməd camaatdan uzaqlaşaraq, həyətin xəlvət bir yerinə çəkilib zurnasını çalmağa başladı. Hələ də özünə gələ bil-məyən xanın oğlu yalvarıcı səslə Məhəmmədə dedi:

– Ver, mən də çalım.

      Məhəmməd etiraz etmədi. Xanın oğlu böyük bir hə-vəslə zurnanı çala-çala pəncərənin altında cərgə ilə oturub çay içən kəndlilərə tərəf getməyə başladı. Məhəmməd onu səslədi:

– O tərəfə getmə, ayıbdır.

      Xanın oğlu isə onu eşitmirmiş kimi addımlarını bir az da yeyinlətdi. Bu dəfə Qasımağa özünü ona yedirtdi:

– Ayıbdır, getmə.

– Kimdən ayıbdır? – deyə xanın oğlu soruşdu.

      Məhəmməd kəndliləri göstərdi:

– O kişilərdən.

– Bıy, onlar niyə kişi olur?

– Bəs nədirlər?

– Kəndli! – deyə xanın oğlu yenə yoluna davam etdi. Oğlan kəndlilərin yanına yetişəndə Qasımağa hirslə onun ətəyindən çəkdi:

– Gəl bu tərəfdə nə qədər istəyirsən çal…

      Xanın oğlu dartınıb irəli cummaq istədi. Məhəmməd vəziyyəti belə görəndə zurnanı xanın oğlunun əlindən qap-dı. Ərköyün böyümüş xan oğluna bundan böyük təhqir ola bilməzdi. O dəqiqə gözləri doldu. Pillələri yeyin-yeyin çıxa-raq atasının yanında özünü yerə vurdu. Ömründə bəlkə də oğlunu ilk dəfə bu halda görən xan əl-ayağa düşdü:

– Sənə nə oldu? Sənə nə oldu?..

– Kəndxudanın oğlanları, – deyə boğula-boğula da-nışan uşaq sözünün ardını gətirə bilmədi.

– Kəndxudanın oğlanları səni vurdu? – deyə xan gözlərini qulluqçuya ağartdı. Sonra hirslə yerindən qalxıb kəndxudaya tərəf irəlilədi. Heç bir şeydən xəbəri olmayan kəndxuda isə dəhlizdə ləzzətlə çay içirdi.

– Axmaq oğlu, axmaq, bu nə cür qoduq böyütmək-dir?! Uşaqların Əlixan ağanı döyüblər?

      Hər yerdən kəndxudanın başına yumruq yağdırdılar.

– Baba, vallah mənim qoduqlarım kənddədir. – Kəndxudanın boğula-boğula dediyi bu sözləri heç kəs başa düşməsə də, xanın oğlu kəndxudanın uşaqlarında olan zur-nanı istədiyini atasına qandıra bildi. Xan tez nökərlərini ça-ğırdı:

– Bir adam gəlsin! – Pişxidmətlərdən biri tez içəri daxil oldu. – Özü ilə işiniz olmasın, qoduqlarında bir zurna var, onu alıb bura gətirin.

      Nökərlər kəndxudanı sıxma-boğmaya saldılar:

– Tez ol, zurnanı ver, filan-filanşüdənin oğlu:

– Baba, and olsun mərhum Sərtibin ərvahına (xanın atasıdır) mən yanımca uşaq gətirməmişəm. Zurna nədir, zad nədir?

– Axmaq oğlu, axmaq, o yekəlikdə xan yalan danı-şır?

– Əstəğfurullah, mən elə ərz eləmədim, deyirəm, bəl-kə xan səhv eləyir. Əgər mənə inanmırsınız, bax, bu ağsaq-qallardan soruşun, qoy onlar desinlər.

      Nökərlərdən biri kəndlilərin yanına gəlib soruşdu:

– Burda siz uşaq gördünüz?

      Ağsaqqallardan biri dedi:

– Hə, iki oğlan uşağı Əlixan ağa ilə oynayırdı, əllə-rində də zurna vardı, çalırdılar. Elə burada idilər. Əlixan ağa çalanda uşaqlar qapıb qaçdılar.

– Vay, köpək oğlu! – deyə nökər kəkələndi. – Kənd-xuda bir dənə zurnadan ötrü utanmadan Sərtibin ərvahına da and içirdi.

      Xan başını pəncərədən çıxardı:

– Gədə, füzul oğlu, füzul, bəs necə oldu?

– Qurban, kəndxuda yalan deyir ki, uşaq gətirmə-mişəm. Budur, bu kəndlilər deyir ki, onun uşaqları Əlixan ağanın əlindən o şeyi alıb qaçdılar.

– Yüyür yerin altında da olsa, o vələduznaları tap, bağırda-bağırda gətir bura!

      Nökər həyət qapısına tərəf qaçdı.

      Məhəmmədlə Qasımağa xanlıqdan çıxıb hənəkləşə-hənəkləşə gedirdilər. Meydana çatmamışdılar ki, nökər uşaqlara yetişdi. Ancaq geyimindən onları heç də kəndli ba-lasına oxşada bilmədi: “Bəlkə xanın qohumlarının, ya başqa xanların uşaqlarıdır – deyə əvvəlcə tərəddüd etdi. Sonra on-ların qabağına keçərək soruşdu:

– Siz indi xanlıqda idiniz?

       Məhəmmədlə Qasımağa bir-birinin üzünə baxdılar. Məhəmməd yavaşdan dedi:

– Oradaydıq, nə olsun?

– O çalınan şeyi Əlixandan alıb qaçırdan hansınız-dır?

      Məmməd “o mənim özümküdür” deyən kimi nökər uşaqların ikisini də yaxasından tutub dik qaldırdı: “Köpək oğlu kəndxuda, indi sənə göstərərik. Gör necə dikbaş uşaq-lar böyüdüb!”

      Bu, novun yanında Fatı nənəni itələyən nökər idi. Qasımağa ağlayır, Məhəmməd isə “Burax! Burax!” deyə çır-pınıb, onun əlindən çıxmağa çalışırdı. Canavar sürüdən qa-çırdığı qoyunu dişində sürüyən kimi, o da uşaqları pəncərə-nin qabağına sürüdü. Onlar pəncərənin qabağına yetişəndə başqa bir nökər kəndxudanı pillələrdən endirirdi.

– Köpək oğlu, köpək, bəs deyirdin uşaqlarım kənd-dədir. Bunlar kimin qoduğudur?

– Mən nə bilim, a başına dolanım? Mən şəhər uşaq-larını nə tanıyıram?

      Xan ilə oğlu pəncərədən baxırdı. Oğlan Məhəmmədi göstərərək ağlamağa başladı:

– Bax, o çəkmə geyən oğlandadır zurna…

      Nökər Məhəmmədin cibindən zurnanı çıxaranda bu dəfə o qışqırmağa başladı:

– Zurna mənimdir, vermirəm! Ağam Urusiyyətdən göndərib, vermirəm!

      Nökər Məhəmmədi itələyib yerə yıxdı, zurnanı onun əlindən aldı:

      “Ağam Urusiyyətdən göndərib” – deyə onu yamsıla-dı, – Ağan qələt eləyib!

      Məhəmməd yerdən qalxınca nökər pillələri yeyin-ye-yin çıxdı…

      Xan oğlunun pəncərə qabağında oturub zurnanı çal-ması Məhəmmədlə Qasımağanı hövsələdən çıxardı. Onlar xanın adamlarını söyməyə başladılar. Xan nökərlərinə əmr etdi ki, uşaqların qulaqlarından tutub həyətdən eşiyə atsın-lar…

       … Günlər ötüb keçir, o hadisəni heç bir şey Məhəm-mədin xatirəsindən silə bilmir, o, xanın oğlunu təklikdə görmək, döymək üçün girəvə axtarırdı…

5

      Yazın ən gözəl vaxtı idi. Həyətdə meyvə ağacları çi-çəklənmişdi. Elə bil hər yerə ağ çadır sərilmişdi. Məhəmməd qışda qar yağanda da öz həyətlərini belə gözəl görmüşdü. Ancaq indiki gözəlliyin ayrı hüsnü vardı! Bir-birinə macal verməyən bal arıları güldən-gülə qonub, öz yüklərini tutur-du. Nəğməli quşlara tamaşa etməkdən könül doymurdu.

       Məhəmməd səhər tezdən durub həyətə enmişdi. O, ağacların altında dayanıb, altdan yuxarı çiçək salxımlarına baxır, onların xoş ətrini udurdu. Həyətin bir tərəfində pişik marığa yatıb, yerdə dən yeyən sərçələrin üstünə atılmaq is-təyirdi… Uşağın sərçələrə ürəyi yandı, tez səkidən süpürgəni götürüb pişiyə tərəf tulladı. Pişik götürüldü, səsə quşlar da uçub ağaca qondu. Onlar budaqlarda civildəşərək, sanki Mə-həmmədə öz minnətdarlıqlarını bildirirdilər.

      …Məhəmməd dayısının dükanı qabağında çardağın dirəyinə söykənmişdi. Gözlərini müştərilərlə danışan dayı-sından çəkmirdi. Yaxşı bilirdi ki, dükançılar müştərini ha-mıdan, hətta öz bacıoğlanlarından da çox sevərlər, onların alver söhbətinə qarışmaq olmaz.

      Müştəri gedəndən sonra dayısı onu yanına çağırıb diqqətlə süzdü. Uşağın yaşına görə çox yekə olan uzunsov başını sanki birinci dəfə idi ki, görürdü:

– Nə var, xeyir ola?

– Buyurmuşdunuz ki, bayramdan sonra məni mək-təbə qoyacaqsınız, ona görə gəlmişəm.

– Hə, demişdim, bərəkallah! Demək oxumaq istə-yirsən?

– Bəli, dayıcan.

      Dayı oturduğu döşəkçənin üstündən bu tərəfə keçib, dabanıyatıq ayaqqabılarını geydi, sonra qəfəslərin birində satmaq üçün yığdığı kitabların arasından balaca bir çərəkə çıxarıb, Məhəmmədə uzatdı:

– Ala, bu da sənin dərs kitabın, diqqət elə ki, cırma-yasan ha!. Gedək.

      O, Məhəmmədin qolundan yapışıb məscidə⁷ tərəf yollandı. Məhəmməd kitabı qoltuğunda bərk-bərk tutub, da-yısının dalınca dinməz-söyləməz gedirdi. Dayısı məscidin hücrələrindən birinin qarşısında durdu. İçəridən qarışıq səs-lər eşidilirdi. Pəncərə qabağında oturmuş molla gələni görən kimi boğazını arıdıb onun salamını aldı.

– Və əleykumsalam, ey hafizi-xoşkəlam. Yuxarı niyə təşrif gətirmirsiniz? Buyurun, çay meyl eləyin…

– Sağ olasınız, axund ağa, mərhəmətiniz artıq olsun. Siz bu bacıoğlu haqqında səy eləsəniz, bizim üçün hər şeyə dəyər.

– O barədə xatiri-şərifiniz asudə olsun. Onu ya-nımda oturdub, dərslərinə özüm baxacağam. İnşallah, Uru-siyyətə gedən olsa, Hacı Əbdülhəmid ağaya yazın ki, gələn bahar bu zaman oğlunun Quran çıxmasıdır. Qoy sovqatı yağlı göndərsin. – Molla üzbəüzündə cərgə ilə oturan uşaq-lardan birinə müraciət etdi: – Ay gədə, dur kitablarını da gö-tür, get o Məhəmməd Hüseyn ilə Əlinağının arasında otur, – dedi. Sonra da balaca Məhəmmədə baxaraq başı ilə işarə et-di. – Başmaqlarını kəfşəkəndə⁸ çıxar, keç otur burada.

      Məhəmməd içəri girəndə Qasımağanı, qonşuları Bö-yükağa, Kiçikağa adlı iki qardaşı da burada gördü. Sevindi. Keçib mollanın göstərdiyi yerdə oturdu.

      Uşaqlar əyilib yırğalana-yırğalana dərs oxuyurdular. Məhəmməd gözlərini Qasımağaya dikib dururdu. Binə ba-şında oturub, qırğı kimi hər tərəfi görən mollanın başqa səm-tə baxmasından ani istifadə edən Qasımağa Məhəmmədə ba-xıb qımışdı. Ancaq bu, mollanın gözündən yayınmadı, onun xırıltılı səsi eşidildi. Qasımağa özünü yığışdırdı.

      Uşaqlar növbə ilə dərslərini oxuduqdan sonra, molla üzünü Məhəmmədə tutdu:

– İndi növbə sənindir, gəl görüm.

      Bir quş cəldliyi ilə yerindən qalxan Məhəmməd düz mollanın oturduğu döşəkçənin qabağında dizlərini yerə vur-du. Əl boyda kitabı açıb qabağına qoydu.

– Dərsini düzgün qoy. Molla özü kitabçanı çevirdi, sonra birinci səhifəni açdı. Səhifədə birinci sətrin əvvəlindən axırına çəkilən “Bismillah” sözünü və onun dalınca sığışdı-rılıb yazılan “Rəhmanir-rəhim” sözünü əlindəki çubuğun ucu ilə Məhəmmədə göstərərək dedi:

– Deyinən, Bismillahir-rəhmanir-rəhim.

      Məhəmməd dinmədi. Molla təkrarladı:

– Sənnənəm, ey! Deyinən, Bismillahir-rəhmanir-rə-him.

      Məhəmməd yenə də dinmədi.

– Olmaya, anan sənə hələ Bismillah öyrətməyib? – deyə molla bərk hirsləndi. – Hər ananın borcudur ki, uşağı dil açan kimi ona Bismillahı öyrətsin…

– Anam mənə öyrədib, axund əmi…

– Yaxşı, bəs niyə demirsən?

– Axund əmi, anam öyrədən Bismillah bundan uzun-dur axı:

– Eybi yoxdur sən elə qısasını de,: – molla başını bu-ladı.

– Bis…mil…lahir…rəh…manir…rə…him,,, – deyə, Mə-həmməd səsini uzatdı.

