Czytaj książkę: «Ölü canlar»

İlk nəşrinin titul səhifəsi

«ÖLÜ СANLAR»IN BİRİNСİ CİLDİNİN İKİNCİ NƏŞRİNƏ MÜQƏDDİMƏ

Müəllifdən oxuculara

Oxucum, sən kim olsan da, hansı bir mövqedə dursan da, hansı bir rütbə sahibi olsan da, ali məmur hörmətini qazansan da, ya adi bir təbəqədən olsan da, əgər allah sənə savadlı olmağı qismət eləmişsə və mənim kitabım sənin əlinə düşmüşsə, – səndən xahiş edirəm ki, mənə kömək edəsən.

Sənin qarşında olan və yəqin ki, birinci nəşrini oxumuş olduğun kitabda bizim öz dövlətimizdən götürülmüş bir adam təsvir edilmişdir. O, bizim rus torpağında müxtəlif yerlərə gedir, nəcibindən tutmuş ta rəiyyətə kimi, hər cür təbəqədən olan adamlara rast gəlir. O, çoxusu rusların məziyyətini və yaxşı cəhətlərini deyil, nöqsanlarını və eyblərini göstərmək üçün verilmişdir; onun ətrafında olan adamlar da yenə bizim zəif və çatışmayan cəhətlərimizi göstərmək üçün təsvir edilmişdir; yaxşı adamlar və xarakterlər o biri hissələrdə veriləcəkdir. Bu kitabda bir çox şey, həqiqətən rus torpaqlarında olduğu kimi, düzgün təsvir edilməmişdir, ona görə ki, mən hər şeyi öyrənə bilmədim: insan ömrü bizim torpaqda baş verən hadisələrin heç yüzdə birini də öyrənməyə çatmaz. Bir də ki, mənim öz bacarıqsızlığımdan və tələsməyimdən bir çox səhvlər və xətalar meydana gəlmişdir, belə ki, hər səhifədə təshih ediləsi bir şey var: oxucu, səndən xahiş edirəm, mənim səhvlərimi düzəlt. Buna etinasızlıq göstərmə. Sənin nə qədər yüksək təhsilin və ali həyatın olsa da, mənim kitabım sənin nəzərində nə qədər qiymətsiz, kitabdakı səhvləri düzəltmək, onun haqqında öz qeydlərini yazmaq sənə nə qədər xırda bir şey görünsə də, – bunu etməyi səndən xahiş edirəm. Sən də, yüksək təhsili olmayan, adi təbəqəyə mənsub oxucu, özünü, mənə heç bir şey öyrədə bilməyəcək dərəcədə nadan hesab etmə. Dünyada yaşayıb ömür sürən, dünyanı görən, insanlara rast gələn hər bir adam başqasının görmədiyi bir şey görmüş, başqası bilməyən bir şey bilmişdir. Buna görə də sən öz qeydlərindən məni məhrum etmə. Əgər bu kitabı diqqətlə oxusan, ola bilməz ki, sən orada söz demək üçün bir şey tapmayasan.

Məsələn, necə yaxşı olardı ki, zəngin həyat təcrübəsi və biliyi olan, mənim təsvir etdiyim adamlar mühitinə bələd olan şəxslərdən heç olmasa bircəciyi bütün kitab haqqında, bircə səhifəsini də buraxmadan, öz qeydlərin yaza, özü də onu oxuyanda mütləq əlinə qələm ala, qabağa bir vərəq poçt kağızı qoya, kitabdan bir neçə səhifə oxuduqdan sonra bütün öz həyatını, rast gəldiyi yoldaşlarının həyatını, gözləri önündə baş verən hadisələri, özünün gördüyü ya başqalarından eşitdiyi, mənim kitabımda təsvir edilən və ya onun əksinə bənzər şeyləri, hafizəsində necə canlanmışsa elə də yaza, hər vərəq dolduqca mənə göndərə, bütün kitabı oxuyub qurtarana qədər bunu davam etdirə. Onda bu adam mənə nə böyük bir yaxşılıq eləmiş olardı! İfadələrin üslubuna ya gözəlliyinə fikir verməmək də olar; məsələ üslubda deyil, görülən işdə və həqiqətdədir. Əgər o adam məni məzəmmət etmək, ya danlamaq, ya da bir şeyi lazımınca düşünmədən və düzgün təsvir etmədən xeyir yerinə zərər gətirdiyimi mənə göstərmək istəsə, bundan heç çəkinməməlidir.

Yenə yaxşı olar ki, yuxarı təbəqədən olan, hamıdan və həyatın özündən uzaqda yaşayan, mənim kitabımda təsvir edilən adamlar dərəcəsində təhsili olan, lakin içərisində yaşadığı həmin təbəqənin həyatına bələd olan bir adam tapıla və o adam, yuxarıda qeyd edildiyi kimi, mənim kitabımı təzədən oxuya, öz həyatında rast gəldiyi yuxarı təbəqə adamlarını fikrində canlandıra, bu təbəqələr arasında bir yaxınlıq olub-olmadığına, aşağı təbəqələrdə baş verən hadisələrin yuxarı təbəqələrdə də bəzən təkrar olub-olmadığına diqqət yetirə, bu barədə, yəni yuxarı təbəqədə baş verən və bunu təsdiq ya inkar edən hadisələrin hamısını, özü gördüyü kimi, yaza, heç bir şey buraxmaya – nə insanları, nə onların xasiyyətlərini, nə arzularını, nə vərdişlərini, nə də onları əhatə edən cansız şeyləri – paltardan tutmuş mebelə, yaşadıqları evin divarlarına kimi hər şeyi təsvir edə. Mən, xalqın on yaxşı hissəsi olan bu təbəqəni tanımalıyam. Mən rus həyatını hər cəhətdən, ya da heç olmasa mənim əsərimə lazım olan qədər öyrənməsəm, əsərimin axırıncı cildlərini verə bilmərəm.

Yenə pis olmazdı ki, insanların müxtəlif vəziyyətlərini təsəvvür etmək, ya da canlı surətdə göz önünə gətirmək, onları fikrən müxtəlif sahələrdə izləmək, bir sözlə, oxuduğu hər bir əsərdə ifadə olunan fikrin dərinliyinə varmaq və bu fikri inkişaf etdirmək qabiliyyətinə malik olan bir adam mənim kitabımda göstərilən şəxsləri diqqətlə izləyə və mənə deyə ki, filan və filan vəziyyətlərdə onlar necə hərəkət etməlidir, başlanğıca görə sonra onların başına nələr gəlməlidir, onlara necə bir yeni şərait yaratmaq olar və mənim yazdıqlarıma nəyi əlavə etmək yaxşıdır; bunların hamısını mən bu kitabın bundan daha yaxşı çapını nəşr edərkən nəzərə almaq istəyirdim.

Kim ki, öz qeydlərini mənə bəxş etmək fikrindədir – ondan mən bir şeyi çox-çox xahiş edirəm: qoy o bu qeydləri yazarkən bunu necə yazacağını, yazdığı adamın təhsilcə, zövqcə və fikircə onunla bir bərabərdə olduğunu, izahatsız da bir çox şeyləri başa düşəcəyini fikirləşməsin; lakin düşünsün ki, onun qarşısında duran adam təhsilcə ondan heç müqayisə edilməyəcək dərəcədə aşağıda durur, özünün də heç bir məlumatı yoxdur, hətta yaxşı olar ki, o mənim yerimə bir kənd cahilini təsəvvür etsin; elə bir cahil ki, onun bütün ömrü ucqar bir yerdə keçmişdir, hər şeyi ona ətraflı surətdə izah etmək lazımdır; dili də elə sadə olmalıdır ki, sanki körpə uşaqla danışır və həmişə də onun anlayacağından yüksək bir ifadə işlədəcəyindən qorxsun. Əgər mənim kitabım haqqında öz qeydlərini yazan bir adam bunları həmişə nəzərdə tutacaqsa, onda onun qeydləri özünün düşündüyündən daha əhəmiyyətli və maraqlı olacaq, mənə də həqiqətən xeyir verəcək.

Əgər ittifaqən, mənim bu səmimi xahişim oxucular tərəfindən hörmətlə qarşılansa və onların içərisində doğrudan da bunun hamısını mən istəyən kimi yerinə yetirən xoş təbiətli adamlar tapılsa, onda onlar öz qeydlərini mənə belə göndərə bilərlər: əvvəl mənim adıma paket düzəldərlər, sonra onu başqa bir paketə bükərlər, ya S.-Peterburq universitetinin rektoru Pyotr Aleksandroviç Pletnyov həzrətlərinə, bir baş S.-Peterburq universiteti ünvanına, ya da Moskva universiteti professoru cənab Stepan Petroviç Şevıryova, Moskva universiteti ünvanına, kimə hansı şəhər yaxınsa, ora göndərərlər.

Mənim kitabım haqqında əvvəllər öz fikirlərini söyləyən, lakin bir qədər mötədillik göstərməyən və hissə qapılan (bu da insan təbiətinə xas bir şeydir), bununla belə mənim həm beynimə, həm də qəlbimə böyük fayda verən jurnalistlərdən və ümumiyyətlə ədəbiyyatçılardan xahiş edirəm ki, bu dəfə də məni öz qeydlərindən məhrum etməsinlər. Mən onları lap ürəkdən əmin edirəm ki, onların məni başa salmaq, ya öyrətmək üçün söylədikləri bütün sözləri və məsləhətləri minnətdarlıq hissilə qəbul edəcəyəm.

BİRİNCİ CİLD

Birinci fəsil

Quberniya şəhəri mehmanxanasının darvazasından içəri çox qəşəng, yaylı, kiçik bir briçka¹ daxil oldu; belə briçkaya subay adamlar: istefaya çıxmış podpolkovniklər, ştabs-kapitanlar, yüz nəfərə qədər kəndlisi olan mülkədarlar, bir sözlə, ortabab ağa adlanan şəxslər minir. Briçkada bir ağa oturmuşdu: o nə gözəldi, nə çirkin, nə çox kök idi, nə çox arıq; ona qoca demək olmazdı, ancaq çox cavan da deyildi. Onun gəlməsi şəhərdə heç bir səs-küy qaldırmadı, haqqında elə bir söz-söhbət olmadı; ancaq mehmanxana ilə üz-üzə olan meyxananın qapısı qabağında duran iki rus mujiki onun barəsində bir-iki söz dedi, bu deyilən sözlər də ekipajda oturan adamdan çox ekipajın özünə aid idi. Mujiklərdən biri o birisinə dedi: «Bir onun çarxına bax! Sən necə bilirsən: əgər, işdi, gərək olsa, bu çarx gedib Moskvaya çıxar ya yox?» O biri mujik ona belə cavab verdi: «Gedib çıxar! Amma mənə elə gəlir ki, Qazana gedib çıxmaz!» Yenə o biri mujik dedi: «Hə, Qazana gedib çıxmaz». Söhbət də bununla qurtardı. Bir də ki, briçka mehmanxanaya çatanda cavan bir oğlan göründü. Onun ayağında çox dar və qısa, ağ kanifas şalvar, əynində dəbdən düşmüş bir frak vardı; frakın altından Tula sancağı keçirilmiş döşlük görünürdü; sancaq tapança şəklində qayrılmışdı, özü də tuncdandı. Cavan oğlan dönüb ekipaja baxdı, əli ilə kartuzunu tutdu ki, külək aparmasın, sonra yenə yola düzəldi.

Ekipaj həyətə girəndə, rus mehmanxanalarında nökər deyilən xidmətçi ağanın qabağına çıxdı; nökər o qədər cəld və oynaq idi ki, hətta onun nə sifətdə olduğunu görmək olmurdu, O çox uzundu, əynində özü kimi uzun demikoton sürtuk vardı; sürtukun kürəyi az qala peysərinə çatırdı. O, əlində dəsmal yüyürə-yüyürə gəlib saçını silkələdi, allah yetirən otağı gələn ağaya göstərmək üçün onu taxta pilləkanla yuxarı apardı. Otaq adi bir otaq idi, çünki mehmanxana özü də adi bir mehmanxana idi, yəni quberniya şəhərlərində olan mehmanxanalardan idi; buraya gələn adam gününə iki manat verib, bütün künc-bucağından qara gavalıya oxşar tarakanlar baxan sakitcə bir otaq tutardı, belə otağın qonşu otağa da bir qapısı olardı, qapının qabağına həmişə bir kamod qoyulardı; bu otaqda dinməz, sakit, lakin gələn adamla son dərəcə maraqlanan, onun haqqında hər bir təfərrüatı bilmək istəyən bir qonşu yerləşərdi. Mehmanxananın xarici görünüşü daxili görünüşünə tamamilə uyğundu; o çox uzun və iki mərtəbə idi, aşağı mərtəbə suvanmadığından tünd qırmızı kərpiclər görünürdü; bu kərpiclər havanın təsirindən daha da qaralmış və çirklənmişdi; yuxarı mərtəbə solmayan sarı rənglə rənglənmişdi, aşağı mərtəbədə xamut, kəndir və ikidəstəlik rəndələr satan dükanlar vardı. Tində olan dükanda, daha doğrusu pəncərədə, ədvalı bal şərbəti satan adam və onun qırmızı mis samovarı yerləşirdi, bu adamın üzü də samovarı kimi qırmızı idi. Uzaqdan baxanda adama elə gəlirdi ki, pəncərəyə iki samovar qoyulub, ancaq bu samovarlardan birinin qətran kimi qara saqqalı vardı.

Gələn ağa öz otağını gözdən keçirənə kimi, onun şey-şüyünü, hər şeydən əvvəl ağ meşin çamadanını gətirdilər; çamadan bir qədər sürtülüb köhnəlmişdi, bu da onun birinci dəfə yola götürülmədiyini göstərirdi. Çamadanı əyninə kürk geymiş, alçaqboylu sürücü Selifanla lakey Petruşka gətirdi. Petruşkanın otuz yaşı olardı; o köhnə, gen sürtuk geymişdi, görünür bu, ağasının əynindən çıxan sürtuk idi, üzdən o bir az sərt adama oxşayırdı, çox iri dodaqları və burnu vardı. Çamadandan sonra qırmızı ağacdan qayrılmış və üzünə Karel qayınağacından bəzək vurulmuş bir qutu, çəkmə qalıbları, bir də ki, göy kağıza bükülmüş qızartma toyuq gətirdilər. Bu şeylər daşınıb qurtardıqdan sonra Selifan atlara baxmaq üçün tövləyə getdi, lakey Petruşka isə hinə oxşar çox qaranlıq, kiçik dəhlizdə yerləşməyə başladı; o öz şinelini və bu şinellə birlikdə öz xüsusi qoxusunu da gətirmişdi, bu qoxu, sonra gətirilən və içində cürbəcür lakey bəzək-düzəyi olan torbaya da keçmişdi. O üç ayaqlı, ensiz bir çarpayını bu hinə oxşar dəhlizdə, divar dibində yerləşdirdi, üstünə də yıpranmış, blin² kimi nazik və bəlkə də elə blin kimi yağlanmış döşəyə oxşar bir şey saldı; bunu o mehmanxana sahibindən bir təhər qopartmışdı.

Xidmətçilər işləri səhmana salıb səliqə düzəldənə qədər ağa ümumi zala getdi. Bu ümumi zalların necə zal olduğunu mehmanxanalara gələn adamlar çox yaxşı bilirlər: o biri mehmanxana zalları kimi bunun da divarları yağlı boya ilə rənglənmişdi, yuxarı tərəfdən çubuq tüstüsündən qaralmış, aşağı tərəfdən də mehmanxanaya gəlib-gedən adamların, xüsusilə yerli tacirlərin kürəklərindən yağlanıb çirklənmişdi – bu tacirlər həftə bazarında altı-altı, yeddi-yeddi bura bir-iki stəkan çay içməyə gəlirlər. Buranın da tavanını his basmışdı, çoxlu asma şüşələri olan çilçıraq da hislənmişdi, nökər, dəniz sahilindəki quşlar qədər saysız-hesabsız fincan düzülmüş podnosu əlində yelləyə-yelləyə, sürtuk müşəmbəli stolların yanından yel kimi ötüb keçəndə bu şüşələr atılıb-düşür, bir-birinə dəyib cingildəyirdi. Buranın da divarlarında bütün divar boyu yağlı boya ilə çəkilmiş şəkillər vardı, – xülasə, başqa mehmanxanalarda necə idisə, burada da elə idi, yalnız bircə fərq vardı: şəkillərdən birində elə yekə döşlü bir pəri şəkli çəkilmişdi ki, oxucular yəqin ki, beləsini heç yerdə görməmişlər. Belə eybəcərliklər tarixi məzmunlu müxtəlif tablolarda olur. Bu tabloların nə vaxt, kimin tərəfindən bizim Rusiyaya gətirildiyi məlum deyil. Ola bilsin ki, onları incəsənət həvəskarı olan velmojalarımız öz kuryerlərinin məsləhətilə İtaliyadan alıb gətirmişlər. Gələn ağa başından kartuzunu götürdü, əlvan rəngli yun şarfını boynundan açdı: belə şarfları evli kişilər üçün arvadları öz əli ilə toxuyub hazırlayır və bunu boynuna necə dolamaq barədə ərlərinə əməlli-başlı öyüd verirlər. Subaylara isə, allah bilir, bunu kim hazırlayır, – mən bunu deyə bilmərəm, çünki heç ömrümdə belə şarf dolamamışam. Gələn ağa şarfı boynundan açıb nahar verilməsini tələb etdi. Ona mehmanxanada olan adi xörəklərdən, yəni şşi³, yanınca da gələn qonaqlar üçün bir neçə həftədən bəri qəsdən qorunub saxlanılan qatlama qutab, yanı noxudlu beyin, yanı kələmli sosiska, bəslənmiş toyuq qızartması, duzlu xiyar, bir də ki, həmişə qonaqlar üçün hazır olan qatlama şirin qutab verilənə kimi – bunların bəzisi qızdırılıb, bəzisi də soyuq halda verilərdi, – bəli, bu xörəklər verilənə kimi ağa nökəri, yəni xidmətçini danışdırmağa başlayıb ondan cürbəcür boş-boş şeylər soruşurdu: bu mehmanxananın sahibi əvvəl kim idi, indi kimdir, çoxmu gəliri olur, mehmanxana sahibi çox dələduz adamdırmı? Nökər də bu axırıncı suala adəti üzrə belə cavab verdi: «Bəli ağa, çox dələduz adamdır!» İstər mədəni Avropada, istərsə də mədəni Rusiyada indi bir çox hörmətli şəxslər vardır ki, onlar mehmanxanada nökərlə söhbət etmədən çörək yeyə bilmirlər, hətta bəzən onlarla çox məzəli zarafat da edirlər. Burasını da qeyd etmək lazımdır ki, gələn ağanın nökərə verdiyi sualların hamısı boş suallar deyildi: o, şəhərdə qubernatorun, palata sədrinin, prokurorun kim olduğunu çox diqqətlə soruşdu və ümumiyyətlə mötəbər məmurların heç birini nəzərdən qaçırmadı; lakin daha diqqətlə, hətta bir az da qayğı ilə, ən mötəbər mülkədarlar haqqında suallar verdi, soruşdu ki, bu mülkədarların hər birinin neçə kəndlisi var, onlar şəhərdən çoxmu uzaqda yaşayırlar, xasiyyətləri necədir, şəhərə tez-tezmi gəlirlər; mahalın da vəziyyətini yaddan çıxartmadı: quberniyada yoluxucu qızdırma, şiddətli isitmə, çiçək və bu kimi başqa xəstəliklərin olub-olmadığını da diqqətlə soruşdu; bu şeyləri onun belə diqqətlə və belə ətraflı surətdə soruşması göstərirdi ki, burada adi maraqdan başqa bir məqsəd də vardır. Ağanın hərəkətlərində bir təmkinlik də vardı və burnunu çox bərk silirdi. Bunu o necə edirdi heç kəsə məlum deyil, ancaq burası var ki, burnu boru kimi səslənirdi. Lakin belə bir məziyyət ona mehmanxana xidmətçisi qarşısında böyük hörmət qazandırmışdı, belə ki, o hər dəfə bu səsi eşidəndə saçını silkələyərək daha hörmətlə dikəlir, vücudunun zirvəsindən başını əyərək, bir şey lazım olub-olmadığını soruşurdu. Gələn ağa nahar etdikdən sonra bir fincan qəhvə içdi və divanda oturub dalına da balış qoydu. Nədənsə rus mehmanxanalarında bu balışlara yumşaq yun əvəzinə, kərpicə və ya döşəmə daşına oxşar şeylər doldururdular. Ağa əsnəməyə başladı və öz nömrəsinə aparılmasını nökərə əmr etdi. Nömrədə uzanıb iki saat yatdı. İstirahət etdikdən sonra, mehmanxana xidmətçisinin xahişinə görə polis idarəsinə verilmək üçün, bir parça kağıza rütbəsini, adını və familiyasını yazdı. Xidmətçi pilləkəndən düşürkən kağızda höccələyə-höccələyə bu sözləri oxudu: «Kollej müşaviri Pavel İvanoviç Çiçikov, mülkədar, öz işi üçün gəlmişdir». Nökər kağızı hələ də höccələyə-höccələyə oxuyarkən, Çiçikov şəhərə baxmağa getdi; şəhər deyəsən onun xoşuna gəlmişdi, çünki o belə bir nəticəyə gəldi ki, bu şəhər başqa quberniya şəhərlərindən heç də geri qalmır: daş evlərin sarı rəngi adamın gözünü qamaşdırır, ağac evlərin boz rəngi isə sadə bir şəkildə qaralırdı. Evlər ya bir, ya iki mərtəbəli və ya mərtəbə yarım idi, hamısının da mezonini vardı, bu mezoninlər də quberniya memarlarının fikrinə görə, çox qəşəngdi. Bəzi yerdə bu evlər çöl kimi geniş küçələr, bitib-tükənməyən taxta hasarlar arasında elə bil ki, itib batırdı, bəzi yerdə isə sanki yığışaraq bir araya toplaşırdı, belə yerlərdə hərəkət, gediş-gəliş daha çox olurdu. Rəngi tamam solmuş, krendel uzunboğaz çəkmə şəkli çəkilmiş lövhələr nəzərə çarpırdı; bəzən də görürdün ki, belə bir lövhədə göy şalvar şəkli çəkilmiş, altından da Arşavski adlı bir dərzinin adı yazılmışdır; bir lövhədə də: «Xarici Vasili Fyodorov» sözləri yazılmışdı: bu, kartuz və furajka mağazası idi; lövhələrdən birində bilyard oynayan, frak geyinmiş iki adamın şəklini görürdün: belə frakları bizim teatrlarda axırıncı pərdədə səhnəyə çıxan qonaqlar geyir. Bilyard oynayanlar, əllərində kiy, bilyard daşını nişan alaraq vurmaq vəziyyətində çəkilmişdi; onların qolu bir az dala qanrılmışlı, qıçları isə, təzəcə antraşa etdiklərindən, əyri dururdu. Bu qədər şeyin altında isə ancaq bu sözlər yazılmışdı: «Bu da kefxana». Bəzən elə küçədə stol qoyub qoz, sabun və sabuna oxşayan qoğallar satırdılar. Bir aşpaz dükanı lövhəsində çəngəl batırılmış yoğun bir balıq şəkli var idi. Hər şeydən çox nəzərə çarpan qaralmış, iki başlı dövlət qartalı şəkli idi, indi bunlar ikicə kəlmə söz ilə əvəz edilmişdir: «İçki dükanı». Döşəmə yol hər yerdə pis idi. Çiçikov şəhər bağına baş çəkdi, bağın ağacları yaxşı bitmədiyindən nazik idi, hamısına da üçbucaq şəklində dayaq vurulmuşdu, lakin bu dayaqlar yağlı yaşıl boya ilə çox gözəl rənglənmişdi. Hərçənd bu ağaclar qamışdan hündür deyildi, lakin qəzetlər keçirilən şənliyi təsvir edərkən yazırdı ki, «mülki rəisin qayğısı nəticəsində salınmış bağ bizim şəhəri gözəlləşdirmişdir, bu bağ isti günlərdə yaxşı sərinlik verən iri qol-budaqlı, kölgəli ağaclardan ibarətdir və bu münasibətlə camaatın cənab qradonaçalnikə olan təşəkkürdən aşıb-daşan qəlbinin necə tir-tir əsdiyini və necə minnətdarlıq hissilə sel kimi göz yaşı axıtdıqlarını görəndə adamın ürəyi riqqətə gəlirdi». Çiçikov, lazım gələrsə kilsəyə, dəftərxanaya, qubernatorun yanına necə qısa yol ilə getməyi postda duran polis keşikçisindən ətraflı surətdə soruşub, şəhərin ortasından axan çaya baxmağa getdi; yolda dirəyə vurulmuş elanı qopartdı ki, evə qayıdanda onu əməlli-başlı oxusun; bu zaman o, taxta səki ilə gedən və üzdən heç də pis olmayan bir xanıma çox diqqətlə baxdı: qadının dalınca hərbi nökər paltarı geymiş, əli düyünçəli bir uşaq gedirdi. Çiçikov bu yerləri yaxşı yadında saxlamaq üçün ətrafında olan şeylərə bir daha nəzər salıb, bir baş öz nömrəsinə qayıtdı; pilləkənlə çıxırkən mehmanxana xidmətçisi bir balaca onun qolundan tutub, yuxarı qalxmasına kömək etdi. Doyunca çay içəndən sonra stolun qabağında oturub, şam gətirtdi, cibindən elanı çıxarıb şama yaxınlaşdırdı və sağ gözünü bir az qıyaraq oxumağa başladı. Elanda elə mühüm bir şey yazılmamışdı: cənab Kotsebunun⁴ draması tamaşaya qoyulurdu. Rolla rolunu cənab Poplyovin, Kora rolunu da cavan qız Zyablova oynayırdı, başqa rolları oynayanlar bunlardan da az əhəmiyyətli şəxslərdi. Lakin Çiçikov adların hamısını oxudu, hətta parterin qiymətindən xəbər tutdu və bunu da öyrəndi ki, elan quberniya inzibati-polis dəftərxanası mətbəəsində çap olunmuşdur. Sonra elanın o biri üzünü çevirdi ki, orada bir şey yazılıb-yazılmadığını bilsin; lakin elanın o biri üzündə bir şey yazılmadığını görüb gözlərini ovuşdurdu, elanı səliqə ilə büküb bəzəkli qutusuna qoydu: o, adəti üzrə əlinə düşən hər şeyi həmin qutuya qoyardı. Günə o, deyəsən bir pay dana əti soyutması, bir şüşə kvas, bir də ki, xorultusu, geniş Rusiya dövlətinin bəzi yerində deyildiyi kimi, dünyanı başına götürən bərk bir yuxu ilə yekun vurdu.

Çiçikov ikinci günü bütünlüklə vizitlərə həsr etdi, o bütün şəhər əyanlarının görüşünə getdi. Əvvəl qubernatorun hüzuruna təşrif buyurdu, demə qubernator da onun kimi nə yoğun, nə nazik imiş; boynunda Anna⁵ varmış; deyilənə görə, ulduz⁶ almağa da təqdim edilibmiş. Hər nə isə o ürəyi yumşaq adammış, hətta bəzən tül üzərində naxış da çəkərmiş. Oradan vitse-qubernatorun, sonra da prokurorun, palata sədrinin, polis rəisinin, iltizamçının, hökumət fabrikləri rəisinin yanına getdi… Çox təəssüf ki, böyüklərin hamısının adını yadda saxlamaq bir qədər çətindir. Lakin burasını qeyd etmək lazımdır ki, şəhərə yeni gəlmiş bu adam görüş məsələsində fövqəladə bir fəaliyyət göstərdi: o hətta öz hörmətini izhar etmək üçün səhiyyə dəftərxanası inspektorunun və şəhər memarının yanına da təşrif apardı. Sonra briçkada xeyli oturub, daha kimin yanına getmək haqqında düşündü, anladı ki, şəhərdə daha məmur qalmamışdı. O, böyüklərlə söhbət zamanı onların hər birinə çox məharətlə yaltaqlanmağı bacarırdı. Qubernatora sözarası işarə etdi ki, sizin quberniyaya girəndə elə bil ki, cənnətə girirsən, yollar hər yerdə məxmər kimidir və o hökumətlər ki, işə dərin ağıl sahibi olan əyanları təyin edirlər, onlar çox-çox tərifə layiq hökumətlərdir. Polis rəisinə postda duran polis keşikçiləri haqqında çox tərifli sözlər dedi. Hələ də ancaq mülki müşavir olan vitse-qubernatorla və palata sədrilə söhbət edərkən hətta səhvən onlara iki dəfə «əlahəzrət» də dedi, bu da onların çox xoşuna gəldi. Bunun da nəticəsi belə oldu ki, qubernator onu elə o gün öz evində düzələn ailə müsamirəsinə dəvət etdi; o biri məmurlar da onu kimisi nahara, kimisi boston oynamağa, kimisi də çay içməyə çağırdı.

Görünür, Çiçikov özü haqqında çox danışmaqdan çəkinirdi, danışsa da ümumi sözlərdən kənara çıxmırdı və təvazökarlıq göstərmək istəyirdi, belə hallarda onun söhbəti bir qədər kitab dilinə oxşayırdı: deyirdi ki, bu dünyada mənim heç bir əhəmiyyətim yoxdur, mən bir heçəm, mən haqqımda qayğı göstərilməyə layiq deyiləm, başım daşdan-daşa dəyib, qulluq edirkən doğru danışmaq üstündə başım müsibətlər çəkib, hətta həyatıma sui-qəsd də ediblər, indi isə dincəlmək istəyirəm, yaşamaq üçün özümə sakit bir yer axtarıram və bu şəhərə gəldikdə şəhərin baş əyanlarına hörmətimi izhar etməyi özümə vacib bildim. Şəhərdə bu yeni şəxs haqqında bundan başqa bir şey bilən olmadı. Lakin o, elə o axşam özünü qubernatorun ailə müsamirəsində göstərməyi yadından çıxartmadı. Bu müsamirəyə hazırlıq iki saatdan çox vaxt apardı: gələn qonaq üst-başına elə bir diqqət göstərdi ki, bunu hələ-hələ başqalarından görmək olmazdı. Günorta yeməyindən sonra bir az istirahət edib, əl-üzünü yumaq üçün su gətirtdi, dililə içəridən ovurdlarını şişirdərək üzünü uzun-uzadı sabunlayaraq yudu, mehmanxana xidmətçisinin çiynindən dəsmalı götürüb, əvvəl bir-iki dəfə onun üzünə fınxırdı, qulaqlarının dalından başlayaraq öz dolu sifətini hər tərəfdən sildi. Sonra ayna qabağında manişkasını döşünə taxdı, burun deşiyindən çıxan iki tükü dartıb qopartdı, mərsin rəngli, səpkili frakını əyninə taxdı. Bu qayda ilə geyindikdən sonra öz ekipajına mindi və həddindən artıq enli küçələrlə yola düşdü; bu küçələr, arabir pəncərələrdən düşən zəif işıqla işıqlanmışdı. Amma qubernatorun evi elə işıqdı ki, sanki orada böyük bir ziyafət verilirdi; fanarlı ekipajlar, qapı ağzında iki jandarm foreytorun⁷ uzaqdan gələn çığırtısı, bir sözlə, hər şey yerli-yerində idi. Çiçikov zala girəndə əvvəl gözlərini bir qədər qıymalı oldu, çünki şamların, lampaların, qadın paltarlarının parıltısı gözü qamaşdırırdı. Hər şey işığa qərq olmuşdu. Qara fraklı adamlar tək-tək, dəstə-dəstə orda-burda gəzişirdilər, onlar isti yay günlərində açıq pəncərə qabağında oturan qoca xidmətçi qadının doğradığı par-par parıldayan qənd parçaları üstündə uçuşan milçəklərə oxşayırdı; qoca ambardar qadın qəndi parçalayıb, xırda-xırda doğrayır, uşaqlar da onun başına yığışıb tamaşa edirlər, qarının kobud əli ilə çəkici qaldırıb endirməsinə maraqla baxırlar, xırda bir tərpənişdən havaya qalxan milçək eskadronları isə cəsarətlə uçub gəlirlər, sanki yerin yiyəsi onlardır, qarının koruşluğundan və gözünə gün düşüb qamaşdığından istifadə edərək bəzi yerdə tək-tək, bəzi yerdə dəstə-dəstə şirin qəndə suvaşırlar. Onlar yayın bərəkətindən toxdurlar, yay hər addımda onlara ləzzətli yeməklər hazırlayır, lakin onlar bura yemək üçün deyil, özlərini göstərmək üçün gəlmişlər ki, qənd yığını üstündə bir o yan-bu yana gəzişsinlər, qabaq ya dal ayaqlarını bir-birinə sürtsünlər, ya onlarla qanadlarının altını qaşısınlar, ya da hər iki qabaq ayaqlarını uzadıb başları üstündə bir-birinə sürtsünlər, sonra yenə də uçub getsinlər və yenə də adamı təngə gətirən eskadronlarla qayıdıb gəlsinlər.