– Görürsən, deyə bildin. Bax, bu uzun xətt ilə o ya-nındakı sözlər birlikdə bismillahir rəhmanir rəhimdir. Ya-dında saxla ki, hər bir işə başlayanda əvvəlcə bismillah de-yərlər. – Axund özü bir daha bismillahı təkrarladı.

– Elədir, axund əmi, anam çırağı yandıranda, namaz qılanda, astanadan girəndə də bismillah deyir. Bir dəfə anamdan soruşdum ki, onu niyə deyirsən? Dedi ki, elə belə deyərlər. – Məhəmməd qara gözlərini axundun üzünə zillə-di. – Axund ağa, onu niyə elə deyirlər?

      Molla gözucu Məhəmmədə baxıb, damarları çıxmış əlini uzun saqqalında gəzdirdi:

– Sən ananı başa düşməyibsən, bala. Bismillah elə belə deyilmir. O ancaq hər işin başlanğıcında deyilir. İndi keçək o birisinə; deyinən, huvəl fəttahül əlim. – Səninləyəm, deyinən: hüvəl fəttahül əlim.

      Məhəmməd axunda, onun eynəyinə, əlindəki çubuğa baxıb susurdu. Sonra birdən soruşdu:

– Axund əmi, mən haradan bilim ki, bu “hüvəl fəttahül əlimdir?”

      Oğlanın bu sualından mollanın qaşları çatıldı, eynə-yinin altında xırda gözləri ilə tərs-tərs ona baxdı, udqundu. Otuz illik məktəbdarlıq dövründə bu ilk şagird idi ki, öz dər-si haqqında belə sual verirdi.

      Doğrudan da, hələ əlif-beyi bilməyən bir şagirddən hüvəl fəttahül əlimi soruşmaq qəribə iş idi.

       Məclisdə sükut çökmüşdü. Deyəsən, uşaqlar da Mə-həmmədin sualından heyrətə gəlmişdilər. Haçandan-haçana molla boğazını arıdıb dedi:

– Yaxşı, sən əlif-beydən başla.

      Günorta azanı verilən kimi, uşaqlar taxçaya tərəf yü-yürdülər. Buraya uşaqların yeməkləri qoyulmuşdu.

      Böyük uşaqlardan biri taxçanın qabağında durub:

“Bu kimindir? – deyə taxçadan götürdüyü çörək dəsmalını göyə qaldırır, sahibi gəlib öz dəsmalını alırdı.

      Bəzisi: “Mən nahara evə gedəcəyəm” – deyə dəsma-lının hamısını yerə sərdikləri dəstərxana boşaldır, dərhal məsciddən çıxıb, sevinə-sevinə evlərinə qaçırdı.

      Kimisi də öz çörəyindən bir əl boyda kəsib, axundun dəstərxanına atırdı.

      Axund bir az pendir-çörək yeyəndən və uşaqların verdiklərini bir nəfərlə evə göndərəndən sonra durub na-maza getdi. İndi uşaqları, həmişə axundun yanında oturan yaşlı oğlan – xəlifə idarə edirdi.

       Namazdan qayıdandan sonra molla dedi:

– Uşaqlar, mən bir quş yuxusu alıram, birinizdən səs çıxsa, atanızı yandıraram ha!

      Molla nazik əbasını başına çəkib uzandı. Uşaqlardan kimisi himcimlə danışır, kimi milçək tuturdu. Qasımağa Mə-həmməddən üç yaş böyük olsa da, qohumluq onları yaxın-laşdırmışdı.

      Onlar mollaxanadan birgə çıxanda, dərsdə Qasım-ağanın yanında oturan Novruza rast gəldilər. Bu qarayanız oğlan qəsəbənin aşağı tərəfinə doğru qaçırdı. Onun bir-biri-nə qarışmış qıvrım saçları ildə bir kərə yuyulan qoyunların yunu kimi elə bil daraq görməmişdi. Bir əlində dörd dənə şam var idi. O biri əlində bir çil toyuğu başıaşağı sallamışdı.

– Hara belə? – deyə Qasımağa soruşdu.

– Ocağa… Şeyx Dərviş ocağına.

– Sənin ocaqda nə işin var?

– Nəzirim var, onu aparıram.

– Sənin nə nəzirin ola bilər? Atan-anan harada qa-lıbdır ki, sən nəzir deyirsən?

      Uşaq özünü saxlaya bilməyib hönkürdü:

– Elə mən… onların barışması üçün nəzir eləmişəm.

– Necə, atanla anan savaşıblar? – Bu dəfə Məhəm-məd ona sual verdi.

      Uşaq ağlaya-ağlaya dedi:

– Savaşsalar yaxşıdır. İki aydır ki, atam anamı bo-şayıb, anam dayımgildə yaşayır, mən aralıqda qalmışam.

– Sən bunları Şeyx Dərviş ocağına aparanda nəzirin qəbul olacaq? Atan ilə anan barışacaq? – deyə yenə Məhəm-məd soruşdu.

– Bəs neyləyim? Deyirlər Şeyx Dərviş ocağı hamının arzusunu, mətləbini verir, bəlkə mənə də kömək elədi.

       Novruzun bədbəxt həyatı uşaqların ikisini də dü-şündürdü.

      “Kaş nəziri qəbul ola”, – Məhəmmədin üzünə xəfif bir kədər çökdü.

      Oğlunun elə pərt və qəmgin qayıtdığını görən Zəhra xanım, təlaşla soruşdu:

– Olmaya savaşıbsan?

– Yox, niyə savaşıram?

– Mollan döyüb?

– Yox.

– Bəs niyə pərtsən?

– Anacan, heç nə olmayıb.

      Novruzun dərdi bütün günü Məhəmmədi narahat et-di. “Böyük olsaydım, onları barışdırardım…” O gecə yatağı-na girəndə də Məhəmmədi düşündürən bu fikir oldu.

      …Oğlunun ürəyi sıxılmasın deyə, Zəhra xanım Nov-ruzun ata-anasını çağırıb, heç nəyin üstə ayrılan bu ər-arvadı barışdırdı.

6

– Ey camaat, malımızın və canımızın sahibi Nəsrulla xanın əmridir, hamı məscidə yığılsın!

      Bir saatın içində adamlar bu səsi eşidib məscidə top-laşdılar. Heç kəs bir şey bilmir, verilən bütün suallar cavab-sız qalırdı. Molla da uşaqları buraxıb məscidə gəldi. Adam-lar bir-birinə qısılıb oturmuşdular. Məscidin səqfində yuva bağlayan qaranquşlar həmişə açıq saxlanan kiçik pəncərədən girib-çıxırdı.

      Nəhayət, xan gəldi. Onun arxasınca nökər-nayiblər və kəndlərdən xanlığa gələn ərizəçilər gəldilər. Məsciddə-kilər ayağa qalxıb, xana təzim etdilər. Yuxarı başda, lap mən-bərin üzbəüzündə, qiymətli xalı döşənmiş hücrə xana məx-sus idi. Xan hücrəsinə keçib oturana kimi, camaat ayaq üstə durdu. Xanın özünün məscidə gəlişi hamını nigaran qoy-muşdu. Axı, xan adi bir iş üçün camaatın arasına çıxmazdı.

      Xanın mirzəsi gəlib mənbərin qabağında ayaq üstə dayandı. Hamının diqqəti ona cəlb olundu. Camaat nəfəsini çəkib danışmırdı. O böyüklükdə məsciddə milçək uçsaydı qanadının səsi eşidilərdi. Bu sükutu mirzənin cır səsi pozdu:

– Camaat, bilin və agah olun, Allah-taalanın qəzəbi insanları tutubdur. Təqdir ilə tədbir üz-üzə durub. Mahala çəyirtkə gəlib; hara ki düşür, bir o qədər çəkmir ki, hər şeyi yoxa çıxarır. Bu bəlaya bir çarə görülməsə, bir tədbir tökül-məsə, iki-üç gün çəkməz ki, çəyirtkə bizim qəsəbəyə gəlib ça-tar, yaşı, qurunu da yandırıb yaxar, hamını qara günə qo-yar…

      Adamlar təəcübblə bir-birinə baxdılar. Araya cansı-xıcı sükut çökdü. Nəhayət, mənbərin yanında oturan adam-lardan biri ayağa qalxdı, xandan icazə alıb danışmağa başla-dı:

– Mənim yaşım yüz olmasa da, yüzə yaxındır. Hələ mən uşaqdım ki, bu bəla bir dəfə də nazil oldu. Camaat mü-səllaya çıxdı, həm də quşa iki atlı göndərdilər. Atlıların ge-dib-gəlməsi üç gün çəkdi. Dördüncü gündə iki çanaq darının sayıyca quş gəlib çıxdı. O quş bu bəlanı rədd elədi.

      Bu sözləri deyən kişi hələ yerində oturmamışdı ki, xanın hücrəsindən mənbərə tərəf gələn adam hamının diq-qətini cəlb etdi. O, mənbərin yanında dayanaraq:

– Elə bu saat müsəllaya çıxmağı xan məsləhət görüb. Quşa isə xan özü adam göndərəcəkdir, – deyib yenə öz yeri-nə qayıtdı.

– Allah xana ömür versin! – camaat yer yerdən səs-ləndi.

      Elə o saat da müsəllaya çıxdılar.

      Xanın özü də qızıl nişan tikilmiş papağını çıxarıb, ayaqyalın gedirdi. Bu, hadisənin çox mühüm olduğunu bil-dirirdi. Başlarına saman səpə-səpə gedən adamlar: “Tövbə, tövbə, ya Allah! Tövbə, əstəğfurullah! – deyə səs-səsə verib oxuyur, dua edir, ağlayır, bu bəlanın kəndlərdən uzaq ol-masını Allahdan arzu edirdilər.

      Məktəb də bağlandı. Qəsəbədəki oğlan uşaqları da ki-şilərə qarışıb gedirdilər. Camaat qəsəbədən çıxandan sonra bir düzənlikdə dayandı. Saqqalına palçıq yaxan bir seyid: “Əyləşin, elə burada əyləşin!” – deyə camaata yerə oturmağı məsləhət gördü. Hamı arxacda yatan sürü kimi bir-birinə qısılıb oturdu.

      Məhəmmədlə Qasımağa da dizlərini yerə verib otur-dular. Qəsəbənin ən məşhur rövzəxanı rövzə oxudu. Həyat-ları təhlükə qarşısında qalan adamlar onsuz da ağlamağa bə-hanə gəzirdilər. Hamı ağladı: Məhəmmədlə Qasımağa da onlara qoşuldu. Məhəmməd düşünürdü: “Doğrudan da bu çəyirtkələri Allah göndərib? Əgər Allah göndərirsə, nə üçün göndərir? Bu qədər adamlar yazıq deyilmi?”

      Bu vaxt mollanın səsi eşidildi:

– Günahlarınızdan tövbə edin, tövbə qapısı açıqdır. Tövbə eləməyincə, bəla dəf olmaz. Heç olmazsa, hər adama bir günah tövbə etməsəniz, Allah-taalanın rəhmət qapısı üzümüzə açılmayacaq.

      Məhəmməd o saat Qasımağaya pıçıldadı:

– Sən hansı günahını tövbə edəcəksən?

– Mən molla əmiyə yalan danışmağı, bəs sən?

– Mən, mən? – deyə Məhəmməd kəkələdi. – Axı mən bir günah eləməmişəm ki, tövbə də edim. Qoy xan ilə oğlu günahlarından tövbə etsin ki, özgə zurnasını alıb, sahibini gözü yaşlı yola salmasınlar.

      Yenə də mollanın səsi eşidildi:

– Öz qəlbinizi təmizləyin, dünya malının məhəbbə-tini qəlbinizdən çıxarın! Sonra adama iki rükət hacət namazı qılın, öz günah əməllərinizi tövbə edin. Allah rəhm edəndir.

       Hamı iki rükət namaz qılmaq məqsədilə, bir az o tə-rəfdə insanların iztirabına əhəmiyyət vermədən başı aşağı axan Güney arxına tərəf qaçdı. Dəstəmaz alındı. Namaz baş-landı. Günahlar tövbə olundu. Axşamüstü camaat qəsəbəyə qayıtdı.

      Müsəllanın üçüncü günü idi ki, çəyirtkənin qabaq dəstələri qəsəbəyə hücum etdi. Əkin yerləri, zəmilər, yonca-lıqlar, bağlar çəyirtkə ilə örtüldü. Onlar uçanda bulud kimi yerə kölgə salır, sanki yüzlərlə at arpa yeyir, xırda-xırpdan qulaq tuturdu.

      Elə bu gün quş üçün yola çıxanlar da qayıdıb gəlmiş-dilər. Onlar tutu üç günlük yoldan gətirmişdilər. Deyirdilər ki, sabah səhər iki çanaq darının sayı qədər quş gələcək. Çə-yirtkənin yolu üstündə enli bir xəndək qazıb, oraya su bu-raxmışdılar. Bundan başqa, kiçik-kiçik arxlara da su buraxıb, qabağını boğmuşdular.

      Məhəmməd ha düşünür, bu işə bir məna verə bil-mirdi.

      Dayısı onu başa saldı:

– Quşlar tutu çox sevirlər, çəyirtkələr də tutu sevir, ona görə də bunlar düşməndir. Quşlar çəyirtkələri məhv et-məkdə bir-birinə macal verməyəcəklər…

      Səhər tezdən yenə də camaat qəsəbənin kənarına axı-şırdı. Yüzlərlə əli belli adam arxlara hücum çəkən çəyirtkə-lərin üstünü torpaqlayırdı. Buna baxmayaraq, çəyirtkə yenə keçib zəmilərə qonur, hər şeyin axırına çıxırdı. Çox adamın ağlamaqdan gözləri şişmişdi. Ona-buna dalbadal əmr verən, bəzilərini pis söyüşlə söyən xanın bağırmaqdan səsi tutul-muşdu. Camaat həm işləyir, həm də dönüb qiblə tərəfinə ba-xır, səbirsizliklə quş gözləyirdi. Vaxt keçdikcə camaatın səbri də tükənirdi. Xanın əlindən təkgözlü durbin düşmürdü. Onun nökərləri iki dənə qoyun saxlamışdı, quşu görən kimi qurban kəsəcəkdilər. Günorta da oldu, quş gəlib çıxmadı. “Allah özü fəryadımıza çatsın!.. Quş gəlməsə işlər lap yaman olacaq!” sözləri ağızlarda gəzirdi. Qasımağa yavaşdan pıçıl-dadı:

– Deyiblər, yəqin günahını tövbə etməyən adam qa-lıb ki, Allah-taala öz rəhmini əsirgəyib.

      Xanın və mollanın əmrilə camaat işdən əl çəkərək bir yerə toplaşdı. Özü camaatdan yüksəkdə dursun deyə, molla yenə də camaatı oturmağa dəvət etdi. Hamı çöməlmə otur-du.

      “Ey rəhm edənlərin rəhm edəni Allah. Bəndələrinə rəhm elə!” – deyən kiminsə səsi eşidildi.

“Amin, amin, ya Rəbbəl-aləmin!” Camaatdan qıyya qopdu. Onsuz da məhərrəm, səfər aylarında ağlamağa adət edən adamların göz yaşı dayanmırdı. Kişilərin çoxu yerdən torpağı götürüb başına sovururdu.

– Günah əməlindən tövbə etməyən adamı tanısam, vallah vurub başını yarardım, – deyə Qasımağa qəzəblə əlini havada oynatdı.

      Molla yenə də camaatı günahlarını tövbə etməyə ça-ğırdı. Axşam oldu. Hava qaraldıqca, çəyirtkələrin də xırıltısı azalırdı. Camaat böyük məyusluq içərisində evə qayıtdı. Bu gecə qəsəbə və qəsəbəyə yaxın kəndlərdə bütün söhbətlər yenə çəyirtkədən idi. Hamı namaz qılır, dua oxuyur bu bə-ladan qurtarmağı Allahdan istəyirdi.

      Günəşin çıxmasına xeyli qalmış adamlar yola düşdü-lər. Çəyirtkə qırmağa tez yetişsinlər deyə, Qasımağa da ge-cəni Məhəmmədgildə qalmışdı: “Bax, bizi lap obaşdan oya-darsan ha!” – deyə Fatı nənəyə tapşırıq vermişdi.

       İki dost xakəndazlarını götürüb küçəyə çıxanda hələ göz-gözü görmürdü. Ancaq yollar bütün gecəni yatmayıb Allaha yalvaran adamlarla dolu idi. Hamı tələsirdi. Günəş məşriq tərəfə toplaşan ağ buludları təzəcə qızardırdı ki, xan gəlib çıxdı. O, bütün həyatı boyu özünü bu iki gündəki qə-dər zəhmətə salmamışdı.

      Çəyirtkələrin bağlara yetişməsinə beş yüz qədəm an-caq qalırdı. Xanın ən böyük bağı və üzümlüyü – bağın sol tə-rəfində, ucu-bucağı görünməyən buğda zəmilərini atəş kimi yandırıb keçən bəlanın yolu üstündə idi. Bu vaxta kimi bü-tün çətinliklərdən asanlıqla çıxan xan indi var-qüvvəsini sərf etsə də, nəticə vermirdi. Hirsindən ayağını yerə döyür, yu-murtası tərs düşən toyuq kimi ora-bura vurnuxurdu.

      Hər tərəfdən ümidi kəsilən xan yenə də təkgözlü dur-binini gözünə tutub, qiblə tərəfə baxdı. Aydın havada kiçik bir qaranquş onun gözündə böyük quş dəstəsinə oxşadı. O, həyəcanla: “Budur, gəldi!..” – deyə durbini yanında durmuş mirzəyə verdi.

      Ömründə xanı təsdiq etməkdən başqa bir şey bilmə-yən mirzə dərhal: “Bəli, bəli, quş budu gəldi! Allah, sənə çox şükür!” – deyə sevincək çığırdı. Lakin bunun boş söz olduğu aşkar olan kimi xan durbini hirslə onun əlindən dartdı.

– Sənin gözün də mənimtək pərpər çalır!

      Bu dəfə xan durbini mirzəyə deyil, yanında duran mollaya uzatdı.

      Molla durbini alıb baxdı.

– Bəli, böyük bir qaraltı görünür. Bu, quşdan qeyri bir şey ola bilməz! – dedi.

      Elə bu vaxt xəbər yetişdi ki, çəyirtkənin qabaq dəstəsi bağlara tərəf hücuma keçib. Arxqazanlar nə qədər çalışsalar da, bir şey çıxmadı. Qış ruzusu talanmaq qorxusu altında qa-lan adamlar uşaq kimi ağlaşmağa başladılar.

      Neçə dəstəyə bölünmüş quşlar özünü yetirəndə xan qışqırdı:

– Gədə, qurbanları kəsin! Tez olun, tez!

       Quşlar dəstə-dəstə yetişir, ağac və kölgəliklərə qo-nurdu. Düşmənini görən çəyirtkələr canlarını qurtarmaq üçün o yan-bu yana uçmağa başlasalar da, gec idi. Quşların dincəlməsi on beş iyirmi dəqiqədən çox çəkmədi. (Adamlar basılmaq, məğlub olmaq ərəfəsində kömək alan qoşuna ox-şayırdılar).

      Yarım saatlıq vuruşdan sonra quşların birinci dəstəsi qayıtdı. Dimdikləri və döşləri qana bulaşmışdı. Quşlar dim-diklərini açıb, sinəgər adamlar kişi tövşüyür, suda çimir, yu-yunurdular. Arxlar azlıq etdi. Adamlar yeni arxlar qazıb su buraxdılar. Buna baxmayaraq, yenə özünü vaxtında suya çatdıra bilməyən quşlardan neçəsi zəhərlənib öldü.

      Quşlarla çəyirtkələrin vuruşu üç gün davam etdi.

      Məhəmməd ertəsi gün məktəbdən dükana gələndə, dayısı gülə-gülə onu qarşıladı:

– Hə, nə verərsən, sənə bir yaxşı xəbər deyim?

      Məhəmməd bir söz demədən gözlərini dayısının üzü-nə dikdi. Onun məsum baxışları sanki deyirdi: “Mən sənə nə verə bilərəm?..” Uşağın bu halı dayısını güldürdü.

– Qaç, anana müjdə apar. Atandan teleqraf almışam, gedib Xorasana, ağanı ziyarət edib bura gələcək.

      Məhəmmədə elə bil qanad verdilər. İldırım sürətilə qaçıb, özünü təngnəfəs evə çatdırdı:

– Ana, ay ana, müjdəmi ver, – deyə, elə həyət qapı-sından çığırdı.

– Nə olub, bala? Xeyirdimi?

– Xeyirdir, xeyirdir! Ağam bir-iki aya kimi gəlir.

      Fatı nənə Zəhra xanımdan qabaq əlini göyə qaldırdı:

– Sənə çox şükür, Allah!

      Zəhra xanım isə kimsənin eşidə bilməyəcəyi bir səslə:

– İnşallah, oğlum, inşallah! – deyə gözünün yaşını saxlaya bilmədi.

– Anacan, atam gəlir, sən gərək sevinəsən, amma ağlayırsan. – Məhəmməd anasının boynunu qucaqladı.

– O elə sevincdəndir, bala! – Fatı nənə bildirdi.

       Zəhra xanım başını buladı:

– Yox, elə deyil, bala. Atan gələcək, bir az qalandan sonra yenə də gedəcək. Bax, o lap çətin olacaq, – deyib təzə-dən ağladı.

– Yox, ana, bu dəfə qoymarıq gedə. Çox desə, de-yərik bizi də özünlə apar.

       …Atasının intizarında keçirdiyi günlər Məhəmmədin həyatında ən ağır ay oldu.

7

Məhəmməd bu bir ayda, demək olar ki, vaxtının ço-xunu dayısının qurbanlıq üçün aldığı toğlu ilə keçirdi. Toğ-lunu Məhəmmədin atası gələndə kəsəcək, ətini yoxsullara paylayacaqdılar. Toğlu da Məhəmmədə öyrəşmişdi. Uşaq hara gedirdisə, o da başını bulaya-bulaya dalınca düşürdü.

      Bu gün evdəkilər həmişəkindən tez oyanmışdılar. Məşhəd zəvvarları günortaya kimi qəsəbəyə varid olacaqdı-lar. Səhər yeməyindən sonra kənd camaatı atlara minib zəv-varların pişvazına çıxdılar. Qasımağa ata tək minmişdi. Mə-həmmədi isə dayısı tərkinə almışdı.

      Qasımağa iki il bundan əvvəl dərs oxumağa başlasa da, Məhəmməd gəlib onu ötmüşdü, hətta ata-anası da bunu Qasımağanın başına çırpanda o: “Nə olsun, mən də çox işlər bilirəm ki, onu Məhəmməd bacarmır” – deyə özünü sındır-mazdı.

       Piyada gedənlər gəlib bağların qurtaracağında köl-gədə dayandılar. Atlılar isə daha qabağa getdilər. Yarım saat keçməmişdi ki, atlılardan biri çığırdı:

– Gəlirlər!..

      Məhəmməd əllərini dayısının belindən çəkmədən əyilib qabağa baxdı. Tozlu yolla bir dəstə atlı gəlirdi. Oğla-nın ürəyi birdən şiddətlə döyünməyə başladı. Axı, atası ge-dəndə o, üç yaşında idi. İndi isə doqquz yaşına girmişdi. Atasının axırıncı dəfə göndərdiyi şəkil onun xatirində həkk olub qalmışdı. Bəli, şəkildə iki əllərini dizləri üstə qoyub oturmuş bığlı kişi onun atası idi. Atanın gözləri, elə bil oğlu-nu axtarırdı.

      Çavuşun səsi eşidildi:

– Bəbər həbib xuda, xətm əmbiya salavat!⁹

       Hamı ucadan onun sözlərini təkrar etdi. Ziyarətdən gələnlər başqalarından seçilmək üçün papaqlarının bir tərə-finə barmaq enində ağ parça tikmişdi. Məhəmməd atasını dərhal tanıdı: “Mənim atam o qırmızı ata minən qarasaqqal kişidir” deyib irəli can atdı. Ata da oğlunu tanıdı. Qüvvətli qolları ilə onu dayısının tərkindən alıb, bağrına basdı. Heç kəs eşitməsin deyə yavaşcadan dedi:

– Maşallah, böyük oğlan olmusan!…

       Məhəmmədin atası öz qapılarında atdan düşdü. Elə orada da qoyun kəsildi. Hər gün dalınca dolanan qoyuna ya-zığı gəlsə də, Məhəmməd hayıfsılanmadı.

      Fatı nənə həyətin içəri üzündə dayanmışdı. Əlində bir xakəndaz od vardı. Hacı Əbdülhəmidin ayağı həyətə də-yən kimi, Fatı nənə o biri əlində saxladığı üzərrikləri odun üstünə töküb salavat çevirdi və burnunun altında öz-özünə nəsə mızıldadı.

      Üzərliyin xoş qoxusu həyətə doldu. Məhəmmədin atası qarının kefini soruşdu. Sonra başını qadınlar toplaşan otağa uzadaraq çadra ilə oturan qohumlarına:

– Allah sizə də qismət eləsin! – deyib qonaqların ya-nına keçdi.

      Uzun müddət ayrılıqdan sonra anası ilə atasının gö-rüşündən Məhəmmədin gözləri doldu. Özünü ağlamaqdan zorla saxladı.

      Ertəsi gün səhər Məhəmmədin atası xana gətirdiyi sovqatları bir boxçaya büküb oğlunun qoltuğuna verdi. Xan-lıq qapısına çatanda Məhəmməd atasının məqsədini anladı. Yerində mıxlanan kimi oldu. Ata dönüb baxdı:

– Niyə durdun, oğlum?

– Hara təşrif aparırsan, ata? – deyə oğlan gözlərini atasının üzünə zillədi.

– Xanın bazdidinə.¹⁰

– O pis adamdır, ata, oraya getmə!

– Nə üçün pis adamdır, oğlum?

       Məhəmməd xanın evindəki əhvalatı yerli-yerində atasına danışdı.

– Onun gözünün qabağında nökər məni yerə çırp-dı, göndərdiyin zurnanı cibimdən çıxarıb xanın oğluna ver-di. Mən nə qədər ağladım – baxmadılar.

      Atanın bütün bədəni lərzəyə gəldi. O, bir anlığa fikrə getdi. Görüşə getməsə, ata-baba adətincə, ona sovqat aparıb verməsə, xanın qəzəbi tutardı. Hafizin: “On dustan mürüv-vət, ba düşmənan mudara”¹¹ şeiri yadına düşdü.

– Eybi yoxdur, oğlum, xan adamı döyər də, söyər də, sevər də. – O xanın həyətinə girmək istəyəndə Məhəmməd keçib onun qabağında dayandı:

– Qoy o məni heç sevməsin. Getmə, ata! Mən onu görmək istəmirəm.

      Uşağın belə təkidindən sonra ata yenə ayaq saxladı. Öz-özünə dedi: “Çörəyim ondan gəlmir, çırağım ondan yan-mır: qoy cəhənnəm olsun, xan da, onun xanlığı da!” – deyib, oğlunun biləyindən tutub geri döndü.

      Həmin gün o, mollaların, seyidlərin və qəsəbədən ge-dəndən bəri adamı ölənlərin evinə (başsağlığı verməyə) get-məli idi. Lakin heç yerə getmədi. Axşam Məhəmmədin da-yısı onlara gələndə Zəhra xanım dəhlizdə əhvalatı ona da-nışdı. Dayısı bu işdən narazı qaldı:

– Əlbəttə, yaxşı iş görməyib, – dedi. – Mən onu razı edərəm ki, sabah getsin. Gətirdiyi sovqatı da aparsın. Yoxsa xan bizi dolaşdırar. Rəhmətlik dadaşım həmişə deyərdi ki, kimin səndən bir çuval samanı artıq oldu, onunla hesablaş-malısan.

      Məhəmmədin dayısı bu barədə Hacı Əbdülhəmidin özü ilə söhbət edəndə o, qəti dedi:

– Onları yavaş-yavaş adam olmağa alışdırmaq la-zımdır. Mən onun görüşünə getməsəm, o qanar ki, pis iş gö-rüb. Bir də belə iş eləməz.