Çiçikov yan-yörəsinə baxmağa macal tapmamışdı ki, qubernator onun qoluna girdi və elə oradaca öz arvadı ilə tanış etdi. Qonaq burada da öz ləyaqətini itirmədi: o, nə çox böyük, nə də çox kiçik rütbəsi olan orta yaşlı adama layiq bir kompliment söylədi. Rəqs etmək üçün cüt-cüt düzülən adamlar hamını divara sıxışdırdıqdan sonra əllərini dalına qoyub bir-iki dəqiqə onlara çox diqqətlə baxdı. Qadınlardan çoxu yaxşı və dəb ilə geyinmişdi, bəziləri də quberniya şəhərinə allahın yetirdiyi şeylərdən geymişdilər. Kişilər, hər yerdə olduğu kimi, burda da iki qisim idi: bir qismi nazik idi, bunlar daim qadınların yan-yörəsində hərlənirdi: onlardan bəzisi elə idi ki, bunları Peterburqdakılardan çox çətinliklə ayırmaq olardı; bunların da, Peterburqdakılar kimi, hər tərəfli düşünülərək zövq ilə daranmış bakenbardları, ya da eləcə ancaq xoş və çox təmiz qırxılmış sifətləri vardı; bunlar da Peterburqdakılar kimi etinasızcasına qadınlara yan alır, fransızca danışır, lap elə Peterburqdakı kimi qadınları güldürürdülər. İkinci qisim kişilər isə yoğun ya da Çiçikov kimi, nə çox yoğun, nə də çox nazik idilər. Bunlar, əksinə, qadınlara çəpəki baxırdılar, onlardan çəkinirdilər, elə ətrafa baxırdılar ki, görsünlər qubernatorun xidmətçiləri vist oynamaq üçün qumar stolunu düzəldirlər ya yox. Onların sifəti dolu və girdə idi, hətta bəzilərinin üzündə ət xalı da vardı, bəziləri bir qədər çopur idi; başlarında nə kəkil, nə qıvrım, nə də, fransızlar demişkən: «heç belə şey olmaz» qaydasınca düzəlmiş saç vardı: tükləri ya dibdən vurulmuşdu ya da həddindən artıq sığal verilmişdi; üzlərinin cizgiləri isə ümumiyyətlə girdə və möhkəmdi. Bunlar şəhərin hörmətli məmurları idi. Lakin, heyhat! Yoğunlar bu dünyada öz işlərini naziklərdən yaxşı qurub düzəldirlər. Naziklər çox vaxt xüsusi tapşırıq üzrə qulluq edirlər, ya da ancaq adları qulluqda olur, özləri də orda-burda veyillənirlər, onlar həddindən artıq yüngül, boş və tamamilə etibarsız bir həyat keçirirlər. Yoğunlar isə heç vaxt ara yer tutmurlar, həmişə müəyyən yer tuturlar, bir yerdə də oturdularmı, möhkəm və etibarlı otururlar, belə ki, bir şey olub eləsə, yer onların altında çatlayıb əzilə bilər, amma onlar o yerdən kəllə-mayallaq getməzlər. Onlar zahiri dəbdəbəni sevməzlər; onların əynindəki frak naziklərin əynindəki frak kimi qəşəng tikilməyib, amma ki, mücrüləri allahın bərəkətindən doludur. Naziyin üçcə ildə lombarda qoyulmamış bircə kəndlisi də qalmır; amma yoğunun işi çox səliqə ilə gedir: bir də görürsən ki, şəhərin o başında, arvadının adına alınmış bir ev meydana çıxdı, sonra şəhərin o biri başında başqa bir ev, sonra da şəhərin yaxınlığında balaca bir kəndciyəz, bundan sonra da yerli-yurdlu yekəcə bir kənd zühur etdi! Ən axırda da, allaha və dövlətə xidmət edən yoğun, hamının hörmətini qazanaraq, qulluğu buraxır, gedib mülkədar olur, ağa olur, özü də qonaqpərəst, şanlı rus mülkədarı, rus ağası. Yaxşıca da yaşayır. Lakin o öləndən sonra onun nazik varisləri beş gündə, rus adətincə, atasının bütün dövlətinin altından girib üstündən çıxırlar. Bunu da gizlətmək olmaz ki, Çiçikov məclisi seyr edirkən təxminən bu cür düşüncələr onu məşğul etmişdi; bunun da nəticəsi o oldu ki, o gedib yoğunlara qoşuldu. Oradakıların az qala hamısı onun tanıdığı adamlardı. Onlardan birisi sıx, qara qaşlı prokurordu; onun sol gözü balaca qırpılırdı, sanki o göz vuraraq deyirdi: «Gedək, qardaş, o biri otağa, orada sənə bir söz deyəcəyəm», eyni zamanda o ciddi və az danışan bir adamdı. Çiçikovun yaxınlaşdığı adamlardan biri də alçaqboylu poçt müdiri idi, o məzəli danışan bir adamdı, özü də filosof idi. Üçüncü tanış da çox dərrakəli və lütfkar adam olan palata sədri idi. Onlar hamısı Çiçikovu çoxdan bəri tanış olduqları bir adam kimi salamladılar. Çiçikov da bu hörmətin müqabilində bir az yanpörtü təzim etdi; onun bu təzimi xoşnəvazlıq hissindən məhrum deyildi. O elə buradaca Manilov və Sobakeviç adlı iki mülkədarla tanış oldu. Manilov çox nəzakətli və xoşrəftar bir adamdı; Sobakeviç isə zahirən bir az kobud adama oxşayırdı, elə ilk görüşdə Çiçikovun ayağını basaraq dedi: «Üzr istəyirəm». Elə buradaca vist oynamaq üçün onun əlinə kart verdilər, o da kartı alaraq bayaqkı kimi nəzakətlə təzim etdi. Onlar qumar stolu ətrafında oturub oyuna başladılar və axşam yeməyinə kimi yerlərindən qalxmadılar. Bütün danışıqlar tamamilə kəsildi: həmişə uzun söz-söhbətdən sonra ən ciddi işə başlayanda belə olur. Hərçənd poçt müdiri çox dilavər bir adamdı, ancaq o da kartı əlinə alan kimi sifətinə düşüncəli ifadə verib, alt dodağı ilə üst dodağını örtdü və oyun qurtarana kimi bu vəziyyətini dəyişmədi. Fiqurlar əlindən çıxanda, o, əlini stola vuraraq, fiqur qız idisə: «Axır ki, rədd oldun, kaftar!», kral idisə: «Get, Tambov mujiki!» deyərdi. Palata sədri isə hey deyirdi: «Bu da yekəbığ! Bu da yekəbığ!». Bəzən də kartları stola vuranda belə sözlər də eşidilərdi: «ya bəxt, heç olmasa bubnı⁸ ver!» Ya da ki, müxtəsərcə: «Kərpic-kərpic! Pikentsiya!» ya da: «pikendras! piçuruşşux! piçura!», hətta bəzən eləcə: «piçuk!» – deyərdilər: onlar öz aralarında kartlara belə ad vermişdilər. Gələn qonaq da o birilər kimi mübahisə edirdi, ancaq bunu çox məharətlə edirdi, belə ki, hamı görürdü ki, o mübahisə edir, amma mübahisəni xoşhallıqla edir. O heç vaxt: «Siz getdiniz» demirdi, «siz buyurub getdiniz!» ya da «mən sizin xaç ikiliyinizi götürmək şərəfinə nail oldum» və sair bu kimi sözlər deyirdi. O, öz rəqiblərini bir şeylə daha çox razılaşdırmaq üçün hər dəfə üstü minalı gümüş burunotu qabını onlara verirdi, onlar da burunotudan burunlarına çəkəndə burunotu qabının içində bir cüt bənövşə görürdülər: bunu o yaxşı iy gəlmək üçün qoymuşdu. Adları yuxarıda çəkilən Manilovla Sobakeviç qonağın diqqətini xüsusilə cəlb etmişdi. Bayaq o yoğunlar dəstəsinə qoşulurkən, elə o saat palata sədri ilə poçt müdirini bir az kənara çəkərək, bu mülkədarlar haqqında bəzi şeylər soruşmuşdu: verdiyi suallar onun ancaq maraqlandığını deyil, məsələyə müəyyən məqsədlə yanaşdığını göstərirdi, çünki o hər şeydən əvvəl bu mülkədarlardan hər birinin nə qədər kəndlisi və malikanələrinin nə vəziyyətdə olduğunu öyrəndi, sonra isə adlarını və atalarının adını soruşdu, Az zamanda bu mülkədarları o özünə tamamilə məftun edə bilmişdi. Manilov ona lap vurulmuşdu. Hələ heç orta yaşı olmayan bu adamın şəkər kimi şirin gözləri vardı, güləndə də həmişə gözlərini qıyırdı. O, Çiçikovun əlini xeyli sıxaraq, buyurub kəndə gəlməsini ondan acizanə xahiş etdi və bu təşrifi ilə onu feyziyab edəcəyini söylədi, kəndi də, onun deməsindən, şəhər qaraulxanasından ancaq onbeşçə verst uzaq olardı; Çiçikov da bu təklifin müqabilində çox nəzakətlə başını əyib, səmimiyyətlə onun əlini sıxdı və bu təklifi nəinki məmnuniyyətlə yerinə yetirəcəyini, hətta bunu özünə müqəddəs bir vəzifə hesab edəcəyini söylədi. Sobakeviç də çəkməsinin dabanlarını bir-birinə vuraraq qısaca dedi: «Bizə də buyurarsınız!» Onun ayağında elə yekə bir uzunboğaz çəkmə vardı ki, yəqin dünyanın heç yerində, xüsusilə indi, Rusiyada pəhlivanlar yox olmağa başladığı bir zamanda, buna uyğun bir ayaq tapmaq olmaz.

Ertəsi gün Çiçikov nahara polis rəisinin evinə getdi, yeməkdən sonra, saat üçdə onlar vist oynamağa oturdular və gecə saat ikiyə kimi oynadılar. Burada o, Nozdrev adlı bir mülkədarla tanış oldu. Nozdrevin otuz yaşı olardı; o heç şeylə hesablaşmayan dəliqanlı bir adamdı, iki-üç kəlmə sözdən sonra Çiçikova «sən» deyə müraciət etməyə başladı. Nozdrev polis rəisinə və prokurora da «sən» deyirdi və onlarla dostcasına rəftar edirdi. Lakin kart oynamağa başlayanda polis rəisi də, prokuror da çox diqqətlə onun yerdən kart götürməsinə baxır və getdiyi kartlara göz yetirirdilər. Çiçikov o birisi gün axşamı palata sədrinin evində keçirdi; palata sədri bir qədər yağlanmış xalat geymişdi, qonaqları da bu xalatda qəbul edirdi. Çiçikovdan başqa orada iki nəfər qadın vardı. Çiçikov sonra vitse-qubernatorun evində düzələn müsamirədə, iltizamçının verdiyi böyük naharda, prokurorun evində kiçik naharda oldu, – burasını da qeyd etmək lazımdır ki, bu kiçik nahar böyük bir nahara dəyərdi: Çiçikov buradan da şəhər bələdiyyə idarəsi rəisinin gündüz ibadətindən sonra verdiyi naharda da iştirak etdi, elə bu özü də bir nahara dəyərdi. Xülasə, o bircə saat da öz otağında qalmırdı, mehmanxanaya ancaq yatmağa gəlirdi. Çiçikov hər yerdə özünü necə aparmağı bacarırdı, eyni zamanda o təcrübəli bir kübar adam olduğunu da göstərdi. O nədən söhbət getsə, bu söhbətdə iştirak edə bilirdi: at zavodundan söhbət getsə, – at zavodundan danışırdı, yaxşı tulalardan danışılsa – bu barədə çox tutarlı fikirlər söyləyirdi, dövlət palatası tərəfindən aparılan istintaqdan mülahizələr yürüdülsə, – məhkəmə fırıldaqlarına bələd olduğunu büruzə verirdi: bilyard oyunu haqqında fikir mübadiləsi getsə, – düz hədəfə vururdu. Xeyirxahlıq haqqında söhbət getsə, – bu barədə çox gözəl mühakimələr yürüdürdü, hətta gözləri də yaşarırdı; araq qayırmaqdan söz düşsə, – araqdan da başı çıxdığını nəzərə çatdırırdı, gömrükxana nəzarətçiləri və məmurları haqqında danışılsa, – elə mühakimə yürüdürdü ki, elə bil özü həm məmur, həm də nəzarətçi idi. Qəribə burasıdır ki, bu zaman o təmkinlə danışır və özünü yaxşı tutmağı bacarırdı, nə bərk danışırdı, nə də yavaş, necə lazımsa elə də danışırdı. Xülasə, ona hansı cəhətdən yanaşırdınsa, görürdün ki, çox abırlı adamdır. Bütün məmurlar bu təzə adamın gəlməsindən razı idi. Qubernator demişdi ki, o xoş niyyətli adamdır, prokuror demişdi ki, o dəyərli adamdır, jandarma polkovniki demişdi ki, o alim adamdır; palata sədri demişdi ki, iş bilən və hörmətli adamdır, polis rəisi demişdi ki, xoşrəftar və nəzakətli adamdır, hətta başqaları haqqında çox nadir hallarda yaxşı danışan Sobakeviç də, şəhərdən xeyli gec evinə qayıdaraq və tamamilə soyunub çarpayıda, arıq arvadının yanında uzandıqdan sonra demişdi: «Əzizim, mən qubernatorun evində düzələn müsamirəyə getdim, polis rəisinin evində nahar elədim və kollej müşaviri Pavel İvanoviç Çiçikovla tanış oldum: çox gözəl adamdır!». Arvadı da bu sözün qabağında: «Hə!» deyərək onu ayağı ilə itələmişdi.

Qonaq haqqında şəhərdə belə gözəl bir rəy əmələ gəlmişdi, bu rəy, qonağın çox qəribə bir xüsusiyyəti və əyalətdə gözlənilməyən vəqə deyilən bir işi meydana çıxana qədər qaldı; lakin bu gözlənilməz vəqə baş verəndə az qala bütün şəhəri heyrətə gətirdi ki, oxucular bunun nədən ibarət olduğunu tezliklə görəcəklər.

İkinci fəsil

Bir həftə idi ki, gələn ağa şəhərdə yaşayır, gündüzlər naharlara, axşamlar müsamirələrə gedir və bu qayda ilə necə deyərlər, vaxtını çox xoş keçirirdi. Nəhayət o öz vizitlərini şəhərdən kənara çıxarmaq, Manilovla Sobakeviçi ziyarət etmək qərarına gəldi: bu iki mülkədara o, yanlarına gələcəyinə söz vermişdi. Bəlkə də buna daha mühüm bir səbəb vardı və qonağın qəlbinə yaxın olan daha ciddi bir iş onu getməyə vadar edirdi… Oxucu səbr eləyib, getdikcə daha artıq genişlənən və çox uzun olan bu hekayəni oxusa, onda bunun hamısını tədriclə, həm də öz vaxtında biləcəkdir. Faytonçu Selifana əmr verilmişdi ki, səhər tezdən atları qoşub briçkanı hazır eləsin. Petruşkaya da əmr olunmuşdu ki, evdə qalıb otağa və çamadana baxsın. Oxucuları bizim qəhrəmanın bu iki təhkimlisi ilə tanış etmək pis olmazdı. Hərçənd bunlar görkəmli şəxsiyyətlər deyil, necə deyərlər, ikinci, hətta üçüncü dərəcəli adamlardır, poemanın əsas məsələləri bunların üzərində qurulmamışdır, bu məsələlər onlarla çox az əlaqədardır və onlara çox az toxunur, – bununla belə müəllif bu cəhəti də çox ətraflı göstərmək, özü rus olsa da, alman kimi səliqəli olmaq istəyir. Bir də ki, bu çox vaxt aparmayacaq və əsərdə çox yer tutmayacaq, çünki oxucuların bu barədə aldığı məlumata çox az şey əlavə etmək lazımdır: oxucu bilir ki, Petruşka öz ağasının əynindən çıxan darçını, gen bir sürtük geyirdi və adətən lakeylər kimi onun da iri burnu, iri də dodaqları vardı. Xasiyyətcə az danışandı, çox danışmaqla arası yox idi, hətta maarifə, yəni kitab oxumağa nəcibanə bir meyl göstərirdi; oxuduğu kitabların məzmununu dərk etmək üçün çətinlik çəkməzdi; necə kitab olsa oxuyardı: qıza vurulmuş bir qəhrəmanın sərgüzəştimi olsun, ya əlifba, ya da dua kitabı olsun onun üçün heç fərqi yox idi, bunların hamısını eyni diqqətlə oxuyardı; onun əlinə kimya kitabı düşsəydi – bunu da oxumamış qoymazdı. Onun xoşuna gələn şey, kitabda yazılanlar deyil, kitab oxumaq özü idi və ya daha düzgün desək, kitab oxumaq prosesi idi: hərflərdən elə bir ucdan cürbəcür sözlər meydana çıxırdı, bəzən də elə sözlər olurdu ki, bundan heç şeytan özü də baş çıxara bilməzdi. Özü də ən çox dəhlizdə, çarpayı üstündə uzanmış halda kitab oxuyardı, çarpayıya salınmış döşək də bundan yastılanıb bərkimiş, yuxaya dönmüşdü. Kitaba olan ehtirasından başqa onun iki başqa adəti də vardı ki, bu onun xasiyyətinin iki başqa səciyyəvi cəhətini təşkil edirdi: o soyunmadan, necə varsa, əynində sürtuk yatardı, həmişə də özü ilə, bir az otaq qoxusu verən xüsusi havasını, öz xüsusi qoxusunu gəzdirərdi, hara da getsə o hava və o qoxu onunla gedərdi: belə ki, hətta heç insan ayağı dəyməyən bir yerə o öz çarpayısını qoyan kimi, öz şinelini və şey-şüyünü gətirən kimi orada elə bir qoxu əmələ gəlirdi ki, deyirdin, on ildir burada adam yaşayır. Çiçikov çox vasvası, hətta bəzi hallarda hələm-hələm şey bəyənməyən bir adam olduğu halda sabah-sabah burnuna hava dolan kimi ancaq üz-gözünü qırışdırar və başını silkələyərək deyərdi: «Bu nədi axı, belə də şey olar, sən tərləyirsən nədi! Bir hamama getsənə!» Petruşka isə bunun qabağında heç bir söz deməz və elə o saat bir işlə məşğul olmağa çalışardı: ya fırçanı götürüb ağasının frakına yaxınlaşar, ya da başqa bir iş görərdi, özü də dinib-danışmazdı. Bu vaxt o nə düşünərdi? Bəlkə də öz-özünə deyərdi: «Sən də lap əntiqə adamsan, bir sözü yüz kərə deyirsən, bu səni təngə gətirmir?..» Ya bəlkə ayrı şey düşünərdi: ağası öz təhkimli nökərinə öyüd-nəsihət verəndə allah bilir bu nökər nələr düşünür… Bəli, Petruşka barəsində hələlik bunları söyləmək olar. Faytonçu Selifan isə tamamilə başqa bir adamdı… Lakin müəllifin insafı qəbul etmir ki, aşağı sinifdən olan bu adamlarla oxucuları çox məşğul etsin, çünki, o oxucuların aşağı təbəqələrlə çox könülsüz tanış olduqlarını bilir. Nə etməli, rusların xasiyyəti belədir: rütbə etibarilə özündən heç olmasa bircə pillə yüksək olan adamlarla tanış olmaq arzusu, qraf ya da knyazla uzaqdan-uzağa salamlaşmaq onun üçün hər bir yaxın dostluq əlaqələrindən üstündür. Müəllif hətta öz qəhrəmanlarının taleyindən də qorxur, çünki o ancaq kollej müşaviridir. Saray müşavirləri bəlkə də onunla tanış olmaq istərdilər, lakin general rütbəsinə yaxınlaşanlar, allah bilir, bəlkə də ona ancaq həqarətli bir nəzər salacaqlar: elə bir nəzər ki, adam ayaqları altında sürünən hər bir şeyə təkəbbürlə belə bir nəzər salır; ya da ki, onlar mənim qəhrəmanıma bəlkə heç əhəmiyyət verməyəcəklər, – bu daha pis, çünki müəllif üçün bu ölümdən də betərdir. Lakin bunlar nə qədər kədərli bir hal olsa da, hər halda biz qəhrəmanımızın təsvirinə qayıtmalıyıq. Bəli, o, axşamdan lazımi əmrləri verib yatdı, səhər tezdən durub sabunla əl-üzünü o ki var yudu, yaş süngərlə təpədən-dırnağa kimi bütün bədənini sildi: bunu o ancaq bazar günləri edərdi, həmin gün də bazar günü idi; sonra da üzünü elə qırxdı ki, sifəti lap atlas kimi hap-hamar oldu və par-par parıldadı, mərsin rəngli frakını və içinə ayı dərisi vurulmuş şinelini geyib pilləkanla aşağı enməyə başladı; bu zaman mehmanxana xidmətçisi onun gah sağına, gah da soluna keçərək qolundan tuturdu; pilləkandan enib briçkaya mindi. Briçka gurultu ilə mehmanxana darvazasından küçəyə çıxdı. Yol ilə gedən keşiş onu görüb şlyapasını çıxartdı, çirkli köynəkli bir neçə uşaq əllərini uzadaraq dedi: «Ağa, yetimik, bizə bir sədəqə ver!» Sürücü onlardan birinin briçkanın dalına minməyə çox həris olduğunu görüb qamçı ilə vurdu; briçka küçənin daşları üstə atıla-atıla yola düşdü. Belə daşlı yol ilə gedirkən adam uzaqdan zol-zol şlaqbaumu görəndə sevinməyə bilmir, çünki bu, daşlı yolun tezliklə qurtaracağını, yol gedən adamın da əziyyətdən xilas olacağını göstərir. Çiçikovun başı bir neçə dəfə də kuzova möhkəmcə dəydikdən sonra, nəhayət yumşaq torpaq yola düşdülər. Briçka şəhərdən kənara çıxan kimi yolun hər iki tərəfində torpaq komaları, küknar meşəsi, seyrək budaqlı balaca şam ağacları, qoca şam ağaclarının yanmış gövdələri, yabanı ardıc ağacları və ümumiyyətlə bizim yerin təbiətinə xas olan başqa əhəmiyyətsiz şeylər görünməyə başladı. Arabir evləri, ipə düzülmüş kimi, sıra ilə uzanıb gedən, bir-biri üstə yığılmış köhnə odun qalaqlarına oxşayan kəndlərə rast gəlirdilər; bu komaların boz taxtapuşu, taxtapuşların alt tərəfində isə üstü naxışlı sallaq dəsmala bənzəyən bəzəkli taxta şəbəkələr vardı. Qoyun dərisindən kürk geyinmiş bir neçə kəndli, adətləri üzrə, darvaza qabağındakı skamyada oturub əsnəyirdi; döşləri sarınmış, dolu üzlü arvadlar yuxarı pəncərələrdən baxırdı, aşağı pəncərələrdən isə bir buzov, ya donuz başını bayıra çıxarıb ətrafı seyr edirdi. Xülasə, hamıya məlum olan mənzərələr! Çiçikov on beş verst yol getdikdən sonra Manilovun dedikləri yadına düşdü: onun kəndi bu arada olmalı idi, lakin on altıncı versti də keçdilər, amma kənd hələ də görünmürdü, iki mujik onlara rast gəlməsəydi, yəqin ki, kəndi heç tapa bilməyəcəkdilər. Çiçikov Zamanilovka kəndinə hələ çoxmu qaldığını soruşduqda, mujiklər şlyapalarını çıxartdılar və o birisindən daha ağıllı olan sivri saqqallı mujik dedi:

– Bəlkə də Zamanilovka deyil, Manilovkadır?

– Hə, hə, Manilovka.

– Manilovka! Bir verst də gedərsiniz, odur hey, yəni ki, düz sağ tərəfə.

Sürücü soruşdu:

– Sağ tərəfə?

– Sağ tərəfə. həmin yoldur. Manilovkaya gedir, amma ki Zamanilovka deyilən şey yoxdur. Onun adı belədir, yəni ki, ona Manilovka deyirlər. Zamanilovka adlı burda şey yoxdur. Orada dübbədüz təpənin üstündə bir ev görəcəksən, daş evdir, iki mərtəbəli, ağanın evidir, yəni ki, ağa özü orada yaşayır. Həmin bu Manilovkadır, amma ki, burada Zamanilovka adında şey yoxdur, heç olmayıb da.

Sürücü Manilovka kəndini axtarmağa başladı. İki verst getdikdən sonra sağa burulan kənd yoluna çıxdılar, iki verst getdilər, üç verst getdilər, dörd verst getdilər, iki mərtəbəli daş ev isə yenə də görünmürdü. Burda Çiçikovun yadına bir şey düşdü: əgər dostun səni on beş verst kənarda olan kəndinə dəvət edirsə, deməli ora düz otuz verst yol vardır. Manilovka kəndi öz mövqeyi ilə çox az adamı özünə cəlb edə bilərdi. Mülkədarın evi hər tərəfdən açıq bir yerdə, yəni bir təpənin üstündə idi, külək hansı tərəfdən kefi istəyib əssə, onu döyəcləyə bilərdi, təpənin döşü çimlə örtülmüşdü. Burada ingilis qaydası ilə iki-üç çiçək ləki salınmışdı, ləklərdə yasəmən və sarı akasiya bitmişdi, orda-burda topa-topa xırda yarpaqlı, seyrək budaqlı beş-altı qayın ağacı nəzərə çarpırdı. Bu ağaclardan ikisinin altında bir köşk görünürdü: köşkün yaşıl, yastı qübbəsi, taxtadan qayrılmış mavi rəngli sütunları vardı, üstündə də «Tənha düşüncələr məbədi» sözləri yazılmışdı. Köşkdən aşağıda ot basmış bir göl vardı – rus mülkədarlarının ingilis qaydası ilə saldıqları bağlarda belə ot basmış göllərin olması heç də qəribə bir şey deyil. Təpənin lap ətəyində, qismən də döşündə köhnə ağac daxmalar qaralırdı; bizim qəhrəman nədənsə bunları saymağa başladı və iki yüzdən artıq daxma saydı. Daxmaların ətrafında nə bir ağac, nə də bir yaşıllıq vardı, hər yanda gözə çarpan ancaq daxma dirəkləri idi. Bu mənzərəni canlandıran ikicə nəfər arvad idi: onlar tamaşa edilməyə layiq bir tərzdə ətəklərini qaldırıb hər tərəfdən bellərinə sancaraq dizə qədər gölməyə girərək, yırtıq, balaca bir torun ağacından yapışıb çəkə-çəkə suyun içi ilə aparırdılar; tora iki xərçəng ilişmişdi, bir də bir çamça balığı düşmüşdü; arvadlar, deyəsən, küsülü idilər, bir-biri ilə söyüşürdülər. Bir az kənarda cansıxıcı göy-yaşıl rəngli şam meşəsi qaralırdı. hətta hava özü də bu mənzərəyə çox münasib idi: nə açıqdı, nə də tutqun, açıq boz rəngə çalırdı, – ancaq qarnizon soldatlarının, qismən bazar günlərində sərxoşluq edən bu dinc qoşun hissəsinin geydiyi köhnə mundirlər bu rəngdə olur… Təsvir edilən mənzərəni tamamlamaq üçün bircə xoruz lazım idi ki, o da vardı: öz banı ilə havanın dəyişməsindən xəbər verən bu xoruzun başını başqa xoruzlar lap beyninə kimi deşib dağıtmışdı, özü də məlum şeydir ki, nə üstə: arvadbazlıq üstə; bəli, bu xoruz, başı lap beyninə kimi deşilsə də çox bərkdən banlayırdı. Hətta banlayanda, köhnə həsir kimi didilmiş qanadlarını da çırpırdı. Briçka həyətə yaxınlaşarkən Çiçikov artırmada ev sahibinin özünü gördü: onun əynində yaşıl rəngli şalon sürtuk vardı; o gələn ekipajı daha yaxşı görmək üçün əlini gözlərinin üstə qoyub baxırdı. Briçka artırmaya yaxınlaşdıqca onun gözlərində daha artıq sevinc duyulur, üzü daha artıq gülümsəyirdi.

Çiçikov briçkadan düşəndə Manilov çığıraraq dedi:

– Pavel İvanoviç! Nə əcəb belə bizi yad etdiniz!

İki dost bərk-bərk öpüşdülər; Manilov öz qonağını otağa apardı. Onların dəhlizdən və yemək otağından keçib getməsi o qədər vaxt aparmayacaqsa da, biz bundan istifadə edərək bəlkə də ev sahibi haqqında bəzi məlumat verə bildik. Lakin müəllif burada etiraf etməlidir ki, belə məlumat vermək özü çox çətin məsələdir. Böyük xarakterləri təsvir etmək çox-çox asandır, orada əl-qol açmağa geniş imkan vardır: yaxıcı qara gözlər, sallaq qaşlar, qat-qat qırışıqlı alın, çiyinə atılmış qara, ya da od kimi alışıb yanan al plaş, – görürsünüzmü, portret hazırdır. Lakin bu cənablar ki, var, dünyada bunlardan çox-çoxdur, hamısı da üzdən bir-birinə oxşayır, amma diqqətlə baxdıqdan sən onlarda güclə nəzərə çarpan bir çox xüsusiyyətlər görəcəksən: bu cənabların portretini çəkmək son dərəcə çətindir. Onların gözdən yayınan bütün bu incə xüsusiyyətlərini lövhədə canlandırmaq üçün çox diqqət sərf etmək və ümumiyyətlə belə işlərdə böyük təcrübə sahibi olsan da məsələyə çox dərindən nəzər yetirmək lazım gəlir.