– Amma əvəzində sənə də ağır oturar ha!..

– Ağır oturanda, yəni nə olar? Mülkədar deyiləm, mülkümdən qorxam, vur-tut bir həyətim var, satıb gedərəm Təbrizə.

– Sən nə danışırsan, Hacı dadaş? – Dayı çiyinlərini təəccüblə çəkdi.

      Hacı təmkinini pozmadı:

– Söz odur ki, dedim: mən xanın görüşünə getmə-yəcəyəm! Qoy nə bacarır eləsin. Dərziyə dedilər köç, iynəsini yaxasına sancıb yola düşdü. Mənim üçün Təbriz, Petrovsk, İstambul – hamısı birdir. İşləyən adam hər yerdə keçinəcək.

– Bəlkə sən mənim yerimə olaydın, onda neylərdin?! Köpək oğlu keçən il məni də döydürdü.

– Sən zəmi ilə bağın üçün əsirsən. Mən nə üçün əsə-cəyəm?

      Zəhra xanım da içəri girib sözə qarışdı. O da qarda-şının tərəfində idi. Ancaq Hacı Əbdülhəmid elə adam deyil-di ki, əgər Məhəmmədə verdiyi sözün ziddinə getsə, özünü oğlunun gözündə hörmətdən salar: “Oğul həmişə atadan ib-rət alar. Mən xanın yanına getməyəcəyəm!”

      …Günlər qısalır, təbiətdə bir hüzn və kədər duyu-lurdu. Yarpaqlar saralır, zanbaq kimi yaşıl dağlar bozarmağa başlayırdı.

      Bu axşam Məhəmmədgili dayısı şəbnişinliyə¹² çağır-mışdı. Axşam azanından yarım saat keçmiş yola düşəndə, ata dedi:

– Məhəmməd, fanusu¹³ götür. Fatı xala, sən də qapını bağla, yat. Biz gələndə qapını döyərik.

      Onlar getdilər. Fatı nənə bir qədər ev işləri ilə məşğul olandan sonra yerini salıb uzandı. Gözünə yuxu getmədi. Çox uzaqlarda qalsa da, keçmiş xatirələr hər yerdə qapının üstünə hücum çəkirdi. Uşaqlığı, evlərində keçirdiyi şad gün-ləri, ata-anasının surətləri, öz gəncliyi, nişanlanması, toyu, ər evi, qayınata-qayınanası… sonra vəba xəstəliyinin yaratdığı qırğın, o qədər adamdan bircə özü ilə qayınanasının sağ qal-ması, evdən-eşikdən əl götürüb, çöllü-biyabana qaçmaları, nəhayət, qayınanasının yolda suya düşüb boğulması, Hacı Əbdülhəmidin atasının ona təsadüf etməsi… o vaxtdan tərki –dünya kimi hər şeyi unutmağa çalışması, bütün ömrünü bu ailədə keçirərək onlara bağlanması bir-bir gəlib gözlərinin qabağından keçdi.

      Bu minvalla axşamdan xeyli keçdi. Qarının gözlə-rindən, elə bil yuxunu qovmuşdular. Birdən dəhlizdən hə-nirti eşidildi. O, çırağı yandırmaq üçün hər zaman yastığının altına qoyduğu kibrit qutusunu götürüb çəkdi. Qarşısında durmuş üzübağlı iki kişini görüb çağırdı:

– Siz kimsiniz?

       Onun ağzını dəsmalla bağladılar. Adamlardan biri əlindəki bıçaqla onu hədələyib hərəkət etməməsini tapşırdı. Biri isə çırağı yandırıb, o biri otağa keçdi. Yarım saatadək on-dan xəbər çıxmadı. Qarının nəfəsi daralsa da, gözlərini o biri otağın qapısından çəkə bilmirdi. Yanında duran kişi yorğanı onun başına atdı. Haçandan-haçana kişi qayıdıb gəldi və yoldaşına dedi:

– Mən getdim, sən də bir azdan gəl.

      Fatı nənə onu otaqdan necə çıxdığını hiss etmədi. Xeyli gözlədi. Səs-səda yox idi. Oturduğu yerdə qurcalandı. Dinən-danışan olmadı. Birdən yorğanı başından atdı. Otaq-da heç kəs yox idi. Çıraq astanada işıldayırdı. Sandıqxana-dakı sandıqların üçünü də açmışdılar. İçindəkiləri töküb da-ğıtsalar da, Zəhra xanımın paltarlarından başqa heç nəyə, hətta qızıllarına da dəyməmişdilər.

      Məlum olurdu ki, onlar oğurluq məqsədilə gəlmə-mişdilər. Fatı nənə üçün bu iş dumanlı olsa da, Hacı üçün hər şey açıq-aydın idi. Gələnlər demək istəmişdilər ki, özün-dən güclülərlə hesablaşmayanın arvadının tumanını aparar-lar.

8

      Xanın mirzəsinin oğlu Məcidlə Məhəmməd həmişə dalaşardı. Səbəbkar da məktəbdar molla idi. Mirzənin oğlu Məhəmməddən iki il qabaq dərsə başlamışdı. Lakin Mə-həmməd gəlib onu da keçmişdi. Molla bunu hər gün Məci-din üzünə vurur, başına çırpırdı. Buna görə də onun Mə-həmmədi görməyə gözü yox idi. Məcid neçə kərə müxtəlif bəhanə tapıb, savaşmaq istəsə də, Məhəmməd ona baş qoş-mamışdı. Məhəmmədgilin evindən oğurluq haqqında gedən söhbəti Məcid də eşitmişdi. Onun fikrincə həmişə başına qa-xınc olan bu oğlandan intiqam almaq vaxtı gəlib çatmışdı. İndi o, anasının paltarlarının yad əllərdə olduğunu Məhəm-mədin başına qaxa bilərdi. Adəti üzrə, uşaqlardan əvvəl dər-sə gəlib, hamıdan axırda dərsdən çıxan Məhəmməd yenə də uşaqların getməsini gözlədi. Məktəbdən çıxanda Məcidin bir az aralıda durub onu gözlədiyini gördü. Məhəmməd onun fikrini başa düşdüyü üçün yolunu dəyişdi. Məcid də onun dalınca addımladı. Bir tin keçməmişdilər ki, özünü Məhəm-mədə çatdırdı:

– Necəsən? – deyə istehza ilə gülümsədi. – Adamın dədəsini yandırıb, anasının tumanını belə apararlar ha!

       Məcidin sözü ağzında qaldı. Məhəmməd heybəsini qaldırıb, hirslə nə vaxt Məcidin başına vurduğunu özü də bilmədi. Oğlanın başı gicəldi, kitabları qoltuğundan yerə sə-pələndi. Məhəmməd vəziyyəti belə görüb götürüldü. Təng-nəfəs evə çatanda atası qollarını çirməyib həyətdə dəstəmaz alırdı.

– Nə olubdur? – O, Məhəmmədi pörtmüş görüb təəccüblə soruşdu.

      Məhəmməd atasına cavab vermək əvəzinə divara söykənib başını qolları üstünə qoydu və hönkürtü ilə ağla-mağa başaldı.

      Dəstəmazını yarımçıq qoyan ata oğlunun yanına gə-lib:

– Nə olub, axund vurub? – deyə nəvazişlə oğlunun başını sığalladı.

– Xeyr.

– Savaşıbsan?

– Bəli.

– Kiminlə?

– Mirzə Qəhrəmanın oğlu ilə.

– O, səni döydü?

– Yox, mən onu döydüm. Amma… – O, içini çəkərək sözünün dalını deyə bilmədi.

– Əcəb oğlansan!.. Özün döyüb, özün də ağlayırsan?

– Axı o mənə başqa söz dedi.

– Nə dedi?

      Məhəmməd yenə sözünü axıradək deyə bilmədi.

       Səsə Zəhra xanım da otaqdan çıxıb Məhəmmədin ya-nına gəldi. Ata təkrar elədi:

– Axı nə dedi? – Bu dəfə təkidlə, qətiyyətlə soruşdu. – Danışsana!

– Mənə dedi ki, adamın atasını yandırıb, anasının tumanını belə apararlar!..

      Zəhra xanım başını aşağı dikib susdu. Hacının hir-sindən əlləri əsməyə başladı. Bu ağır sükutu yenə özü poz-du:

– Bu bəlkə də xeyirliyədir, – dedi. Sonra üzünü ar-vadına tutub sözünə davam etdi. – Bu saat gedib yır-yığışa başla, amma səssiz, heç kəs bilməsin! Bunlar o qədər alçaq-dırlar ki, qabağımıza adam göndərib, yolda soydura da bi-lərlər.

       Zəhra xanım gözünün yaşını axıda-axıda otağa qa-yıtdı.

       Hacı Əbdülhəmid özü dəstəmaz almadan həyətdən çıxdı: “Deməli, həm malımızı oğurlayacaqlar, həm də başı-mıza qaxınc edəcəklər. Bundan sonra kimə nə deyəsən? De-yəcək ki, sən kişi olsaydın, arvadının namusunu saxlardın. Beş arşın cilvarı bizə namus olubmuş, onu da ki, xan oğurlat-dı!” Hacı deyinə-deyinə bazara yetişdi…

      Nə Zəhra xanımın yalvarışları, nə onun qardaşının, nə də başqa qohumların nəsihətləri Hacı Əbdülhəmidə əsər eləmədi. Xamnəlilər, xan və xanın adamları Əbdülhəmid ailəsi Təbrizə yetişəndən sonra xəbər tutdular. Bu səfərdən Məhəmməd həm kədərlənir, həm də sevinirdi. Öz evlərin-dən, gəzdiyi, böyüdüyü qəsəbədən, tanış küçələrdən, bağ-lardan, qohumlardan, dostlardan, xüsusilə Qasımağa ilə Novruzdan ayrılmaq onu sıxsa da, Təbriz kimi gözəl, böyük bir şəhəri görmək, axund əmi kimilərə dərs verən üləmala-rın yanında oxuyacağını düşünəndə yerə-göyə sığmırdı.

      Onlar Xiyaban məhəlləsinə, atasının dostugilə düş-dülər. O da Məhəmmədin atası kimi hacı kişi idi. Yeganə oğ-lu Məhəmmədəli sarışın, arıq bir oğlandı. Yaşda Məhəm-məddən böyük olsa da, boyca Məhəmmədlə bir idi. Onların dostluğu elə birinci gündən tutdu. İkisi də məşhur məktəb-dar Ədibinin yanında oxumağa başladı.

       Bir həftədən sonra Məhəmmədin atası Xiyaban mə-həlləsində bir ev satın alıb oraya köçdü. Uşaqlar dərsdən azad olan kimi birlikdə bazara gələr, hər kəs öz atasının al-ver elədiyi hücrəyə gedər, vaxtlarını atalarının dəftərlərini yazmaqla keçirərdilər. Məhəmmədəlinin atası badam taciri idi. Hacı Əbdülhəmid isə Rusiya ilə ticarət edirdi. O, İran mallarını Mahaçqalada olan qardaşına göndərir, o da həmin malları satıb, müqabilində Təbrizə rus malı yollayırdı…

      Məhəmməd bir axşam sevinə-sevinə evlərinə qayıtdı.

– Ana, muştuluğumu ver, Hüseyn dadaşımdan ka-ğız gəlib.

– Nə yazıb, bala?

– Yazıb ki, mənim əvəzimdən ananın əllərini öpüb, Fatı nənəyə salam yetir.

– Hanı? Oxu görüm, – deyə, ana gözlərini Məhəm-mədə dikdi. Məhəmməd cibindən bükülü zərfi çıxarıb oxu-mağa başladı. Məktub qurtaran kimi ana dedi: – Bəs deyir-din ki, yazıb ananın əlini öp, Fatı nənəyə salam yetir, hanı?

– Bəs görmədin yazmışdı: “Dəsti-madəri-mehriba-nəmra mibusəm, be Fatı nənə salam bərəsanid.”

      Zəhra xanımdan əvvəl Fatı nənə dilləndi:

– Sən Hüseynə yaz ki, anan deyir kağız yazanda qoy öz dilimizdə – ana dilində yazsın, bizim başa düşdüyümüz dildə…

– Deyirlər bizim dildə kağız yazmaq olmur.

– Bıy, onu kim deyir? Niyə, kağız cırılıb paketdən qaçır? Mən Hüseynin öz əli yazılan sözləri eşitmək istəyi-rəm.

– Baş üstə, yazaram. Yəqin ki, dadaş da sənin buyu-ruğundan çıxmaz, – deyə Məhəmməd ananı arxayın elədi.

      Günlər ötür, hər ötən gün Məhəmmədin həyatında dərin iz buraxırdı. Məhəmməd ilə Məhəmmədəli bir mək-təbdə oxuyurdular. Məhəmməd təzə gələndə Məhəmmədəli Badamçı¹⁴ ondan çox qabaqda idi. Lakin bir il sonra eşitdik-lərini və gördüklərini yerli-yerində yadda saxlayan, nadir hafizəyə malik olan Məhəmməd ona çatmış, öz qabiliyyət və istedadını biruzə vermişdi. Uşaqlar on beş-on altı yaşlarına gəlib çatmışdılar. Onlar görüb eşitdikləri ilə kifayətlənmir, tədqiqata başlayır, axtarışlar aparırdılar. Bir gün Badamçı gəlib onu hücrədən çağırdı:

– Qəribə bir kitab ələ keçirmişəm, gedək oxuyaq.

– Nə kitabıdır?

– Kitab deyil, əlyazmasıdır. Bizim qohumlardan biri Tehranda üzünü çıxartdırıb gətirib. Bu axşam dadaşımgil şəbnişinlikdə oxuyurdular. Çox qəribə kitabdır:

– O, nə kitabıdır, kimindir?

– Mirzə Fətəli Axundzadənin təmsilləridir.

– Mən onun əsərləri barədə eşitmişəm, – deyə Mə-həmməd fikrə getdi. – Bizim mirzə deyir ki, bu əsərlər nə-dənsə müctəhid ağanın xoşuna gəlməyib. Gərək özümüz oxuyaq.