Yalnız allah deyə bilər ki, Manilovun xarakteri necə idi. Elə adamlar var ki, onlar haqqında belə deyirlər: nə Əli aşındandı, nə Vəli aşından, nə ondandı, nə bundan, heç bilmirsən necə şeydir. Manilovu da bəlkə bunların sırasına daxil etmək lazımdır. Üzdən o gözə gəlimli idi, sifətinin cizgilərində xoşa gələn cəhətlər də yox deyil, ancaq bu xoşluğa elə bil həddindən artıq şəkər qatılmışdı. Onun hərəkətlərində, danışığında elə bir şey vardı ki, bununla o sanki qılıq qataraq adamın hüsn-rəğbətini qazanmaq, adamı özünə dost etmək istəyirdi. O cəzbedici bir halda gülümsəyirdi. Sarışındı, gözləri mavi idi. Onunla söhbət edirkən ilk dəqiqədə: «Nə qılıqlı, nə xoş təbiətli adamdır» deməyə bilməzsən. İkinci dəqiqədə heç bir söz deməzsən, üçüncü dəqiqədə isə: «Əşi, bu necə adamdır!» deyib kənara çəkilərsən. Kənara çəkilməsən elə darıxarsan ki, az qalar lap bağrın çatlasın. Onun xoşuna gələn bir şeyə toxunsan ondan bircə kəlmə də canlı, ya da acıqlı bir söz eşitməzsən, lakin bunu sən başqalarından eşidə bilərsən. Hərənin bir şeyə həvəsi var: elə adam var ki, tazıbazdır; o birinə elə gəlir ki, musiqi həvəskarıdır, musiqinin bütün dərin yerlərini çox gözəl hiss edir; bəzi adam möhkəm nahar eləməyin lap ustasıdır; bəzi adam da onun üçün müəyyən edilən roldan bircə barmaq da olsa qabağa getməkdə ustadır; bəzisinin arzuları məhduddur: o ancaq bu arzu ilə yatıb durur ki, özünü dostlarına, tanışlarına, hətta tanış olmayan adamlara göstərmək üçün fligel-adyutantla seyrə çıxsın; bəzi adamın da əlində elə bir qabiliyyət var ki, o bir bubnı tuzun ya da ikiliyin qırağını qatlamağa olduqca hərisdir, lakin bəzi adamın da əli ora-bura soxulub nizam-intizam yaratmağa, stansiya nəzarətçisinin ya da faytoçuların şəxsiyyətinə bələd olmağa böyük həvəs göstərir, – xülasə, hərənin bir şeyə həvəsi var, lakin Manilovun heç bir şeyə həvəsi yox idi. Evdə o çox az danışırdı, çox vaxt düşünür, fikirləşirdi, lakin onun nə düşündüyünü yalnız allah bilirdi. Demək olmaz ki, o təsərrüfatla məşğul olurdu, o hətta heç tarlalara da getməzdi, təsərrüfat başlı-başına qalmışdı. Təsərrüfat müdiri gəlib deyəndə ki: «Ağa, yaxşı olar ki, filan-filan işlər görülsün», o, adəti üzrə çubuq çəkə-çəkə deyərdi: «Hə, pis olmaz», sonra da təkrar edərdi: «Hə, heç də pis olmaz!» Çubuq çəkməyə o orduda öyrəşmişdi; hərbi qulluqda o çox təvazökar, çox nəzakətli və çox bilikli zabit hesab olunurdu. Mujik onun yanına gəlib, peysərini qaşıya-qaşıya deyəndə ki: «Ağa, izin ver, töycü pulu yığmaq üçün gedim kənarda işləyim», o yenə çubuğunu çəkə-çəkə: «Get» – deyərdi, eyni zamanda onun heç ağlına da gəlməzdi ki, mujik əyyaşlıq eləməyə gedir. Bəzən o artırmadan həyətə və gölməyə baxaraq deyərdi: «Nə yaxşı olardı, evdən yeraltı bir yol düzəldəydin, ya da gölmənin üstündə bir daş körpü tikəydin, körpünün də hər iki tərəfində dükanlar olardı, bu dükanlarda da tacirlər oturub, kəndlilərə lazım olan cürbəcür mallar sataydı». Bu zaman onun gözlərində həddindən artıq bir şirinlik görünər, üzündə böyük bir məmnuniyyət ifadə olunardı. Lakin onun düşündüyü bu layihələr sözlə başlandığı kimi sözlə də qurtarırdı. Onun kabinetində həmişə on dördüncü səhifəsində əlfəcin qoyulmuş bir kitab olardı – bu kitabı o iki il idi ki, tədriclə oxuyaraq bu yerə gəlib çatmışdı. Onun evində həmişə bir şey çatışmazdı: qonaq otağında üzünə qəşəng ipək parça çəkilmiş çox gözəl mebel vardı və yəqin ki, bu ipək örtük ona çox baha qiymətə başa gəlmişdi, lakin kreslolardan ikisinin örtüyü yox idi; bunlar üzünə eləcə həsir çəkilmiş halda qalırdı; özü də bir neçə il idi ki, gələn qonağa hər dəfə deyərdi: «Bu kreslolarda oturmayın, onlar hələ hazır deyil». Elə otaq da vardı ki, orada heç mebel yox idi, amma o evləndiyi günün səhəri arvadına demişdi: «Əzizim, sabah çalışmaq lazımdır ki, müvəqqəti də olsa, bu otağa mebel qoysunlar». Axşam stola, antik dövrün gözəllik ilahələrinin üç heykəli və çox qəşəng sədəf süpəri olan qaralmış tuncdan gözəl bir şamdan gətirərdilər; onun yanına, böyrü üstə əyilmiş, başdan-başa şam ərintisinə bulanmış sınıq-sökük, qaltaq bir mis şamdan qoyardılar, lakin bunu nə ev sahibi, nə ev sahibəsi, nə də ev qulluqçuları sezərdi. Manilovun arvadı… burasını qeyd etmək lazımdır ki, onlar bir-birindən çox razı idilər. Onlar səkkiz il idi ki evlənmişdilər, bununla belə hələ də onlar bir-birinə bir parça alma, ya konfet, ya da qoz ləpəsi gətirib, tam bir məhəbbət ifadə edən, riqqət dolu, incə bir səslə deyərdi: «Əzizim, o ağızcığazını arala, bu tikəni oraca qoyum». Məlum şeydir ki, bu sözdən sonra ağızcığaz çox zərif bir şəkildə açılardı. Anadan olduqları günü qeyd edərkən onlar bir-birinə hədiyyə – məsələn, dişqurdalayan qoymaq üçün rəngarəng xırdaca muncuqla işlənmiş balaca qın hazırlardılar. Çox vaxt da görərdin ki, divanda otururkən, birdən, heç də səbəbi məlum olmadığı halda, Manilov çəkdiyi çubuğunu, arvadı da, əgər əlində bir şey tikirsə onu, yerə qoyub dodaqlarını yorğun-yorğun bir-birinə yapışdıraraq uzun-uzadı öpüşərdilər, belə ki, onların dodağı bir-birindən ayrılana kimi bəlimdən eşilmiş balaca bir papirosu çəkib qurtarmaq olardı. Bir sözlə, necə deyirlər, onlar xoşbəxt idi. Əlbəttə, evdə, bu uzun-uzadı öpüşlərdən və muncuq hədiyyələrdən başqa bir çox başqa məşğuliyyətlər də olurdu, bununla əlaqədar olaraq bir çox şeylər haqqında sorğu-sual da eləmək mümkündü. Niyə, məsələn, mətbəxdə xörəklər pis hazırlanır? Niyə ərzaq anbarında bir şey yoxdur? Niyə ərzaq işlərinə baxan arvad oğrudur? Niyə xidmətçilər pintidir? Niyə nökərlər, qulluqçular həddindən artıq yatırlar, qalan vaxtlarını da boş-boşuna keçirirlər? Lakin bunlar gədə-güdə işi idi. Bunlarla məşğul olmaq Manilovaya yaraşmazdı, o yaxşı tərbiyə almışdı. Yaxşı tərbiyə də, məlumdur ki, pansionlarda verilir. Pansionlarda da, məlumdur ki, insan xeyirxahlığının bünövrəsini üç əsas şey təşkil edir, bunlar da: ailə həyatının xoşbəxt olması üçün zəruri hesab edilən fransız dili; arvadın ərə xoş dəqiqələr verməsi üçün lazım olan fortepiano; bir də ki, təsərrüfat işləri, yəni pul kisəsi və başqa hədiyyələr toxumaqdır. Lakin belə əməli üsullarda, xüsusilə indiki zamanda bəzi təkmilləşdirmələr və dəyişikliklər də olur ki, bu da ən çox pansion sahibəsinin özünün dərrakəsindən və qabiliyyətindən asılıdır. Görürsən ki, başqa bir pansionda sistem dəyişir: fortepiano qabağa keçir, sonra fransız dili gəlir, bundan sonra da təsərrüfat işləri. Bəzən də belə olur ki, təsərrüfat işi, yəni pul kisəsi və hədiyyələr toxumaq qabağa keçir, fransız dili bunun ardınca gəlir, ən axıra da fortepiano düşür. Bəli, iş üsulları cürbəcür olur. Bir şeyi də qeyd etmək pis olmazdı ki, Manilovun arvadı… Lakin etiraf edirəm ki, arvadlardan söhbət açmağa mən çox qorxuram, bir də ki, vaxt çatmışdır, mən qəhrəmanlarımızın yanına qayıtmalıyam, budur onlar bir neçə dəqiqədir ki, qonaq otağının qapısı ağzında durub, içəri girməyi bir-birindən xahiş edirlər.

Çiçikov deyirdi:

– İltifat buyurun, məndən ötrü bu qədər narahat olmayın, mən sonra keçərəm.

Manilov da əli ilə qapını göstərərək deyirdi:

– Yox, Pavel İvanoviç, yox, siz qonaqsınız.

Çiçikov təkrar deyirdi:

– Zəhmət çəkməyin, rica edirəm, zəhmət çəkməyin. Buyurun, keçin.

– Yox, heç ola bilməz, mən razı ola bilmərəm ki, belə xoşməcaz, belə bilikli qonaq mənim dalımca keçsin.

– Nə bilikli axı?.. Rica edirəm, keçin.

– Yox, olmaz, buyurun siz keçin.

– Niyə axı?

Manilov xoş bir təbəssümlə dedi:

– Elə ona görə!

Axırda iki dost birdən, bir-birini bir az sıxışdıra-sıxışdıra yan-yanı içəri girdilər.

Manilov dedi:

– İcazə verin arvadımı sizə təqdim edim. Əzizim! Pavel İvanoviç gəlib!

Çiçikov qapı ağzında Manilova buyur-buyur edərkən qadını görməmişdi. Manilovun arvadı pis deyildi, pis də geyinməmişdi, əynindəki solğun rəngli ipək kapot ona yaraşırdı. Manilov onu Çiçikovla tanış etmək istəyəndə, onun balaca, zərif əlləri stol üstünə cəld nəsə atdı və ucları naxışlı batist yaylığı götürüb əllərilə sıxdı. Oturduğu divandan qalxdı. Çiçikov yaxınlaşıb onun əlini məmnuniyyətlə öpdü. Manilovun arvadı bir az pəltəkləyərək dedi ki, sizin gəlməyiniz bizi çox sevindirdi, ərim elə gün olmurdu ki, sizi xatırlamasın.

Manilov sözə qarışdı:

– Bəli, o elə tez-tez məndən soruşurdu: «Sənin dostun axı niyə gəlmir?» Mən də ona deyirdim: «Dayan, əzizim, gələcək». Nəhayət siz də buyurub gəldiniz və öz gəlişinizlə bizi şərəfyab etdiniz. Sizin gəlişiniz bizə çox-çox ləzzət verdi… May günü… ürək şadlığı…

Çiçikov sözün ürək şadlığı üstünə gəlib çıxdığını görüb özünü hətta bir az itirdi və nə böyük ad, nə də elə bir mühüm rütbə sahibi olmadığını təvazökarlıqla söylədi.

Manilov yenə əvvəlki xoş təbəssümlə onun sözünü kəsdi:

– Sizin böyük adınız da var, böyük rütbəniz də, bəli, var, hətta bundan artığı da var.

Manilovun arvadı dilləndi:

– Şəhərimiz xoşunuza gəldimi? Orada vaxtınızı xoş keçirdinizmi?

Çiçikov:

– Çox yaxşı şəhərdir, gözəl şəhərdir! – deyə cavab verdi. – Vaxtımı də çox xoş keçirdim: adamları çox xoşrəftar adamlardır.

Yenə də Manilovun arvadı soruşdu:

– Qubernatorumuz necə, könlünüzə yatdımı?

Manilov əlavə etdi:

– Qubernatorumuz son dərəcə möhtərəm və lütfkar bir adamdır, doğru demirəmmi?

– Lap doğru deyirsiniz: son dərəcə möhtərəm bir adamdır. Vəzifəsini də çox yaxşı bilir, onun nədən ibarət olduğunu çox gözəl başa düşmüşdür! Belə adamlardan çox-çox olmasını arzu etmək lazımdır.

Manilov gülümsəyərək əlavə etdi:

– Necə də hər adamı qəbul edir, öz hərəkətlərində ədəb və nəzakət qaydalarına riayət edir, – Manilov bunu deyib, duyduğu ləzzətdən, qulaqlarının dibi azca qıdıqlanan erkək pişik kimi, gözlərini yumdu.

Çiçikov sözünə davam etdi:

– Çox yaxşı rəftarlı və lətif adamdır. Özü də necə məharətlidir! Mən hətta bunu heç güman etməzdim. Necə də ustalıqla naxış tikir! O naxış saldığı pul kisəsini mənə göstərdi: tək-tək xanım belə məharətlə naxış sala bilər.

Manilov yenə də gözlərini bir az qıyaraq dedi:

– Bəs vitse-qubernator! Necə də sevimli adamdır, doğru demirəmmi?

Çiçikov:

– Çox, çox ləyaqətli adamdır, – deyə cavab verdi.

– Yaxşı, icazə verin soruşum, bəs polis rəisi necə, xoşunuza gəldimi? Çox lətif adamdır, doğru demirəmmi?

– Bəli, hədsiz dərəcədə lətif adamdır, özü də necə ağıllıdır, necə biliklidir! Mən onun evində prokurorla və palata sədrilə bərabər lap axırıncı xoruz banına kimi oturub vist oynadım. Çox, çox ləyaqətli adamdır!

Manilovun arvadı əlavə etdi:

– Yaxşı, bəs siz polis rəisinin arvadı barəsində nə fikirdəsiniz? Çox lütfkar qadındır, doğru demirəmmi?

Çiçikov:

– Ba, mən nə qədər qadın tanıyıramsa – bu onların ən ləyaqətlilərindən biridir, – deyə cavab verdi.

Onlar palata sədrini də, poçt müdirini də yaddan çıxarmadılar, bu qayda ilə şəhər məmurlarının az qala hamısını bir-bir əldən keçirdilər, söhbətdən də məlum oldu ki, onlar hamısı çox ləyaqətli adamlardır.

Axırda Çiçikov belə bir sual verdi:

– Siz vaxtınızı həmişə kənddə keçirirsiniz?

Manilov:

– Ən çox kənddə keçiririk, – deyə cavab verdi. – Amma hərdən şəhərə gedirik ki, bilikli adamlarla görüşək. Bilirsinizmi, adam həmişə burada bağlanıb qalsa lap vəhşiləşər.

Çiçikov dedi:

– Doğrudur, doğrudur!

Manilov:

– Əlbəttə, – deyərək sözünə davam etdi, – qonşuluqda yaxşı bir adam olsaydı, bu bir ayrı məsələ, məsələn, elə adam ki, onunla bir növ nəzakətdən, yaxşı rəftardan danışmaq olardı, elmdən-filandan xəbər tutardın, adamın ruhu bir növ yerindən oynardı, necə deyirlər, ucalardı… – O yenə də nəsə demək istədi, lakin dolaşaraq artıq-əskik danışdığını görüb əlini havada yellədi və sözünə davam etdi: – Əlbəttə, onda kəndin də, tənhalığın da çox xoş cəhətləri olardı. Amma ki, indi qonşuluqda heç kəs yoxdur… Ancaq hərdən «Vətən oğlu»nu oxuyursan.

Çiçikov onun sözlərilə tamamilə razılaşdı və öz tərəfindən bunu da əlavə etdi ki, dünyada tənha yaşamaqdan, təbiəti seyrə dalmaqdan, bəzən də bir kitab götürüb oxumaqdan xoş bir şey ola bilməz…

Manilov da öz fikrini söylədi:

– Amma, bilirsinizmi, əgər elə bir dostun yoxsa ki, onunla dərdləşəsən…

Çiçikov onun sözünü kəsdi:

– Bəli, bəli, bu doğrudur, bu tamamilə doğrudur! Bunsuz dünyanın mal-dövləti nəyə lazımdır! Bir aqil adam deyib:

«Pulun olmasın, amma əlində dolandırmağa yaxşı dostların olsun!»

Bilirsinizmi, Pavel İvanoviç, – deyən Manilovun üzündə həddindən artıq şirin və hətta öz şirinliyi ilə ürək bulandıran bir təbəssüm göründü; bu, mahir bir kübar həkiminin çoxlu şirin şey qatdığı və bununla da müalicə etdiyi xəstəni sevindirəcəyini zənn etdiyi dərmana oxşayırdı, – adam onda bir növ mənəvi ləzzət duyur… Belə ki, məsələ, bir təsadüf nəticəsində mənə sizinlə danışmaq, sizin xoş söhbətinizdən ləzzət almaq kimi bir xoşbəxtlik, demək olar ki, nümunəvi bir xoşbəxtlik qismət oldu…

Çiçikov:

– İltifat buyurun, – dedi, – nə xoş söhbət? Mən vecsiz bir adamam, başqa bir şey deyiləm.

– Ba, Pavel İvanoviç, icazə verin sizinlə açıq danışım: sizin malik olduğunuz məziyyətlərin bircəciyini mənə versəydilər, mən bütün var-dövlətimin yarısını gülə-gülə verərdim!..

– Mən isə öz tərəfimdən çox böyük bir xoşbəxtlik hesab edərdim ki…

Əgər bu zaman nökər içəri girib yeməyin hazır olduğunu xəbər verməsəydi, kim bilir, bu iki dostun öz hisslərini bir-birinə izhar etmələri nə yerə gəlib çıxacaqdı.

Manilov dedi:

– Buyurun, acizanə rica edirəm! Bizim naharımız kübar məclislərində və paytaxtlarda gördükləriniz kimi olmadığından bizi əfv edin; bizimki rus qaydasınca hazırlanan adi şşidir, amma təmiz ürəklə verilir. Acizanə rica edirəm, buyurun!

Burada da xeyli buyur-buyur oldu, axırda Çiçikov yemək otağının qapısından yanpörtü içəri girdi.

Manilovun iki oğlu yemək otağında idi, onlar elə yaşda idi ki, bu yaşda uşaqlar süfrə başında otursalar da, hələ hündür stulda otururdular. Onların yanında müəllimləri dayanmışdı. O gülümsəyərək, ədəblə baş əydi. Manilovun arvadı şorba qabının qarşısında oturdu. Qonağı ev yiyəsi ilə ev yiyəsinin arvadının arasında oturtdular. Nökər uşaqların boynuna xörək dəsmalı bağladı.

Çiçikov uşaqlara baxaraq dedi:

– Nə sevimli uşaqlardır! Neçə yaşları var?

Manilovun arvadı cavab verdi:

– Böyüyünün səkkiz yaşı var, kiçiyinin isə hələ dünən altı yaşı tamam olmuşdur.

Manilov böyük oğluna dönərək dedi:

– Femistoklyus! – Lakey xörək dəsmalını bağlayanda onun çənəsini də bağlamışdı, indi o çənəsini xörək dəsmalın altından çıxarmağa çalışırdı.

Çiçikov qismən yunan adı olan, lakin Manilovun nədənsə axırına bir «yus» da əlavə etdiyi bu adı eşidərək qaşını bir qədər qaldırdı, lakin o saat da üzünə əvvəlki ifadəni verməyə çalışdı.

– Femistoklyus, de görüm, Fransada ən yaxşı şəhər hansıdır?

Bu zaman müəllim bütün diqqətini Femistoklyusa verdi, elə bil ki, o atılıb uşağın gözlərinə girmək istəyirdi, lakin Femistoklyus «Paris» deyəndə o tamamilə sakitləşdi və başı ilə razılıq işarəsi etdi.

Manilov yenə də soruşdu:

– Bəs bizim ən yaxşı şəhərimiz hansıdır?

Müəllim yenə də diqqətlə uşağa baxdı.

Femistoklyus:

– Peterburq, – deyə cavab verdi.

– Daha hansıdır?

– Moskva.

Çiçikov bunu eşidib dedi:

– Ağıllı bala! – Sonra o üzündə bir qədər heyrət ifadəsilə Manilovla arvadına baxdı: – Bu yaşda olasan, belə də biliyin olsun!.. Mən sizə deməliyəm ki, bu uşağın çox böyük qabiliyyəti olacaq.

Manilov:

– Ba, siz hələ onu yaxşı tanımırsınız! – dedi, – o çox zəkalıdır. Bu Alkid ki, var, balaca oğlum, o elə zirək deyil, amma bu bir cücü, bir böcək görsə o saat gözləri yerindən oynayır, ardınca yüyürür, o saat da diqqət yetirir. Mən onu diplomatlığa hazırlayacağam. – Oğluna dönərək əlavə etdi: – Femistoklyus, səfir olmaq istəyirsinizmi?

Femistoklyus çörək yeyə-yeyə, başını sağa və sola əyə-əyə cavab verdi:

– İstəyirəm.

Bu zaman dal tərəfdə duran lakey səfirin burnunu sildi və çox yaxşı da elədi, yoxsa onun burnundan şorbanın içinə bir yekə damcı kənar şey düşəcəkdi. Süfrə başında sakit həyatın insana verdiyi ləzzətdən söhbət başlandı, lakin Manilovun arvadı bəzən şəhər teatrı və aktyor haqqında olan qeydlərilə bu söhbəti qırırdı. Müəllim söhbət edənlərə çox diqqətlə baxırdı: onların dodaqucu gülmək istədiklərini duyan kimi ağzını açıb bərkdən gülürdü. Görünür, o, yaxşılıq bilən bir adamdı: bununla ev sahibinə, onunla yaxşı rəftar etdiyi üçün, öz minnətdarlığını bildirmək istəyirdi. Lakin bircə kərə onun üzündə sərt bir ifadə göründü və qarşısında oturan uşaqlara gözlərini zilləyərək çox ciddi halda barmağını stola vurdu. Bunu o lap yerində etmişdi, çünki Femistoklyus Alkidin qulağını dişləmişdi. Alkid də gözlərini yumaraq ağzını açıb çox yanıqlı ağlamaq istəyirdi, ancaq bununla yeməkdən çox asanlıqla məhrum ediləcəyini duyaraq, ağzını əvvəlki vəziyyətinə saldı, gözləri yaşarmış halda əlindəki qoyun sümüyünü gəmirməyə başladı: sümük gəmirməkdən onun yanaqları işıldayırdı. Manilovun arvadı çox tez-tez Çiçikova: «Siz heç bir şey yemirsiniz, siz çox az götürdünüz» deyə müraciət edirdi. Çiçikov da bunun qabağında hər dəfə ona deyirdi: «İltifatınız artıq olsun, mən doymuşam, xoş söhbət hər bir xörəkdən yaxşıdır».

Nahar qurtardı, ayağa durdular. Manilov son dərəcə məmnun idi; əlini Çiçikovun kürəyinə qoyaraq, onu qonaq otağına aparmaq istəyirdi ki, birdən qonaq çox ciddi bir tövrlə, çox mühüm bir iş haqqında onunla danışmaq niyyətində olduğunu bildirdi.

Manilov:

– Onda icazə verin kabinetimə buyurmağınızı sizdən xahiş edim, – deyərək Çiçikovu, pəncərələri meşəyə baxan kiçik bir otağa apardı. – Bu da mənim guşəm.

Çiçikov otağı gözdən keçirərək dedi:

– Ürəyə yatan bir otaqdır.

Otaqda doğrudan da ürəyə yatan cəhətlər vardı: divarlar boza çalan mavi bir boya ilə rənglənmişdi; burada dörd stul, bir kreslo, bir stol, stolun da üstündə, yuxarıda qeyd etdiyimiz, arası əlfəcinli bir kitab, bir neçə vərəq yazılmış kağız, xeyli də tütün vardı: tütün o biri şeylərin hamısından çox idi, özü də müxtəlif şəkildə: kartuzda, tütün qabında qoyulmuşdu, bir yığın da stol üstünə tökülmüşdü. Pəncərələrin hər ikisində çubuqdan boşaldılmış və səy ilə çox qəşəng sıralarla yan-yana düzülmüş kül yığınları görünürdü. Aydın bilinirdi ki, ev sahibi vaxtını bəzən belə şeylərlə keçirir.

Manilov dedi:

– İcazə verin bu kresloda əyləşmənizi sizdən xahiş edim. Bura sizin üçün daha rahat olar.

– İcazə verin, stulda oturum.

Manilov gülümsəyə-gülümsəyə:

– İcazə verin mən bunu sizə icazə verməyim, – dedi. – Bu kreslo ancaq qonaq üçündür: istəsəniz də, istəməsəniz də oturmalısınız.

Çiçikov oturdu.

– İcazə verin sizi çubuğa qonaq eləyim.

Çiçikov mehribanca və təəssüf ifadə edən səslə dedi:

– Mən tütün çəkmirəm.

Manilov da mehribanca və təəssüf ifadə edən bir səslə soruşdu:

– Niyə?

– Adət eləməmişəm, qorxuram, deyirlər ki, çubuq adamı qurudur.

– İcazə verin mən sizə ərz edim ki, bu doğru fikir deyil. Mən hətta belə güman edirəm ki, çubuq çəkmək burunotu çəkməkdən çox-çox yaxşıdır. Bizim polkda bir poruçik vardı, çox gözəl və çox oxumuş adamdı, çubuğu o nəinki süfrəyə oturanda, hətta, ayıb da olsa, başqa yerlərə gedəndə də ağzından çıxarmazdı. İndi onun yaşı qırxdan ötüb, amma, şükür allaha, hələ də elə sağlamdır ki, heç olmayan kimi.

Çiçikov dedi ki, doğrudur, belə şey ola bilər, insanın təbiətində bir çox şeylər var ki, hətta böyük ağıl sahibi olanlar da bunun səbəbini izah edə bilmirlər.

– Ancaq, icazə verin, əvvəl mənim bir xahişim var… – Çiçikov bunu elə bir səslə dedi ki, bu səsdə qəribə, ya qəribə olacaq dərəcədə bir ifadə vardı və bunu deyəndən sonra nədənsə dönüb geriyə baxdı. Manilov da nədənsə dönüb geriyə baxdı. – Siz çoxdanmı iltifat buyurub təhkimli kəndlilərin siyahısını vermisiniz?

– Bəli, çoxdan vermişəm, doğrusu heç yadımda deyil.

– O vaxtdan bəri sizin çoxmu kəndliniz ölmüşdür?

– Bundan xəbərim yoxdur. Mən belə güman edirəm ki, bunu prikazçikdən⁹ soruşmaq lazımdır. A gedə, prikazçiki çağır gəlsin, bu gün o burada olmalıdır.

Prikazçik gəldi. Onun qırxa yaxın yaşı olardı, saqqalını qırxdırmışdı, əyninə sürtuk geymişdi, görünür o çox rahat həyat keçirirdi: dolğun üzü elə bil ki, şişmişdi, sarıya çalan dərisi və xırda gözləri onun pərqu döşəklərə və nazbalışlara çox yaxşı bələd olduğunu göstərirdi. Baxan kimi bilmək olurdu ki, bu fəaliyyət sahəsinə o da başqa mülkədar prikazçikləri kimi gəlib çıxmışdır: əvvəl ağa evində yazı-pozu bilən kiçik nökər olmuş, sonra xanımın istəkli qulluqçularından birisilə – təsərrüfat işlərinə baxan bir qadınla evlənmiş, sonra isə özü təsərrüfat işlərinə baxmış, bundan sonra da prikazçik olmuşdur. Prikazçik olandan sonra da məlum şeydir ki, başqa prikazçiklər kimi hərəkət etməyə başlamışdır: kənddə daha çox varlı olan adamlarla durub-oturmuş, onlarla dostluq etmiş, kasıbların töycüsünü artırmış, səhər saat doqquzda yuxudan durmuş, samovar gözləmiş və çay içmişdir.

– Dost, mənə bax görüm, kəndlilərin siyahısı tutulandan sonra bizdə neçə kəndli ölmüşdür?

– Necə yəni? O vaxtdan bəri çox kəndli ölüb. – Prikazçik bunu deyib əlini sipər kimi ağzına qoyaraq hıçqırdı.

Manilov onun sözünə əsaslanaraq dedi:

– Bəli, etiraf edirəm ki, mən özüm də belə düşünürdüm. Bəli, çox kəndli ölmüşdür! – Çiçikova sarı dönərək əlavə etdi: – Doğrudur, çoxları ölmüşdür.

Çiçikov soruşdu:

– Məsələn, nə qədər olar?

Manilov da onun sözünü təkrar etdi:

– Hə, nə qədər olar?

– Nə qədər olduğunu hardan bilmək olar! Məlum deyil axı, ölənləri heç kəs saymayıb.

Manilov Çiçikova sarı dönərək:

– Bəli, bəli, heç kəs saymayıb, – dedi, – mən də elə güman edirəm ki, ölən çoxdur. Ancaq heç məlum deyil ki, nə qədər ölmüşdür.

Çiçikov prikazçikə dedi:

– Rica edirəm, sən get onları say, hamısının da adbaad siyahısını tut.

Manilov da son sözləri təkrar etdi:

– Bəli, hamısının da adbaad siyahısını tut.

Prikazçik: «Baş üstə» deyib getdi.

Prikazçik gedəndən sonra Manilov Çiçikovdan soruşdu:

– Bu axı sizin nəyinizə lazımdır?

Bu sual, deyəsən, qonağı bir qədər çətinliyə saldı; onun üzündə gərgin bir ifadə göründü. Hətta bundan qızardı da, sanki o nəsə demək istəyirdi, ancaq bunu söz ilə ifadə etməyə çətinlik çəkirdi. Doğrudan da Manilov öz dostundan elə qəribə və elə fövqəladə şeylər eşitdi ki, bunu hələ bu vaxta qədər insan qulağı eşitməmişdi.

– Siz soruşursunuz ki, bu mənim nəyimə lazımdır: bu mənə ona görə lazımdır ki, mən kəndli almaq istərdim… – Çiçikov kəkələyərək sözünü tamamladı.

Manilov:

– İcazə verin sizdən bir şey soruşum, – dedi, – siz kəndliləri necə almaq istəyirsiniz: torpaqları ilə bir yerdə, ya ayrılıqda, yəni ki, torpaqsız?

Çiçikov ona belə cavab verdi:

– Yox, mən əməlli-başlı kəndlilər almaqdan danışmıram, mən ölü kəndlilər almaq istəyirəm…

– Necə? Bağışlayın… Mən bir az ağır eşidirəm, qulağıma, deyəsən, çox qəribə bir söz dəydi…

– Mən ölü kəndliləri almaq istəyirəm, ancaq onlar siyahıda diri kimi göstərilməlidirlər.