…Mirzə Fətəlinin əsərləri Məhəmmədin çox xoşuna gəldi. Neçə gün əvvəl anasına: “Deyirlər, Azərbaycan dilin-də kağız yazmaq olmur” deməsinə peşman oldu. “Belə gözəl dildə hər şey yazmaq olar!.. Belə yazıçının yəqin ki, başqa əsərləri də var. Kaş, adamın Tiflisə yolu düşə, onun başqa əsərləri ilə də tanış ola”.

– Görürsən, sənin iradət yetirdiyin mollalarda da az yoxdur…

      Onlar dindarlıq məsələsində bir-birilərindən çox fərqlənirdilər. Məhəmməd mömin, əmin, namazını keçirmə-yən, orucunu vaxtında tutan, bir sözlə, əsil müsəlman idi. Badamçı isə onun kimi deyildi: doğrudur, dini, imanı dan-mır; onun ziddinə getmirdisə də, namaza, oruca bir o qədər inanan deyildi. O, hətta bir kərə atasının (hərdənbir) içdiyi şərabdan da yarım stəkan içmişdi.

      …Bir gün Məhəmməd sevinə-sevinə Badamçının yanına gələrək dedi:

– Ağam (atam) məni İstambula göndərir.

– İstambula? Doğrudan? Bəh, bəh, kef çəkəcəksən ha! Ancaq səndən bir xahişim olacaq. Tiflisdən keçəndə o təmsil-ləri yazan adamın qalan əsərlərini də əldə edib bura gətirər-sən.

– Təəssüf olsun ki, Tiflis yolu ilə getməyəcəyik. İn-şallah qayıdanda o yoldan qayıdarıq. Biz gedəndə malları müşayiət edəcəyik.

– Nə mal aparırsınız?

– Xalı-xalça, xına, saqqız. Bizim Hacıağa istəyirdi bir az da Təbriz qanovuzu göndərsin. Dedilər ora Avropadan, Amerikadan o qədər ipək töküblər ki, qanovuzun üzünə ba-xan yoxdur.

– Malları nə ilə aparacaqsınız?

– Dəvə ilə.

– Doğrudan?

– Bəs yalandan?

– Deməli, buradan İstambula kimi dəvəyə minə-cəksən? Bu ki, lap əzabdır.

      Məhəmməd güldü:

– Dəvəyə niyə, adama bir yaxşı at alacağıq!

– Dadaşım deyir, İstambul burda nə gəzir! Ora atla getməkmi olar?

– İstambulun özünə kimi atla getməyəcəyik ki… Cə-mi səkkiz-doqquz gün yolumuz var. Ərzurumda at bahadır. Orada atları satıb, Trabzona kimi arabayla, ordan oyana da gəmiylə gedəcəyik. Deyirlər elə gəmi var ki, adamı üç günə İstambula yetirir.

– Kaş, bu səfərdə mən də səninlə yol yoldaşı olay-dım!

– Nə yaxşı olardı! Deyirlər İstambulda böyük bir ki-tabxana var. Nə oradakı kitabları oxuyardıq!..

– Heyf!

– Heç bilmirəm bu xəbəri anama necə verəcəyəm.

– Niyə, bu pis xəbər deyil…

– Doğrudur, ancaq sən bilirsən ki, mənim anam bu-rada qəribdir, heç kəslə get-gəli yoxdur; iki aydan çoxdur ki, xəstə yatır. Mənim belə uzaq səfərə çıxmağım ona pis təsir bağışlaya bilər. Allah eləməmiş, onun başına bir bəla gəlsə, təqsirkar mən olaram. Atam çox pis vaxtda məni İstambula göndərir.

– İndi ki, belədir, getmə.

– Getməsəm də olmaz… Bu zəhirmar malları burada kim alar?

       O, başını aşağı salıb fikrə getdi. Anası ilə görüşüb ayrılacağı ağır dəqiqələr yadına düşdü, gözləri yol çəkdi…

9

       Günəş hələ qızıl cıqqasını yer kürəsinin başına qoy-mamışdı ki, Məhəmmədlə Hacı Əbdülhəmid Təbrizin İs-tambul qapısından eşikdə dayanıb kimi isə gözləyirdi. Hacı Rəşt tütünündən eşdiyi cığarasını uzun Şiraz müştüyünə ta-xaraq sümürürdü. Məhəmməd sağ əli ilə boz atın cilovun-dan yapışıb, atasının verdiyi nəsihətlərə qulaq asır, sol əli ilə çiynindən asdığı həmayil-Quranın meşindən tikilmiş qabını sığallayırdı. O, daha anasından xatircəm idi. Atası onun öz yanında demişdi ki, mən Məhəmmədi bu cığırla yola sala-ram, inşallah sən yaxşı olan kimi, biz də Rusiyyətə – Tey-murxanşuraya gedərik. Bu xəbər uzun müddət oğlu Hüseyni görməyi arzu edən ananı sevindirmişdi…

      O qədər çəkmədi ki, Məhəmmədin səfər yoldaşları da gəlib çıxdılar. Onlar da Məhəmməd kimi çiyinlərindən hə-mayil-Quran asmışdılar. Birisi şalvarının balağını corabına keçirmişdi. İkisi şalvarını dizə kimi çirmələmişdi. Cilovu sağ əli ilə tutub, özlərini yəhərin üstünə yıxmalarından görü-nürdü ki, minici deyildilər. Onlar da atların tərkinə içi xalça ilə dolu xurcun bağlamışdılar. Səfərə çıxanların hamısından kiçiyi – on yeddi yaşlı Məhəmməd idi. O, bığ yeri təzəcə tər-ləmiş, arıq, ucaboy bir gənc olmuşdu. Gözünə taxdığı eynək uzunsov sifətini bir az dəyirmi göstərirdi. O vaxt İran tücca-rına məxsus qara mahuddan papaq qoymuş, uzun ətəkli ən-təri geyinmişdi.

      Səfər də, Əli ağa da onun kimi cavan idi. Qalan yol-daşlarının yaşı qırxdan keçmişdi.

      Dəvəçilər gecəyarı yola düşüb getmişdilər. Bu gün birinci mənzil Sufiyan kəndi idi. Otuz kilometrlik yolu mü-safirlər altı saata qət etmişdilər. Yaman xamlamışdılar: atdan düşəndə ayaqlarını güclə ata bilirdilər.

      Dəvəçilər kəndin kənarında düşüb, yükləri üç yerdə barxana vurmuşdular. Sarbanın atını cidarlayıb, başına bir torba keçirmişdilər. Dəvəçilərdən biri onu tumarlayırdı. Kar-vanbaşı özü barxanaların birinin kölgəsində yatmışdı.

      Müsafirlər yol üstündəki karvansaraya düşdülər. Pa-yız fəsli olsa da, havalar hələ isti idi. Atlarını karvansara hə-yətindəki axurlara bağlayıb, yemlədikdən sonra hər kəs öz xurcununu götürüb, dalanın üstündəki balaxanaya çıxdı. Məhəmmədin ayaqları xamladığı üçün kələ-kötür, palçıq pil-lələrdən çox çətinliklə çıxa bildi. Həyatında birinci gecə idi ki, Məhəmməd ata-anasından kənarda yaşayır, bu ona çox ağır gəlirdi.

      Günəşin batmasına az qalırdı. Müsafirlər hər şeydən əvvəl dəstəmaz almağa tələsirdilər. Onlar səki kimi yerə dö-şənmiş həsirlərin üstündə düzülüb namaza başladılar. Mə-həmmədin namazı çox uzun çəkdi. O birilər günortadan sonra (əsr) namazını qurtaranda, Məhəmməd bu namaza təzə başlayırdı ki, Əli dedi:

– Səfərdə olanda namazı qısa qılarlar ha!..

      Namazdan sonra onlar həyətə düşdülər. Hərə öz atı-nı qaşovlayıb tumarladı, sonra suvarmağa apardı.

      Müsafirlər karvansara sahibinin evində bişib gələn şorbanı yeməyə oturdular.

      Süfrə təzəcə yığılmışdı ki, müsafirlərdən ən yaşlısı – Mir Hadı ağa üzünü Məhəmmədlə Əliyə tutaraq:

– Hər şeyin kiçiyi olsan da, yoldaşın kiçiyi olma-yasan, – dedi. –Gedin atların qabağını bir daha möhkəm dol-durun, gəlin. O vaxta kimi dalandar da yerləri salar. Tez yat-maq lazımdır. İnşallah, obaşdan dəvə buradan ötüb keçən-dən sonra yola çıxmaq lazımdır.

      Uşaqlar atları yemləyib qayıdanda Məhəmmədin ayağı büdrədi, üç-dörd pilləkən aşağı yıxıldı. Əli onu tez yerdən qaldırdı:

– Bir yerin əzilmədi ki?

– Yox, narahat olma, düşdüyüm yer karvansara sa-hibinin bizə verəcəyi döşəkçə qədər yumşaqdı, – deyə Mə-həmməd gülə-gülə cavab verdi.

      Əli başını buladı:

– Dilənçilik belə alverdən yaxşıdır!

– Nə etmək olar? Allah hərənin ruzisini bir yerdən yetirir, naşükür olmayaq…

10

      Onlar Xoy şəhərindən çıxandan sonra Seydava kən-dinə kimi, demək olar, məhrə divarlarla əhatə olunan, şə-hərdən daha çox kəndə oxşayan, əyri-üyrü küçələrlə keçib getdilər. Qapıların qabağına peyin tökərək basmalıq salmış-dılar. Bəzi açıq qapılardan onlara itlər hücum edirdi. Küçədə oynayan uşaqlar arx kənarında gizlənib, onlara çınqıl atırdı-lar.

      Məhəmmədgil Seydavadan çıxandan bir saat sonra Qurdik dərəsinə endilər. Otuz kilometr uzunluqda olan bu dərənin lap ortasındakı çayxana heç vaxt adamsız olmazdı. Müsafirlər atlarını tövlədə bağlayaraq, qabağını doldurduq-dan sonra əl-üzlərini yumaq üçün çayxanadan çox da uzaq-da olmayan Qoşabulağa getdilər.

      Təbiətin qəribə-qəribə işləri var. Bir-birindən çox da aralı olmayan, büllurtək parlayan bu suların biri adi, digəri tumturş idi. Adi bulaqda əllərini yuyanda Məhəmməd Əliyə dedi:

– Xoyda karvansaraçı danışırdı ki, o turş sudan çox için, başdan-ayağa dava-dərmandır.

– Onu mən də eşitmişəm, – Mir Hadı ağa hamıdan qabaq dilləndi.

       Hamı qırmızı çınqıllıqdan çıxaraq dərənin təkinə tə-rəf axan bulağın başına gəldi. Mir Hadı ilə o biri yoldaşları qoşa ovuclarını doldurub içəndən sonra Məhəmməd dedi:

– Mir Hadı əmi, özgə vaxt deyərsiz ki, su kiçiyindir, süfrə böyüyün… amma burada hamıdan qabaq özünüz su içirsiniz.

      Əli gülümsəyib dedi:

– O, süfrə başındakı suyu deyib.

       Müsafirlərin hamısı güldü. Əli ilə Məhəmməd üzü üstə uzanıb, doyunca su içdilər. Onlar çayxanaya dönəndə Mir Hadı ağa dedi:

– Hələ bu nədir ki, içərisindən keçib-gedəcəyimiz Qaraeyni mahalında Tığnıt deyilən bir kənd var. Orada da bir-birindən iki-üç addım aralı iki cür su çıxır; birinə qay-narlıqdan, digərinə soyuqluqdan əl vurmaq olmur. Bir ho-vuz qayırıblar ki, hər iki sudan oraya axır. Camaat orada çi-mir. Deyirlər o sular bütün dərdlərin şəfasıdır.

      Onlar gəlib çayxananın səkisində oturdular. – Çayçı çay gətirəndə Mir Hadı ağa ondan soruşdu:

– Səkmənabad mahalına çoxmu qalıb?

– Bir saat gedəndən sonra dərə qurtarır. Dərədən çıxan kimi Səkmənabad mahalı bir şəkil kimi qarşınızda açı-lacaq, – deyə çayçı sağ əli ilə böyük bir dairə cızıb izahat ver-di.

– Bu gün Qara-eyniyə çata bilərikmi?

– Güman etmirəm. Bu səhər keçən dəvələr sizinki idimi?

– Dəvələr yox, yükləri bizim idi. – Məhəmməd ca-vab verdi.

      Çayçı başı ilə onu təsdiqləyib, əlavə etdi:

– Düzdür, dəvələr Paşa bəyindir. Onlar bəyin yur-duna düşəcəklər, siz də atları birbaş ora sürün. – Paşa bəyin çadırlarına. Ora sizin üçün karvansaradan daha rahat olar. Süfrəsi açıq adamdır. Həm malınızın yanında qalar, (o, Mə-həmmədlə Əliyə işarə edərək) həm də bu cavan oğlanlar onun gözəl Dürdanəsini görüb bilərlər ki, Həqq-taala dün-yada necə canlar, necə mərifətli insanlar yaradıb!..

      İkinci, üçüncü stəkandan sonra müsafirlər qalxıb getməyə hazırlaşanda, Mir Hadı ağa çayçıdan soruşdu:

– Paşa bəyin obası harada düşüb?

– Zoraba kəndindən yarım ağac (dörd kilometr) ke-çib, sərçeşmə adlanan Ağçayın kənarı ilə sol tərəfə gedəndən sonra sıra ilə uzanan Ələnd dağlarının ətəyində, ağcaqayın-lıqda düşün. Çadırlar uzaqdan görünəcək.

      Çayçının izahından razı qalan Mir Hadı bir sual da verdi:

– Mən heç soruşmadım ki, Paşa bəy kürddürmü?

– Xeyr, bizlərdəndir. Deyirlər, nəsli İravan tərəfdən gəlmədir. Maku sərdarından yaylaq və qışlaq alıb, on ildən çoxdur ki, burada yaşayır. Bu tərəflərdə böyük hörməti var…

      Atlar yavaş-yavaş yoxuşu dırmanırdı. Əli ilə Məhəm-məd qabaqda yanaşı gedirdi.