Manilov bu sözü eşidəndə çubuğu əlindən yerə düşdü, ağzı açıldı və bir neçə dəqiqə elə bu vəziyyətdə qaldı. Dostluq həyatının gözəlliyindən bəhs edən bu iki dost, qədim zamanda divar aynalarının hər iki tərəfindən üz-üzə asılan portretlər kimi, gözlərini bir-birinə dirəyərək hərəkətsiz qaldılar. Nəhayət, Manilov çubuğu yerdən qaldırdı və altdan yuxarı Çiçikovun üzünə baxdı: o öz dostunun dodaqlarında istehzalı ya başqa bir təbəssüm olub-olmadığını görmək istəyirdi, ya bəlkə də dostu onunla zarafat edirdi. Ancaq o belə bir şey görmədi, əksinə, dostunun üzü hətta əvvəlkindən də ciddi idi. Sonra Manilov düşündü ki, bəlkə qonaq, demək olmaz, birdən dəli-zad olar, buna görə də qorxa-qorxa, həm də çox diqqətlə onu gözdən keçirdi. Lakin qonağın gözləri lap adi qaydasında idi: dəli adamların gözləri kimi vəhşicəsinə qaynamırdı, alışıb yanmırdı, ədəb xaricində heç bir şey yox idi, hər şey yerli-yerində idi. Manilov çox düşündü, çox götür-qoy elədi, çox tədbir tökdü, lakin ən nəhayət ağzında qalan tüstünü çox nazik halda bayıra buraxmaqdan başqa ayrı bir şey düşünə bilmədi.

– Bəli, mən bilmək istərdim ki, siz həqiqətdə canlı olmayan, lakin qanuni rəsmiyyət nöqteyi-nəzərindən canlı olan kəndliləri mənə verə bilərsinizmi, ya bəlkə sizin bu barədə daha yaxşı bir təklifiniz var?

Manilov elə utanmış və özünü elə itirmişdi ki, dinməz durub ona baxırdı.

Çiçikov soruşdu:

– Deyəsən, siz çətinlik çəkirsiniz?

Manilov:

– Mən?.. Yox, elə deyil, – dedi, – ancaq mən başa düşə bilmirəm ki… əfv edin… mən əlbət ki, elə gözəl təhsil ala bilməmişəm, necə ki, bu, belə baxanda, sizin hər bir hərəkətinizdə nəzərə çarpır; mən danışmağın yüksək sənətinə malik deyiləm… Bəlkə də burada… sizin indicə ifadə etdiyiniz izahatınızda… başqa gizli bir şey var… Bəlkə də siz, üslubunuz gözəl çıxsın deyə, fikrinizi buyurub belə izah etdiniz?

Çiçikov:

– Yox, yox, – dedi, – mənim nəzərdə tutduğum şey elə o şey özüdür, yəni o kəndlilərdir ki, onlar lap yəqin ölmüşdür.

Manilov lap özünü itirdi. O hiss edirdi ki, nə isə bir şey etməlidir, bir sual verməlidir, lakin necə sual – bunu təyin edə bilmirdi. Bu dəfə də o, ağzındakı tüstünü buraxmaqla düşüncəsinə yekun vurdu, ancaq tüstünü ağzından yox, burun deşiklərindən çıxartdı.

Çiçikov:

– Belə, əgər bir maneə-filan yoxsa, onda allahın iznilə qəbalə¹⁰ bağlamağa qədəm qoya bilərik, – dedi.

– Necə, ölmüş kəndlilər üçün qəbalə?

– Bağlamaq olmaz? Biz yazarıq ki, onlar ölməmişdir; həqiqətdə təhkimçilik siyahısında da belədir. Mən mülki qanunlardan qətiyyən kənara çıxmamağa adət etmişəm, elə bunun da üstündə qulluqda mənim başıma iş gəldi; ancaq yox, bağışlayın, vəzifə mənim üçün müqəddəsdir, qanun da elə – mən qanundan çıxa bilmərəm.

Son sözlər Manilovun xoşuna gəldi, ancaq əsl məsələdən yenə də bir şey anlaya bilmədi; Çiçikova cavab vermək əvəzinə çubuğunu bərk-bərk sordu, elə də sordu ki, çubuq faqot¹¹ kimi xırıldamağa başladı. Elə bil ki, o, Çiçikovun təklif etdiyi bu qəribə məsələ haqqında çubuqdan bir rəy almaq istəyirdi, çubuq isə ancaq xırıldayır, başqa bir şey söyləmirdi.

– Bəlkə siz bir şeydən şübhələnirsiniz?

– Ba! Heç elə də şey olar! Rica edirəm! Qətiyyən! Mən o barədə demirəm, yəni sizin haqqınızda tənqidi bir fikirdə-zadda deyiləm. Ancaq icazə verin, sizin qulluğunuza ərz edim ki, bu şeydən və, daha düzgün ifadə etmək lazım gəlirsə, bu alverdən, bəli, bu alverdən mülki qərarlar üçün və Rusiyanın gələcək işləri üçün bir uyğunsuzluq əmələ gəlməz ki?

Manilov bunu deyib başını bir az tərpətdi və çox mənalı-mənalı Çiçikovun üzünə baxdı, bu zaman onun sifətinin bütün cizgilərində və bir-birinə sıxılmış dodaqlarında elə dərin mənalı bir ifadə göründü ki, belə bir ifadə bəlkə də bu vaxta qədər heç insan sifətində görünməmişdir, bu ifadə olsa-olsa bəlkə də çox ağıllı bir nazirin sifətində, o da baş çatladan ən çətin məsələlərin həllində nəzərə çarpa bilər.

Lakin Çiçikov çox sadə bir şəkildə dedi ki, belə şeydən və ya alverdən mülki qərarlar və Rusiyanın gələcək işləri üçün heç bir uyğunsuzluq əmələ gəlməyəcəkdir; bir azdan sonra da əlavə etdi ki, hətta dövlət xəzinəsi bundan xeyir görəcəkdir, çünki bundan qanuni yol ilə rüsum alacaqdır.

– Demək siz güman edirsiniz ki…

– Mən güman edirəm ki, bu yaxşı olacaqdır.

– Hə, əgər yaxşı olacaqsa, bu ayrı məsələ: onda mən bunun əleyhinə bir söz deyə bilmərəm, – Manilov bunu deyib tamamilə sakitləşdi.

– İndi qalır qiymət məsələsi…

Manilov təəccüblə soruşdu:

– Necə yəni qiymət məsələsi? Yoxsa siz elə güman edirsiniz ki, mən bir növ ömürlərini başa verən kəndlilər üçün sizdən pul da alaram? Əgər, necə deyirlər, sizin başınızda belə fantastik bir arzu əmələ gəlibsə, onda mən öz tərəfimdən onları müftəcə sizə verirəm və qəbalə əqdini də öz üzərimə götürürəm.

Manilov bu sözü deyəndə qonaq hədsiz dərəcədə məmnun oldu: əlbəttə, bu hadisələri qələmə alan tarixçi bunu qeyd etməsəydi, onun üçün bu çox böyük bir nöqsan hesab edilərdi. Bəli, qonaq nə qədər abırlı və düşüncəli olsa da bu sözü eşidəndə az qaldı ki, keçi kimi yerindən sıçrasın, – məlumdur ki, adam ancaq ən böyük sevinc coşğunluğu duyanda beləcə atılıb düşmək istəyir. Oturduğu kresloda elə zərb ilə döndü ki, balışın üzünə verilən yun parça partlayıb cırıldı. Manilov təəccüblə ona baxdı. Qonaq öz razılığını bildirmək üçün təşəkkür ifadə edən o qədər söz söylədi ki, Manilov özünü itirdi və qıpqırmızı qızardı, başını yelləyərək bu təşəkkürə layiq olmadığını bildirdi və nəhayət dedi ki, mən öz könlümün şiddətli arzularını, qəlbimin maqnetizmini başqa şeylərlə izhar etmək istərdim, ölmüş kəndlilər nədi ki, bunlar boş-boş şeylərdir.

Çiçikov onun əlini sıxıb:

– Heç də boş-boş şeylər deyil, – dedi. Burada o çox dərindən bir ah çəkdi; sanki elə indicə ürəyini açıb tökəcəkdi, sonra isə hiss və həyəcanla bu sözləri dedi: – Siz heç bilirsinizmi, bu boş-boş şeylərlə yeri-yurdu məlum olmayan mənim kimi bir adama nə böyük bir yaxşılıq elədiniz! Bəli, doğrudan da mənim başıma nələr gəlməmişdir! Şiddətli dalğalar arasına düşən bir qayıq kimi… Necə ağır təqiblərə məruz qalmışam, necə acı-acı müsibətlər görmüşəm, özü də nəyə görə? Ona görə ki, həqiqəti gözləmişəm, vicdanım təmiz olmuşdur, zavallı dul arvadlara, başıbəlalı yetim uşaqlara kömək eləmişəm!.. – O hətta gözündən yuvarlanan yaşı yaylıqla sildi.

Manilov bundan son dərəcə mütəəssir olmuşdu. İki dost xeyli bir-birinin əlini sıxdı və kirimişcə xeyli bir-birinin gözlərinə baxdı: onların gözləri yaşarmışdı. Manilov bizim qəhrəmanın əlini buraxmaq istəmirdi və onu elə bərk-bərk sıxırdı ki, Çiçikov heç bilmirdi əlini onun əlindən necə xilas etsin. Axırda o yavaş-yavaş əlini onun əlindən çəkib çıxartdı və dedi ki, qəbalə əqdi tez düzəlsəydi pis olmazdı, özüm də bir şəhərə dəysəydim yaxşı olardı. Sonra o şlyapasını götürüb vidalaşmağa başladı.

Manilov birdən sanki yuxudan ayıldı və qorxmuş halda dedi:

– Necə? Siz getmək istəyirsiniz?

Bu zaman Manilovun arvadı kabinetə girdi.

Manilov şikayətli bir səslə dedi:

– Lizanka, Pavel İvanoviç bizi qoyub gedir!

– Ona görə gedir ki, biz Pavel İvanoviçi təngə gətirdik.

Çiçikov:

– Xanım, – dedi, – sizinlə keçirdiyim xoş dəqiqələr burada, bax burada, – əlini ürəyinin üstünə qoydu, – bəli, burada yaşayacaqdır! Və inanın ki, mənim üçün, sizinlə bir evdə olmasa da, heç olmazsa yaxın qonşuluqda yaşamaqdan böyük xoşbəxtlik ola bilməz!

Bu fikir Manilovun çox xoşuna gəldi:

– Bilirsinizmi, Pavel İvanoviç, – dedi, – doğrudan da, biz bir yerdə, bir damın altında yaşasaydıq və ya bir qarağac kölgəsi altında oturub müxtəlif məsələlər haqqında fəlsəfi düşüncələrə dalsaydıq, dərinlərə getsəydik nə yaxşı olardı!..

Çiçikov da ah çəkərək dedi:

– Bəli! Dünyada bundan gözəl bir həyat olmazdı! – O, Manilovun arvadının əlini öpərək əlavə etdi: – Əlvida, xanım! Əlvida, hörmətli dost! Mənim xahişimi unutmayın!

Manilov:

– Ba, heç elə də şey olar, arxayın olun! – dedi. – Mən sizinlə ancaq ikicə günlüyə ayrılıram, artıq yox!

Hamısı yemək otağına keçdi.

Çiçikov Alkidi və Femistoklyusu görüb dedi:

– Əlvida, əziz balalar! – Onların başı, ağacdan qayrılmış, qolları və burnu qırılmış bir qusara qarışmışdı. – Əlvida, körpə tifillərim! Siz məni əfv edin: mən sizə hədiyyə gətirməmişəm, ona görə gətirməmişəm ki, etiraf edirəm, sizin hətta dünyada yaşayıb-yaşamadığınızdan xəbərdar deyildim, amma indi gələn kimi mütləq gətirəcəyəm. Sənə qılınc gətirəcəyəm. Qılınc istəyirsənmi?

Femistoklyus:

– İstəyirəm, – deyə cavab verdi.

Sonra Alkidə sarı əyilərək sözünə davam etdi:

– Sənə də təbil gətirəcəyəm. Təbil, elə deyilmi?

Alkid başını aşağı dikərək pıçıltı ilə dedi:

– Təbil.

– Yaxşı, sənə təbil gətirəcəyəm. Elə gözəl təbil ki… Həmişə də çalacaqsan: dam-ba-dam, dam-ba-dam… Əlvida, əzizim! Əlvida! – Bunu deyib Alkidin başından öpdü, gülə-gülə Manilova və onun arvadına sarı döndü: belə bir gülüşlə adətən ata-anaya müraciət edirlər, bununla da onlara hiss etdirmək istəyirlər ki, uşaqlarının arzusu məsumanə bir arzudur.

Artırmaya çıxanda Manilov dedi:

– Doğrudan da, Pavel İvanoviç, getməyin, qalın. Bir ora baxın, hava gör necə buluddur!

– Elə şey deyil.

– Heç olmasa Sobakeviçgilə gedən yolu tanıyırsınızmı?

– Bunu sizdən soruşmaq istəyirdim.

– İcazə verin mən bu saat bunu sizin sürücüyə izah edim, – Manilov eyni nəzakətlə hansı yolla gedəcəyini sürücüyə izah etdi, hətta bir dəfə ona «siz» də dedi.

Sürücü Manilovdan iki yol döngəsini buraxıb üçüncü döngədən burulmaq lazım gəldiyini eşidib: «Zat-aliləri, taparıq» dedi və onlar yola düşdülər. Manilovla arvadı onların ardınca uzun-uzadı baş əydi və pəncələri üstə qalxaraq yaylıq elədilər.

Manilov artırmada durub uzaqlaşmaqda olan briçkaya xeyli baxdı; briçka gözdən itəndən sonra o yenə də çubuğunu çəkə-çəkə artırmada xeyli durdu. Nəhayət otağa girib stulda oturdu və düşüncəyə daldı: o öz qonağını, az da olsa, razı yola saldığına ürəkdən sevinirdi. Sonra o heç özü də hiss etmədən başqa şeylər haqqında düşünməyə başladı və xəyalından cürbəcür şeylər keçdi. O, gözəl dostluq həyatı haqqında düşünürdü: adam öz dostu ilə çay qırağında yaşasaydı nə yaxşı olardı! Sonra da bu çayın üstündən bir körpü salındı, nəhəng bir ev tikildi, evin də elə hündür qülləsi vardı ki, buradan lap Moskvanı görmək olardı, axşamlar da orada açıq havada oturub çay içərdin, könül xoşlayan şeylərdən söhbət açardın… Sonra onlar Çiçikovla bərabər gözəl karetalarda bir məclisə getdilər, orada öz xoş rəftarları ilə hamını valeh etdilər və guya padşah özü onların belə yaxşı dost olduqlarını eşidib hər ikisinə generallıq rütbəsi verdi; sonra o elə şeylər düşündü ki, bunların nədən ibarət olduğunu heç özü də anlaya bilmədi. Çiçikovun qəribə təklifi birdən onun yadına düşdü və bütün düşüncələrini qırdı: bu qəribə təklif onun beyninə heç batmırdı; bunu nə qədər öyür-çöyür eləsə də bir şey aydınlaşdıra bilmədi, çubuq çəkə-çəkə ta axşam yeməyinə qədər beləcə oturub götür-qoy elədi.

Üçüncü fəsil

Çiçikov isə xeyli vardı öz briçkasında oturub baş yol ilə gedirdi; onun kefi kök idi. Əvvəlki fəsildən Çiçikovun əsasən nə fikirdə və nə niyyətdə olduğu bizə məlumdur; buna görə də çox keçmədən onun bütün varlığı ilə bu məsələyə qurşanması heç də təəccüblü deyildir. O öz aləmində cürbəcür mülahizələr yürüdür, müxtəlif fərziyyələrə əl atır, götür-qoy eləyirdi və onun üzündəki ifadədən aydın olurdu ki, bu mülahizələr, fərziyyələr, götür-qoylar onun çox-çox ürəyinə yatan şeylərdir, çünki tez-tez onun üzündə məmnuniyyət bildirən təbəssüm izləri görünürdü. O öz fikrilə məşğul olduğundan, Manilovun nökərlərindən razı qalan sürücünün sağ tərəfdən qoşulan ala ata çox yerində məzəmmət etdiyinə heç əhəmiyyət vermirdi. Bu ala at çox bic at idi: özünü elə göstərirdi ki, guya briçkaya güc verir, amma əslində briçkanı, ortaya qoşulan kəhər at, bir də sol tərəfdən qoşulan, özünə də, bir nəfər iclasçıdan alındığı üçün, İclasçı adı verilən qonur at çəkirdi və ancaq onlar ürəkdən çalışırdı, belə ki, bundan duyduqları həzz hətta onların gözlərində də görünürdü. Selifan bir az yerindən qalxaraq, qamçını tənbəl ata çəkib deyirdi: «Bir bunun bicliyinə bax! Sən nə qədər bic olsan mən səndən də bicəm. Yerisənə, alman şalvarı! Bax, kəhər yaxşı atdır, o öz borcunu yerinə yetirir, mən lap ürəkdən ona bir xəlbir də artıq arpa verərəm, ona görə ki, o yaxşı atdır. İclasçı da yaxşı atdır… Hə, bir buna bax, qulaqlarını niyə silkələyirsən? Axmağın biri axmaq, sən deyilənə qulaq as! Ay gic, mən sənə pis şey öyrətmərəm. Gör hara çəkir! – Selifan yenə də ona bir qamçı çəkdi: «Hıy, çər dəymiş! Məlun Bonapart!» Sonra isə hamısının üstünə çığırdı. «Hə, əzizlərim!» deyərək hamısına cəza olmaq üçün deyil, razı qaldığını bildirmək üçün bir qamçı vurdu. Selifan atlara belə bir mehribanlıq göstərdikdən sonra yenə də ala ata sarı dönüb sözə başladı: «Sən elə bilirsən ki, öz bicliyini məndən gizlədəcəksən? Yox, sən bunu eləyə bilməyəcəksən! Əgər istəyirsən ki, sənə də hörmət eləsinlər, onda sən düz dolan. O mülkədar ki, onun evində idik, bax, onun adamları yaxşı adamdır. Yaxşı adamla mən lap ürəkdən söhbət elərəm. Yaxşı adamla həmişə dost olarsan, beləsi ilə lap ürəkdən yoldaşlıq da elərsən, əgər adam yaxşı adamsa, oturub onunla çay da içərsən, çörək də yeyərsən. Yaxşı adama hamı hörmət eləyir. Bax, bizim ağaya hamı hörmət eləyir, ona görə hörmət eləyir ki, ey, eşidirsənmi, bəli, ona görə hörmət eləyir ki, o, hökumət qulluğunda olub, o skoleskoy¹² müşavirdir…»

Selifan bu qayda ilə danışa-danışa axırda ən mücərrəd şeylərə əl atmağa başladı. Çiçikov onun danışığına qulaq asmış olsaydı, özü haqqında bir çox şeylər eşitmiş olardı. Lakin o öz düşüncələrilə son dərəcə məşğul idi və onu ancaq şiddətli bir göy gurultusu öz fikrindən ayıldıb ətrafa baxmağa məcbur etdi: bütün göyü başdan-başa qara buludlar bürümüşdü, tozlu poçt yoluna tək-tək yağış damlaları düşürdü. Sonra göy daha bərkdən və daha yaxında guruldadı, yağış da birdən-birə novçadan tökən kimi yağmağa başladı. Yağış əvvəl çəpinə yağdığından, kuzovun bir tərəfini, sonra o biri tərəfini döyəclədi, ən axırda da hücum istiqamətini dəyişərək, tamamilə düz yağmağa və kuzovun üstünü döyəcləməyə başladı, indi yağış sıçrantıları Çiçikovun lap üzünə çilənirdi. O, ətrafı seyr etmək üçün, iki girdə pəncərəsi olan meşin pərdəni kuzovun qabağına çəkdi və briçkanı tez sürməyi Selifana əmr etdi. Selifanın danışığı lap şirin yerində qırılmışdı, indi o da başa düşürdü ki, ləngimək olmaz: qozlanın altında boz mahuddan tikilmiş köhnə bir şey çıxarıb qollarına keçirtdi, cilovları yığıb atların üstünə çığırdı; atlar bu zaman lap ağır-ağır gedirdilər, çünki onlar Selifanın ibrətli sözlərini eşidərək xoş bir zəiflik duyurdular. Selifan isə heç bilmirdi ki, yolun iki döngəsinimi, ya üç döngəsinimi keçmişdir. O gəldiyi yolu bir qədər yadına salaraq, bir çox yol döngəsinə rast gəldiyini və bunların hamısını ötdüyünü hiss etdi. Lakin ruslar həlledici dəqiqələrdə uzun-uzadı düşünmədən nə etmək lazım gəldiyini bildiyindən, Selifan da briçkanı rast gəldiyi bir yol döngəsindən sağa burub: «Ho, dostlarım!» deyə çığırdı və bu yolun hara gedib çıxacağını nəzərə almadan atları qovmağa başladı.

Lakin yağış kəsilmək bilmirdi. Çox keçmədi ki, yolun tozu dönüb palçıq oldu; briçkanı çəkib aparmaq atlar üçün get-gedə çətinləşirdi. Bu qədər yol getdikləri halda hələ də kəndin görünməməsi Çiçikovu narahat etməyə başladı. Onun hesabınca Sobakeviçin kəndinə gərək çoxdan çataydılar. Çiçikov diqqətlə ətrafa baxdı, lakin hava elə qaranlıqdı ki, heç göz-gözü görmürdü.

Axırda o başını briçkadan bayıra çıxarıb çağırdı:

– Selifan!

– Bəli, ağa!

– Bir bax gör kənd görünmür ki!

– Xeyir, ağa, kənd-zad görünmür. – Selifan bunu deyib, əlindəki qamçını atların üstünə yellədə-yellədə oxumağa başladı, lakin onun bu oxuduğu şeyə nəğmə demək olmazdı, bu bitib-tükənməyən uzun bir şeydi. Bütün Rusiyada atları hərəkətə gətirmək və ruhlandırmaq üçün ifadə edilən bütün çığırtılar, ağına-bozuna baxmadan və dalısını gözləmədən deyilən, müzəkkər, müənnəs və orta cinslərə aid olan bütün sifətlər bu oxumağın içində vardı. İş axırda gəlib o yerə çatdı ki, Selifan atları katib adlandırmağa başladı.

Bu zaman Çiçikov gördü ki, briçka o yan-bu yana əyilir, atılıb-düşür və onu bərk yırğalayır; bundan o hiss etdi ki, briçka yoldan kənara çıxmışdır və yəqin ki, şumlanmış əkin yeri ilə gedir. Selifan özü də deyəsən bunu başa düşmüşdü, ancaq heç bir söz demirdi.

Çiçikov dedi:

– Haramzada, bu nədir, sən hansı yol ilə gedirsən?

– Ağa, neyniyəsən axı, pis vaxtdır, elə qaranlıqdır ki, adam heç əlindəki qamçını görmür, – Bu zaman briçka elə əyildi ki, Çiçikov hər iki əli ilə yan-yörəsindən tutmağa məcbur oldu və ancaq indi Selifanın kefli olduğunu başa düşdü. O:

– Saxla, saxla, aşırarsan! – deyə çığırdı.

– Yox, ağa, necə ola bilər ki, mən briçkanı aşırım! Briçkanı aşırmaq yaxşı şey deyil, bunu mən özüm də bilirəm. Yox, mən onu aşırmaram. – Sonra o briçkanı yavaş-yavaş döndərməyə başladı, döndərdi, döndərdi, axırda lap böyrü üstə çevirdi. Çiçikov əlli-ayaqlı palçığa sərildi. Selifan atları saxladı, saxlamasaydı da atlar özü dayanacaqdı, çünki yorulub lap əldən düşmüşdülər. Bu gözlənilməyən hadisə Selifanı çox təəccübləndirdi. Qozladan düşdü, gəlib briçkanın yanında dayandı, əllərini böyrünə dirədi, ağası isə bu vaxt palçığın içində eşələnir, oradan çıxmağa çalışırdı. Selifan bir az düşündükdən sonra öz-özünə dedi: «Gör ha, aşdı!»

Çiçikov:

– Sən ki, lap lül-qəmbərsən! – dedi.

– Yox, ağa, necə ola bilər ki, mən lül-qəmbər olum! Mən bilirəm ki, lül-qəmbər olmaq yaxşı şey deyil. Dostumla oturub bir balaca söhbət elədim, ona görə ki, yaxşı adamla söhbət eləmək olar, bunda pis bir şey yoxdur, bir balaca çörək yedik. Çörək yemək pis şey deyil, yaxşı adamla oturub çörək yemək olar.

– Sən ki, axırıncı dəfə içib sərxoş olmuşdun ha, onda mən sənə nə dedim? Hə? Yadından çıxıb?

– Yox, zat-aliləri, necə ola bilər ki, yadımdan çıxarım! Mən öz işimi bilirəm: mən bilirəm ki, içib keflənmək yaxşı şey deyil. Yaxşı bir adamla söhbət elədim, ona görə ki…

– Mən səni çubuqla yaxşıca döyərəm, onda sən bilərsən ki, yaxşı adamla danışmaq necə olar!

Selifan hər şeyə razı idi:

– Ağa, kefiniz necə istəyirsə elə də eləyin, döymək lazımdırsa döyün, mən bundan heç boyun qaçırmaram. Pis iş tutandan sonra niyə döyməyəsən? Bu, ağanın öz işidir. Ağa gərək döysün, ona görə ki, mujik şıltaqlıq eləyir. Qayda-qanunu gözləmək lazımdır. Əgər pis bir iş tutsa onda döy, niyə də döyməyəsən?

Bunun qabağında ağa deməyə söz tapmadı. Elə bu vaxt sanki taleyin onlara yazığı gəldi: uzaqdan it səsi eşidildi. Çiçikov sevinərək, atları qovmağı sürücüyə əmr etdi. Rus arabaçısının göz yerinə yaxşı bir duyğusu var, həmin bu duyğuya görədir ki, o, gözlərini yumaraq atları var gücü ilə qovur, həmişə də necə olsa bir yerə gəlib çıxır. Selifan heç bir şey görmədiyi halda atları düz kəndin üstünə sürdü və ancaq o zaman dayandı ki, briçkanın qolu gəlib hasara toxundu və daha heç bir yerə getmək mümkün olmadı. Çiçikov qalın yağış pərdəsi arasından taxtapuşa oxşar bir şey gördü. Selifanı göndərdi ki, gedib darvazanı açsın, lakin Rusiyada qapıçı əvəzinə zirək itlər olmasaydı, heç şübhəsiz bu iş çox gec başa gələrdi, amma onun gəlməsi haqqında ev sahibinə elə bərkdən məlumat verməyə başladılar ki, Çiçikov hətta barmağı ilə qulaqlarını tıxadı. Pəncərədə bir işıq göründü, işıq dumanlı bir şüləm şəklində hasara qədər uzandı və yol gələnlərə darvazanın harada olduğunu göstərdi. Selifan darvazanı döyməyə başladı. Çox çəkmədi ki, başına çuxa atmış bir adam həyət qapısını açdı və ağa ilə xidmətçisi xırıltılı bir arvad səsi eşitdilər:

– Qapını döyən kimdir? Nə olub məgər?

Çiçikov:

– Ana can, – dedi, – yol gəlmişik, qoy gecəni sizdə qalaq.

Qarı dedi:

– Əcəb diribaş tərpənmisən! Gör nə vaxt gəlib! Bura sənin üçün karvansara deyil: burada mülkədar arvadı yaşayır.

– Ana can, neyləyək axı! Yol azmışıq. Belə vaxtda çöldə qala bilmərik ki!

Selifan da əlavə etdi:

– Bəli, hava qaranlıqdır, pis vaxtdır.

Çiçikov onun üstünə çımxırdı:

– Kəs səsini, axmaq!

Qarı soruşdu:

– Sən kimsən axı?

– Ana can, dvoryanam.

«Dvoryan» sözü deyəsən qarını bir az düşündürdü.

– Dayanın, gedim xanıma deyim. – İki dəqiqədən sonra o, əlində fanar qayıtdı.

Darvazanı açdılar. O biri pəncərədə də işıq yandı. Briçka həyətə girərək balaca bir evin qabağında dayandı, qaranlıqda evin necə bir ev olduğunu görmək mümkün deyildi. Ancaq onun bir hissəsi pəncərələrdən düşən işıqla işıqlanmışdı. Evin qabağında bir gölməçə görünürdü, – pəncərələrdəki işıq düz onun üstünə düşmüşdü. Yağan yağış taxtapuşda səslənir və şırıltı ilə axaraq çəlləyə tökülürdü. İtlər də ki, səs-səsə verib hürüşürdü: birisi başını geri ataraq elə uzada-uzada və elə səy ilə hürürdü ki, elə bil bundan ötrü böyük bir maaş alırdı; o birisi dyaçok kimi tələsirdi; bu iki səs arasında, poçt zəngi kimi, susmaq bilməyən zil bir səs eşidilirdi, yəqin ki, bu bir küçüyün səsi idi; bunların da hamısını yoğun bir səs tamamlayırdı: bəlkə də bu, qüvvətli it təbiətinə malik olan bir qoca köpək idi, çünki onun səsi, konsertin qızğın yerində səslənən xor kontrabası kimi xırıldayırdı: bu zaman tenorlar daha yüksək bir səsə keçmək üçün pəncələri üstə qalxır və bütün oxuyanlar başlarını geri ataraq var qüvvələri ilə səslərini ucaldırdılar, yalnız o qırxılmamış çənəsini qalstukunun üstünə endirib oturmuş və az qala yerə qədər əyilərək elə səs çıxarır ki, bu səsdən pəncərə şüşələri cingildəyərək tir-tir titrəyir. Belə musiqiçilərdən təşkil edilən konsertdən – elə itlərin hürüşündən kəndin abırlı bir kənd olduğunu təyin etmək olardı. Lakin bizim yağışdan islanmış və üşümüş qəhrəmanımız yataqdan başqa heç bir şey haqqında düşünmürdü. Briçka tamamilə dayanmamışdı ki, Çiçikov artırmaya atıldı, səntirlədi, az qaldı ki, yıxılsın. Artırmaya yenə də bir arvad çıxdı, bu bayaqkından bir az cavandı, ancaq ona çox oxşayırdı. Arvad Çiçikovu otağa apardı. Çiçikov otağa ötəri bir nəzər saldı: otağın divarlarına köhnə, zol-zol kağız çəkilmişdi, divarlarda quş şəkilləri, pəncərələrin arasında burulmuş yarpaq şəklində, qara rəngli çərçivələr içərisində qədim güzgülər, hər güzgünün dalına ya bir məktub, ya köhnə kart kağızı dəstəsi, ya da corab qoyulmuşdu; otaqda, siferblatına çiçək şəkli çəkilmiş bir divar saatı da vardı… Çiçikovun daha başqa şey görməyə taqəti qalmamışdı: göz qapaqları bir-birinə yapışırdı, sanki onlara bal sürtülmüşdü. Bir dəqiqə keçməmiş ev sahibi özü gəldi. O, başına tez-tələsik gecə ləçəyi bağlamış, boynuna flanel sarımış ötkün yaşlı bir qadındı, məhsul olmamasından, ziyana düşməsindən acı-acı şikayətlənən, başını bir az çiyninə sarı əyən kiçik mülkədar xanımlardan biri idi; lakin onlar məhsul olmamasından, ziyana düşmələrindən şikayətlənsələr də çitdən tikilmiş kisələrə yavaş-yavaş pul yığıb komodun gözlərinə qoymağı yaddan çıxartmırlar. Kisələrin birinə ağ manat, birinə gümüş onşahılıq, birinə abbasılıq yığır, amma gendən baxanda deyirsən ki, komodda alt paltarından, gecə köynəyindən, sap yumağından, sökülmüş qadın paltosundan başqa ayrı bir şey yoxdur; əgər köhnə don bayram üçün qoğal, külçə və başqa şirin şeylər bişirərkən yanıb eləsə ya öz-özünə köhnəlib üzülsə, onda həmin sökülmüş palto dönüb bir don olur; amma köhnə don nə yanır, nə də öz-özünə köhnəlib üzülür, çünki qarı çox ehtiyatlı tərpənir; paltonun da nəsibi bu olur ki, elə sökülmüş halda uzun zaman komodda yatıb qalır, axırda da edilən vəsiyyətə görə, başqa köhnə-küluş şeylərlə bərabər qarının bacısı nəvəsinin qardaşı qızına qismət olur.

Çiçikov belə qəfildən gəlməsilə ev yiyəsini narahat etdiyinə görə üzr istədi. Ev yiyəsi dedi: «Eybi yoxdur, eybi yoxdur! Ancaq belə vaxtda heç evdən bayıra çıxarlar! Gör aləm necə qarışıb, necə çovğundur… Yol gəlmisiniz, bir şey yemək lazımdı, ancaq vaxt gecdir, yemək hazırlamaq mümkün deyil».

Qəribə bir fısıltı ev yiyəsinin sözünü kəsdi, qonaq az qalmışdı ki, qorxsun: elə bil otaq ilanla dolmuşdu, səs ilanların fısıltısına oxşayırdı. Lakin qonaq yuxarıya baxıb sakitləşdi, başa düşdü ki, divar saatının kefi gəlib, dınqıldamaq istəyir. Fısıltının ardınca xırıltı başladı, axırda saat var gücünü toplayaraq elə bir səslə ikini vurdu ki, elə bil kimsə çatlaq bir küpəni ağacla döyəcləyirdi; səs kəsiləndən sonra saatın kəfkiri yenə də sağa-sola yırğalana-yırğalana sakitcə tıqqıldamağa başladı.

Çiçikov ev sahibinə təşəkkür edib dedi: «Mənə heç bir şey lazım deyil, narahat olmayın, mənə ancaq yorğan-döşək lazımdır, bundan başqa heç bir şey istəmirəm». Ancaq hara gəlib çıxdığını, buradan Sobakeviçgilə çoxmu yol olub-olmadığını soruşdu: qarı da dedi ki, mən belə bir ad eşitməmişəm və belə bir mülkədar heç yerli-dibli yoxdur.

Çiçikov soruşdu:

– Bəlkə Manilovu tanımış olasınız?

– Manilov kimdir?

– Mülkədardır, ana.

– Yox, eşitməmişəm, belə bir mülkədar yoxdur.

– Bəs hansılar var?

– Bobrov var, Svinyin var, Kanapatyev var, Xarpakin var, Trepakin var, Pleşakov var.

– Onlar dövlətlidir ya yox?

– Yox, atam, çox da elə sən deyən dövlətli deyillər. Kimisinin iyirmi kəndlisi var, kimisinin otuz; yüz kəndlisi olan yoxdur.

Çiçikov başa düşdü ki, çox uzaqlara gəlib çıxmışdır.

– Bəlkə biləsiniz, buradan şəhərə nə qədər olar?

– Altmış verst olar. Hayıf ki, sizə yeməyə bir şey verə bilmədim! Atam, çay içmək istəyirsinizmi?

– Yox, anam, yorğan-döşəkdən başqa heç bir şey istəmirəm.

– Doğrudan da, belə bir yoldan sonra dincəlmək lazımdır. Bax, atam, bu divanda yatarsınız. Fetinya, pərqu döşək, balış bir də mələfə gətir. Yaman pis havadır, allah özü xeyir eləyə. Yaman da göy guruldayır; bütün gecəni ikonanın qabağında şam yandırmışam. Ba, atam, erkək donuz kimi, sənin bütün kürəyin, böyürlərin palçıqdır ki, harada belə bulanmısan?

– Allaha çox şükür ki, elə bulanmaqla qurtarmışam, qabırğalarım sınmayıb, şükr eləmək lazımdır.

– Allah, özün saxla! Bəlkə kürəklərini bir şeylə ovmaq lazımdır?

– Sağ olun, sağ olun! Narahat olmayın, ancaq qulluqçuya tapşırın ki, mənim paltarımı qurudub təmizləsin.

Ev yiyəsi, əlində şam artırmaya çıxan qulluqçuya dönərək dedi:

– Fetinya, mənə bax! Sən bunun kaftanını, bir də alt paltarını apar, əvvəlcə odun qabağına tutub, necə ki, rəhmətlik ağanınkını qurudurdun, sonra da ovxala və yaxşıca çırp. – Fetinya pərqu döşəyi gətirib, əllərilə hər iki tərəfdən çırpalayaraq otağı tüklə doldurmuşdu.

O, pərqu döşəyin üstünə mələfə sərərək və gətirdiyi balışları qoyaraq dedi:

– Baş üstə, xanım!

Ev yiyəsi qonağa sarı döndü:

– Bu da sənin yatağın! Əlvida, atam, xeyirli gecə arzu edirəm. Bəlkə yenə bir şey lazımdır? Bəlkə, atam, sənin vərdişindir, yatandan qabaq bir adam gərək dabanlarını qaşısın? Mənim rəhmətlik ərim bunsuz heç yata bilməzdi.

Qonaq daban qaşımaq məsələsini də rədd etdi. Ev yiyəsi otaqdan çıxdı, qonaq da dərhal soyunmağa başladı. Çıxartdığı bütün dəm-dəsgahını Fetinyaya verdi, Fetinya da öz tərəfindən qonağa xeyirli gecə arzu edərək, altdan-üstdən çıxan bütün bu yaş dəm-dəsgahı yığışdırıb apardı. Qonaq tək qaldıqdan sonra, az qala tavana dəyən yatağına məmnuniyyətlə baxdı. Görünür, Fetinya pərqu döşəyi yumşaltmaq işinin ustası idi. Qonaq ayağının altına stul qoyub yatağına qalxanda yataq onun altında az qala döşəməyə qədər yatdı, döşəkdən qalxan tüklər otağın hər tərəfinə uçub yayıldı. Qonaq şamı söndürüb çit yorğanı başına çəkdi, qıçlarını qarnına yığaraq elə o saat da yatdı. Səhər çox gec yuxudan ayıldı. Gün işığı pəncərədən düz onun gözünə düşmüşdü, gecə divarlarda və tavanda sakitcə yatan milçəklər hamısı onun üstünə tökülmüşdü: biri dodağına qonmuşdu, biri qulağına, biri də çalışırdı ki, lap gözünün üstünə qonsun, bir milçək də ehtiyatsızlıq edərək burun deşiyinə yaxın bir yerə qondu, qonaq da yuxulu-yuxulu onu burnunun içinə çəkdi, bu da onu bərk asqırtdı və yuxudan ayılmasına səbəb oldu. Çiçikov indi otağı gözdən keçirəndə gördü ki, divardakı şəkillərin hamısı quş şəkli deyil, onların arasında Kutuzovun portreti, bir də qırmızı köbəli mundir geymiş bir qocanın yağlı rənglə çəkilmiş şəkli vardır. Belə qırmızı köbəli mundiri Pavel Petroviçin vaxtında geyərdilər. Divar saatı yenə də fısıldadı və onu vurdu; qapıdan bir arvadın üzü göründü və elə o saat da, yox oldu, çünki Çiçikov rahat yatmaq üçün, əynində nə vardısa hamısını çıxartmışdı. Qapıdan görünən üz ona bir qədər tanış gəldi. Bunun kim olduğunu xatırlamağa başladı, axırda yadına düşdü ki, bu ev yiyəsidir. Çiçikov köynəyini geydi. Onun paltarı qurudulmuş və təmizlənmişdi, gətirib yanına qoymuşdular. Geyinib güzgüyə yaxınlaşdı və yenə də elə bərk asqırdı ki, bu zaman pəncərəyə sarı gələn hind xoruzu – pəncərə yerə çox yaxındı – bəli, pəncərəyə sarı gələn hind xoruzu birdən öz dilində ona nə isə xortuldadı, yəqin ki: «Sağlam olun» deyirdi; Çiçikov da bunun qabağında onu axmaq adlandırdı. Sonra pəncərəyə yaxınlaşıb həyəti gözdən keçirdi: pəncərə elə bil lap toyuq hininə baxırdı; hər halda onun gözləri önündə olan ensiz həyət başdan-başa ev quşu və başqa ev heyvanları ilə dolu idi. hind toyuqlarının və toyuq-cücənin sayı-hesabı yox idi; xoruz hərdən pipiyini tərpədərək və bir şeyə qulaq asırmış kimi başını yana çevirərək, onların arasında ayaqlarını aramla ata-ata, lovğa-lovğa gəzişirdi. Bir donuz da bütün ailəsilə burada idi; o burnu ilə zibil yığınını eşələyirdi, elə bu arada bir cücəni də yedi; bunu hiss etmədən qarpız qabıqlarını da öz qaydası ilə ötürdü. Bu balaca həyətin və ya toyuq hininin taxta hasarı vardı, hasarın o üzündə böyük bir dirrik görünürdü; dirrikdə kələm, soğan, kartof, çuğundur və başqa tərəvəz əkilmişdi. Dirrikdə orada-burada alma və başqa meyvə ağacları gözə çarpırdı. Meyvələri sağsağandan və sərçədən qorumaq üçün ağacların üstünə tor atılmışdı. Sərçələr bulud kimi bir yerdən o biri yerə uçur, ağacların üstünə qonurdu. Meyvələri quşlardan qorumaq üçün, uzun payalar üstə, qolları açıq bir neçə uyuq da qoyulmuşdu. Onlardan birinin başına ev yiyəsinin çutqusu bağlanmışdı. Dirrikdən o yanda kəndli evləri görünürdü: onlar dağınıq halda tikilsə də, kəndin əməlli-başlı bir küçəsi olmasa da, Çiçikov oradakı kəndlilərin pis yaşamadıqlarını öz-özlüyündə təyin etdi, çünki bütün evlər səliqə ilə saxlanmışdı: hər yerdə taxtapuşların köhnəlmiş taxtaları təzə taxtalarla əvəz edilmişdi; darvazalar hamısı saz idi. Çiçikova sarı baxan üstüörtülü anbarların hər birində bir, bəzisində hətta iki araba vardı, özləri də deyirdin təp-təzədir. Çiçikov öz-özünə: «Onun kəndi heç balaca kənd deyil!» deyərək elə bu saat ev yiyəsilə yaxından tanış olub, söhbət etməyi qərara aldı. Çiçikov qapının arasından bayıra baxdı, – bayaq ev yiyəsi buradan başını içəri uzatmışdı, – gördü ki, o, çay süfrəsinin başında oturmuşdur. Üzünə şən və mehriban bir ifadə verərək otağa girdi.

Xanım ev yiyəsi yerindən bir balaca qalxaraq dedi:

– Xoş gördük, atam! Necə yatdınız? – O dünənkindən yaxşı geyinmişdi, əynində qara paltar vardı, gecə çutqusunu başından açmışdı, lakin boynuna, dünənki kimi, nə isə bağlamışdı.

Çiçikov kresloda oturaraq dedi:

– Yaxşı yatdım. Siz necə, ana?

– Pis yatdım, atam!

– Niyə?

– Yata bilmirəm. Belim ağrıyır. Ayağım da topuqdan yuxarı sız-sız sızıldayır.

– Yaxşı olar, yaxşı olar, anam. Buna fikir vermək lazım deyil.

– Allah eləsin ki, yaxşı olsun. Donuz yağı da sürtmüşəm, skipidar da çəkmişəm. Çayı nə ilə içmək istəyirsiniz? Şüşədə meyvə arağı var.

– Pis olmaz, anam, meyvə arağı ilə içərik.

Oxucu, Çiçikovun bu qarı ilə, üzdən mehribanlıq göstərsə də, Manilovla danışdığı kimi deyil, çox sərbəst danışdığını və qətiyyən çəkinmədiyini yəqin ki, hiss etmişdir. Bunu da demək lazımdır ki, bizim rus elində bəzi başqa məsələlərdə xaricilərə çata bilməsək də, rəftar etməyi bacarmaq məsələsində onları ötüb çox-çox qabağa getmişik. Bizim rəftarımızda olan bütün xüsusi cəhətləri və incəlikləri saymaqla başa gəlməz. Bir fransız ya bir alman nə qədər ömür sürsə də bu rəftarın bütün xüsusiyyətlərini və fərqlərini heç təsəvvür edə bilməz və başa düşməz. O, milyonçu ilə də, tütün satan xırda alverçi ilə də, ürəyində, əlbəttə, milyonçuya bir qədər alçaqlıq eləsə də, eyni səslə və eyni dillə danışacaqdır. Lakin bizdə elə deyil: bizdə elə aqil adamlar var ki, onlar iki yüz kəndlisi olan mülkədarla üç yüz kəndlisi olan mülkədarla danışdığı kimi deyil, tamamilə başqa cür danışacaqdır, üç yüz kəndlisi olanla da beş yüz kəndlisi olan kimi danışmayacaqdır, beş yüz kəndlisi olanla da səkkiz yüz kəndlisi olan kimi danışmayacaqdır, xülasə, lap milyona qalxsan da yenə də səslərdə və danışdıqda bir fərq olacaqdır. Məsələn, tutaq ki, burada yox, çox uzaq bir padşahlıqda bir dəftərxana vardır. həmin dəftərxanada tutaq ki, bir müdir vardır. Xahiş edirəm, siz ona öz qulluqçuları arasında oturanda bir baxın! Qorxudan cınqırını da çəkə bilməzsən. Üzündəki ifadəyə fikir verin: qürur və nəciblik! Eləcə fırçanı al şəklini çək; deyirsən bir Prometeydir, həqiqi bir Prometey! Baxışı qartal kimi, yerişi aslan kimi!.. Lakin həmin bu qartal, qoltuğunda kağız, öz otağından çıxıb rəisin kabinetinə yaxınlaşmağa başlayanda kəklik kimi elə səkir ki, gəl görəsən. Məclisdə və müsamirədə, gələn adamların hamısı kiçik rütbəli olsa, Prometey elə əvvəlki Prometey olub qalır, lakin orada rütbəcə ondan bir balaca böyük adam oldumu – Prometeydə elə bir dəyişiklik əmələ gəlir ki, bu heç Ovidinin də xəyalına gəlməz: dönüb bir milçək, milçək nədir, bir zərrə toz olur! Ona baxıb deyirsən: «Yox, bu İvan Petroviç deyil! İvan Petroviçin boyu uzundur, amma bununku alçaqdır, bu arıqdır; o ucadan danışır, səsi yoğundur, özü də heç gülmür, bu isə quş kimi civildəyir, elə hey gülür ha!» Yaxına gəlib görürsən ki, bəli, İvan Petroviç özüdür! Düşünərək öz-özünə deyirsən: «Bir allahın işinə bax!» Nə isə, yenə də öz qəhrəmanımızın yanına qayıdaq. Biz yuxarıda gördük ki, Çiçikov qarı ilə, heç bir təşrifat göstərmədən, heç çəkinmədən danışmaq qərarına gəlib; buna görə o çay fincanını əlinə aldı və ora meyvə arağı tökərək dedi:

– Ana can, sizin kəndiniz yaxşı kənddir. Neçə nəfər əhalisi var?

Ev sahibi:

– Səksənədək, atam, – bəlkə bir balaca az oldu, – dedi. – Ancaq ki, zəmanə xarabdır: keçən il də elə qıtlıq oldu ki, allah göstərməsin.

– Amma mujiklər üzdən çox yaxşı görünürlər, evləri də yaxşıdır. İcazə verin sizin familiyanızı bilim. Fikrim elə dağılıb ki… Gecə vaxtı gəldim…

– Koroboçka, kollej katibinin arvadı.

– Acizanə təşəkkür edirəm. Bəs adınız, atanızın adı?

– Nastasya Petrovna.

– Nastasya Petrovna? Yaxşı addır: Nastasya Petrovna. Mənim doğma xalamın da adı Nastasya Petrovnadır.

Ev yiyəsi soruşdu:

– Bəs sizin adınız nədir? Yəqin ki, siz, mən biləni, iclasçısınız?

Çiçikov qımışaraq:

– Yox, anam, – dedi, – mən biləni iclasçı deyiləm. Elə-belə, öz işlərimiz üçün gedirik.

– Hə, deməli ki, siz alıcısınız! Çox təəssüf ki, mən balı tacirlərə ucuzca satdım, amma, atam, sən yəqin ki, onu alardın.

– Yox, bal almazdım.

– Bəs nə alardın? Kəndir lifi? Axı indi mənim kəndir lifim də vardır: yarımca pud ancaq olar.

– Yox, anam, mən ayrı mal alıram; deyin görüm, sizin kəndlilərinizdən ölən olubmu?

Qarı ah çəkərək:

– Ah, atam, – dedi, – necə ölməyib, on səkkizi ölüb. Özü də elə yaxşıları ölüb ki, hamısı da işləyən. Düzdür, ondan sonra yenə doğub-törəyiblər, ancaq nə olsun ki: hamısı xırda-xuruş şeylərdir; o gün töycü yığan iclasçı gəlmişdi, deyirdi ki, baş vergisi ver. Ölənlərdən də istəyirdi: ölənlər ölüb-gedib, amma bunların da bir diri kimi vergisini ver! Keçən həftə mənim dəmirçim yandı. Özü də necə bacarıqlı dəmirçi idi! Çilingərlikdən də başı çıxırdı.

– Anam, yoxsa sizdə yanğın olmuşdu?

– Allah eləməsin, yanğın olsaydı daha pis olardı. Özciyəzi yandı, atam. İçərisindən odlanıb yandı, həddindən artıq içmişdi, bədənindən də göy-göy alov çıxırdı, yavaş-yavaş yandı, bütüncə yanıb kömür kimi qap-qara qaraldı. Amma heç bilirsən necə bacarıqlı dəmirçi idi! İndi mən heç yerə gedə bilmirəm: atları nallamağa adam yoxdur.

Çiçikov ah çəkərək:

– Bunlar hamısı allahın işidir, anam, – dedi, – özü bilən yaxşıdır, şükür onun dərgahına!.. Nastasya Petrovna, onları verin mənə.

– Kimi, atam?

– O ölənlər ki var, onları.

– Onları axı sizə necə verim?

– Elə beləcə. Ya da istəyirsiniz satın. Bunun üçün sizə pul verərəm.

– Necə axı? Mən heç bir şey başa düşə bilmirəm. Yoxsa istəyirsən onları qəbirdən qazıb çıxardasan?

Çiçikov gördü ki, qarı çox uzaqlara əl atır; məsələni ona başa salmaq lazımdır. Bir neçə kəlmə ilə izah etdi ki, bu ölülərin alqı-satqısı kağız üzərində olacaq və bunlar canlı adam kimi qeyd olunacaqdır.

Qarı gözlərini bərəldərək Çiçikova baxdı:

– Onlar axı sənin nəyinə lazımdır?

– Bu daha mənim öz işimdir.

– Axı onlar ölüdür.

– Axı kim deyir ki, onlar diridir? Elə ölü olduqları üçün də bundan sizə ziyan gəlir: siz onlardan ötrü töycü verirsiniz; mən isə sizi bu töycüdən xilas edərəm. Başa düşürsünüzmü; elə bircə xilas etmək deyil, üstəlik hələ sizə on beş manat da pul verəcəyəm. İndi aydın oldumu?

Ev yiyəsi uzada-uzada dedi:

– Vallah, bilmirəm. Mən axı hələ bu vaxta qədər heç ölü satmamışam.

– Yox, gəlin bir ölü də satın! Siz ölü satmış olsaydınız bu əcayib bir şey kimi görünərdi. Ya bəlkə siz elə güman edirsiniz ki, onlardan bir fayda ola bilər?

– Yox, mən bunu güman eləmirəm. Onlardan axı nə fayda ola bilər, fayda-zad olmaz. Ancaq məni çətinə salan budur ki, onlar axı ölüdürlər.

Çiçikov öz-özünə dedi: «Deyəsən yamanca qalın qafa arvaddır!»

– Qulaq asın, anam. Özünüz bir yaxşıca fikirləşin: siz axı talanıb-çapılırsınız, bu ölülərdən ötrü töycü verirsiniz, elə bil ki, onlar diridir…

Ev yiyəsi onun sözünü kəsdi:

– Ah, atam, bunu daha deməyin: heç belə şey olmaz! Üç həftə olar ki, yüz əlli manatdan da artıq aparıb vermişəm. Hələ iclasçının da ağzını yağlamışam.

– Bax, görürsünüzmü, anam. İndi daha bilin ki, bundan sonra iclasçının ağzını yağlamayacaqsınız, çünki ölülərin indi xərcini mən verəcəyəm, mən ey, siz yox! Qəbaləni də hətta öz pulumla yazıb düzəldərəm; başa düşdünüzmü?

Qarı fikrə getdi. O görürdü ki, bu sövdə deyəsən əlverişli bir sövdədir; bircə burası var ki, bu çox təzə və bu vaxta qədər heç görünməyən sövdə idi. Buna görə də bir şeydən bərk qorxmağa başladı: birdən bu alıcı onu aldatdı – onda necə olar! Kim bilir o haradan gəlib, özü də gecənin bir aləmində…

– Hə, anam, necə deyirsən, sövdəni başa çatdıraq? Allah xeyir versin?

– Düzü, atam, bu vaxta qədər elə bər ittifaq düşməyib ki, mən ölü satam. Diri adam satmışam: üç il olar ki, baş keşişə iki qaravaş qız satdım, hərəsini də yüz manata. Özü də mənə çox təşəkkür elədi, çox yaxşı qulluqçu çıxıblar – özləri salfetka toxuyurlar.

– İndi axı söhbət dirilərdən getmir. Diriləri qoyaq bir qırağa! Mən ölülərdən danışıram.

– Düzü, mən birinci dəfə belə bir şey satdığımdan qorxuram ki, birdən ziyan çəkərəm. Bəlkə, atam, sən məni aldadırsan, onların qiyməti… bəlkə sən verəndən bahadır.

– Bir qulaq asın, anam… siz nə qəribə adamsınız! Onların axı nə qiyməti ola bilər? Bir özünüz fikirləşin: onlar çoxdan çürüyüb toz-torpaq olub gedib. Başa düşürsünüzmü, toz-torpaq olub gedib! Siz lap gərəksiz bir şeyi götürün, məsələn, lap adicə bir əski parçasını, onun da özünə görə bir qiyməti var: onu heç olmasa kağız fabrikində alarlar, amma bu ölülər axı heç bir şeyə lazım deyil. Yaxşı, elə siz özünüz deyin: onlar axı nəyə lazımdır?

– Bunu lap doğru deyirsən. Onlar heç bir şeyə lazım deyil. Ancaq mənim qabağımı kəsən bircə şeydir: onlar axı ölüdür.

Çiçikovun səbri tükənirdi. O öz-özünə dedi: «Bu nə gönü qalın arvaddır! İndi bunu qandır da! Məlun qarı lap məni yorub tərlətdi!» O, cibindən yaylığını çıxarıb alnının tərini sildi. Ancaq Çiçikov nahaq yerə acıqlanırdı: bəzən eləsi olur ki, baxırsan, lap mötəbər bir adamdır, hətta dövlət adamıdır, amma işə gələndə görürsən ki, xaliscə bir Koroboçkadır. Beyninə bir şey girdimi – dünya yığılsa onu oradan çıxara bilməz. İstəyir ona lap gün kimi aydın sübutlar gətir, heç biri kar eləməz, hamısı, divara dəyən rezin top kimi, atılıb geri düşəcək. Çiçikov alnının tərini silərək bu qərara gəldi ki, qarıya başqa cəhətdən yanaşsın, bəlkə bu yol ilə ona təsir edə bildi.

– Anam, – dedi, – siz ya mənim sözlərimi başa düşmək. istəmirsiniz, ya da arada bir söhbət olsun deyə danışmaq xatirinə danışırsınız… Mən sizə on beş manat əskinas verirəm. Başa düşürsünüzmü? Bu, puldur axı. Bunu çöldən tapmaq olmaz. Düzünü deyin: balı neçəyə satdınız?

– Pudunu on iki manata.

– Anam, deyəsən bir balaca özünüzü günaha batırdınız axı. On iki manata satmamısınız.

– Vallah, on iki manata satmışam.

– İndi görürsünüzmü? Bu axı baldır. Siz onu bəlkə bir il yığmısınız: nə qədər zəhmət çəkmisiniz, əziyyət çəkmisiniz, çalışmışınız, o yan bu yana getmisiniz, arıları yorub əldən salmısınız, bütün qışı onları zirzəmidə yedirib bəsləmisiniz. Ölülərin işi axı belə deyil. Siz burada heç bir zəhmət çəkməmisiniz; onlar allahın əmrilə bu dünyadan köçüb getmişlər, bununla da sizin təsərrüfata ziyan vurmuşlar. Siz bal satanda çəkdiyiniz zəhmətin qabağında on iki manat almısınız. Amma burada heç nə üçün, lap havayıca yerə pul alırsınız, özü də on iki manat yox, on beş manat, hamısı da göm-göy əskinas, gümüş pul yox! – Bu cür möhkəm dəlillərdən sonra Çiçikov qarının razı olacağına şübhə etmirdi.

Qarı dedi:

– Düzü mən təcrübəsiz dul arvadam, belə şeylərdən başım çıxmaz! Yaxşısı budur ki, bir balaca gözləyim, bəlkə tacirlər şey almağa gəldi, görüm onlar nə verir, qiyməti öyrənim.

– Ayıbdır, anam, ayıbdır! Vallah ayıbdır! Gör axı nə danışırsınız, bir özünüz fikirləşin! Axı onları kim alacaq? Onlar kimin nəyinə gərəkdir?

– Bəlkə də təsərrüfatda bir şeyə yaradı… – Qarı sözünü qurtarmadı, ağzını açaraq qorxa-qorxa qonağa baxdı: bu sözün qabağında onun nə deyəcəyini bilmək istəyirdi.

– Ölülər təsərrüfatda?! Bu harada eşidilib? Bəlkə gecələri sizin bostanda sərçələri qovmaq üçün lazım oldu?

Qarı xaç vuraraq dedi:

– Allah, bizə rəhmin gəlsin! Gör bu nə dəhşətli şeylər danışır!

– Siz onları daha nə işə qoymaq istərdiniz? Burasını da nəzərə alın ki, onların sümükləri də, qəbirləri də – hamısı sizə qalacaq, nə işdə lazım olsa istifadə edərsiniz; ancaq kağız üzündə onlar mənim adıma keçəcək. Burada nə var axı? Hə? Heç olmasa cavab verin!

Qarı yenə də fikrə getdi.

– Nastasya Petrovna, siz axı nə barədə fikirləşirsiniz?

– Düzü heç özüm də bilmirəm ki, nə qayırım. Yaxşısı budur ki, mən sizə kəndir lifi satım.

– Mən axı kəndir lifini neynirəm? Bağışlayın, mən sizdən ayrı şey istəyirəm, amma siz mənə kəndir lifi soxuşdurursunuz! Kəndir lifi öz yerində; bir də gələndə kəndir lifi alaram. Hə, nə deyirsiniz, Nastasya Petrovna?

– Vallah, mal elə qəribə maldır ki! Heç bilmirəm nə deyim.

Bu sözdən sonra Çiçikovun səbri lap tükəndi, stulu acıqlı-acıqlı yerə çırpıb qarını iblisin adı ilə yamanladı.

Qarı iblis adını eşidəndə bərk qorxdu. Rəngi ağappaq ağardı, qışqıraraq dedi:

– Ah, onun adını çəkməyin, allah ona lənət eləsin! Dünən yox israğa gün bütün gecəni məlun mənim yuxumdan çıxmadı. Axşam ibadətindən sonra kartda fala baxmaq fikrinə düşdüm, görünür bunun cəzasını vermək üçün allah onu göndərmişdi. Elə də murdar idi ki!.. Buynuzları öküz buynuzundan da uzun idi.

– Mən buna təəccüb eləmirəm. Mən ona təəccüb eləyirəm ki, niyə yuxunuza bir iblis girir, əlli-altmışı girmir! Mən ancaq xristianlıq insanpərvərliyi cəhətdən deyirdim: görürəm ki, yazıq dul arvad əziyyət çəkir, ehtiyac içindədir… Yoxsa o kəndin də yerə batsın, sən də üstəlik!

Qarı qorxa-qorxa ona baxıb dedi:

– Ah, sən nə yaman qarğış eləyirsən!..

– Sizə daha ayrı nə deyəsən axı! Deməyə söz tapmıram! Vallah, lap elə bil, lətifəsi sizə getməsin, taya üstə yatan bir qapı iti kimi: nə özü yeyir, nə də özgəsinə verir. Mən sizdən ayrı məhsullar da alardım, çünki mən hökumət üçün də mal alıram… – Çiçikov burada heç düşünmədən ötərki bir yalan demişdi, lakin bu, heç gözlənilmədiyi halda çox yerində deyilən bir yalandı. Hökumətə mal almaq məsələsi Nastasya Petrovnaya çox bərk təsir elədi, bunu onun səsindəki ifadədən bilmək olurdu: o az qala yalvarışlı bir səslə dedi:

– Niyə axı sən belə hirslənirsən? Əvvəldən mən bilsəydim ki, sən belə hirslisən, heç sənin sözünü iki eləməzdim.

– Bundan ötrü də adam hirslənər! Bu ki heç çürük qoza da dəyməz, durub hələ bir bunun üçün hirslənəcəyəm də!

– Yaxşı da, buyur, mən on beş manat əskinas pula verməyə razıyam. Ancaq, atam, hökumət üçün mal almaq məsələsində məni yaddan çıxartma ha: əgər işdi, çovdar unu, qarabaşaq unu, yaxud yarma, ya da ətliyə qaramal almalı olsan, sən allah mənim ürəyimi sındırma.

– Yox, anam, ürəyini sındırmaram, arxayın ol! – Çiçikov bunu deyir, eyni zamanda əli ilə üzünün tərini silirdi: tər ondan sel kimi axırdı. Sonra o, qarıdan şəhərdə qəbaləni və bütün başqa işləri sahmana salmaq üçün vəkil edə biləcəyi inanılmış bir adamı yaxud bir tanışı olub-olmadığını soruşdu.

Qarı dedi:

– Necə yoxdur, var! Baş keşiş Kirilin oğlu palatada qulluq eləyir.

Çiçikov ondan həmin adamın üstünə bir vəkalət məktubu yazmasını xahiş etdi və qarını bu əziyyətdən xilas etmək üçün hətta bu məktubu özü yazmalı oldu.