      Məhəmməd soruşdu:

– Sən heç elatlara qonaq olub, çadırda yatmısan?

– Yox, sən necə?

– Mən heç çadır görməmişdim. Keçən il aşura günü Sərbazxanada gördüm, elə bil məscid günbəzi idi.

       Onlar çadırlara çatanda günün batmasına iki saatdan da çox qalırdı. Paşa bəy evdə yox idi: şikara getmişdi. Arvadı Bahar xanımla qızı Dürdanə açıqlığa çıxmaqla müsafirlərə xoşgəldin etdilər.

      Çoxlu dirəkləri olan qara çadırlar Məhəmmədlə Əliyə qəribə görünürdü. Uşaqlar daha çox onlara hücüm çəkmək istəyən itlərdən özlərini qoruyurdular. Çadırlara yaxınla-şanda bir kişi ilə iki qadın dəyənəklə itləri vurub qovdular.

       Paşa bəyin qırx yaşlı, ancaq otuz yaşında görünən ar-vadı Bahar xanımla, gözəlliyi və mərifəti ilə el içində ad çı-xarmış on beş-on altı yaşlı qızı Dürdanə qonaqları gülərüzlə qarşıladı. Ananın əynində abı, qızın əynində kənarlarına enli zəncirə tutulmuş məxmər küləcə vardı. Başlarına ipək kəla-ğayı bağlasalar da, üzləri açıqdı. Rus çitindən geydikləri pal-tarın çin-çin ətəyi az qala ayaqlarının üzünü örtmüşdü. El xatınları kimi, ikisi də enlidaban, hündür ayaqqabı geymişdi. Boyunlarında qızıla tutulmuş iki-üç cərgə şəvə və müxtəlif dövlətlərin qızıl sikkələri olan muncuq silsiləsi vardı.

      Çadırlardan çıxan kişilər atları tutdular. El qaydasın-ca qonaqlara xoşgəldin deyib, onları böyük çadırdakı qonaq-xanaya apardılar. Xanım ərinin şikara getdiyini, uzağı iki saatacan qayıdacağını xəbər verəndən sonra qonaqların ya-nından çıxdı.

      Təbrizdə yaşadığı müddətdə bir-iki dəfə gördüyü xa-rici qadınlardan başqa üzüaçıq, həm də utanmadan kişilərlə söhbət edən bu qadınlara Məhəmməd lap mat qalmışdı. Utandığından başını qaldırıb nə qıza, nə də anasına nəzər yetirə bilmirdi. Zira din və müsəlmançılıq qadınlara göz do-lusu baxmağı qadağan etmişdi. Lakin Məhəmməd fürsət düşdükcə, qeyri-ixtiyari olaraq göz qapaqlarını qaldırıb, is-tər-istəməz qıza baxırdı. Qızın da gülümsəyərək ona bax-ması Məhəmmədi daha çox utandırırdı.

      Qonaqxana deyilən yer meydan boyda çadırın dörd-də bir hissəsini tutmuşdu. Bəzəkli çığlar ilə ayrılan qonaq-xana istənilən vaxt yekəldilib-kiçildilə bilərdi.

      Ağ samovar hələ qaynamamışdı ki, qara şişək kəsildi. Məhəmməd Əliyə nəsə pıçıldadı.

      Mir Hadı ağa başa düşdü ki, uşaqlar bu qonaqpər-vərliyə məəttəl qalıblar.

– Bura Sufiyan karvansarası deyil, Paşa bəy adlı, qa-pısı açıq bir adamın evidir, – deyə məmnun halda yerini rahatladı.

      Qonaqlara təzədən çay vermək istəyirdilər ki, ev sa-hibi ilə iki nəfər gəldi. Onlar yekə bir dağ keçisi vurub ökü-zün üstünə bağlamışdılar. Əyin-başları tökülmüş elat uşaq-ları öküzü araya almışdılar. Dağ günəşi, küləyin və yağışın altında qaralan dəriləri polad kimi bərkimişdi. Çadırlardan kənar dörd yəhərli atın hörükləndiyini görən Paşa bəy evin-də qonaq olduğunu hələ çox uzaqdan bilmişdi.

      Paşa bəyə otuzdan çox yaş vermək olmazdı. Əslində yaşı qırx beşi keçmişdi. O, gülərüz, çevik və xoşqılıq bir adamdı. Bəy çadıra az qalmışdı ki, qızı ilə arvadı onu çox xoşlandığı sözlə qarşıladı:

– Ovun qanlı, ay bəy!..

– Sağ olun… Maşallah, qonaqlarımız deyəsən, ruzisi bol adamlardır, – deyə hələ üzlərini görmədiyi qonaqlara öz münasibətini bildirdi və elə şikar paltarında qonaqxanaya daxil oldu; qonaqlarla görüşüb, o da oturdu.

      Paşa bəyin ayağında şatırı çarıq, əynində nazik arxa-lıq vardı. O, qonaqlarla o qədər səmimi danışırdı ki, kənar-dan baxan onların ən yaxın tanış və ya qədimdən dost ol-duqlarını zənn edərdi.

      Bəy qonaqlarla söhbət eləyən vaxt Bahar xanımla qızı böyük sacı üç böyük daşın üstünə qoyub, elat arasında ən əziz xörək sayılan sacqovurması tədarükündə idilər.

      Bahar xanımın başıaşağı gəzməsini görən elat qızları qonaqxanaya işarə ilə Dürdanəyə pıçıldadılar:

– Elçiliyə gələnə oxşayırlar ha!..

– Çaşmayın!.. Adamın evinə qonaq gələr.

– Bilirik qonağı. –Bir qız söz atdı. Bahar ona acıq-landı:

– Qız elə bil dəlidir ha!

– Dəli niyə oluram, xanım? İndiyə kimi məgər az elçi gəlib sizə?

– Səfeh, elçiliyə gələn məgər yüklə gələr? Görmür-sən, hərəsinin tərkində bir yekə tənbəlit (xurcun) var?! Bun-lar hər kimdirsə, uzaq səfərə çıxana oxşayırlar.

      Bahar xanım nə üçünsə çadıra girəndə, külfət yenə Dürdanəyə pıçıldadı:

– Mən göz qoyurdum, o cavan oğlan səndən gözünü güclə çəkirdi. Yaman utancaq oğlana oxşayır.

– Nə yaman bicsən, ay qız! Gör nələrə göz qoyur ha!.. – deyə Dürdanə ona sataşdı. – Yəqin şəhərdəki oğlanla-rın hamısı elə belədir, utancaq.

– Yaxşı, nə demək istəyirsən?

– Onu demək istəyirəm ki, elçi olsalar, daha o birilər kimi qovmayasan.

– Ay qız, bəs eşitmədin, anam nə dedi?

– Nə dedi?

– Demədi ki, onlar uzağa gedən müsafirlərdir?

– Uzağa gedən müsafirlərdən məgər elçi olmaz?

– Ay qız, bəsdir, az danış, sən adamın lap abrını, həyasını aparırsan.

      Qızlar söhbət eləyəndə Məhəmmədlə Əli atların hö-rüyünü dəyişmək üçün qonaqxanadan çıxdılar. Bu vaxt Paşa bəyin səsi eşidildi:

– Ey, orada kim var? Qonaqları itdən qoruyun.

       Çadırın yanında odun doğrayan kişi onlara tərəf yü-yürdü:

– Buyurun? Bu tərəfə, – deyə onları Dürdanəgil söh-bət eləyən tərəfdən apardı. Bu dəfə Məhəmməd qızın lap ya-nından keçdi. İndiyə kimi eşitdiyi moizələr onun bu füsun-kar gözələ baxmasına mane ola bilmədi. İki gəncin baxışları toqquşdu. Qızla külfətin söhbəti bir anlığa kəsildi. Dürdanə bir papaqlı görən kimi özlərini itirən kənd qızlarına oxşa-mırdı. Bu dağlar gözəli Məhəmmədə çox əzəmətli göründü. O, sanki bu saat şöhrəti dillərdə gəzən, adları həmişə hör-mətlə çəkilən Zeynəbin¹⁵, Həcərin,¹⁶ Tahirənin¹⁷ qarşısından keçirdi.

      Qızla anasının özlərini bu cür sərbəst aparmaları Məhəmmədə hər şeydən çox təəccüblü görünürdü. Elə buna görə də atların hörüyünü dəyişib çayın kənarında oturanda Əliyə dedi:

– Heç müsəlmana oxşamırlar…

– Nə üçün?

– Görmürsən üzüaçıq gəzirlər.

– Hələ bu nədir ki!.. Deyirlər, onlar lazım gələndə tüfəng götürüb, kişilərlə çiyin-çiyinə vuruşurlar da. Yoxsa bizimkilər kimi… Deyir getmə gözümdən, gedərəm özüm-dən. Mənimki lap pis.

– Məgər sən evlisən, Əli?

– Evlisən də sözdür, hələ bir yaşında oğlum da var. – Ani sükutdan sonra əlavə etdi: – Babalını sal mənim boy-numa, evlənmə, əgər evlənsən də, beləsinə evlən, həm sənə arvad olsun, həm də qardaş…

       Yoldaşlar gözlərini Ağçaya zillədilər. Əli arvadı ilə oğlunun, Məhəmməd də burada görüb bəyəndiyi qızın xə-yalıyla fikrə getdi.

      Sükutu Məhəmməd pozdu:

– Allaha da xoş gəlməz ki, belə bir gözəli aparıb, o aləmdə qara torbaya salasan. “Bülbül bağda, maral dağda yaxşıdır” deyiblər.

      Məhəmmədlə Əli Ağçayda atları sulayandan sonra çadıra döndülər. Qız əlini böyrünə vurub, çadırın sol tərə-fində corab toxuyan qadınla danışırdı. Yenə qonaqları say-madı. Qonaqlar hələ keçib çadırda oturmamışdılar ki, xeyli aralıda, təpələrdən gələn haray səsini açıq-aydın eşitdilər. Paşa bəylə qızının silahlanıb, başqa çadırlardan çıxan silahlı adamlarla bərabər səs gələn tərəfə qaçmaları müsafirləri hey-rətləndirdi. Onlar bu sakitliyi pozan hay-küyün səbəbini bil-mirdilər.

      Mir Hadı ağa hələ də şam yeməyi hazırlamaqla məş-ğul olan ev sahibəsinə müraciətlə soruşdu:

– Nə olub, xanım?

      Qonağın sualına gülümsəyən qadın:

– Heç nə… Osmanlı kürdləridir. Qarabulaqlı Qale ağanın sürüsünü aparmaq istəyirlər… Narahat olmayın, in-dicə saldırarlar, – deyə adi bir iş haqqında danışırmış kimi izahat verdi.

      Dalbadal bir neçə güllə atıldı. Müsafirləri ən çox təəc-cübləndirən qızın da silah götürməsi idi.

      Məhəmməd pıçıltı ilə dedi:

– Beşimiz bir elatlı qızca yoxuq. Bizim də silahımız olsaydı, atmağı bacarsaydıq, qoşulardıq onlara.

      Hava təzəcə qaralmağa başlamışdı ki, havarçılar qayıdıb gəldilər.

– Qalenin sürüsünü saldırdınızmı? – deyə soruşan anaya:

– Bəli, saldırdıq. Oğrulardan birini də tutub Qaleyə verdik, – deyən qız qürurla irəli yeridi. –Yaman susuzam, ana, nəyin var?

       Həddindən çox tərli olmasına baxmayaraq, qız qul-luqçunun gətirdiyi bir kasa ayranı başına çəkdi…

– Qale ağaya deyərdin, ay Dürdanə, gəlib Fərəcin oğlunun yarasına baxaydı.

      Paşa bəy qızından qabaq dilləndi:

– Demişəm, çox mümkün ki, elə indi gəlsin.

      O, qonaqlara tərəf dönərək başa saldı ki, qonşunun uşağının ayağı yaradır, nə çarə edirlərsə, sağalmır, deyirlər ilancıqdır.¹⁸

– Paho, ilancıqdır?! – Mir Hadı ağa heyrətlə qışqırdı. – Vay, vay, vay!..

       Paşa bəy təmkinini pozmadı.

– Bəli, “sümük silli” müşkül xəstəlikdir, ancaq Qale ağa onu sağaltmağı boynuna götürüb.

– Bu həkimliyi o, harada oxuyub? – deyə Məhəm-məd soruşdu.

– Savadı yoxdur. Ata-babadan bu sənətin sahibidir-lər.

– Bəs dava-dərmanı haradan alır?

– Hamısını özü ot-ələfiyyatdan hazırlayır.

      Qale ağa alçaqboy bir kişi idi. Üzdən ona qırx-qırx beşdən artıq yaş vermək olmazdı. Özünün dediyinə görə, yetmiş iki yaşı var. Həkim böyük oğlunu da özü ilə gətir-mişdi. Onun əlli yaşı olardı. Atasının yerini tutmaq istəyirdi. Buna görə də Qale ağa hansı xəstənin yanına getsə idi, onu da özü ilə aparırdı. Onlar gələn kimi şam yeməyi gətirildi.

      Şamdan sonra Qale ağa xəstəni görməyə getməmiş-dən qabaq dedi:

– Biz gərək xəstə sümüyü kəsib çıxaraq, qalsa, qa-lanlarını da xəstələndirər, uşağı öldürər.

      Mir Hadı maraqlandı:

– Sümüyü kəsib götürsən, xəstə ömürlük şikəst ol-mazmı?

– Niyə olur?

      Məhəmməd soruşdu:

– Kəsdiyiniz sümüyün yeri bəs boş qalmır?

– Onun yerinə başqa sümük qoyuruq, oğlum.

– Nə sümüyü?

– Oğlanın atasına demişəm, gərək bir köpək tapsın. Oğlunun ayağından çıxarılan sümüyün yerinə köpəyin tə-zəcə çıxarılmış sümüyünü qoyacağam. – Qale ağa inamla ca-vab verdi.

– Allah qoysa, xəstə nə vaxtsa sağalar? – Paşa bəy sevincək oldu.