Qarı isə bu zaman öz-özünə düşünürdü:

«Hökumət üçün bu adam məndən un və qaramal alsaydı yaxşı olardı. Bunun ağzını yağlamaq lazımdır: dünən axşamdan hələ də xəmir qalıb, gedim Fetinyaya deyim ki, blinı bişirsin, yaxşı olar ki, mayasız xəmirdən yumurtalı qutab da büksün; o çox yaxşı qutab bükür, bir də ki, vaxtı da az aparır». Qarı qutab bükmək məsələsi haqqında öz fikrini yerinə yetirmək üçün otaqdan çıxdı, yəqin buna o, ev çörəkxanasında və mətbəxində hazırlanan başqa məmulat da əlavə etmək fikrində idi. Çiçikov da öz mücrüsündən lazımi kağızlar çıxarmaq üçün, gecə yatdığı otağına getdi. Otaq çoxdan yığışdırılıb sahmana salınmışdı, gözəl pərqu döşəkləri aparmışdılar, divanın qabağına üstünə süfrə salınmış stol qoyulmuşdu. Çiçikov mücrünü stolun üstünə qoyub bir az yorğunluğunu aldı: o başdan-ayağa tər içində idi, elə bil ki, çaya düşmüşdü, əynində nə vardısa köynəyindən tutmuş corabına kimi – hamısı yaş idi. «Bu məlun qarı məni lap yorub əldən saldı!» deyərək bir az dincəldi, sonra mücrünü açdı. Elə oxucu var ki, o hər şeylə maraqlanır, hətta bu mücrünün planı və daxili quruluşu ilə də tanış olmaq istəyir, – müəllif buna əmindir. Yaxşı da, madam ki, maraqlanan var – niyə onların arzusu yerinə yetirilməsin?!. Mücrünün daxili quruluşu belədir: onun lap ortasında sabun qabı, sabun qabının dal tərəfində, ülgüc qoymaq üçün, beş-altı ensizcə göz, qum qabı və mürəkkəbqabı qoymaq üçün kvadrat şəkilli yuvacıqlar, onların arasında lələk qələm, surğuc və başqa uzun şeylər qoymaq üçün qayıq şəklində bir oyuq, bundan başqa da qısa şeylər qoymaq üçün qapaqlı və qapaqsız gözlər vardı; bu gözlər, yadigar olaraq saxlanılan vizit, dəfn vərəqləri, teatr biletləri və dəvətnamələrlə dolu idi. Mücrünün bu qədər gözləri və yuvacıqları olan üst hissəsi çıxarılırdı; onun altındakı boşluğa dəst-dəst yazı kağızı qoyulmuşdu, bundan sonra da mücrünün böyründən çəkilərək açılan balaca bir gizli daxıl vardı. Mücrünün sahibi bu daxılı elə cəld çəkib və yenə də yerinə basardı ki, orada nə qədər pul olduğunu heç kəs görə bilməzdi.

Çiçikov dərhal işə girişdi və lələk qələmin ucunu vurub yazmağa başladı. Bu zaman ev sahibəsi içəri girdi.

O, Çiçikovun yanında oturaraq dedi:

– Əcəb qutun var, atam, yəqin Moskvada almısan, eləmi?

Çiçikov yaza-yaza:

– Hə, Moskvada, – deyə cavab verdi.

– Mən bunu o saat bildim: Moskvada hər şeyi yaxşı qayırırlar. İnişil bacım oradan uşaqlara qış çəkməsi gətirmişdi: elə möhkəm çəkmələrdi ki, uşaqlar hələ indi də geyirlər. – Mücrünün içinə göz gəzdirib sözünə davam etdi: – Ay aman, sənin burada nə çox gerbli kağızın var! – Doğrudan da mücrüdə xeyli gerbli kağız vardı. – Bircəciyini mənə bağışlasana! Bu mənə çox lazım olur: bir də görürsən ki, məhkəməyə ərizə yazmaq lazım gəlir, amma yazmağa kağız tapmıram.

Çiçikov onu başa saldı ki, bu elə kağız deyil, bu qəbalə üçündür, ərizə üçün deyil. Eyni zamanda, qarını sakit eləmək üçün, ona bir manat qiyməti olan bir vərəq kağız verdi. Vəkalətnaməni yazıb qurtardıqdan sonra qarıya qol qoydurdu və ölülərin siyahısını verməsini ondan xahiş etdi. Lakin məlum oldu ki, qarı ölənləri qeyd etmirmiş və heç bir siyahı da tutmurmuş, hamısını əzbərdən bilirmiş. Ölülərdən bəziləri öz familiyaları, familiyalarından daha çox öz ləqəbləri ilə Çiçikovu bir qədər heyrətə saldı, belə ki, o hər dəfə bu adlardan birini eşidəndə əlini saxlayır, sonra yenə də yazmağa başlayırdı. Xüsusilə Pyotr Savelyev Neuvajay-Korıto adı onu heyrətə saldı və o istər-istəməz dedi: «Pa atonan, nə uzundur!» Bir başqasının da adına «Korovi kirpiç» ləqəbi qoşulmuşdu, birinin də adı eləcə Koleso İvan idi. Çiçikov siyahını tutduqdan sonra havanı qoxuladı və yağda qızardılmış isti bir şeyin iyini duydu.

Qarı dedi:

– Acizanə rica edirəm, buyur ye!

Çiçikov dönüb gördü ki, süfrəyə göbələk, qutab, qayğanaq, şorçörəyi, fəsəli, blinı və kökə qoyulmuşdur. Hamısı da cürbəcür şeylərlə bişirilmişdir: biri soğanla, biri xaşxaşla, biri süzmə ilə, birinin də üstündə şimal balığı vardı, bundan başqa burada daha nələr yox idi!

Qarı dedi:

– Bax, bu yumurtalı qutabdır.

Çiçikov özünü yumurtalı qutaba verdi və elə o saat qutabın yarıdan çoxunu yeyib təriflədi. Qutab doğrudan da ləzzətli idi, qarı ilə olan söz-söhbətdən və alverdən sonra o daha ləzzətli göründü.

Qarı dedi:

– Bəs blinı?

Çiçikov buna cavab olaraq blinının üçünü birdən bükdü, ərinmiş yağa batırıb ağzına qoydu, dodağını və əllərini xörək dəsmalı ilə sildi. Bunu üç dəfə təkrar etdikdən sonra qarıdan briçkanı qoşdurmasını xahiş etdi. Nastasya Petrovna elə o saat Fetinyanı göndərdi, qayıdanda isti blinı gətirməsini ona tapşırdı.

Çiçikov Fetinyanın gətirdiyi blinıları yeyə-yeyə dedi:

– Sizin blinılarınız, anam, çox ləzzətlidir!

Qarı:

– Bəli, – dedi, – bizdə blinını yaxşı bişirirlər. Ancaq dərd burasındadır ki, bu il yaxşı məhsul olmayıb, unumuz çox da yaxşı deyil… – Çiçikovun kartuzu götürdüyünü görüb əlavə etdi: – Nə olub, atam, niyə belə tələsirsiniz? Briçkanı hələ heç qoşmayıblar.

– Qoşarlar, anam, qoşarlar.

– Siz allah, hökumət üçün tədarük məsələsində məni yaddan çıxartmayın.

Çiçikov:

– Çıxartmaram, çıxartmaram! – deyə-deyə dəhlizə girdi.

Qarı onun ardınca gedə-gedə soruşdu:

– Bəs donuz piyi almırsınız?

– Niyə almıram. Alıram. Ancaq sonra.

– Milad bayramında mənim donuz piyim də olacaq.

– Alarıq, alarıq, hər şey alarıq, donuz piyi də alarıq.

– Bəlkə quş tükü gərək oldu. Filippov pəhrizində¹³ mənim quş tüküm də olacaq.

– Yaxşı, yaxşı.

Artırmaya çıxanda qarı dedi:

– Görürsən ki, atam, hələ sənin briçkan heç hazır deyil.

– Hazır olar, olar. Siz ancaq mənə deyin görüm: buradan baş yola necə gedib çıxmaq olar?

Qarı dedi:

– Bunu sənə necə deyim? Deməklə çətin başa düşmək olar: yol ayrıcları çoxdur. Yaxşısı budur ki, sənə bir qız qoşum, o yolu sənə göstərər. Yəqin ki, onu oturtmaq üçün qozlada yer olar.

– Necə olmaz, əlbət ki, olar.

– Yaxşısı budur mən sənə bir qız qoşum, o, yola bələddir. Ancaq sən onu götürüb aparma ha! Tacirlər bir beləsini aparıblar.

Çiçikov qızı aparmayacağına söz verdi, Koroboçka da arxayın olub həyətdə olan hər şeyi nəzərdən keçirməyə başladı: ərzaq ambarından ağac küpədə bal gətirən ambarçıya gözlərini zillədi, darvaza qabağında görünən mujikə baxdı və yavaş-yavaş tamamilə təsərrüfat işlərinə daldı. Lakin Koroboçka ilə nə üçün bu qədər məşğul olaq? Koroboçkamı, Manilovmu olsun, təsərrüfat işlərimi olsun, ya qeyri-təsərrüfat işləri olsun – bizim nəyimizə gərək? Dünyada əcayib olan bunlar deyil, əcayib odur ki, şən görünən bir şeyə çox diqqət yetirdikdə o dərhal dönüb kədərli olur və allah bilir adamın başına nə kimi fikirlər gəlir, hətta bəlkə düşünməyə də başlayırsan ki: yaxşı, doğrudanmı Koroboçka hədsiz-hesabsız dərəcəsi olan insan kamalının ən aşağı pilləsində durmuşdur? Doğrudanmı, bu Koroboçka ilə, çuğun pilləkanları, parlaq mis əşyaları, qırmızı ağacdan qayrılmış mebelləri, xalçaları olan aristokrat evinin əlçatmaz divarları arasında yaşayan, ağıllı sözlər danışılan kübar məclisinə gedəcəyini gözləyərək yarımçıq qoyduğu kitaba baxa-baxa əsnəyən bacısı arasındakı uçurum bu qədər dərindir? Həmin o kübar məclisin ki orada onun öz zəkasını göstərməsinə, əzbərlənmiş fikirlər və sözlər söyləməsinə geniş sahə açılacaq; elə fikirlər və sözlər ki, onlar dəb qanunları üzrə düz bir həftə şəhəri məşğul edir, həm də bu fikirlər və sözlər, təsərrüfat işlərini bilməmək nəticəsində pozğun bir hala düşmüş ev və malikanə haqqında deyil, Fransada hansı bir siyasi çevrilişin hazırlanması, dəbə düşmüş katolisizmin hansı bir istiqamət alması haqqındadır. Lakin bunlar bizim nəyimizə gərək! Nə üçün bunlardan danışaq? Ancaq nə üçünsə fikirsiz, şən, qayğısız dəqiqələrdə birdən gözəl bir hal duyulur: hələ üzdən gülüş izləri tamamilə silinməmiş bir də görürsən ki, yenə elə həmin adamların içində, həmin üz başqa bir hal aldı və başqa cür gülümsədi…

Çiçikov nəhayət öz briçkasını görüb bərkdən dedi:

– Bu da briçka, bu da briçka! Axmaq, bu vaxta kimi harada idin? Görünür dünənki sərxoşluq hələ sənin başından tamam çıxmayıb.

Selifan heç bir söz demədi.

– Sağlıqla qalın, anam! Yaxşı, bəs sizin qız hanı?

Artırmanın yanında on bir yaşlı, ayaqyalın bir qız durmuşdu; onun əynində evdə toxunma, boyanmış kətan don vardı, ayaqlarına da o qədər palçıq yapışmışdı ki, uzaqdan onun uzunboğaz çəkmə geydiyini zənn etmək olardı. Mülkədar qarı ona dedi:

– Ay qız, Pelageya! Ağaya yolu göstər.

Selifan qızın qozlaya qalxmasına kömək etdi: qız bir ayağını, ağanın ayağını qoyduğu pilləyə qoyub, əvvəl oranı palçığa buladı, sonra yuxarı dırmaşıb Selifanın yanında oturdu. Qızdan sonra Çiçikov ayağını pilləyə qoydu və bir az ağır olduğundan briçkanı sağ tərəfə əydi və nəhayət briçkaya minib dedi:

– Hə! İndi yaxşı oldu! Sağlıqla qalın, anam.

Atlar tərpəndi.

Selifan bütün yolu çox ciddi və qaşqabaqlı idi, eyni zamanda öz işinə çox diqqət yetirirdi: o həmişə ya bir günah iş tutandan, ya da sərxoşluqdan sonra belə olurdu. Atlar çox yaxşı yuyulub qaşovlanmışdı. Onlardan birinin boyunduruğu bundan qabaq həmişə yırtıq-sökük olduğundan gönün altından kilkəsi görünərdi, indi isə çox məharətlə tikilmişdi. Selifan dinib danışmırdı, ancaq qamçısını şaqqıldadırdı, atlara da heç bir öyüd-nəsihət vermirdi, lakin ala at, əlbət ki, belə bir öyüd-nəsihət eşitmək istərdi, çünki bu zaman həmişə danışqan sürücü cilovları əlində boş tutar, qamçını ancaq görüntü üçün atların üstündə oynadardı. İndi isə onun ağzından ancaq yeknəsəq, xoşa gəlməyən bu sözlər eşidilirdi: «Hə, qarğa, hə! Əsnə! Əsnə!» Hətta kəhər at özü də, İclasçı da narazı idi, çünki onlar bircə dəfə də olsa nə «əzizlərim», nə də «hörmətlilər» sözünü eşitməmişdilər. Ala at dolğun və enli yerlərində çox pis zərbələr hiss edir, qulaqlarını bir qədər tərpədərək düşünürdü: «Gör bir necə özündən çıxıb! Özü də hara vurmağı da bilir! Düz belə vurmur, seçir, hara naziksə ora vurur: ya qulağa zollayır, ya da qarın altına ilişdirir».

Selifan əlindəki qamçı ilə təravətli, yaşıl çöllər arasında görünən və yağışdan qaralan yolu göstərərək, soyuq bir ifadə ilə yanında oturan qızdan soruşdu:

– Sağa dönəcəyik?

Qız:

– Yox, yox, vaxtı gələndə göstərəcəyəm, – deyə cavab verdi.

Briçka haman yerə yaxınlaşanda Selifan soruşdu:

– Bəs hara?

Qız əli ilə o tərəfi göstərərək:

– Bax ora! – deyə cavab verdi.

– Ay hay! Bu elə sağ tərəfdir də! Buna bax, sağı ilə solunu tanımır!

Hava yaxşı da olsa yer çox palçıq idi, az vaxtda çarxlara o qədər palçıq yapışmışdı ki, elə bil onlara keçə dolamışdılar, bu isə ekipajın hərəkətini xeyli ağırlaşdırmışdı; həm də torpaq gilli və saqqız kimi idi. Buna görə onlar günortaya kimi kənd yolundan çıxa bilmədilər. Qızsız bu da çox çətin olacaqdı, çünki yollar, kisədən boşaldılmış xərçəng kimi, hər tərəfə yayılmışdı, Selifan da, indi daha özündən asılı olmayaraq, bu yolları ölçə-ölçə qalacaqdı. Çox keçmədi ki, qız uzaqda qaralan bir tikintini əli ilə göstərərək dedi:

– Odur ey baş yol!

– Bəs o tikinti nədir?

– Aşxanadır.

Selifan:

– İndi daha biz özümüz gedərik, – dedi, – sən qayıt evə.

Selifan briçkanı saxlayıb onun qozladan düşməsinə kömək etdi və dodaqaltı: «Ay qara baldır!» – deyə mızıldandı.

Çiçikov ona yarım qəpik pul verdi, o da, qozlaya minib yol getməsindən razı qalaraq, geri döndü.

Dördüncü fəsil

Aşxanaya yaxınlaşanda Çiçikov iki səbəbə görə briçkanı saxlatdırdı: əvvəla ona görə saxlatdırdı ki, atlar dincəlsin, ikinci də, bir qədər yeyib toqqasının altını möhkəmlətsin. Müəllif etiraf etməlidir ki, o belə adamların iştahına və mədəsinə çox-çox qibtə edir. Onun üçün, Peterburqda və Moskvada yaşayan, vaxtlarını da sabah nə kimi xörək yemək, o birisi gün üçün də necə bir nahar hazırlatmaq haqqında düşünməklə keçirən, həmin naharı da ağzına bir dənə həb atmadan yeməyən, istiridyə, dəniz hörümçəyi və bu kimi qəribə şeylər udan, sonra da Karlsbada, ya da Qafqaza gedən böyük ağalar heç bir əhəmiyyətə malik deyil. Bu ağalar heç vaxt onda qibtə oyatmırdı. Lakin bir stansiyada vetçina, o birisində çoşqa qızartması, üçüncü stansiyada bir parça mərsin balığı, ya da yağda qızardılmış kolbasa, yanınca da soğan tələb edən, sonra da heç bir şey yeməmiş kimi nə vaxt istəsə süfrə başında oturub cökəbalığı şorbası, yayın balığı və balıq mənisi vəziləri ilə bərabər balıq qutabı ya da naqqa balığı kulebyakasını dişləri altında əzişdirən və qıraqdan baxanları iştaha gətirən orta ağalara isə qibtə etməmək olmur: bax, bunlar allahın nemətindən bol-bol istifadə edirlər!. Hər bir böyük ağa orta ağanın mədəsi kimi bir mədəyə sahib olmaq üçün elə bu dəqiqə kəndlilərinin yarısını, girov qoyulmuş ya qoyulmamış, xarici və rus qaydası ilə yaxşılaşdırılmış bütün malikanəsinin lap yarısını verərdi; ancaq bədbəxtlik orasındadır ki, nə pul ilə, hətta nə də yaxşılaşdırılmış və yaxşılaşdırılmamış malikanə ilə orta ağada olan mədəni əldə etmək olmaz.

Çiçikov ağacdan tikilmiş və divarları qaralmış aşxananın ensiz talvarı altına daxil oldu. Talvarın qədim kilsə şamdanlarına oxşayan yonulmuş dirəkləri vardı. Aşxana rus kəndlisi evinə bənzəyirdi, ancaq ondan bir az böyükdü. Təzə taxtadan qayrılmış və pəncərələrin ətrafına, taxtapuşun alt tərəfinə vurulmuş kəsmə naxışlı karnizlər aşxananın tutqun divarlarına canlı bir rəngarənglik verirdi; taxta pəncərə qapaqlarına çiçəkli bardaq şəkilləri çəkilmişdi.

Çiçikov ensiz taxta pilləkanla geniş dəhlizə qalxdı və orada cırıltı ilə açılan qapı, bir də: «Bura buyurun!» deyən alabəzək çit paltarlı kök bir qarı gördü. Çiçikovun girdiyi otaqda, yol uzunu az olmayan belə ağac aşxanalarda hamının rast gəldiyi şeylər, yəni: cəng atmış samovar, hamarca şam ağacından hörülmüş divarlar, bucaqda qoyulmuş çaydanlı-fincanlı üçbucaqlı şkaf, ikonaların qabağından mavi və qırmızı lentlərdən asılmış, üzünə də qızıl suyu çəkilmiş saxsı yumurtalar, təzəcə balalamış pişik, iki göz yerinə dörd göz, sifət yerinə də qoğal kimi bir şey göstərən güzgü vardı; bundan başqa ikonalara xırdaca dəstələrlə ətirli otlar və qərənfil keçirilmişdi, lakin bu otlar və qərənfillər o qədər qurumuşdu ki, onları qoxulamaq istəyən adam ancaq asqırırdı.

Çiçikov arvaddan soruşdu:

– Çoşqa qızartması varmı?

– Var.

– Qıtığotu və xama ilə?

– Qıtığotu və xama ilə.

– Ver gəlsin!

Qarı gedib bir boşqab, bir salfetka, saralmış sümük dəstəli, cib bıçağı kimi nazik tiyəli bir bıçaq, iki dişli bir çəngəl, bir də duzqabı gətirdi; salfetka o qədər kraxmallanmışdı ki, qurumuş ağac qabığı kimi dik dururdu; duz qabını da nə qədər əlləşsəydin düz-əməlli stol üstünə qoymaq olmurdu.

Qəhrəmanımız, adəti üzrə, elə o saat qarı ilə söhbətə girişdi və soruşdu ki, aşxana sizin özünüzündürmü, ya ayrı sahibi var və nə qədər gəliri olur, oğlanlarınız sizinləmi yaşayır, böyük oğlunuz subaydırmı ya evlidirmi, aldığı arvad necədir, çoxmu cehiz gətirib, qızın atası razı qaldımı, toyda az hədiyyə aldığından acıqlanmadı ki, – xülasə, soruşmadığı şey qoymadı. Məlum şeydir ki, ətrafda hansı mülkədar yaşadığı ilə də maraqlandı və bildi ki, burada hər cür mülkədar yaşayır: Bloxin də, Poçitayev də, Mılnoy da, polkovnik Çeprakov da, Sobakeviç də. Çiçikov bu yerdə onun sözünü kəsərək: «Hə! Sobakeviçi tanıyırsan?» deyə soruşdu və elə o saat eşitdi ki, qarı nəinki Sobakeviçi, hətta Manilovu da tanıyır, Manilovun Sobakeviçdən abırlı bir adam olduğunu da bilir: Manilov gələndə o saat toyuq bişirtdirir, dana əti qızartması istəyir, qara ciyər varsa qara ciyər də istəyir, hamısının da elə bircə dadına baxır, amma Sobakeviç bircə şey istəyir, özü də hamısını yeyir və verdiyi həmin pula əlavə yemək gətirilməsini də tələb edir.

Çiçikov bu qayda ilə danışa-danışa, bircə parça əti qalan çoşqa qızartmasını yeyirdi ki, yaxınlaşmaqda olan bir ekipajın çarxlarının səsini eşitdi. Pəncərədən baxanda artırmanın qabağında üç yaxşı at qoşulmuş yüngül bir briçka gördü. Briçkadan iki adam düşdü: onlardan biri sarışın və ucaboylu idi, o birisi isə ondan bir az alçaqdı, özü də qarayanız və qara saçlı bir adamdı. Sarışın adamın əynində sürməyi vengerka, qarayanız adamın əynində isə zol-zol arxalıq vardı. Uzaqdan, uzun tüklü dörd at qoşulmuş balaca, boş bir kolyaska ağır-ağır gəlirdi, atların xamıtı yırtıq-yırtıqdı, qayış-quşqunu da kəndirdəndi. Sarışın saçlı adam elə o saat pilləkanla yuxarı qalxdı, qarayanız isə aşağıda qalıb, nökərlə danışa-danışa, briçkada nəyi isə əlləşdirir, eyni zamanda daldan gələn kolyaskaya əl eləyirdi. Onun səsi Çiçikova deyəsən bir qədər tanış kimi göründü. Çiçikov qarayanız adamı nəzərdən keçirənə kimi sarışın saçlı adam qapını əllərilə tapıb açdı. O ucaboylu, sifətdən arıq və ya, necə deyərlər, əsəbi üzlü kürən bığlı bir adamdı. Onun qaralmış üzünə baxanda belə bir nəticəyə gəlmək olardı ki, o barıt tüstüsü olmasa da, heç olmasa tütün tüstüsünün nə olduğunu bilir. Sarışın adam Çiçikova nəzakətlə baş əydi, Çiçikov da eyni tərzdə onun salamına cavab verdi. Onlar, yəqin ki, bir neçə dəqiqə içərisində danışıb bir-birilə yaxşı tanış olacaqdılar, çünki belə bir tanışlığa iqdam olunmuşdu və hər ikisi az qala eyni zamanda iltifat buyurub, dünənki yağışın yolun tozunu tamamilə yatırdığından, indi isə hava sərin olduğu üçün yol getməyin adama ləzzət verməsindən söhbət açmışdılar ki, birdən sarışın adamın qarayanız yoldaşı içəri girərək, kartuzu başından götürüb stolun üstünə qoydu və əllərilə qara, sıx saçlarını qoçaqcasına qarışdırdı. Bu, orta boylu, mütənasib vücudlu, dolu, qırmızı yanaqlı, qar kimi ağ dişli, qətran kimi qara bakenbardlı bir qoçaqdı. Onun rəngində elə bir təravət vardı ki, sanki üzünə qan çilənmişdi; sifətindən elə bil ki, sağlamlıq saçılırdı.

Birdən o, Çiçikovu görüb qollarını açaraq çığırdı:

– Bah, bah, bah! Sən hara, bura hara?

Çiçikov onu dərhal tanıdı: bu haman Nozdrev idi ki, Çiçikov onunla prokurorun evində nahar etmişdi və bir neçə dəqiqə içərisində Çiçikova elə yaxınlıq göstərmişdi ki, hətta ona «sən» deyə müraciət etməyə başlamışdı, əslində isə Çiçikov elə bir hərəkət etməmişdi ki, buna yol vermiş olsun.

Nozdrev:

– Hara getmişdin? – deyə soruşdu və sualına cavab gözləmədən dedi: – Mən, qardaş, yarmarkadan gəlirəm. Təbrik eləyə bilərsən: nəyim varsa hamısını uduzdum! İnanırsanmı, mən hələ ömrümdə belə uduzmamışdım! Gör mən nədə gəlmişəm! Bir pəncərədən bax! – O, Çiçikovun başını elə əydi ki, az qaldı onun başı çərçivəyə dəysin. – Görürsən də, nə axmaq şeydir! Məlunlar gücnən məni gətirdilər; yolda bunun briçkasına mindim. – Nozdrev bunu deyib barmağı ilə öz yoldaşını göstərdi. – Siz hələ tanış deyilsiniz? Mənim yeznəm Mijuyevdir! Mən bütün günü onunla sənin barəndə danışmışam. Ona deyirəm ki: «Biz Çiçikova rast gəlməsək daha özün bil! Hə, qardaş, bilsən ki, necə uduzmuşam! İnanırsanmı, nəinki dörd gözəl atım əlimdən çıxıb – hər şey gedib! İndi mənim nə saatım var, nə saatın zənciri… – Çiçikov gördü ki doğrudan da onun nə saatı var, nə də saat zənciri. Hətta ona elə gəldi ki, bakenbardlarından biri o birisindən balacadır və o birisi kimi sıx deyil. Nozdrev sözünə davam edərək dedi: – Amma cibimdə iyirmicə manat olsaydı, çox yox, iyirmicə manat, uduzduqlarımın hamısını geri qaytarardım, yəni uduzduqlarımı geri qaytarmaqdan başqa, lap bir namuslu adam kimi deyirəm, otuz min də bu saat bumajnikimə qoymuş olardım.

Sarışın adam dedi:

– Sən, hələ onda da belə deyirdin. Mən sənə əlli manat verdim, sən elə o saat uduzdun getdi.

– Uduzmadım! Vallah uduzmadım! Özüm axmaqlıq eləməsəydim, doğrudan da uduzmazdım! Paroledən sonra o məlun yeddiliyə əlavə edib qırağını qatlamasaydım mən bütün bankı yığışdırardım.

– Yığışdıra ki, bilmədin.

– Ona görə yığışdıra bilmədim ki, yeddiliyin qırağını vaxtında qatlamadım. Sən elə bilirsən ki, sənin o mayorun yaxşı oynayır?

– Yaxşı, ya pis, hər halda səni uddu.

– Pəh, çox böyük iş olub! Bu cür mən də onu udaram. Hünəri var, mənimlə ikilikdə oynasın, bax, onda mən görərəm, onda görərik, o necə qumarbazdır! Amma Çiçikov qardaş, bu bir yana, ilk günlər heç bilirsən necə kef çəkmişik! Doğrudan da, yarmarka çox gözəl yarmarka idi. Tacirlər özləri deyirdi ki, yarmarkaya heç bu qədər adam gəldiyi olmamışdı. Kənddən nə gətirmişdik, hamısı ən yaxşı qiymətə satıldı. Pəh, qardaş, nə kef çəkdik! Hətta indi də yadıma düşəndə… Heç elə şey olar! Yəni çox hayıf ki, sən orada yox idin. Təsəvvürünə gətir ki, şəhərin üç verstliyində draqun polku dayanmışdır. İnanırsanmı, nə qədər zabit olduğunu bilmirəm, ancaq şəhərin özündə elə qırx nəfər zabit vardı. Elə ki, qardaş, içməyə başladıq. Ştabsrotmistr Potseluev… bir əntiqə oğlandı! Bığları, qardaş, bax belə! Bordo çaxırına eləcə burdaşka deyirdi. Deyirdi ki: «Qardaş, burdaşka gətir görək!» Sonra poruçik Kuvşinnikov… Ah, qardaş, nə gözəl adamdı! Bax, ona xalis əyyaş demək olar! Biz hamımız onunla bir yerdə idik. Heç bilirsən Ponomaryov bizə necə çaxır verirdi! Sən bilməlisən ki, o dələduzun biridir, onun dükanından heç nə almalı deyil: çaxıra hər cür zir-zibil qatır: qırmızı boya, yandırılmış probka, hətta əclaf, mürvər ağacının meyvəsini də əzib qatır. Amma əgər o dib otaqdan çaxır götürsə, bu otağa o, xudmani otaq deyir, bax, qardaş, bu ayrı aləmdir! Bizə verilən şampan çaxırı elə bir çaxırdı ki, qubernatorunku bunun yanında nədir – kvas! Təsəvvürünə gətir ki, Kliko deyil, Kliko-matradur idi, yəni ki, iki qat Kliko idi. Sonra da bir şüşə «bonbon» deyilən fransız çaxırı gətirdi. İy nə iy?!. Gül nədi, çiçək nədi, hər nə desən burda vardı. Amma kef elədik ha!.. Bizdən sonra bir knyaz gəldi, şampan üçün haman dükana adam göndərdi, şampan nə gəzir! Bütün şəhərdə bircə şüşə də tapmadılar, zabitlər hamısını içmişdilər. İnanırsanmı, nahar yeyəndə mən on yeddi şüşə şampan içdim!

Sarışın adam dedi:

– Gopa basma, on yeddi şüşə içə bilməzsən.

– Namuslu bir adam kimi deyirəm – içdim.

– Sən nə istəsən deyə bilərsən, amma mən sənə deyirəm ki, heç on şüşə də içə bilməzsən.

– İçərəm, istəyirsən lap mərc gələk.

– Mərc niyə gələk?

– Şəhərdən aldığın tüfəng var ha, onu qoy mərc gələk.

– Qoymuram.

– Qoy bir görək nə olur!

– Heç nə olacağını da bilmək istəmirəm.

– Hə, qoysaydın, şapkasız qalan kimi, tüfəngsiz də qalacaqdın. Eh, Çiçikov qardaş, yəni sənin orada olmamağına mən heyfsiləndim. Mən bilirəm ki, sən poruçik Kuvşinnikovdan ayrılmazdın. Lap bir-birinizi tapmış kimi olacaqdınız! O nə prokurorun, nə də bizim quberniya şəhərində olan və hər qəpiyin üstündə tir-tir əsən xəsislərin tayı deyil!

O, qardaş, səninlə qalbik¹⁴ də oynar, bank da gedər, heç şeydən geri durmaz. Eh, Çiçikov, sən axı niyə gəlmədin? Bu sənin əlində nə idi ki! Ay idbarın biri idbar, ay yaramaz! Bir öp məni, mənim canım-ciyərim! Heç bilirsən səni necə istəyirəm! Mijuyev, taleyin bir işinə bax da: o hara, mən hara! O mənim nəyimdir, ya mən onun nəyiyəm? Allah bilir o haradan gəlib, mən də ki, burada yaşayıram… Amma, qardaş, o qədər kareta vardı ki, en gros¹⁵. Ruletkanı da bir-iki hərlədim: iki qab pomada uddum, bir çini fincan, bir də gitara. Sonra yenə də bir dəfə qoyub hərlədim, zəhrimar, hələ üstəlik də altı manat uduzdum! Amma bilirsən bu Kuvşinnikov nə arvadbazdır! Az bal olar ki, mən onunla getməmiş olam. Qəşəng geyimli bir arvad vardı: üstündə baxya tülü də vardı, taxya tülü də, daha nə bilim nələr… Mən ancaq fikirləşib öz-özümə deyirdim: «Nə qəşəng şeydir!» Bir də gördüm Kuvşinnikov, bu bicin biri bic, gedib oturdu onun yanında, başladı fransız dilində ona komplimentlər doğrayıb-tökməyə… Elə komplimentlər ki… İnanırsanmı, əlinə arvad düşdü buraxmaz. O buna belə deyir: çiyələkdən istifadə eləmək. Cürbəcür əntiqə yaş balıq, qaxac qızıl balıq gətirmişdilər. Mən birini alıb gətirdim. Yaxşı ki hələ pulum olanda başa düşüb almışdım. İndi sən hara gedirsən?

Çiçikov:

– Bir adam var onun yanına, – deyə cavab verdi.

– Adam nədir, burax getsin! Gedək bizə!

– Yox, gedə bilmərəm, işim var.

– İş də bu yandan çıxdı! Uydurdu özündən! Ay səni, Opodeldok İvanoviç!

– Doğrudan da işim var, özü də çox vacib işdir.

– Mərc gələrəm ki, yalan deyirsən! Yaxşı, bircə de görüm: kimin yanına gedirsən?

– Kimin? Sobakeviçin.

Nozdrev bu sözü eşidəndə elə bərkdən qəhqəhə çəkib güldü ki, bu cür ancaq kefi kök və sağlam adam gülə bilər və bu zaman qənd kimi ağ dişləri başdan-başa görünür, yanaqları titrəyərək atılıb-düşür, iki otaq o yanda yaşayan qonşusu yuxudan dik qalxıb gözlərini bərəldərək deyir: «Buna nə olub belə?»

Çiçikov belə gülüşdən bir az narazı olaraq dedi:

– Burda gülməli nə var ki?

Lakin Nozdrev səsi yetdikcə gülür və gülə-gülə deyirdi:

– Vay öldüm, vay indi partlayacağam.

– Burda gülməli heç bir şey yoxdur: mən ona söz vermişəm.

– Sən onun yanına getməyinə çox peşiman olacaqsan: yamanca xəsis şeydir! Mən sənin xasiyyətinə bələdəm: əgər sən güman edirsən ki, orada bank gedə biləcəksən, bir şüşə yaxşıca bonbon tapıb içəcəksən – çox böyük səhv eləyirsən! Qulaq as, qardaş, gör sənə nə deyirəm: cəhənnəm olsun Sobakeviç, gedək bizə! Səni elə bir qaxac qızıl balığa qonaq eləyəcəyəm ki! Ponomaryov haramzada elə baş əyib deyirdi: «Ancaq sizin üçün saxlamışam. Bütün yarmarkanı axtarın, beləsini tapmazsınız!» Amma yamanca bic-vələdiznadır. Mən bunu onun lap gözünün içinə deyirdim, deyirdim ki: «Sən də, bizim o iltizamçı da lap birinci dələduzsunuz!» Haramzada mənim bu sözümün qabağında saqqalını tumarlaya-tumarlaya gülür. Mən Kuvşinnikovla bərabər hər gün səhər yeməyini onun dükanında yeyirdik. Ah, qardaş, yadımdan çıxmışdı, sənə deyəm: bilirəm, indi daha sən əl çəkməzsən, ancaq qabaqcadan deyirəm, on minə verməyəcəyəm! – O pəncərəyə yaxınlaşıb, bir əlində bıçaq, o biri əlində bir parça çörək və bir parça qaxac balıq tutan nökərini səslədi: «Adə, Porfiri!» Porfiri briçkadan nə isə çıxardanda, xoşbəxtlik üz verib, bir parça da qaxac qızıl balıq kəsib götürə bilmişdi. – Ey, Porfiri, küçüyü bura gətir! – Sonra Çiçikova sarı dönüb əlavə etdi: – Heç bilirsən nə küçükdür! Oğurluqdur, yiyəsi heç cür satmaq istəmirdi. Mən ona qonur madyanı verirdim, yadındadır da, Xvostıryovla dəyiş-düyüş eləmişdi… – Çiçikov heç ömründə nə qonur madyanı, nə də Xvostıryovu görmüşdü.

Bu zaman qarı ona yaxınlaşıb dedi:

– Ağa! Yeməyə bir şey istəyirsinizmi?

– Heç bir şey istəmirəm. Pəh, qardaş, kef çəkdik ha! Yaxşı da, bir qədəh araq ver. Arağın necə araqdır?

– Razyanalı araqdır, – deyə cavab verdi.

– Yaxşı razyanalı araq ver.

Sarışın adam dedi:

– Onda mənə də bir qədəh ver.

– Teatrda bir aktrisa vardı, vələdizna, lap sarı köynək kimi oxuyurdu! Kuvşinnikov da yanımda oturmuşdu, mənə dedi: «Bax qardaş, bu çiyələkdən istifadə eləmək pis olmaz!» Zənnimcə elə, əlliyə qədər canbazxana vardı. Fenardi dörd saat dəyirman kimi hərləndi. – Bu yerdə o qarının əlindən qədəhi aldı, qarı da ikiqat olub ona təzim etdi. Birdən əlində küçük içəri girən Porfirini görüb çığırdı: – Hə, gətir onu bura! – Porfiri də ağası kimi pambıqlı arxalıq geymişdi, ancaq bununku bir qədər çirklənmişdi.

– Gətir onu, gətir qoy bura, döşəmənin üstə.

Porfiri küçüyü döşəmənin üstünə qoydu, küçük də dörd ayağı üstə yaslanaraq yeri qoxulamağa başladı.

Nozdrev küçüyün belindən tutub qaldırdı:

– Heç bilirsən nə küçükdür! – Küçük yazıq-yazıq zingildədi.

Nozdrev küçüyün qarnının altını diqqətlə gözdən keçirərək Porfiriyə sarı döndü:

– Mən sənə tapşırdığımı eləməmisən. Niyə bunu darayıb təmizləməmisən?

– Darayıb təmizləmişəm.

– Bəs bu birələr nədi?

– Heç başım çıxmır. Ola bilsin ki, briçkadan daraşıb.

– Yalan deyirsən, yalan deyirsən, heç onu daramaq yadına da düşməyib. Mən elə güman edirəm ki, axmaq, özünküləri də tutub onun canına buraxmısan. Bir bura bax, Çiçikov, bura bax, gör necə qulaqları var, əlini sürt.

– Daha əlimi niyə sürtüm, elə belə də görürəm: cins küçükdür!

– Yox, sən əlini bir qulaqlarına sürt!

Çiçikov onun sözünü yerə salmamaq üçün əlini küçüyün qulaqlarına sürtərək dedi:

– Bəli, yaxşı tula olacaq.

– Hiss edirsənmi burnu necə soyuqdur? Əlinlə bir tut.

Çiçikov onun ürəyini sındırmamaq üçün küçüyün burnundan da tutdu:

– Yaxşı iy biləcək.

Nozdrev:

– Xalis mordaşdır, – deyə sözünə davam etdi. – Boynuma alıram ki, mən çoxdan mordaşa dişimi qıcamışdım. Porfiri, al, apar!

Porfiri küçüyü qarnının altından tutub briçkaya apardı.

– Qulaq as, Çiçikov, sən hər necə olsa indi bizə getməlisən. Beşcə verst yoldur, göz açıb yumunca evdəyik. Ordan da istəsən Sobakeviçin yanına gedərsən.

Çiçikov düşünərək öz-özünə dedi: «Doğrudan da Nozdrevgilə də getmək olar. Bunun o birilərdən nəyi pisdir, bu da onlar kimi adamdır, hələ bir üstəlik uduzub da. Görünür bunun əlindən hər şey gəlir, deməli ki, bundan bir para şeyi havayı almaq olar».

– Yaxşı da, gedək; ancaq bu başdan şərt qoyuram: məni saxlamayacaqsan, vaxtım yoxdur.

– Bax, əzizim, buna varam! Bu yaxşı oldu… Bir dayan səni öpüm. – Nozdrevlə Çiçikov öpüşdülər. – Çox gözəl, üçümüz də minib gedərik!

Sarışın adam:

– Yox, – dedi, – xahiş eləyirəm məni burax! Mən evə getməliyəm.

– Boş danışma, qardaş, boş danışma: buraxmaram.

– Vallah arvad acıqlanacaq. İndi sən bunların briçkasına minə bilərsən.

– Yox, yox! Bunu heç fikrinə də gətirmə.

Sarışın adam, ilk baxışda xasiyyətində inadçılıq görünən adamlardandı. Hələ sən ağzını açmamışdan onlar mübahisə etməyə hazırdırlar və elə bil ki, düşüncələrinə zidd olan bir şeylə heç vaxt razılaşmazlar, heç vaxt axmağa ağıllı deməzlər, xüsusilə başqalarının sözü ilə durub oturmazlar; bu həmişə tamamilə başqa cür nəticələnir: aydın olur ki, onların xasiyyətində yumşaqlıq da vardır, onlar məhz əvvəl rədd etdikləri şeylə razılaşırlar, axmağa ağıllı deyirlər, sonra da başqalarının sözü ilə lap yaxşıca durub otururlar, xülasə, yaxşı başlayıb pis qurtarırlar.

Nozdrev sarışın adamın hansı bir sözünə isə:

– Сəfəngiyat! – deyib kartuzu onun başına qoydu, o da Nozdrevin ardınca yola düzəldi.

Qarı:

– Ağa, arağın pulunu vermədiniz… – dedi.

– Hə, yaxşı, ana can. Yeznə can, sən allah onun pulunu ver. Cibimdə bircə qəpiyim də yoxdur.

Yeznəcan soruşdu:

– Nə qədər verəcəyəm?

Qarı dedi:

– Ağa, nə qədər verəcəksən ki: cəmisi bircə abbası.

– Boş danışır, boş danışır! Yarım manat¹⁶ ver, bəsidir.

Qarı:

– Ağa, azdır, – desə də pulu alıb təşəkkür elədi, hələ bir tələsə-tələsə gedib qapını da açdı. O, zərər çəkməmişdi, çünki istədiyi pul arağın qiymətindən dörd qat artıq idi.

Onlar briçkalara mindilər. Çiçikovun briçkası, Nozdrevlə yeznəsinin mindiyi briçka ilə yan-yana gedirdi, buna görə də onlar yol uzunu rahatca söhbət edə bilirdilər. Nozdrevin də dörd arıq kəndli yabısı qoşulmuş kiçik kolyaskası, geri qala-qala, onların ardınca gəlirdi. Porfiri küçüklə bərabər bu kolyaskaya minmişdi.

Çiçikovla Nozdrev və onun yeznəsi arasında gedən söhbət oxucular üçün çox da maraqlı olmadığından, Nozdrevin özü haqqında bir neçə söz demək daha yaxşı olar, çünki bizim poemada bəlkə o da mühüm rollardan birini oynamış olacaqdır.

Nozdrevin üzü oxuculara az-çox tanışdır. Belə adamlar olur; lakin həmişə də belə olur ki, dost olduğu adam elə o axşam dostluq məclisində onunla dalaşır. Onlar həmişə çox danışan, əyyaş, qoçaq və məşhur olurlar. Nozdrev otuz beş yaşında da eynən on səkkiz-iyirmi yaşlarında olduğu kimi idi: çox kefcil adamdı. Evlənmək onu qətiyyən dəyişmədi; burası da var ki, arvadı Nozdrevə qətiyyən lazım olmayan iki körpə uşaq qoyub, çox tezliklə o dünyaya köçüb getdi. Uşaqlara qəşəng bir dayə baxırdı: Nozdrev bir gündən artıq evdə otura bilməzdi. Onun həssas burnu iy çəkib, on verstlərlə uzaqlarda yarmarka və bu yarmarkalarda hər cür yığıncaqlar və ballar olduğunu duyardı: elə o saat da, göz açıb yumana kimi, özünü ora yetirərdi, mübahisə edər və qumar stolu dalında qarışıqlıq salardı, çünki bütün başqa qumarbazlar kimi onun da kart oyununa həvəsi vardı. Kartı da o, ilk fəsildə gördüyümüz kimi, çox da təmiz və günahsız oynamazdı: bir neçə cür kart basmağı və başqa incəlikləri bilərdi, buna görə də kart oyunu çox vaxt başqa bir oyunla qurtarardı: ya onu çəkmə ilə əzişdirərdilər, ya da sıx və çox qəşəng bakenbardlarını yaxşıca çəngələrdilər, belə ki, bəzən o ya bir bakenbardla, ya da çox seyrək bakenbardla evinə qayıdardı. Lakin onun qırmızı və dolğun üzü elə yaxşı yaranmışdı və onda elə bir bitki yetirmək qüvvəsi vardı ki, bakenbardlar az vaxtda çıxardı, hətta əvvəlkindən də yaxşı çıxardı. Lakin ən qəribə burası idi ki, – bu da ancaq Rusiyada ola bilər! – Nozdrev bir qədərdən sonra, onu əzişdirən dostları ilə yenə də görüşərdi, elə görüşərdi ki, sanki onların arasında heç bir şey olmamışdır: nə onlar keçmişi yada salardı, nə də o.

Nozdrev bir cəhətdən tarixi bir adamdı. Onun iştirak etdiyi yığıncaqların heç biri hadisəsiz keçməzdi. Mütləq bir hadisə olardı: ya jandarmlar onun qolundan tutub zaldan çıxarardı, ya da öz dostları məcbur olub onu itələyə-itələyə başlarından rədd elərdilər. Bunlar olmasa da, mütləq elə bir şey olardı ki, bu heç də başqasının başına gəlməzdi: ya bufetdə elə bir iş tutardı ki, ancaq gülərdi, ya da elə yalan deyərdi ki, axırda özü də xəcalət çəkərdi. Özü də lap gərəksiz yalan deyərdi: birdən durub deyərdi ki, mənim mavi ya çəhrayı atım vardı, ya da buna oxşar boş-boş şeylər danışardı, ona qulaq asan adamlar da axırda: «Dost, sən deyəsən gopa basmağa başladın!» deyərək ondan uzaqlaşardılar. Elə adamlar var ki, öz dostlarına, bəzən nahaq yerə pislik eləmək həvəsilə yaşayırlar. Hətta bəzən yüksək rütbəli, nəcib sifətli, döşü ulduzlu bir adam sizin əlinizi sıxır, sizinlə adamı düşündürən dərin məsələlər haqqında söhbət açır, sonra da, elə oradaca, gözünüzün qabağında, sizə pislik edir. Özü də döşü ulduzlu, dərin məsələlər haqqında danışan bir adam kimi deyil, adi bir kollej registratoru kimi pislik edir, belə ki, lap məəttəl qalırsan. Nozdrevin də belə qəribə bir xasiyyəti vardı. Kim onunla daha yaxın olardısa – ona başqalarından daha tez badalaq vurardı: onun haqqında heç ağla sığmayan yalanlar uydurardı, onun toy tədarükünü, ticarət işlərini pozardı, eyni zamanda özünü qətiyyən onun düşməni hesab etməzdi; əksinə, təsadüfən yenə də ona rast gəlsə, onunla dostcasına rəftar edər və hətta deyərdi: «Gör sən necə əclaf adamsan, heç bizə gəlmirsən». Nozdrev çoxcəhətli bir adamdı, yəni əlindən hər şey gəlirdi. Eyni zamanda o sizə hara istəsəniz, lap dünyanın o başına da olsa, getməyi, könlünüz istəyən hər işə girişməyi, nəyi istəsəniz dəyişməyi təklif edərdi. Onun tüfəngi, iti, atı həmişə dəyişmək üçün bir vasitə olardı, lakin bunu o bir şey qazanmaq üçün etməzdi: bu onun təbiətindəki susmaq bilməyən cəldlikdən və diribaşlıqdan meydana gəlirdi. Əgər yarmarkada xoşbəxtlik üz verib, sadəlövh bir adamı qumarda udardısa, gəlib əvvəllər dükanlarda gözünə sataşan şeyləri alardı; bunlar da nə olardı: xamıt, çubuq yandırmaq üçün şam, dayə üçün baş yaylığı, erkək at, kişmiş, gümüş əlüzyuyan, Hollandiya kətanı, sərfə unu, tütün, tapança, siyənək balığı, tablo, bıçaq itiləyən alət, künə, uzunboğaz çəkmə, saxsı qablar… Pulu yetdikcə bu şeylərdən alardı. Amma çox nadir hallarda bu şeyləri aparıb evinə çıxarardı, bəlkə də elə o gün bütün bu şeylər daha xoşbəxt bir qumarbazın əlinə keçərdi, hətta bəzən öz çubuğunu da, tənbəki kisəsini də, müştüyünü də bu şeylərə əlavə edərdi, bəzən dördatlı kolyaskası da atları və sürücüsü ilə bərabər, üstəlik verilərdi, belə ki, Nozdrev özü, əynində qısa bir sürtuk, ya arxalıq, gedib tanış bir adam axtarardı ki, onun ekipajına minib evinə getsin. Bəli, Nozdrev belə Nozdrev idi! Bəlkə də bunu yıpranmış bir xarakter adlandıracaqlar, deyəcəklər ki, indi daha Nozdrev yoxdur. Lakin, əfsus, bunu söyləyənlər haqlı olmayacaqlar! Nozdrev hələ uzun zaman dünyada yaşayacaqdır. O hər yerdə bizim aramızdadır, ancaq olsun ki, başqa kaftan geymişdir; lakin adamlar çox yüngülməcaz və fərasətsizdirlər, başqa kaftan geymiş adamlar onlara başqa bir şəkildə görünür.

Nəhayət, üç ekipaj gəlib Nozdrevin evinin artırmasına yanaşdı. Onları qəbul etmək üçün evdə heç bir hazırlıq görülməmişdi. Yemək otağının ortasında iki hündür kürsü vardı, iki mujik bu kürsülərə çıxıb ardı-arası kəsilməyən bir nəğmə oxuya-oxuya divarları ağardırdı. Otağın yeri başdan-başa əhəngə bulanmışdı. Nozdrev mujiklərin dərhal çıxıb getməsini və kürsülərin götürülməsini əmr edib, başqa buyuruqlar vermək üçün o biri otağa yüyürdü: qonaqlar onun aşpaza nahar üçün tapşırıqlar verdiyini eşidirdi. İştahı gəldiyini hiss etməyə başlayan Çiçikov ev yiyəsinin buyruğunu eşidərkən naharın saat beşdən tez hazır olmayacağını başa düşdü. Nozdrev qayıdıb gəldi, qonaqları kənddə olan şeylərini göstərməyə apardı və ikicə saatın içində nəyi vardısa hamısını göstərdi, belə ki, göstərməyə daha şey qalmadı. Onlar əvvəl tövləyə baxmağa getdilər; orada iki madyan at gördülər: onlardan biri alma xallı boz, biri də qonur idi; sonra kəhər bir ayğır gördülər; o görkəmsiz bir şeydi, amma Nozdrev and içirdi ki, ona on min vermişəm.

Yeznəsi ona dedi:

– Sən ona on min verməmisən. O heç min manata da dəyməz.

– Vallah on min vermişəm.

– Sən istədiyin qədər and içə bilərsən.

– İstəyirsən lap mərc gələk!

Lakin onun yeznəsi mərc gəlmək istəmədi.

Sonra Nozdrev onlara boş axurları göstərdi: əvvəlləri burda da yaxşı atlar varmış. Bu tövlədə bir keçi də gördülər; köhnə etiqada görə, atların yanında mütləq bir keçi olmalı imiş; keçi atlarla dost olmuşdu, öz evi kimi, onların qarnı altında gəzib-dolanırdı. Sonra Nozdrev onları başı bağlı bir canavar balasına baxmağa apardı. «Bu da canavar balası! – dedi. – Mən qəsdən ona çiy ət verirəm. Mən istəyirəm ki, o xalis canavar olsun!» Buradan da gölə baxmağa getdilər. Nozdrevin deməsinə görə, burada elə yekə balıqlar yetişirdi ki, iki adam onun birini güclə çəkib çıxara bilirdi, lakin onun yeznəsi buna şübhə etməyə bilmədi. Nozdrev dedi: «Çiçikov, mən sənə bir cüt əla tula göstərəcəyəm: budlarının möhkəmliyi adamı heyrətə salır, sifətləri – iynə kimi!» Onları aparıb balaca və çox qəşəng bir ev göstərdi; evin hər tərəfdən hasarlanmış böyük bir həyəti vardı. Həyətə girəndə uzun və qısa tüklü, müxtəlif rəngli cürbəcür itlər gördülər: bunlar qızılı-qara, ağ-sarı, sarı-qara, qızılı-sarı, qaraqulaq, bozqulaq tulalardı. Hər tulanın da at, söy, uç, yanğın, tut, danla, üz canın, canın al, yabaquyruq, mükafat, hami… kimi əmr şəklində söylənilən bir adı vardı. Nozdrev onların içərisində – eynən ata öz ailəsi içərisində – olan kimi idi. Tulalar hamısı, tula həvəskarlarının pravilo¹⁷ adlandırdıqları quyruqlarını qaldırıb qonaqlara sarı cumdular və onlarla salamlaşmağa başladılar. Ona qədər tula pəncələrini qaldırıb Nozdrevin çiyninə qoydu. Söy adlı tula da Çiçikova belə bir dostluq göstərdi: dal ayaqları üstə qalxaraq dili ilə onun dodaqlarını yaladı, Çiçikov da elə o saat tüpürdü.

Baldırlarının möhkəmliyi ilə adamı heyrətə salan tulaları gözdən keçirdilər: yaxşı tulalar idi! Sonra Krımdan gətirilmiş qancıq tulaya baxmağa getdilər. Nozdrevin deməsindən, qancıq tula kor idi, bu yaxında öləcəkdi, amma bir il bundan əvvəl çox yaxşı bir tula imiş. Gedib qancıq tulaya baxdılar – qancıq tula doğrudan da kor idi. Ordan da su dəyirmanına baxmağa yollandılar: dəyirmanın ox üstündə sürətlə hərlənən üst daşının yerləşdiyi dəmir yox idi; bu daşa sürətlə hərləndiyi üçün rus mujikləri «uçağan» deyə çox gözəl bir ad vermişlər.

Nozdrev dedi:

– Bax, burda da bu saat dəmirçixana görəcəksiniz!

Bir az getdikdən sonra onlar doğrudan da bir dəmirçixana gördülər. Dəmirçixanaya da baxdılar.

Sonra Nozdrev çölü göstərərək dedi:

– Orada o qədər dovşan var ki, heç yer görünmür. Mən özüm onlardan birini əlimlə dal ayağından tutmuşam.

Nozdrevin yeznəsi buna etiraz etdi:

– Dovşanı sən əlinlə tuta bilməzsən!

– Tutmuşam ki. Lap acığnan tutmuşam! – Sonra Çiçikova sarı dönərək əlavə etdi: – İndi mən səni aparıb öz torpağımın sərhəddini göstərəcəyəm.

Nozdrev qonaqları, çox kiçik təpəciklərdən ibarət olan çöl ilə apardı. Qonaqlar çoxdan bəri əkilməmiş və ot-alaq basmış xam torpaqlar, malalanmış zəmilər arasından keçməli oldular. Çiçikov yorğunluq hiss etməyə başlayırdı. Bura o qədər çökək idi ki, onlar çox vaxt ayaqlarını yerə basanda su çıxırdı. Əvvəl qonaqlar özlərini palçığa batmaqdan qoruyur, ehtiyatla yeriyirdilər, lakin sonra bunun mənasız olduğunu görüb, harada az və harada çox palçıq olduğuna fikir verməyərək, birbaşa düz getdilər. Xeyli getdikdən sonra doğrudan da sərhəddi gördülər: sərhəd bir dirəkdən, bir də ensizcə bir xəndəkdən ibarətdi.

Nozdrev dedi:

– Bu da sərhəd! Sərhəddin bu tərəfində nə görünsə – hamısı mənimdir; hətta o tərəfdəkilər də mənimdir: bax, o göyərən meşə də, meşənin o tərəfində nə varsa, hamısı mənimdir.

Nozdrevin yeznəsi:

– Bu meşə axı nə vaxt sənin oldu? – deyə soruşdu. – Olmaya bu yaxında almısan? Axı bu sənin deyildi.

– Hə, bu yaxında almışam.

– Bu tezliklə onu sən haradan ala bildin?

– Necə ki! Üç gündür almışam, yaman da baha almışam.

– Sən axı bu günlərdə yarmarkada idin.

– Ay Sofron! Məgər bir vaxtda – həm yarmarkada olmaq, həm də torpaq almaq olmaz? Mən yarmarkada idim, prikazçik də burada mənsiz alıb.

Nozdrevin yeznəsi:

– Hə, prikazçik ala bilər, – dedi, lakin elə o saat buna da şübhə edib başını yırğaladı.

Qonaqlar yenə də həmin pis yol ilə evə qayıtdılar. Nozdrev onları öz kabinetinə apardı; kabinetdə ola bilən şeylərin, yəni kitab və kağızın burada heç izi də yox idi. Divardan ancaq bir neçə qılınc və iki tüfəng asılmışdı: tüfənglərdən birinin qiyməti üç yüz, o birininki isə səkkiz yüz idi. Nozdrevin yeznəsi bunlara baxıb ancaq başını yırğaladı. Sonra türk xəncərləri göstərildi; xəncərlərdən birinin üstündə səhvən: «Usta Saveli Sibiryakov» sözləri yazılmışdı. Bundan da sonra qonaqlara şarmanka göstərildi. Nozdrev elə oradaca şarmankanın qolunu hərləyərək bir-iki şey çaldı. Şarmanka pis çalmırdı, amma onun içində deyəsən bir şey xarab olmuşdu, çünki mazurka «Malbruq səfərə getdi» mahnısı ilə qurtardı, «Malbruq səfərə getdi» mahnısı da heç gözlənilmədiyi halda çoxdan bəri tanınan bir vals ilə tamamlandı. Nozdrev şarmankanın qolunu daha hərləmirdi, amma onun içində çox oynaq bir tütək vardı, heç susmaq istəmirdi və xeyli vaxt tək başına fit verdi. Sonra Nozdrev öz çubuqlarını qonaqlara göstərdi: burada ağacdan, gildən, penkadan çubuqlar vardı; çubuqlardan bəzisi təzə, bəzisi köhnə idi; bəzisinin üzünə zamşa çəkilmişdi, bəzisinə çəkilməmişdi; ucunda kəhraba müştük olanı da vardı: onu bu yaxında qumarda udmuşdu; bir dənə də tənbəki kisəsi vardı: buna guya poçt stansiyalarından birində Nozdrevə dəlicəsinə vurulmuş bir qrafinya naxış salıbmış, o qrafinyanın da əlləri ən incə syuperflyu imiş, yəqin ki, bu söz Nozdrevin dilində gözəlliyin ən yüksək zirvəsi deməkdi. Onlar qaxac qızıl balıqla qəlyanaltı edib, saat beşə az qalanda nahar yeməyə oturdular. Görünür, nahar Nozdrevin həyatında əsas yeri tutmurdu; xörəklər o qədər də yaxşı deyildi; onlardan bəzisi yanmışdı, bəzisi heç bişməmişdi. Yəqin, aşpaz da xörək bişirəndə daha çox başqa bir ilhamla iş görürmüş; ilk əvvəl əlinə nə keçirmişsə xörəyə də onu doldururmuş. İstiot yaxında imişsə – istiot tökürmüş, kələm yaxında imişsə – kələm basırmış, süd də, vetçina da, noxud da elə – xülasə ağlına gələni eləyirmiş, təki isti bir şey çıxsın, hər halda bir dadı olacaqdı. Lakin Nozdrev şəraba çox fikir verdi: hələ heç şorba gətirilməmişdi ki, qonaqların hərəsinə bir yekə stəkan portveyn və qosotern tökdü, çünki quberniya və qəza şəhərlərində adi sotern şərabı olmur. Sonra bir şüşə madera gətirdi: heç feldmarşal özü belə madera içməmişdi. Madera elə bil ki, onların ağzında yanırdı, çünki tacirlər, yaxşı madera içməyi xoşlayan mülkədarların zövqünü bildiklərindən maderaya həddindən artıq rom, bəzən də araq qatırlar, bunu da o fikirlə edirlər ki, rus mədəsi hər şeyi həzm edə bilər. Sonra Nozdrev bir şüşə də xüsusi şərab gətirdi; onun dediyinə görə bu həm burqonyon, həm də şampanyon idi. Bu şərabla həm yeznəsinin, həm də Çiçikovun stəkanını çox səylə doldurdu, lakin özünə az tökdü: Çiçikov bunu gözucu gördü. Bu onu ehtiyatlı olmağa məcbur etdi. Nozdrevin başı söhbətə qarışanda, yaxud yeznəsinə şərab tökəndə, o dərhal stəkanını boşqaba boşaldırdı. Çox keçmədi ki, süfrəyə ryabinkovka da gətirildi; Nozdrev deyirdi ki, bundan yaxşı gavalı dadı gəlir, amma o lap möhkəm sivuxa qoxusu verirdi – Çiçikov buna təəccüb etməyə bilmədi. Sonra da balzama oxşar bir şey içdilər: onun elə bir çətin adı vardı ki, heç adamın yadında da qalmırdı, hətta ev yiyəsi də bəzən bunu ayrı cür adlandırırdı. Nahar çoxdan qurtarmışdı, şərablar da içilmişdi, lakin qonaqlar yenə də süfrədən qalxmırdılar. Çiçikov Nozdrevin yeznəsi yanında əsas məsələ haqqında danışmaq istəmirdi, hər necə olsa o kənar adamdı, məsələ isə elə bir məsələ idi ki, o barədə ancaq təklikdə və dostcasına söhbətdə danışmaq olardı. Lakin Nozdrevin yeznəsi indiki halında təhlükəli bir adam ola bilməzdi, çünki o deyəsən, çox möhkəm yüklənmişdi və stulda otura-otura mürgü döyürdü. O özü də halının yaxşı olmadığını hiss edərək, evə getməyə icazə verməsini Nozdrevdən xahiş etdi, lakin bunu elə tənbəl-tənbəl və elə əzgin halda dedi ki, sanki sözü onun ağzından kəlbətinlə çəkib çıxarırdılar.

Nozdrev:

– Yox, yox, olmaz! Buraxmaram!

– Qardaş, məni incitmə, doğrudan da qoy gedim. Qoymasan, məni çox incitmiş olarsan.

– Boş-boş danışma! Biz bu saat kart oynayacağıq.

– Özün oyna, qardaş, mən oynaya bilmərəm, arvadım çox narazı qalar, mən gərək ona yarmarkadan söhbət edəm. Gərək, qardaş, doğrudan da, gərək ona kef verəm. Sən məni saxlama!

– Əşi, arvadın lap!.. Getcəyin deyəsən onunla çox böyük iş görəcəksiniz!

– Yox qardaş! O çox hörmətli və sədaqətli arvaddır! Mənə elə qulluq eləyir ki… inanırsanmı, gözlərim yaşla dolur. Yox, sən gəl məni saxlama; qoy, namuslu bir adam kimi, mən çıxım gedim. Mən bu barədə səni lap həqiqi bir vicdanla əmin edirəm.