– Çox çəksə, ikicə həftə… Ondan sonra davara, na-xıra da gedə bilər.

      Məhəmməd Əlinin qulağına pıçıldadı:

– Sabahı burada qalsaydıq, görərdik. – Sonra Qale ağadan soruşdu: – heç indiyə kimi belə xəstə sağaldıbsınız-mı?

– Ən azı əllisini: – Qale ağa özündən razı halda ca-vab verdi.

      Çox çəkmədi ki, hamı çadırlara çəkildi. Qonaqlar da yatdılar. Səhər yenə yol gedəcəkdilər.

       Müsafirlər bir gün yol gedib Türkiyə ilə İran sərhəd-dinə, Qızıldizəyə yetişdilər. Kəndin girəcəyində Ağa Sadıq komisyonçu müsafirləri qarşıladı. Bu gödəkboy, arıq və ba-laca üz kişinin hər qulağının dalından qulaqcığa oxşar artıq ət çıxmışdı. Elə buna görə də ona tanışları Dördqulaq Sadıq deyirdilər. O, həddindən artıq zirək, işaşıran adam idi. Qı-zıldizədəki Türkiyə gömrükxanasında İran tacirlərinin vəkili hesab olunurdu.

      Evdən çıxandan bəri müsafirlər bircə burada –Ağa Sadığın mehmanxanaya oxşar evində nuşicanlıqla şam edib rahat yatmışdılar. Ağa Sadıq nə qədər hörmətcil, yeyib-içən olsa, bir o qədər də xam tacirləri soyan adam idi. Fövqəladə rüsum, gömrük, qurşun parası, anbar parası… Nə bilim yüz cür para! İranla Türkiyə gömrüyü naminə banderol, ədlbən-di, sarayçı, ənam və başqa adlar altında xərclər yazar, pen-dir-çörəyin hər tikəsini tacirlərə az qala bir tümənə satardı.

      Savadlı, alim görünsün deyə, mollalar həmişə ərəbcə qırıldadan kimi, Ağa Sadıq da osmanlı istilahı ilə danışardı.

      Birinci gün Ağa Sadıq qonaqların ancaq istirahəti ilə məşğul oldu. Ertəsi gün səhər yeməyindən sonra qonaqları götürüb, İran gömrükxanasına gəldi. Gömrükxana rəisi uca-boy, enlikürək bir adam idi. O, qara mahud papağını qulaq-larına kimi başına bassa da, keçəlliyi bilinirdi. Narıncı rəngə çalan boynu lak kimi parıldayırdı.

      Burada rəisdən başqa üç nəfər gömrükxanaya fərraşı, iki nəfər süvari da var idi. Onları başqalarından fərqləndirən papaqlarındakı gümüşü şir-xurşid nişanları idi.

      İki otaqda rəisin ailəsi yaşayır, birində isə özü yanına gələnləri qəbul edirdi. Digər otaqda iki kürd kilimi salın-mışdı ki, bu da dörd fərraş və iki süvarinin oturması üçün idi. Həyətin bir tərəfində tövləyə oxşar böyük bir anbar var idi.

      Ağa Sadıq müsafirləri qəbul otağında qarşıladı və Hacı Mir Hadı ağaya işarə ilə onları təqdim etməyə başladı:

– Əfəndim, Hacı Mir Hadı ağa Təbrizin ən məşhur tacirlərindən mərhum Hacı Seyid Hüseyn ağanın oğludur.

      Məhəmməd o dəqiqə dönüb Əliyə baxdı. Bu bax-maqla da o, Ağa Sadığın Mir Hadı ağanı “Hacı Mir Hadı” deyə tanıtdırmasından təəccübləndiyini bildirdi.

      Ağa Sadıq o birilərin də adının üstünə bir şöhrət əlavə edib, gömrükxana rəisinə təqdim elədi.

      Sonra beş pasportun qiymətini verib, hər adama özü demişkən, bir pasport alıb, gömrükxana işlərini qurtardı. Gömrükxana rəisi pasportları verəndə və aldığı gömrük haqqını dəftərə qeyd edəndə Məhəmməd yenə də Əlini dümsüklədi:

– Ora bax!

– Nə var ki?

– Görmürsən, soldan-sağa yazırdı?!

– Əli diqqətlə baxdı.

– Doğru deyirsən…

      Başı yazmağa məşğul olsa da, rəis uşaqların danışı-ğını eşidir, onların nəyə işarə etdiklərini görürdü. Elə buna görə də qələmi dayandıraraq dedi:

– Deyəsən soldan-sağa yazmağım sizə qəribə gəlir…

– Bəli, qurban, – deyə Məhəmməd cavab verdi.

– Oğlum, İranın gömrükxana gəliri özünün yox, baş-qa dövlətlərin girovundadır. Gömrükxananın böyük rəisləri belçikalılardır. Onlar fars dilini bilmirlər. Elə bunun xatirinə bütün gömrükxana işləri fransız dilində aparılır. İnşallah, siz böyüyəndə farsca yazarsınız.

– Azərbaycanlıların min nəfərindən biri farsca təmiz bilmir.

       Məhəmmədin bu sözü rəisi tutdu.

– Sənin buyurduğundan belə çıxır ki, biz gərək os-manlı dilində oxuyub-yazaq?

– Xeyr, cənab rəis!

– Bəs nə?

– Elə danışdığımız dildə yazsaq, işlərimiz də asan olar. Böyük müctəhidlər, vaizlər bizim dildə moizə etməsə, şəri məsələləri başa düşən bircə adam da tapa bilməzsən. Mərsiyəxanlar bizim dildə mərsiyə deməsə, Kərbəla hadisə-lərinə heç kim ağlamaz.

      Rəis eynəyinin üstündən Məhəmmədə diqqətlə baxsa da, bir söz demədi.

      İran və Türkiyə gömrükxanalarının işi qurtaran gü-nün sabahı dan yeri qızarmamış, əvvəlcə dəvələr, sonra da müsafirlər yola düşdülər. Onlar birinci gecəni Bayaziddə qa-lıb, ikinci gün Qara Kəlisaya yetişdilər. Sabah Həsənqalaya, o biri gün Ərzuruma çatacaqdılar.

      Məhəmmədlə Əli artıq yola adət etmişdilər. Daha birinci gün kimi əzgin və yorğun olmurdular. Buralarda da hər şey İrandakı kimi idi. Ancaq bunların yeməklərinin və adamlarının adları İrandakı kimi deyildi.

       Sökmənabad mahalından başlayaraq, yollar get-ge-də yüksəklərə qalxır, havalar sərinləyir, bəzən hətta müsafir-lər də səhərlər üşüyürdülər.

11

      Məhəmməd bu gecə anasını yuxuda görmüşdü. O, ağ çadraya bürünüb harayasa getmək istəyir, Məhəmmədi Fatı nənəyə tapşırırdı.

      Məhəmməd daha yata bilmədi. O, anasının bürün-düyü ağ çadranı kəfənə yozdu. Ağlamaqdan özünü zorla saxladı. Yoldaşları rahatca yatsalar da, o, yorğanın içində fik-rə getmişdi. Xəyalı onu çəkib uzaqlara, doğma Xamnəyə aparmışdı. Mollaxana, axund, onun balış boyda əmmaməsi, eynək üstündən göz ağartması, qəzəbli olanda saatlarla din-məməsi, Qasımağa, Novruz, habelə xanın acgöz oğlu gözləri qarşısında canlanırdı.

      Məhəmmədin qəlbində təkcə Xamnə qəsəbəsi xanına deyil, bütün xanlara, zorakılığa qarşı tükənməz nifrət hissi oyanmağa başlamışdı.

      Dəvəçilərin hay-küyü onu fikirdən ayırdı. Bir saat çəkmədi ki, hay-küy kəsildi. Zənglərin yeknəsəq və ahəng-dar səsi onu qoynuna alıb nənni kimi yırğaladı. Bir o qədər çəkmədi ki, Məhəmmədi təzədən yuxu apardı. Şirin-şirin ya-tırdı ki, Mir Hadı ağa öskürə-öskürə yuxudan oyandı. Kibrit yandırıb saatına baxdı:

– Paho, hələ yarım saat da gecikmişik, – deyib çırağı yandırdı.

      Hamı oyandı. Tövləyə qaçıb atları yemlədilər.

      Karvansaraçı çay qaynatmışdı. Müsafirlər adama bir stəkan çay içib, şor-çörək yeyib, atları bayıra çəkdilər. Onlar hələ karvansara həyətindən çıxmamışdılar ki, bir nəfər bərk-dən asqırdı. Mir Hadı ağa: “Allah xeyir eləsin. Bir az daya-nın, səbir keçsin”, deyə narazılıqla burnunda danışdı. Axşam eşib səliqə ilə tütün qutusuna yığdığı siqarlardan birini çı-xartdı. Mərmərə ağacından kəsib düzəltdiyi müştüyə taxıb çəkməyə başladı. Ağanın alışdırdığı papiros heç yarı olma-mışdı ki, həyətə bir şəxs daxil olub, ucadan karvansaraçıya dedi:

– Əfəndim, şu dəvə karvanını buraxmamalıydınız.

– Nə üçün, əziz əfəndi?

– Dün bizə bir müsafir gəldi. O söyləniyordu ki, İranda cəlali kürdlərindən bir qrup çapqın dün Həsənqalaya tərəf keçmişlər.

– Nə söylüyorsan, yahu?

– Elədir ki, var, əfəndim.

Bu sözləri eşidincə Mir Hadı ağa dedi:

– Səbir nahaq yerə gəlmirmiş… Ya Allah, özün kömək ol!.. Çaparaq gedib dəvələri qaytarmaq lazımdır, yoxsa böyük fəlakət ola bilər.

      Karvansaraçı ilə həmin xəbəri gətirən adam:

– Doğrudur, əfəndim, doğrudur, – deyə təsdiq et-dilər.

      Müsafirlər yola çıxdılar. Onlar atları sürə-sürə dua oxuyur, malların hifz edilməsini Allahdan arzulayırdılar. Mir Hadı ağa özünü hey danlayırdı. “Bir işə bax! Hər gün Ayətəl-kürsi oxuyurdum, bədbəxtlikdən bu gün oxumamı-şam”

      Gün nizə boyu qalxmışdı ki, onlar dəvələri gördülər. Hamısı: “Şükür sənə, ey böyük Allah!” – deyib sakitcə nəfəs aldılar.

       Karvanın axırıncı qatarı oyan-buyanı qayalıq olan dar dərəyə girməkdə idi. Dərənin dibindən axan çayın gu-rultusu dəvələrin zəngindən qopan səsləri boğurdu. Tərlə-miş atlar fınxırır, tövşüyürdü. Dərəyə yaxınlaşanda Mir Ha-dı ağa atın cilovunu yığdı:

– Qoyun heyvanlar bir az nəfəs alsın, – deyib Mə-həmmədlə Əlini səslədi. – Yenə də yoldaşın kiçiyi! Çapın sarbana deyin, qoy karvanı qaytarsın.

      Məhəmmədlə Əli dərənin sağ tərəfindəki fayton işlə-yə bilən (nisbətən geniş) yolda dəvələrə yetişdilər. Bağırsaq dərə deyilən bu yerin üçdə bir hissəsi hələ qabaqda idi. Yo-lun da ən qorxulusu elə bura idi. Karvan irəlilədikcə qorxu azalırdı. Buna baxmayaraq, sarban karvanın qaytarılmasına əmr verdi. Karvan təzəcə dönməyə başlamışdı ki, müsafirlə-rin başı üstündən dörd güllə vıyıldayıb keçdi. Mir Hadı ağa dərhal atın cilovunu çəkdi:

– Evimiz yıxıldı, dayanın! Deyəsən dəvələri çərdə aparacaqlar.

– Gədə, əl-ayaq edin! – Sarban ona məhəl qoymayıb atını geri döndərdi. Məhəmmədlə Əli də onun dalınca çapdılar. On-on beş qədəm getməmişdilər ki, hər daşın di-bindən bir silahlı kürd qalxıb:

“Durun! – dedi. Sarban vecinə almayıb, yoluna da-vam etmək istəyəndə dalbadal neçə güllə açıldı. Sarbanın atı büdrəyib yıxıldı. Güllələr uşaqların yaxınlığında yerə dəyib, toz qaldıranda Məhəmməd atını saxlayıb dedi:

– Dayan, qardaş, yoxsa bunlar bizi qırarlar.

      Çapqınçılar dəvələri dal tərəfə çəkdilər. Məhəm-mədlə Əlinin və sarbanın saymamazlığı soyğunçuların baş-çısına xoş gəlmədiyi üçün onları möhkəm döydürdü. Dəvə-lərin zəngini açıb, adamların gözlərini bağladılar. Karvan hə-rəkətə başladı. İki-üç saat yol gedəndən sonra dincəlmək üçün dayanıb, hamını bir yerə topladılar.

– Ay kirvə, vallah, mən öz razılığımla bütün malla-rımı sizə halal eləyirəm. Təki bu piyada getməkdən məni azad edin.

      Mir Hadının səsini eşidəndə Məhəmməd soruşdu:

– Sizi də tutublar, ağa? Biz elə bildik ki, siz dərəyə girmədiniz?

– Əəə, dilinizi kəsin, yoxsa işiniz pis olar! – Yolkə-sənlərdən biri onları hədələdi.

       Çapqınçılar tacirləri bir gün dolandırandan sonra bir çayın kənarına gətirib gözlərini açdılar.

       Sarban üzünü quldurların başçısına tutaraq dedi:

– Sən kürd ola-ola elatlıqda xəyanət edirsən. Paşa bəy də sənin kimi elatdır. Onun dəvələrini niyə aparırsan?

– Dəvələr Paşa bəyindir?

– Bəli, onundur… –Sarbandan qabaq Mir Hadı ağa dilləndi.