Çiçikov yavaşca Nozdrevə dedi:

– Qoy çıxıb getsin! Ondan kar aşmaz!

– Doğrudan da! Belə mız-mızı adamlardan zəhləm gedir! – Sonra bərkdən əlavə etdi: – Yaxşı da, cəhənnəm ol, get! Get gir arvadının qoynuna, həpənd!

– Qardaş, sən məni həpənd deyə söymə: o mənə elə yaxşılıqlar edib ki, heç ömrüm boyu yadımdan çıxmaz! Doğrudan da elə xoşxasiyyət, elə sevimlidir, mənə elə nəvazişlər göstərir ki… axırda lap gözlərim yaşarır; soruşacaq ki, yarmarkada nə gördün; mən də gərək bütün gördüklərimi ona danışam; doğrudan da elə sevimlidir ki.

– Yaxşı da, get, get ona yalandan ağzına gələn cəfəngiyatı danış! Al, bu da sənin kartuzun!

– Qardaş, sən gərək onun haqqında belə danışmayasan; bununla sən, demək olar ki, mənim özümü incitmiş olarsan; o elə sevimlidir ki…

– Di onda cəhənnəm ol, tez get onun yanına!

– Hə, qardaş, gedəcəyəm, məni bağışla, qala bilmərəm. Lap məmnuniyyətlə qalardım, amma mümkün deyil.

Nozdrevin yeznəsi çoxdan briçkaya mindiyini, çoxdan darvazadan çıxdığını və çoxdan bəri qarşısında boş çöllər olduğunu duymayaraq elə hey üzrxahlıq edirdi. Güman etmək olar ki, arvadı yarmarka haqqında ondan təfsilatı ilə çox şey eşitməyəcəkdi.

Nozdrev pəncərə qabağında durub, getməkdə olan ekipaja baxa-baxa deyirdi:

– Zibilin biri zibil! Gör necə qaçdı! Yandan qoşulan at pis deyil, çoxdandır mən onu məngirləmək istəyirəm! Ancaq onunla işi heç yoluna qoymaq olmur. Həpənddir ki, var!

Onlar otağa girdilər. Porfiri şam gətirdi. Çiçikov bu zaman Nozdrevin əlində bir dəstə kart gördü: bilmək olmurdu ki, bunu o haradan götürmüşdü.

Nozdrev kart dəstəsini yanlarından barmaqları ilə sıxdı və onu elə əydi ki, kartın belindəki kağız cırılıb düşdü.

– Qardaş, gəlsənə bir oynayaq! Vaxt keçirtmək üçün, üç yüz manat bank gedirəm!

Lakin Çiçikov özünü eşitməməzliyə vurdu və birdən yadına düşmüş kimi dedi:

– Hə, əcəb yadıma düşdü: səndən bir xahişim var.

– Nə xahiş?

– Əvvəl söz ver ki, yerinə yetirəcəksən.

– Axı nə xahişdir?

– Söz ver, sonra.

– Buyur, söz verdim.

– Sədaqətlə söz verirsən?

– Lap sədaqətlə.

– Xahişim budur: sənin yəqin çoxlu ölən kəndlilərin var ki, bunların adı hələ siyahıdan silinməmişdir.

– Hə, var, necə?

– Onları keçir mənim adıma.

– Onlar sənin nəyinə lazımdır?

– Mənə lazımdır.

– Axı nəyinə lazımdır?

– Lazımdır da… bu daha mənim öz işimdir, bir sözlə, lazımdır.

– Yəqin bir kələyin var. Düzünü de, nə kələkdir?

– Axı nə kələk olacaq! Belə boş şeydən nə kələk düzəltmək olar!

– Bəs axı onlar sənin nəyinə lazımdır?

– Sən nə yaman maraqlanırsan! Hər zir-zibili əlinlə yoxlamaq, hələ bir qoxulamaq da istəyirsən.

– Sən axı niyə demək istəmirsən?

– Bunu bilməkdən axı sənə nə mənfəət olacaq? Belə də, ağlıma gəlib!

– İndi ki, belə oldu, özün bil: deməsən eləməyəcəyəm!

– Bax, görürsənmi, bu heç yaxşı olmadı: söz verirsən, sonra da sözündən qaçırsan.

– Özün bil, bunun nəyə lazım olduğunu deməsən, eləməyəcəyəm.

Çiçikov fikirləşdi: «Buna axı nə deyim?» Azca düşündükdən sonra dedi: ölülər mənə ona görə lazımdır ki, cəmiyyətdə mövqeyimi yüksəldə bilim, çünki böyük mülklərim yoxdur, bunu əldə edənə kimi heç olmasa adı olsun ki, bir qədər kəndlim var.

Nozdrev onun sözün kəsdi:

– Yalan deyirsən! Qardaş, yalan deyirsən!

Çiçikov özü də hiss etdi ki, sözü yaxşı uydura bilməmişdir, gətirdiyi dəlil də çox zəifdir.

Sonra o öz səhvini düzəldərək əlavə etdi:

– Yaxşı da, mən sənə lap açığını deyim, ancaq, rica edirəm, heç kəsə söyləmə. Mən evlənmək fikrinə düşmüşəm: amma sən bunu bilməlisən ki, qızın ata-anası çox lovğa adamlardır. Yaman kələyə düşmüşəm: onlarla bu işə başlamağıma çox peşman olmuşam; deyirlər ki, bizim qızımızı alan adamın gərək ən azı üç yüz kəndlisi olsun; amma mənim yüz əlli kəndlim çatışmır…

Nozdrev yenə də çığıraraq onun sözünü kəsdi:

– Yalan deyirsən! Yalan deyirsən!

– İndi daha bircə belə də yalan deməmişəm! – Bunu söyləyərkən baş barmağı ilə çeçələ barmağının lap kiçik bir hissəsini göstərdi.

– Lap başımı verərəm ki, yalan deyirsən.

– Bu daha lap ağ oldu! Sən məni axı nə hesab eləyirsən? Mən niyə gərək mütləq yalan deyəm?

– Mən axı səni tanıyıram: sən dələduzun birisən, özü də lap yekəsindən, – icazə ver bir dost kimi sənə deyim, mən sənin rəisin olsaydım, səni dərhal boğazından asardım.

Bu söz Çiçikovu təhqir etdi. Ümumiyyətlə az-çox kobud və ya ədəb-ərkanı pozan bir ifadə onun xoşuna gəlməzdi. O hətta heç kəsə yol verməzdi ki, olsa-olsa ancaq çox yüksək rütbəli adamlardan başqa, onunla təklifsiz rəftar etsin. Buna görə də o indi Nozdrevdən bərk incidi.

Nozdrev:

– Vallah asardım, – deyərək sözünə davam etdi. – Mən bunu sənə lap açıq deyirəm, özü də səni incitmək üçün deyil, elə-belə bir dost kimi deyirəm.

Çiçikov ləyaqət hissilə dedi:

– Hər şeyin bir hüdudu var. Əgər belə sözlərlə lovğalanmaq istəyirsənsə, onda kazarmaya get, – sonra əlavə etdi: – Bağışlamaq istəmirsən, sat.

– Satım?! Mən səni axı tanıyıram: sən əclafsan, sən onları ucuz alacaqsan!

– Özün elə çox yaxşısan! Bir buna bax! Onlar brilyantdır, nədir?

– Elə belədir ki, var: mən səni əvvəldən tanıyırdım.

– İnsafın olsun, qardaş, bu nə cuhud xasiyyətidir səndə var? Sən onları gərək elə beləcə mənə verəydin.

– Mənə bax, sənə sübut eləmək üçün ki, mən heç də simic deyiləm, onları sənə havayı verəcəyəm. Bir ayğırım var, onu al, ölüləri də sənə üstəlik verərəm.

Çiçikov bu təklifdən təəccüblənərək dedi: – Əşi, mən axı ayğırı neynirəm?

– Necə neynirəm? Mən onu on minə almışam, amma sənə dörd minə verərəm.

– Axı ayğırı neynirəm? İlxı saxlamıram ki?

– Bir qulaq as, sən başa düşmürsən: mən indi səndən ancaq üç min alacağam, qalanını da sonra verərsən.

– Belə mənə ayğır lazım deyil, atı neynirəm!

– Onda qonur bir madyanım var, onu al.

– Madyan da lazım deyil.

– Bax, bu madyana, bir də o gördüyün boz ata səndən ancaq ikicə min alaram.

– Belə mənə at lazım deyil ey, atı neynirəm!

– Sən onları satarsan; elə üzümüzə gələn yarmarkada onlara üç qat artıq verəcəklər.

– Sən ki, yəqin bilirsən onlara üç qat artıq verəcəklər – onda yaxşısı budur özün sat.

– Mən bilirəm ki, sataram, ancaq istəyirəm ki, sən də qazanasan.

Çiçikov onun bu yaxşılığına qarşı təşəkkür edib nə boz atı, nə də qonur madyanı almayacağını qəti surətdə bildirdi.

– Yaxşı da, onda tula al. Sənə bir cüt elə tula satım ki, adam baxanda bədəninə üşütmə dolur! Özləri bığlı, tükləri də, donuz tükü kimi, biz-biz! Qabırğaları çəllək kimi gip-girdə, heç ağıla sığan şey deyil, pəncələri də yumaq kimi, ayaqları heç yerə dəymir.

– Tulanı neynirəm axı? Mən ki ovçu deyiləm.

– Belə mən istəyirəm ki, sənin tulan olsun. Mənə bax, əgər tula almaq istəmirsənsə, onda mənim bir şarmankam var, onu al; çox gözəl şarmankadır. Namuslu bir adam kimi sənə deyirəm: min beş yüzə özümə başa gəlib. Sənə doqquz yüzə verərəm.

– Mən axı şarmankanı neynirəm? Mən alman deyiləm ki, onu dalıma atıb küçələri gəzəm, pul yığam.

– Bu axı almanlar gəzdirən şarmankadan deyil. Bu orqandır, bir bax da: başdan-başa qırmızı ağacdandır. Gəl, onu bir də sənə göstərim! – Nozdrev bunu deyib Çiçikovun qolundan tutdu, onu çəkə-çəkə o biri otağa apardı; Çiçikov ayaqlarını nə qədər yerə dirəsə də, şarmankanı gördüyünü və onun necə bir şarmanka olduğunu bildiyini söyləsə də, gedib bir də Malbruqun necə səfərə çıxdığına qulaq asmalı oldu. – Əgər pul ilə almaq istəmirsənsə, onda qulaq as, gör nə deyirəm: mən şarmankanı və nə qədər ölmüş mujik varsa, hamısını sənə verirəm, sən də öz briçkanı, üstəlik də üç yüz manat mənə ver.

– Bu da sözdür: bəs mən nə ilə gedim?

– Mən sənə ayrı bir briçka verərəm. Gedək ambara sənə

Göstərim! Sən onu ancaq rəngləyərsən, onda lap əla briçka olacaq.

Çiçikov: «Bu nə işdi, mən düşdüm!» deyə düşündü və bu qərara gəldi ki, hər necə olsa, bu briçkalardan, şarmankalardan, qabırğaları çəllək kimi, pəncələri yumaq kimi olan tulalardan canını qurtarsın.

– Briçkanı da verirəm, şarmankanı da, ölüləri də – hamısını bir yerdə!

Çiçikov bir daha təkrar etdi:

– İstəmirəm.

– Axı niyə istəmirsən?

– Ona görə ki, istəmirəm, qurtardı getdi.

– Sən axı necə adamsan! Mən belə görürəm ki, səninlə necə ki iki dost və iki yoldaş arasında olur, elə bir şey doğrudan da olmaz!.. O saat görünür ki, ikiüzlü adamsan!

– Axmaq-zad deyiləm ki? Sən özün bir fikirləş: o şey ki, mənə qətiyyən lazım deyil, mən onu axı niyə alım?

– Sən allah daha bəsdi, danışma. İndi mən səni çox yaxşı tanıdım. Sən doğrudan da əclafsanmış! Yaxşı, mənə bax, bank getmək istəyirsənmi? Mən bütün ölüləri karta qoyuram, şarmankanı da.

Çiçikov dedi:

– Bank getmək – məchul bir vəziyyətə uğramaq deməkdir, – Bu arada o Nozdrevin əlində olan kartlara gözaltı baxdı. Kart dəstələrinin hər ikisi ona çox süni göründü, dal tərəfindəki nişanələr də çox şübhəli idi.

– Məchul bir vəziyyətə niyə? Heç bir məchul vəziyyət-filan yoxdur! Bəxtin gətirsə, sən nə qədər istəsən uda bilərsən! Bəxt belə şeydir! – Nozdrev bu sözləri deyə-deyə Çiçikovu həvəsə gətirmək üçün, kart getməyə başladı. – Bəxt belə şeydir! Bəxt belə şeydir! Budur, gör necə vurur! Bax, bu məlun doqquzluğu görürsən; bunun üstündə mənim var-yoxum əlimdən çıxdı! Hiss edirdim ki, məni satacaq, buna baxmadım, gözlərimi yumub öz-özümə dedim: «Cəhənnəmə ki, sat, məlun!»

Nozdrev bunu deyəndə Porfiri bir şüşə şərab gətirdi. Lakin Çiçikov həm oynamaqdan, həm də içməkdən qəti surətdə boyun qaçırdı.

Nozdrev:

– Sən niyə oynamaq istəmirsən? – deyə soruşdu.

– Ona görə ki, həvəsim yoxdur. Bir də ki, mən heç qumar həvəskarı deyiləm.

– Niyə deyilsən?

Çiçikov çiyinlərini çəkib əlavə etdi:

– Ona görə ki, deyiləm.

– Amma zibilsən ha!

– Neyniyim axı? Allah belə yaradıb.

– Həpəndin biri həpənd! Mən əvvəl elə bilirdim ki, sən abırlı bir adamsan, amma sən heç adamla rəftar etməyin təhərini bilmirsən. Səninlə, yaxın bir adam kimi danışmaq olmur… Səndə nə doğruluq var, nə səmimiyyət! Xalis Sobakeviçsən, onun kimi əclaf!

– Sən axı məni niyə söyürsən? Qumar oynamadığım üçün təqsirkaram? Sən ki, belə adamsan, belə boş şeyin üstündə əsirsən, onda bu ölüləri sat mənə!

– Ay satdım ha! Ölülər yerinə boynunun ardını görərsən! Mən onları sənə lap havayı vermək istəyirdim, amma indi heç satmaram da! İstəyirsən lap dünyanı ver – yenə satmaram! Sən elə haramzadasan, elə murdarsan ki! Bundan sonra daha səninlə heç bir iş görmək istəmirəm. Porfiri, get mehtərə deginən ki, bunun atlarına vələmir verməsin, bircə elə quru ot versin.

Çiçikov belə bir şeyi heç gözləmirdi.

Sonra Nozdrev əlavə etdi:

– Yaxşı olardı ki, sən heç mənim gözümə görünməyəydin!

Qonaqla ev yiyəsi arasında olan bu həngamədən sonra, onlar yenə də bir yerdə oturub axşam yeməyini yedilər, ancaq bu dəfə süfrəyə əcayib və dolaşıq adlı heç bir şərab qoyulmamışdı. Bircə şüşə şərab vardı ki, o da necə deyərlər, hər cəhətdən turş bir şey idi. Yeməkdən sonra Nozdrev Çiçikovu yan otağa apardı: orada qonaq üçün yatmağa yer hazırlanmışdı.

– Bu da sənin yatağın! Sənə heç gecən xeyrə qalsın da demək istəmirəm.

Nozdrev bunu deyib getdi. Çiçikovun ovqatı yaman təlx idi. O bura gəlib, havayı yerə bu qədər vaxt itirdiyi üçün özünü danlayır, öz-özünə acığı tuturdu. Lakin bir şeydən ötrü o özünü daha çox danlayırdı: niyə o bir uşaq kimi, axmaq bir adam kimi ehtiyatsızlıq edərək ölülər məsələsini ona danışdı, axı bu elə bir məsələ idi ki, bunu Nozdrevə söyləmək olmazdı. Nozdrev zibil adamdır. Nozdrev yalan deyə bilər, özündən hər şey artıra bilər, cürbəcür şayiələr yaya bilər, sonra da onun haqqında hər cür şey danışa bilərlər, – yox, yaxşı olmadı, heç yaxşı olmadı! «Mən lap axmağammış!» Gecəni çox pis yatdı. Xırda və çox cəld cücülər onu yamanca dişləyirdi, o da «Ay sizi görüm Nozdrevlə bir yerdə tərk olasınız!» deyə-deyə cücü dişləyən yerlərini bərk-bərk qaşıyırdı. Səhər tezdən yuxudan ayıldı. Onun ilk işi bu oldu, ki, xalatını və çəkmələrini geyərək həyətdən keçib tövləyə getdi. Selifana tapşırdı ki, bu saat briçkanı qoşarsan. Yenə həyətlə geri qayıdanda Nozdrevə rast gəldi: o da xalat geymişdi, çubuq da ağzında idi.

Nozdrev onu dostcasına salamlayaraq necə yatdığını soruşdu. .

Çiçikov çox soyuq bir tərzlə:

– Pis yatmadım, – deyə cavab verdi.

– Amma, qardaş, bütün gecəni mənim yuxuma elə pis-pis şeylər girirdi ki, adam danışmağa da iyrənir; özü də axşamkı içkidən sonra ağzım elə idi ki, elə bil orda bir eskadron gecələmişdi. Bir təsəvvür et, yuxuma gör nə girmişdi: guya məni çubuqla döyürdülər, vallah, özü də kim? Tapa bilərsənmi? Yox, tapa bilməzsən: ştab-rotmistr Potseluyevlə Kuvşinnikov!

Çiçikov düşünərək öz-özünə dedi: «Yaxşı olardı ki, səni yuxuda deyil, ayıq olanda döyəydilər!»

– Vallah! Özü də yaman incidirdi! Ayıldım, gördüm ki, doğrudan da bədənim yaman qaşınır: heç demə bu məlun birələrmiş! Yaxşı da, indi sən get geyin, mən də bu saat sənin yanına gələcəyəm. Mən gərək bu əclaf prikazçiki bir yaxşı söyəm, sonra.

Çiçikov gedib əl-üzünü yudu, geyindi. Sonra yemək otağına gələndə gördü ki, çay dəsgahı düzülmüş, bir şüşə də rom qoyulmuşdur. Otaqda hələ də dünənki naharın və axşam yeməyinin izləri görünürdü; sanki yerə heç döşəmə fırçası dəyməmişdi. Yerdə çörək qırıntıları vardı; hətta süfrədə də tütün külü gözə çarpırdı. Çox çəkmədi ki, ev yiyəsi özü də gəldi; onun xalatının altında açıq döşündən başqa ayrı bir şey yox idi, döşündə isə elə bil ki, ikinci saqqal bitmişdi. O bir əlində çubuq tutaraq fincandan çay içirdi; bu vəziyyətdə o, rəssamların xoşuna gəlməli idi, çünki onlar, dəllək dükanlarının lövhələrindəki şəklə oxşayan və ya saç-saqqalı düzəlmiş, tumarlanmış, saçları burma-burma burulmuş ağaları qətiyyən sevmirlər.

Nozdrev bir az susduqdan sonra dedi:

– Yaxşı, nə fikirdəsən? Ölüləri qumara qoyub oynayaqmı?

– Sənə dedim ki, qardaş, mən oynamıram; satsan alaram.

– Mən satmaq istəmirəm, bu, dostluğa yarayan şey deyil. Mən durub hər şeydən qazanc götürməyəcəyəm ki! Bank getmək – bu ayrı məsələ. Heç olmasa bir əl oynayaq!

– Dedim ki, yox.

– Dəyişmək istəyirsənmi?

– İstəmirəm.

– Mənə bax, onda gəl dama oynayaq. Udsan hamısı sənin. Məndə siyahıdan adları silinəsi ölülər çoxdur. Adə, Porfiri, damanı bura gətir.

– Nahaq zəhmət çəkirsən: mən oynamayacağam.

– Bu da qumar deyil ki. Burda nə bəxt məsələsi ola bilər, nə də biclik: burda hər şey bacarıqdan asılıdır. hətta bu başdan sənə açıq deyim ki, mən heç oynaya bilmirəm, amma qabaqcadan baba yolu versən, bəlkə onda bir şey çıxa.

Çiçikov öz-özünə dedi: «Gəlsənə bununla dama oynayım! Damanı mən pis oynamıram. Burda o mənə kələk gələ bilməz!»

– Yaxşı da, qoy sən deyən olsun, dama oynaram.

– Ölülər üçün yüz manat qoyursan!

– Yüz manat niyə? Əlli də bəsdir.

– Yox, əlli nədi ki! Onda elə bu pula mən sənə orta bir küçük verərəm, ya da saat üçün kiçik bir qızıl möhür.

– Yaxşı da, razıyam.

– Sən mənə onda qabaqcadan nə qədər baba yolu verərsən?

– Bu niyə? Əlbəttə heç bir baba yolu zad vermərəm.

– Heç olmasa qoy iki oyun yolu mənim olsun.

– Yox, vermərəm. Mən özüm pis oynayıram.

Nozdrev oyuna başlayaraq dedi:

– Tanıyırıq sizi: bilirik necə pis oynayırsınız!

Çiçikov da oynayaraq dedi:

– Çoxdandı mən əlimə dama almamışam.

Nozdrev yenə də oynayaraq dedi:

– Tanıyırıq sizi: bilirik necə pis oynayırsınız!

Çiçikov da oynayaraq dedi:

– Çoxdandı mən əlimə dama almamışam!

Nozdrev yenə də oynayaraq dedi:

– Tanıyırıq sizi: bilirik necə pis oynayırsınız!

Bu zaman o, xalatının qolu ilə də bir damanı qabağa çəkdi.

Çiçikov dedi:

– Çoxdandı mən əlimə!.. Bax, bax! Qardaş, bu nədi? Onu bircə geri çək!

– Nəyi?

– Damanı da! – Çiçikov bunu deyərək lap qabağında başqa bir dama da gördü: o, düz başa irəliləyirdi. Bu haradan gəlib çıxmışdı – bunu ancaq allah bilirdi. Çiçikov ayağa qalxaraq dedi: – Yox, səninlə oynamaq heç mümkün deyil. Bu harada görünüb ki, üç damanı birdən gedələr?!

– Üç damanı birdən niyə? Bu səhv olub – biri heç özüm də bilmirəm necə qabağa gedib, onu geri çəkirəm, buyur!

– O birisi haradan gəldi?

– Hansı o birisi?

– Bax o damka olmağa gedən!

– Bu nə sözdür, guya yadında deyil!

– Yox, dost, neçə əl getmişik – mən hamısını saymışam, hamısı da yadımdadır; sən onu lap indicə qabağa çəkmisən. Onun yeri bax, oradır!

Nozdrev qızardı:

– Necə? Hara? Dost, mən belə görürəm ki, sən özündən şey uydurursan!

– Yox, dost, deyəsən, özündən şey uyduran sənsən, ancaq yaxşı uyduran deyilsən!

– Sən məni axı nə hesab eləyirsən? Yoxsa mən durub biclik eləyəcəyəm?

– Mən səni heç bir şey hesab eləmirəm, ancaq daha səninlə oynamayacağam.

Nozdrev acıqlanaraq dedi:

– Yox, sən oyundan boyun qaçıra bilməzsən: oyun başlanıb!..

– Oyundan boyun qaçırmağa mənim ixtiyarım var, çünki sən namuslu bir adam kimi, düz oynamırsan.

– Yox, yalan deyirsən, sən bunu sübut eləyə bilməzsən!

– Yox, dost, sən özün yalan deyirsən!

Mən biclik eləməmişəm, ona görə də sən oyundan boyun qaçıra bilməzsən; oyunu qurtarmalısan.

Çiçikov soyuqqanlılıqla:

– Sən məni məcbur eləyə bilməzsən! – deyərək taxtaya yaxınlaşıb damaları qarışdırdı.

Nozdrev hirslənib Çiçikova o qədər yaxınlaşdı ki, Çiçikov iki addım geri çəkildi.

– Mən səni oynamağa məcbur elərəm! Damaları qarışdırmısan – bunun eybi yoxdur: oyun hamısı yadımdadır. Biz onları yenə də öz yerinə qoyarıq.

– Yox, dost, məsələ qurtardı, getdi, mən daha səninlə oynamayacağam.

– Demək, sən daha oynamaq istəmirsən?

– Özün görürsən ki, səninlə oynamaq mümkün deyil.

Nozdrev özünü daha da qabağa verərək dedi:

– Sözü o yan-bu yana atma: oynamaq istəmirsən?

– İstəmirəm! – Çiçikov bunu deyərək, hər ehtimala qarşı, əllərini qaldıraraq üzünə yaxınlaşdırdı, çünki söhbət çox qızışmışdı.

Çiçikovun belə ehtiyatlı olması çox yerinə düşdü. Çünki Nozdrev qolaylanıb onu vurmaq istədi… Və çox ola bilərdi ki, bizim qəhrəmanın dolğun və xoş yanaqlarından biri silinməz bir şərəfsizliklə örtüləydi, lakin Çiçikov zərbəni müvəffəqiyyətlə özündən rədd edərək Nozdrevin qollarından bərk-bərk tutdu.

Nozdrev qollarını onun əlindən qopartmağa çalışaraq dəlicəsinə bağırırdı:

– Porfiri! Pavluşka!

Çiçikov bunu eşidərək qapı nökərlərinin belə maraqlı bir hadisənin şahidi olmaması üçün, həm də Nozdrevi tutub saxlamağın mənasız bir şey olduğunu görüb onun qollarını buraxdı. Elə bu anda Porfiri, onun da ardınca Pavluşka içəri girdi; Pavluşka deyilən elə yekəpər bir şey idi ki, Çiçikovun ona baş qoşması heç də əlverişli deyildi.

Nozdrev deyirdi:

– Deməli, oyunu qurtarmaq istəmirsən? Sözü o yan-bu yana atma, açıq de!

Çiçikov:

– Oyunu qurtarmaq mümkün deyil, – deyərək pəncərədən bayıra baxdı: onun briçkası hazır durmuşdu. Selifan da elə bil bir işarə gözləyirdi ki, onu artırmanın qabağına sürsün. Lakin otaqdan çıxmaq mümkün deyildi: iki yekəpər axmaq təhkimçi qapı ağzında durmuşdu.

Nozdrevin üzü od kimi yanırdı:

– Deməli sən oyunu qurtarmaq istəmirsən?

– Əgər son abırlı bir adam kimi ləyaqətlə oynasaydın qurtarardım. Amma oynaya bilmərəm.

– Mənmi!? Oynaya bilməzsən, əclaf!? Elə ki, gördün uduzursan, onda daha oynaya bilməzsən?! – Porfiriyə və Pavluşkaya dönərək bağıra-bağıra dedi: – Vurun bunu! – Özü isə gilas çubuğunu qapıb götürdü. Çiçikov nə isə demək istədi, lakin hiss etdi ki, dodaqları tərpənir, amma səsi çıxmır.

Nozdrev əlində gilas çubuğu, tərləmiş və pörtmüş halda qabağa cumaraq çığırırdı:

– Vurun bunu! – O sanki düşmən qalası üstünə hücum edirdi. – Vurun bunu! – O, böyük hücum zamanı bir poruçik öz manqasına: «Uşaqlar, irəli!» deyə çığıran kimi, çığırırdı; bu poruçik dəlicəsinə igidliyi ilə elə bir ad çıxarmışdır ki, qızğın hücum zamanı onun qollarından tutmaq üçün xüsusi əmr verilir. Lakin poruçik artıq döyüş qızğınlığını hiss etmişdir, hər şey onun başında alt-üst olmuşdur; Suvorov onun gözü qabağında canlanır. O böyük işlər görməyə can atır, o özünü qabağa soxaraq: «Uşaqlar, irəli!» – deyə çığırır, daha bu hərəkətlə, hazırlanmış ümumi hücum planına indi ziyan yetirdiyini başı göylərə dəyən qala divarlarının mazğallarından milyonlarca tüfəng lüləsi çıxdığını, onun xırdaca manqasının bir tük kimi havaya sovrulacağını, çığırğan boğazını tıxayacaq məşum güllənin vıyıldadığını düşünmür. Lakin əgər Nozdrev qalaya yaxınlaşan qoçaq, başını itirmiş bir poruçiki xatırladırdısa, onun hücum etdiyi qala heç də alınmaz bir qalaya bənzəmirdi. Əksinə, qala elə bir qorxu hiss edirdi ki, az qalmışdı ürəyi yerindən qopsun. Özünü müdafiə etmək üçün qaçıb götürdüyü stulu təhkimçi nökərlər onun əlindən dartıb almışdı; o, gözlərini qıyaraq qorxudan yerində donub qalmışdı, çərkəs çubuğunun ləzzətini dadmağa hazırlaşırdı və kim bilir onun başına nələr gələcəkdi; lakin görünür qəzavü-qədərin hökmü bu imiş ki, bizim qəhrəmanın böyürləri, çiyinləri və bədəninin gözəl tərbiyə olunmuş bütün hissələri gərək bu zərbələrdən xilas olunaydı. Birdən, heç gözlənilmədiyi halda, göydən düşmə kimi, zınqırov səsi, artırmaya yaxınlaşan araba çarxlarının gurultusu eşidildi; troyka dayandı; qızışmış atların fınxırtısını, tez-tez nəfəs almasını hətta otaqda da eşitdilər. Hamı qeyri-ixtiyari olaraq pəncərədən bayıra baxdı: yarıhərbi sürtuk geymiş pələbığ bir adam arabadan düşürdü. Dəhlizdə ev yiyəsinin harada olduğunu soruşaraq otağa girdi: bu zaman Çiçikov keçirdiyi qorxudan hələ də özünə gəlməmişdi və çox acınacaqlı bir vəziyyətdə idi, – yəqin ki, heç kəs ömründə belə bir vəziyyətə düşməmişdi.

Gələn adam, əlində çubuq duran Nozdrevə və düşdüyü pis vəziyyətdən təzə-təzə özünə gəlməyə başlayan Çiçikova bir qədər təəccüblə baxaraq dedi:

– İcazə verin soruşum: cənab Nozdrev burada kimdir?

Nozdrev ona yaxınlaşaraq dedi:

– İcazə verin əvvəlcə soruşum: mən kiminlə danışmaq şərəfinə nail olmuşam?

– Polis rəisi ilə.

– Sizə nə lazımdır?

– Mən, mənə məlum olan xəbəri, yəni sizin məsələniz həll olunub qurtarana kimi məhkəmə nəzarəti altında olduğunuzu sizə elan etmək üçün gəlmişəm.

– Bu nə axmaq sözdür! Hansı məsələnin?

– Mülkədar Maksimovun sərxoş halda çubuqla zərbə endirilərək şəxsən təhqir edilmək hadisəsində sizin iştirakınız olmuşdur.

– Yalan deyirsən! Mən heç mülkədar Maksimovun üzünü də görməmişəm.

– Hörmətli cənab! İcazə verin sizə ərz edim ki, mən zabitəm. Siz bu sözü öz xidmətçinizə söyləyə bilərsiniz, mənə yox!

Çiçikov daha Nozdrevin buna necə cavab verəcəyini gözləməyərək, tez şapkasını götürdü, polis rəisinin dalından yavaşca sürüşərək artırmaya çıxdı, briçkaya minib Selifana əmr etdi ki, atları dördnala sürsün.