– Yaxşı, öyrənərik. Onun olsa, sizi buraxarıq. İndi isə hərəkət etmək lazımdır. – O kürd dilində nəsə deyib Mə-həmmədgilin hərəsinə bir dənə təndir çörəyi, bir də ağ məc-diyə (pul) verib, iki tərəfi göstərdi: – Bax, belə getsəniz, Hə-sənqalaya çatarsınız, beləsinə getsəniz, düz Ərzuruma çıxa-caqsınız. Xoş gəldiniz…

      Özləri dəvələri sudan keçirib, şərqə tərəf getdilər.

      Müsafirlər çayın kənarında bir qədər dayanıb, zınqı-rovları açılan, səssiz-sədasız gedən dəvələrin ardınca həs-rətlə baxdılar. Onlar ailələrinin həyat sərmayəsini arxaların-da aparan dəvələrdən gözlərini çəkə bilmirdilər. Dəvələr uzaqlaşdıqca, onların arzuları da uzaqlaşırdı. Tacirlər soyu-lub müflisləşdiklərini, elə bil ki, indi başa düşdülər. Sərma-yadarlıq aləmində yoxsulluq elə bir yanğıdır ki, adamı od-suz-ocaqsız yandırır. Əli ilə Məhəmməd bu dərdi hələ yaxşı dərk etmirdilər. Var-dövləti əlindən çıxmış tacirlər oğlu öl-müş analar kimi, ağlayırdılar.

      Məhəmməd durub çayın kənarına gəldi. Yuyunub sə-rinlədi. Sarbanla çapqınçıların söhbəti yadına düşdü. Neçə gün əvvəl Ağçayın qırağında Paşa bəyin gözəl qızı Dürdanə ilə oğrun baxışmaları gözünə dəydi. Qızın təbəssümü, nurlu çöhrəsi xəyalında canlandı. Dərindən köks ötürdü. Hələ də ağlayan yoldaşlarına müraciətlə:

– Ağlamaqdan bir şey çıxmaz! Ərzurum yolunu tutub gedək, görək başımıza nə gəlir.

      Mir Hadı ağa ona ağlaya-ağlaya cavab verdi:

– Beşdə alacağın yox, ay oğul, üçdə verəcəyin, iyirmi beş ildir ki, gecəni gündüzə qatıb, çalışıb, vuruşub, təzəcə əhli-əyalımı firavan dolandırmağa başlamışdım ki, əlim hər şeydən üzüldü. Bu yaşda indən belə nə edə bilərəm?

– Çarə yoxdur, Mir Hadı əmi. Özümüzü Ərzuruma yetirib şikayət edərik. Dünya başlı-başınadır məgər? Nə qə-dər olsa, Türkiyə höküməti buna cavabdehdir.

       Kimdisə Məhəmmədin sözlərini təsdiqlədi:

– Məhəmməd doğru deyir. Bizim dərdimizin əlacı Ərzurumdadır. Böyük şəhərdir. Orada İran konsulu oturur ki, bizim kimilərə kömək eləsin. Durun gedək.

– Getməmiş, buranı kəsib oturan deyilik ki! Amma mənə elə gəlir ki, Həsənqalaya getsək yaxşıdır. Oradan İrana qayıdıb, öz yerimizdə şikayətə başlarıq. – Bu sözlərlə Mir Hadı ağa yoldaşlarının fikrini bilmək istədi.

– Öz yerimizdəkilər buradakı oğurluğa baxa bil-məzlər, – deyə müsafirlərdən biri etiraz etdi.

      Onlar xeyli məsləhətləşəndən sonra Ərzuruma get-məli oldular. Yolu min bir müsibətlə qət etdilər. Ərzuruma çatanda hamısının ayaqları şişmişdi. O qədər əzgin idilər ki, qırx günlük yatalaq xəstəliyindən təzəcə duran adama oxşa-yırdılar.

      Müsafirlər nə olur-olsun, özlərini İran konsulxana-sına yetirmək istəyirdilər. “Burada əcəm¹⁹ konsulu olmaz” –sözünü eşidəndə, elə bil başlarına qaynar su tökdülər. Mir Hadı ağa yenə burnunda deyindi: “Cəhd elə işin bəd gəlmə-sin, gələndə lap dədəli-nənəli gəlir”.

      Nəhayət, soraqlaşa-soraqlaşa, günortadan bir az son-ra gəlib Qanbur xananı²⁰ tapdılar. Bura iranlıların düşərgəsi kimi bir yer idi. Xançı Əhməd əfəndi gələn müsafirləri gülə-rüzlə qəbul edib, onların rahatlığını təmin elədi. Ancaq onlar adi müsafirə oxşamırdılar. Nə atları, nə silahları, nə üzəçıx-malı libasları, nə də xalça-xurcunları vardı. Elə buna görə də Əhməd əfəndi soruşdu:

– Əvvələn, doğrusun söyləyin, siz kimsiniz və nə-rədən gəlirsiniz?

      Üç gündən bəri dillərinə çay dəyməyən çayxorları cı-zıldayan samovarın səsi elə valeh etmişdi ki, Əhməd əfəndi-nin nə dediyini başa düşə bilmədilər. O, sualını təkrarlamalı oldu:

– Doğrusunu söyləyin, şu qiyafə nə?

      Mir Hadı ağa dedi ki, biz İran tüccarıyıq.

– Tüccar? –Əhməd əfəndi və orada olan başqa adam-lar qah-qah çəkib güldülər. Onları şübhəli baxışlarda süz-məyə başaldılar. –Şu nasıl tüccar, yahu! Qalibi dilənçi də böylə olmaz!

      Məhəmməd pərt halda cavab verdi:

– Bizi sizin torpaqda bu hala saldılar. Heç bilmirik dərdimizi kimə deyək…

      Onlar pasportlarını Əhməd əfəndiyə göstərərək, baş-larına gələn macəranı da danışdılar.

– Ağalara çay verin, – deyə Əhməd əfəndi tələsik çayxanadan çıxdı.

      Çox çəkmədi ki, o, başqa bir adamla qayıtdı. İran ta-cirlərinə məxsus qiyafədə olan bu şəxsin qırx-qırx beş yaşı ancaq olardı. Bu, xoylu Hacı Abdulla idi. O, İran tacirlərinin Ərzurumdakı nümayəndəsi sayılırdı. Müsafirlərin dediklə-rini eşidəndən sonra soruşdu:

– Yəqin ki, acsınız və istirahətə ehtiyacınız var?

– Bəli, qurban…

O, mahir dərzi kimi müsafirləri gözdən keçirdi və “Bu saat” deyib harasa getdi. Bir azdan iki məcməyidə üç-dörd cür yemək gətirdi.

       Müsafirlər təzəcə yeyib qurtarmışdılar ki, cavan bir oğlan çayxanaya daxil oldu. Onun qoltuğunda iki böyük boxça vardı. Əhmədə müraciətlə dedi:

– Hacı ağa buyurdu ki, böyük otağı ağalar üçün ha-zırlayasan. Bütün hesabını Hacı ağa ödəyəcəkdir. – Üzünü müsafirlərə tutub sözünə davam etdi. – Mən Hacı Ağanın mirzəsiyəm. Hər şey hazırdır. Buyurub hamama təşrif apara bilərsiniz.

       Hamı Mir Hadı ağaya baxdı. O, “Ya Allah”– deyib yerindən qalxdı. Hacının tapşırığı üzrə mirzə özü onları ha-mama apardı.

      Müştəriyə xidmət müsabiqəsi keçirilsə, Türkiyə ha-mamçıları yəqin ki, daim birinci olarlar.

      Müsafirlər yuyunub qurtaran kimi, onları başqa ota-ğa keçirdilər. Burada xeyli yumşaq təxt qoyulmuşdu. Hər təxtin üstünə təmiz mələfə salınmışdı…

      Onlar hamamdan çıxanda, qaranlıq hələ düşməmişdi. Mirzə müsafirləri Hacının evinə gətirdi. Hacı onlara əlindən gələn qədər yaxşılıq etdi. Yatmaq üçün müsafirlər durub karvansaraya getmək istəyəndə qapı ağzında Hacı onları dayandırdı:

– Bizlərdə adət belədir ki, qonaqdan haçan gedə-cəyini soruşmazlar. Ancaq sizin işiniz belədir ki, gərək özü-nüzü ya Təbrizə yetirib, kargüzarlığın (xarici işlər nüma-yəndəsi) vasitəsilə mallarınızı tələb edəsiniz, ya da Trabzona gedib, İran konsuluna şikayət edəsiniz. Ərzurum valisinə isə şikayət etməyi məsləhət bilmirəm. Mənə elə gəlir ki, bu çap-qınları, elə ərzurum valisi özü təşkil edir. Birinci dəfə deyil. Onu dəfələrlə çapqınçıya yoldaş görüblər. Onun rəyi olmasa, Cəlali kürdləri Makudan basa-basa gəlib Ərzurumun ətra-fında – ticarət yolunda qarətçilik edə bilməzlər. Bir də onlar qarət etdikləri malları Azərbaycanda sata bilməzlər. Kürdlər bu malı Anadoluda, yaxud Türkiyənin başqa əyalətlərində əritməlidirlər. – O, səsini yavaşıtdı. – Əlbəttə, bu da yerli pa-şanın və valinin əli ilə ola bilər. Buna görə də Trabzona şika-yət etməyin mənası yoxdur. Təbrizdə şikayət edəndən sonra onlar Tehrana, Tehran da İstambula yazacaq. Mənə elə gəlir ki, düz İstambula gedib Babialiyə şikayət etsəniz, daha yaxşıdır. Bu qədər. İndi siz hansı tərəfə getməyi bu axşam fikirləşin. Sabah hücrəyə təşrif gətirərsiniz. Sizi istədiyiniz səmtə yola salarıq.

      Mənzilə çatan kimi, onlar hacı Abdulla ağanın verdiyi kötüksüz siqarları yandırıb, söhbətə başladılar:

– Gədə, heç belə də iş olar?! Üç gün əvvəl hər şeyin olsun, aduva ümdəti-tüccar desinlər, bu gün çörəkpuluna möhtac qalasan! – deyə-deyə Mir Hadı ağa bir-iki kərə dizi-nə döydü.

– Dünyanın işi elə bundadır! – deyə bir ayrısı təsdiq etdi.

– Ticarət dediyin qumar imiş, baba! Məlumdur ki, qumarbazın anası gah döş əti yeyər, gah da döşünə döyər, deyiblər.

– Məncə belə söhbətlərin xeyri yoxdur. – Məhəm-məd dedi. – İnsan bir az dözümlü olsa, başına gələnlərdən bir nəticə çıxarsa yaxşıdır.

      Mir Hadı ağa siqaretinə möhkəm bir qullab vurub, istehza ilə soruşdu:

– Sən özünçün nə nəticə çıxarmısan bu oyundan?

– Mən belə bir nəticə çıxarmışam ki, məndən heç vaxt ticarət əhli çıxmayacaq. Bundan sonra bir də malım ol-mayacaq ki, talana getsin.

– Bəs nə edəcəksən? – Əli soruşdu.

– Mən sərvəti öz qəlbimə toplayacağam. Bu, yolkə-sənləri, yoldan azanları yola gətirəcəyəm! – deyə Məhəm-məd inamla cavab verdi.

      Mir Hadı ağa başını buladı.

– Əstəğfurulla, əstəğfurulla, demək peyğəmbərlik edəcəksən? Məhəmmədi-dövvüm²¹ olacaqsan?

      Məhəmməd qaşlarını dartdı:

– İnsanları yaxşı yola, təkcə peyğəmbərlər dəvət et-mirlər. Onu hər birimiz etməliyik. Amma bu, heç də o de-mək deyildir ki, mən qarətkarlardan mallarımızın alınmasını istəmirəm. İstəyirsiniz irəli gedək, istəyirsiniz evə qayıdaq.

– Evə? Allah atova rəhmət eləsin, evə qayıtmalı üz qalıb bizdə? Mən ölsəm də Təbrizə bu kökdə qayıda bilmə-rəm, – deyə Mir Hadı ağa əlini havada yellədi.

– Müsafirlər yer-yerdən səsləndilər:

– Mən də!

– Mən də!

– Mən də!

Nəhayət, Trabzona gedib, konsul vasitəsilə şikayət et-məyi qət etdilər. Elə həmin günün səhəri yerli əhalinin yaylı dediyi (arabasayaq) minik vasitəsilə yola düşdülər. Hacı Ab-dulla onlara bir neçə lirə vermiş, utana-utana əlindən bu qə-dər kömək gəldiyini söyləyib üzr istəmiş, sonra Trabzonda İran tüccarlarının nümayəndəsi sayılan Hacı Məhəmməd Cəfər ağa İsfahanlının da bir həmvətən kimi onlara əl tut-mağa borclu olduğunu əlavə etmişdi.

       Ərzurumla Trabzonarası yollar yaxşı idi. Ərzurum-dan çıxanda Köp gədiyinin başına kimi yollar yoxuşa qal-xırdı.

      Dağın ətəyinə çatanda arabaçı Köp gədiyi barədə bir əfsanə danışmağa başladı. Guya burada bir dəfə yaz vaxtı yeddi yüz dəvəni boran dondurubmuş…

      Atlar çəkmirdi. Müsafirlər çayxanadan gədiyin başı-na kimi piyada qalxmalı oldular. Gədiyin lap kəlləsindəki çayxananın çayı, müsafirlərin dediyinə görə, dünyanın ən əziz nemətlərindən də dadlı idi.

      Axşam azanına az qalırdı ki, müsafirlər, adına layiq olan Trabzona (“Tərəb-Əfzun” – şadlıq gətirən) bu şəhərə varid oldular. Həyətləri mürəkkəbatla (limon, portağal, na-rınc) bəzənmiş, üç tərəfdən bağ-bağça, bir tərəfdən dənizlə əhatə olunmuş şəhərin tamaşasından onlar doymurdular.

12

      Hacı Cəfər İsfahanlı arıq, uzun, ovurdları batıq bir ki-şi idi. O, hücrənin dib tərəfindəki miz arxasında əyləşib, çöt-kə çəkən mirzəyə nə isə deyə-deyə karvansara həyətinə gi-rib-çıxanları gözdən qoymurdu. Elə bu zaman bizim müsa-firlər həyətə girdilər. Hacı üzünü mirzəyə tərəf tutub verdi: