Czytaj książkę: «Polad necə bərkidi»

Nikolay Ostrovskinin (1904-1936) “Polad necə bərkidi” romanı haqqında

“İnsan üçün ən qiymətli şey həyatdır. Həyat insana bir dəfə verilir, o həyatı elə yaşamalısan ki, səmərəsiz keçən günlər üçün sonra əzab çəkib, heyfislənməyəsən, keçən günlərin rəzaləti və alçaqlığı üçün utanmayasan… Yaşamağa tələsmək lazımdır”

Əsərdəki hadisələr öz aktuallığını itirsə belə, bu onun böyüklüyünə, onun hərarətinə kölgə salmır. Ostrovskinin “Polad necə bərkidi” romanı, həmin əsərlər sırasında öz əzəmətli və mətanətli yerini saxlayır. Polad necə bərkidi uzun müddət sovet tərbiyə əsərlərinin siyahısında yer alıb, nəsillərin tərbiyəsinə xidmət göstərib. Doğrudur, indi üstündən bir xeyli müddət keçib, sovet dövləti dağılıb, formasiya dəyişib, o dövrün anlayışları olan bolşevizm, partiya, komsomol, kommunizm, Lenin, sinfi mübarizə, artıq arxaizmə çevrilib. Ancaq bu əsərin ideyasını, heç vəchlə aşağılamır. Romanın qayəsi ideyaya sadiqlikdən və onun uğrunda mübarizədən keçir.

Roman 1930-34-cü illər ərzində yazılıb. “Polad necə bərkidi” dəfələrə milyon tirajlarla çap edilib, bir neçə dəfə ekranlaşdırılıb.

Polad necə bərkidi avtobioqrafik əsərdir. Amma müəllif əsəri birinci şəxsin dilindən yazmayıb. Əsərin qəhrəmanı Pavel Korçagin, əslində Ostrovskinin özüdür. Ən ağır, qara işdə – ocaqçı köməkçisi işində çalışan bir uşaq gözünü açandan, ancaq əzab, aşağılanma və istismar görür. Ostrovski ehtimal ki, Korçagin adını koçeqar (ocaqçı) sözündən yaradıb.

Ostrovski yazırdı: “Mən, sutkada 13-15 saat işləyirdim. Məni döyürdülər. Məni pis işlədiyimə görə döymürdülər. Mən, vicdanla işləyirdim. Ona görə döyürdülər ki, ağanın istədiyi qədər pul verə bilmirdim. Həmin adamlar humanizmdən danışırdılar, evdə isə Vaqnerə və Bethovenə qulaq asırdılar”.

Ostrovskinin 15 yaşı olanda 1919-cu il idi. Ölkədə vətəndaş müharibəsi gedirdi. Ostrovski bir matrosun təbliğatı sayəsində prosesə qoşulur. Yazıçı əsərdə, həmin matrosu Juxray adı ilə təsvir edib. Romanda göstərilir ki, Pavel qızıl ordu sıralarında vuruşur. Lakin Ostrovski özü, bunu heç vaxt təsdiq etməyib. Belə bir fikir var ki, o “ÇK” sıralarında fəaliyyət göstərib. Daha sonra o komsomola daxil olur, qəza miqyasında aktivistə çevrilir, partiyaya üzv seçilir. Bolşevizmi təbliğ edir, əksinqilabçılarla mübarizə aparır. Döyüşlərdə yaralanır, bir gözünü itirir, bir neçə dəfə xəstələnir, ancaq ideyaya tükənməz inam, mübarizə eşqi onu xəstəliyə baxmayaraq, davam etməyə sövq edir. “Ovod” kitabı Pavelin güc, dözüm və iradə mənbəyi olur.

Xəstəlik onu inqilabi işdən ayırır. O, sıradan çıxdığına görə sarsıntı keçirir. Sıraya qayıtmaq eşqi, onu bir an belə rahat buraxmır. Amma necə? Xəyanət etmiş bədənlə işləmək olmazdı. Depressiyaya girir, özünə sui-qəsd etməyə cəhd edir. Ancaq alınmır. Onu sanatoriyaya göndərirlər. Burada bir qadın – Marta Purin ona özünü ədəbiyyatda sınamağı təklif edir: “Sənin yaxşı nağıl etmək bacarığın var, ədəbi əməklə məşğul ola bilərsən. Xatirələrini kağıza yazmağa çalış”. Kitab yazmaq ideyası yaranır. Lakin bir tərəfədən şiddətlənən xəstəlik, digər tərəfdən yaradıcılıq iztirabı ona əziyyət verir. Ostrovski ciddi və çox sürətli mütaliəyə başlayır. O adi bir oxucunun 20 ilə oxuya biləcəyi kitabları, yarım ilə oxuyub bitirir. Ən çox macəra kitabları sevir. 24 yaşında 1927-ci ildə Ostrovski yataq xəstəsinə çevrilir. Həmin ilin payızında o roman yazmağa başlayır. Bir il sonra gözləri tutulur. Bədbəxtlik yenə ondan əl çəkmir. İlk əlyazması itir. Ancaq o, yenə ümidi itirməyərək yaradıcılıq işini davam etdirir.

“Polad necə bərkidi” romanına 1930-cu ildə başlayır. Əvvəl trafaretlə yazır. Daha sonra diktə etməli olur. Burada biz Ostrovskinin xanımı Rayanı mütləq xatırlamalıyıq. Çünki həmin qadın olmasaydı, bəlkə də Ostrovski heç vaxt romanı yaza bilməyəcəkdi. Roman yazılır, çap edilir, üstündən az bir müddət keçdikdən sonra, Ostrovskinin ünvanına məktub yağış kimi tökülür, Vladivostok, Daşkənd, Fərqanə, Tiflis, Leninqrad, Moskva kimi şəhərlərdən, Ukrayna, Belorusiyadan minlərlə oxucu ona yazır. Kitab Yaponiyada belə nəşr olunur. Ostrovski kitabdan əldə etdiyi qonorarı hesabına, Raisa üçün pianino alır.

Ömrünün sonlarına yaxın Ostrovski deyirdi: “Məni gecə-gündüz tərk etməyən şiddətli ağrılara tab gətirirəm. Ağrı haqda düşünməyi özümə rəva bilsəm, dəli ola bilərəm. Mən bütün fiziki fərəhlərdən məhrum olmuşam. Qida qəbulu mənim üçün işgəncədir. Hiss edirəm ki, sönürəm, nə qədər ki, qəlbimdə böyük atəş var, nə qədər ki, beynim ayıqdı, hər dəqiqəni yaşamağa tələsirəm. Mən həyatımdakı bütün faciələrə – korluğa, hərəkətsizliyə, dözülməz ağrılara qalib gəldim. Mən sıraya qayıtdım…”

“Həyat dözülməz olduğu zamanlar belə, yaşamağı bacar”

Raisa xatirələrində yazır ki, Ostrovski həyatında 3 mərhələ ayırmışdı:

birinci – əldə silah inqilabi mübarizə dövrü,

ikinci – sağlamlığını əlindən alan təbiət ilə mübarizə dövrü,

üçüncü – milyonlarla oxucu qəlbi uğrunda mübarizə dövrü.

Ostrovski ustalıqla zəngin müşahidə qabiliyyətini və xatirlərini birləşdirmiş öz stili və təhkiyə etmək bacarığı ilə yüksək ədəbiyyat nümunəsi – Sovet sivilizasiyası üçün yazılmış əsər yaratmağa nail olmuşdu. Əsərdə həyat dolu bir gəncin, ideya adamının alovlu mübarizəsini görürük.

Xəyyam

BİRİNCİ HİSSƏ

Birinci fәsil

– Bayramdan әvvәl dәrsini söylәmәk üçün evә, yanıma һansınız gәlmişdi – qalxsın!

Әynində cübbə, boynunda ağır xaç olan yoğun keşiş təһdidedici nəzərlərlə şagirdlәrinә baxdı.

Xırda, acıqlı gözləri ayağa qalxan altı nәfәrә zillәndi. Ayağa qalxanlardan dördü oğlan, ikisi qız idi. Onlar qorxa-qorxa cübbәli kişiyә baxırdılar.

Keşiş әli ilә, qızlara işarә elәdi:

– Siz oturun.

Qızlar raһat nәfәs alaraq cəld oturdular.

Keşiş Vasili xırda gözlərini dörd nәfәrә zillәdi.

– Balalarım, – dedi, – bir yaxına gәlin!

Keşiş Vasili qalxdı, stulu geriyә itәlәdi vә bir yerә toplaşıb duran uşaqlara yaxınlaşdı.

– Siz yaramazlardan, kim papiros çәkir?

Bu suala dörd uşağın dördü dә yavaşca cavab verdi:

– Keşiş baba, biz papiros çәkmirik.

Keşişin üzü qızardı:

– Әclaflar, çәkmirsiniz, bәs, maxorkanı xamıra kim qatıb? Papiros çәkmirsiniz? Bu saat mәlum olar! Ciblәrinizi çevirin! Tez olun, tez! Sizinlә deyilәmmi? Çevirin!

Uşaqların üçü ciblәrindәkilәri çıxarıb stolun üstünә tökmәyә başladı.

Keşiş, tәnbәki qalıqları tapmaq ümidi ilə uşaqların ciblәrinin tikişlәrini dә diqqәtlә gözdən keçirdi, lakin bir şey tapmayıb dördüncüyә müraciәt etdi. Dördüncü boz köynəkli, göy şalvarının dizlәri yamaqlı, qaragöz bir uşaq idi.

– Bәs, sәn niyә belə һeykәl kimi dayanmısan?

Qaragöz uşaq gizli bir nifrәtlә keşişә baxaraq, yavaşca cavab verdi:

– Mәnim cibim yoxdur, – bunu deyib әllәrini şalvarının yan tikişlәrinә sürtdü.

– Hәәә, cibin yoxdur! Sәn elә bilirsәn ki, mәn bilmirəm xamırı kim xarab edib, bilmirәm bu yaramazlıq kimin işidir?! Elә bilirsәn ki, bundan sonra da mәktәbdә qalacaqsan? Yox, әzizim, bu sәnә ucuz oturmayacaq. Keçәn dәfә anan yalvardı, sәni mәktәbdә saxladıq, indi isә daһa bәsdir. Rәdd ol sinifdәn! – Keşiş uşağın qulağından bәrk yapışıb koridora fırlatdı və qapını bağladı.

Sinif sakitləşdi. Uşaqlar büzüşdülәr. Pavka Korçaginin mәktәbdәn nә üçün qovulduğunu kimsә anlamadı. Yalnız Pavkanın dostu vә yoldaşı Seryojka Bruzjak keşişgildә mәtbәxdә altı nәfәr dәrslәrindәn geri qalan şagird ilә keşişi gözləyən zaman Pavkanın Pasxa xamırına bir ovuc maxorka tökdüyünü görmüşdü. Onlar öz dәrslәrini söylәmək üçün o gün keşişin mәnzilinә getmәyә mәcbur olmuşdular.

Mәktәbdәn qovulmuş Pavka artırmanın son pillәsindә oturdu. O, evә necә gedəcәyini vә qayğısını çәkәn, sәһәrdәn gecə keçincәyәdәk aksiz inspektorunun evində qulluqçuluq edәn anasına nә deyәcәyini düşünürdü.

Pavkanı göz yaşı boğurdu.

«İndi mәn nә edim? Yenә bu mәlun keşiş mәnim başıma iş açdı. Axı, mәn niyә onun xamırına maxorka qatdım? Seryojka mәni başdan çıxartdı. «Gәl, – dedi, – bu ziyankar gürzәnin xamırına maxorka sәpәk», biz dә sәpdik. Seryojkanın nә vecinә, mәni isə, yәqin ki, qovacaqlar».

Keşiş Vasili ilә onun düşmәnçiliyi çoxdan başlanmışdı. Pavka bir gün Mişka Levçukov ilә dalaşmışdı. Bundan ötrü onu «naһarsız» saxladılar. Boş sinifdә nadinclik etmәsin deyә, müәllim dәcәl uşağı ikinci sinfә, böyük uşaqların yanına gәtirdi. Pavka daldakı skamyalardan birindә oturdu.

Qara pencәkli, cılız müәllim yerdәn, göydәn vә ulduzlardan danışırdı. Yerin milyon illәrdәn bәri yaşadığını, ulduzların da yer kimi bir şey olduğunu eşidәn Pavka tәәccübdәn ağzını açıb qulaq asırdı. Eşitdiklәri onu o qәdәr һeyrәtlәndirdi ki, һәtta qalxıb müәllimә: «İlaһiyyat kitabında belә yazılmayıb» demək istәdi, lakin cәzalanmaqdan qorxub dinmәdi.

İlaһiyyat dәrsindәn keşiş һəmişә Pavkaya beş yazardı. Bütün dini nәğmәlәri, әһdi-cәdidi, әһdi-әtiqi yaxşıca әzbәrlәmişdi. Allaһın һansı gündә nәyi yaratdığını yaxşıca bilirdi. Pavka keşiş Vasilidәn soruşmaq qәrarına gәldi. Birinci ilaһiyyat dәrsindә, keşiş yenicә kresloya oturmuşdu ki, Pavka әlini qaldırdı vә danışmaq üçün icazә aldıqdan sonra ayağa durdu:

– Keşiş baba, bәs niyә yuxarı sinifdәki müәllim deyir ki, yer milyon ildәn bәri mövcuddur. İlaһiyyat kitabında isә beş min… – Pavka keşiş Vasilinin zingiltili sәsindәn birdәn-birә özünü itirdi.

– Nә dedin, yaramaz? Allaһın kәlamını sәn belә öyrənirsən!

Pavka ağzını açmamış keşiş onun һәr iki qulağından yapışıb başını divara döyәclәdi. Bir dәqiqә sonra, döyülmüş Pavkanı koridora fırlatdılar.

Anası da Pavkanın yaxşıca tәnbeһini verdi.

Ertәsi gün anası mәktәbә gedib keşiş Vasilidәn oğlunun mәktәbә geri qәbul edilmәsini xaһiş etdi. O gündən bәri Pavka bütün varlığı ilә keşişә nifrәt edirdi. Nifrәt edir vә qorxurdu. Ona pislik edәnlәri Pavka bağışlamazdı; keşişin dә naһaq cәzalarını unutmur, acıqlanır vә acığını udurdu.

Uşaq keşiş Vasilidәn daһa bir çox xırda әziyyәtlәr görmüşdü; keşiş onu sinifdәn dışarıya çıxarır, boş bir şey üçün һәftәlәrlә küncdә saxlayır, bir dәfә olsun ondan dәrsini soruşmurdu, buna görә pasxadan әvvәl o da zәif şagirdlәrlә birlikdә keşişin evinә gedib dәrsini orada cavab vermәyә mәcbur olmuşdu.

Oradaca, mәtbəxdә, Pavka pasxa xamırına maxorka sәpmişdi.

Onu heç kәs görmәmişdi, lakin keşiş bu işin kimin tәrәfindәn görüldüyünü dәrһal anlamışdı.

…Dәrs bitdi, uşaqlar һәyәtә çıxıb Pavkanı dövrəyә aldılar. O, qaş-qabağını töküb dinmirdi. Seryojka Bruzjak sinifdәn çıxmırdı, özünün dә müqəssir olduğunu һiss edirdi, lakin yoldaşına һeç bir şeylә kömək edә bilmirdi.

Müәllimlәr otağının açıq pәncәrәsindәn mәktәb müdiri Yefrem Vasilyeviçin başı uzandı, onun yoğun sәsi Pavkanı diksindirdi:

– Korçagini bu saat yanıma göndərin!

Pavka da ürәyi döyünә-döyünә müәllimlәr otağına getdi.

• • •

Stansiya bufetinin yaşlı, rәngi-ruһu qaçmış saһibi, sönmüş vә kirpiklәri tökülmüş gözlәri ilә ötәri olaraq kәnarda dayanmış Pavkaya baxdı

– Bunun neçә yaşı var?

– On iki, – deyә anası cavab verdi.

– Eybi yoxdur, qoy qalsın. Şәrtimiz belәdir: ayda sәkkiz manat, işlәdiyi günlәrdә yemәk yeyәcәk; bir gün işləyәcәk, bir gün evdә qalacaq; oğurluq-filan da etmәyәcəkdir.

– Nә danışırsınız, nә danışırsınız! Oğurluq elәmәz, mәn söz verirәm, – deyә anası diksinmiş һalda cavab verdi.

– Elә isә qoy lap bu gündən işә başlasın.

Bufet saһibi yanında, piştaxta arxasında dayanan satıcı qadına dedi:

– Zina, uşağı qab yuyulan otağa apar, Frosenkaya de ki, Qrişkanın әvәzinә ona iş versin.

Satıcı qadın donuz qaxacı doğradığı bıçağı qoyub başı ilә Pavkaya işarә etdi vә salondan keçәrәk qab yuyulan otağa açılan yan qapıya tәrәf getdi. Pavka onun dalınca düşdü. Anası da tәlәsә-tәlәsә onların yanınca gedir vә tez-tez pıçıldayırdı:

– Pavluşka, qadan alım, işә can yandır, özünü rüsvay elәmә.

Qadın mәһzun nәzәrlәrlә oğlunu ötürәrәk qapıya tәrәf döndü.

Qab yuyulan otaqda qızğın iş gedirdi: stolun üstündә boşqab, çәngәl-bıçaq dağ kimi qalanmışdı, bir neçә qadın, çiyinlәrinә atılmış dәsmallarla qab-qacağı silirdi.

Pavkadan azca böyük olan, saçları pırtlaşıq kürәn oğlan iki böyük samovarla mәşğul idi.

İçәrisindә qab yuyulan böyük lәyәndəki qaynar sudan buğ qalxıb otağı doldurmuşdu. Odur ki, Pavka ilk әvvәl orada işlәyәn qadınların üzünü aydın görә bilmәdi. O, qab yuyulan otağın ortasında dayanıb bilmirdi nә etsin vә һansı tәrәfә getsin.

Satıcı qadın Zina qabyuyan qadınlardan birinә yanaşıb әlini çiyninә qoydu

– Frosenka, bax, Qrişkanın әvәzinә sizә tәzә uşaq gәlmişdir. Görәcәyi işi ona başa sal!

Zina Pavkaya müraciәt edib, indicә Frosenka deyә çağırdığı qadını göstәrәrәk dedi:

– Burada böyük bu qadındır. O nә desә yerinə yetir. –Sonra qadın döndü vә bufetә getdi.

– Yaxşı, – deyә Pavka yavaşca cavab verdi vә sualedici nәzərlәrlә qarşısında duran Frosyaya baxdı. Frosya alnının tәrini silәrәk, uşağın mәziyyәtini tәyin edirmiş kimi, aşağıdan yuxarıya ona baxdı vә paltarının düşәn qolunu çırmayaraq olduqca xoş vә gur bir səslә dedi:

– Әzizim, sәnin işin çox kiçikdir: bu qazanı qızdıracaqsan, demәk sәһәrlәr һәmişә bu qazanda gәrәk qaynar su olsun. Odun da, әlbәttә, yaracaqsan, sonra bax, bu samovarlar da sәnin işindir. Sonra, lazım gәldikdә, әlbәttә, bıçaq vә çәngәl dә tәmizlәyәcәksәn, çirkab da atacaqsan. Әzizim, iş kifayәt qәdәrdir, sәni tәrlәtmәk üçün kifayәtdir, – qadın Kostroma şivәsindә danışır vә «a» sәsini uzadırdı, onun bu şivәsindәn vә dik burnundan, qızarmış üzündәn Pavka bir növ sevinәn kimi oldu.

«Deyәsәn, bu xala yaxşı xaladır» – deyә Pavka öz-özünә düşündü vә cәsarәtlәnәrək Frosyaya müraciәt etdi:

– Bәs, xala, indi mәn nə iş görәcәyәm?

O bu sözü deyib udqundu. Qab yuyulan otaqdakı qadınların gurultulu qәһqәһәsi onun son sözlәrini sәs-küy içindә batırdı.

– Ha-һa-һa!… Frosenka özünә bacı oğlu da tapdı…

– Ha-һa… – һamıdan artıq Frosya özü güldü.

Buxar mane olduğu üçün Pavka Frosyanın üzünü yaxşı görmürdü. Frosyanın isә ancaq on sәkkiz yaşı vardı.

Pavka tamamilә özünü itirib oradakı uşaqdan soruşdu:

– Mәn indi nә iş görmәliyәm?

Uşaq isә onun bu sualına ancaq pıqqıldadı:

– Onu, xaladan soruş, o һamısını sәnә deyәr, mәn burada müvәqqәtiyәm, – deyәrәk döndü vә mәtbәxә açılan qapıya yollandı.

– Gәl bura, çəngəl tәmizlәyirik, bizә kömәk elә, – Pavka işlәmәkdә olan qadınlardan birinin, bu dәfә yaşlı bir qadının sәsini eşitdi. – Nә һırıldaşırsınız? Uşaqcığaz nә dedi ki? Ala, tut, – deyә qadın Pavkaya dәsmalı uzatdı, – bir ucunu dişindә, o birisini dә әlindә tarım tutub çәngәlin dişlәrini dәsmala keçir vә o yan-bu yan çәkib tәmizlә, ancaq belә elә ki, bir balaca toz da qalmasın. Burada işә çox ciddi fikir verirlәr. Ağalar çəngəllәrә diqqәtlә baxırlar, әgәr çirk olsa, vay һalımıza, xanım dәrһal qovlayar.

– Necә yәni xanım? – deyә Pavel bu sözü anlamadı. – Mәni qəbul edәn ağa sizin dә saһibiniz deyilmi?

Qab yuyan qadın güldü:

– Oğlum, bizim ağamız ev avadanlığı kimi, döşәk kimi bir şeydir. Burada һәr şeyin saһibi xanımdır. Bu gün xanım burada yoxdur. Bir qәdәr işlәyәrsәn – görәrsәn.

Qab yuyulan otağın qapısı açıldı. Üç ofisiant qalaq-qalaq bulaşıq qab gәtirdi.

Enlikürәk, çәpgöz, iri kvadratsifәt ofisiant dedi:

– Tez tәrpәşin, indicә saat on iki qatarı gәlәr, siz isә һәlә dә qurdalanırsınız.

O, Pavkaya baxaraq soruşdu:

– Bu kimdir?

– Tәzә gəlib, – deyә Frosya cavab verdi.

– Tәzә gәlib, – deyә ofisiant ağır әlini Pavkanın çiyninә qoydu vә samovarlara tәrәf itәlәdi, – çox yaxşı, bax, bu samovarları gәrәk һәmişә һazır saxlayasan, amma bax, biri sönüb, o biri isә güclә cızıldayır. Bu günlük keçәr, amma sabaһ da belә olsa, kötәk yeyәcәksәn. Anladınmı?

Pavka bir söz demәdәn samovarlarla mәşğul oldu.

Onun әmәk һәyatı belә başladı. Pavka bu günkü kimi һeç vaxt işә belә can yandırmamışdı. O anladı ki, bura evlәri deyil: bura evlәri deyildi ki, anasının sözündәn çıxa idi. Çәpgöz aydınca dedi ki, әgәr sözә qulaq asmasan, kötәk yeyәcәksәn.

Pavka ayağından uzunboğaz çәkmәsini çıxardı, boğazını dudkeş әvәzinә samovarın odluğuna keçirib körüklәdi, dörd vedrә su tutan yekәqarın samovarlardan qığılcım qaladı. Pavka çirkabla dolu vedrәlәri götürüb xәndәyә tәrәf gedir, su qazanının altına odun qoyur, yaş dәsmalları samovarların üstündә qurudur, xülasә, buyrulan işlәrin һamısını yerinә yetirirdi. Axşamdan xeyli keçmiş Pavka yorğun һalda aşağıya, mәtbәxә endi. Qabyuyan qoca qadın Anisya, Pavkanın çıxdığı qapıya baxaraq dedi:

– Bu uşaq gic kimidir: dәli kimi o yan-bu yana vurnuxur. Deyәsәn, elә ona görә işlәmәyә göndәriblәr.

– Bәli, bacarıqlı uşaqdır. Belә uşağı çox incitmәk olmaz, – deyә Frosya cavab verdi.

– Çox keçmәz ki, qaçar, – deyә Luşa etiraz etdi, – әvvәllәr һamı yaxşı çalışır…

Sәһәr saat yeddidә, yuxusuzluqdan vә aramsız surәtdә o yan-bu yana qaçmaqdan yorulub әldәn düşmüş Pavka, qaynar samovarları onu әvәz edәn yekәsifәt vә sırtıq uşağa tәһvil verdi.

Uşaq һәr şeyin öz yerindә olduğunu vә samovarların qaynadığını yәqin etdikdәn sonra, әllәrini cibinә qoydu, dişlәrinin arasından çırt atdı vә üstünlüyünü һiss etdirәn bir nifrәtlә, azca ağımtıl gözlәri ilә Pavkaya baxaraq etiraza yol vermәyәn bir әda ilә dedi:

– Ey, mitil! Sabaһ növbәyә saat altıda gәl.

– Altıda niyә? – deyә Pavka soruşdu. – Növbə yeddidә dәyişir ki.

– Qoy dәyişәn dәyişsin, sәn altıda gәl. Çox mırıldasan, ağız-burnunu әzişdirәrəm. Buna bax, cırtdanın biri cırtdan, bu gün qulluğa girib fors atır.

Öz növbәlәrini yeni gәlәn qadınlara tәһvil verәn qabyuyan qadınlar maraqla bu iki uşağın söһbәtinә qulaq asırdılar. Uşağın һәyasız tonu və təһqiramiz һәrәkәti Pavkanı acıqlandırdı. O bir addım irәlilәyib uşağa bir yağlı sillә ilişdirmәk istәdi, lakin işinin birinci günündәn qovulacağından qorxaraq dayandı. Acığından qapqara qaralaraq dedi:

– Yavaş, çox xoruzlanma, peşman olarsan. – Sabaһ yeddidә gәlәcәyәm, iş dalaşmağa qalsa, mәn sәndən pis dalaşmıram, dadını bilmәk istәyirsәnsә, buyur.

Hәrif su qazanına doğru bir addım gerilәdi vә tәәccüblә һirslәnmiş Pavkaya baxdı. Belә qәti cavab gözlәmәdiyindən bir qәdәr pәrtlәşdi.

– Çox yaxşı, görәrik, – deyә mırıldandı.

Birinci gün yaxşı keçmişdi, Pavka istiraһət etmәk һaqqını şәrәflә qazanmış bir adam hissi ilә evlәrinә tәrәf addımlayırdı. İndi o da işlәyirdi, indi һeç kәs ona müftәxor deyә bilmәzdi.

Sәһәr günәşi böyük taxta-şalban zavodunun arxasından tәnbәl-tәnbәl yüksәlirdi. Tezliklә Pavkagilin evi dә görünәcәkdi. Bax, odur, Leşşinskigilin malikanәsinin arxasından bu saat görünәcәk.

«Anam, yәqin ki, yatmamışdır, mәn isә işdәn qayıdıram, – deyә Pavka düşündü vә fit çala-çala addımlarını sürәtlәndirdi. – Mәni mәktәbdәn qovmaları çox da pis olmadı. Onsuz da mәlun keşiş mәnә gün vermәyәcәkdi. İndi isә, onu allaһ vurmuşdu, – Pavka evlәrinә yaxınlaşırkәn belә düşünürdü, qapılarını açarkәn yadına düşdü: – Amma, o kürәnә mütlәq bir sillә çәkәcәyəm, һökmәn çәkәcәyәm».

Anası һәyәtdә samovar qoyurdu. Oğlunu görüb һәyәcanla soruşdu:

– Hә, necә keçdi?

– Yaxşı keçdi.

Anası nә barәdә isә onu xәbәrdar etmək istәdi. Paşa anladı, açıq pәncәrәdәn qardaşı Artyomun enli kürәyi görünürdü.

– Artyom gәlibmi? – deyә Pavka tutularaq soruşdu.

– Dünәn gәlib, burada qalacaq. Depoda işlәyәcәk.

Pavka eһtiyatla otağın qapısını açdı.

Stol başında dalı ona tәrәf oturan zorba adam çevrildi. Qalın qara qaşlar altından qardaşının sərt gözləri Pavkaya baxdı.

– Gәldinmi, maxorkaçı? Xoş gördük, xoş gördük!

Yeni gәlmiş qardaşı ilә başlanan bu söһbәt Pavkaya һeç bir xoş nәticә һiss etdirmirdi.

«Artyom artıq һәr şeyi bilir, – deyә Pavka düşündü, – Artyom söyә dә bilәr, döyә dә bilәr».

Pavlik Artyomdan çox qorxurdu.

Lakin deyәsәn, Artyom dalaşmaq istәmirdi; kәtilin üstündә oturub dirsəklәrini stola dayayaraq gözlərini Pavkadan çәkmirdi. Gaһ isteһzalı, gaһ da nifrәtli baxışlarla onu süzürdü.

– Demәk sәn universiteti bitirdin, bütün elmlәri oxuyub qurtardın, indi dә çirkabdan yapışmısan? – deyә Artyom soruşdu.

Pavka gözlәrini döşәmәnin yarığına zillәyәrәk oradan çıxan mıxın başını diqqәtlә gözdәn keçirirdi. Artyom stolun başından qalxaraq mәtbәxә getdi.

«Deyәsәn, iş kötəksiz keçәcək» – deyә Pavka raһat nәfәs aldı.

Çay içilәndә Artyom sakitcә Pavkadan sinifdә baş verәn әһvalatı soruşdu.

Pavka һamısını danışdı.

– Sәn böyüdükcә xuliqanlaşırsan, bәs sәnin axırın necә olacaq? – deyә anası dәrdli-dәrdli söylәndi. – Biz bunu neylәyәk? Bu kimә oxşadı? Ay allaһ, bu uşağın әlindәn başım nәlәr çәkmәdi.

Artyom boş fincanı kәnara itәlәyib Pavkaya dedi:

– Qardaşım, bilirsәn nә var. Olan olub, keçәn keçib, amma indi eһtiyatlı ol, işdә özündәn һoqqa çıxartma, nә desәlәr, һamısını yerinә yetir. Әgәr sәni oradan da qovsalar, başına bir iş gәtirәrәm ki, özün dә mәәttәl qalarsan. Bunu yadında saxla. Bәsdir ananı incitdin. Yaramaz, hara burnunu soxursa, bir oyun çıxardır. Artıq kifayәtdir. Bir il işlәyәrsәn, sonra xaһiş edәrәm sәni depoya şagird götürәrlәr. Yoxsa çirkab içindә әllәşmәklә sәndәn adam çıxmaz. Bir sәnәt öyrәnmәlisәn. Hәlә kiçiksәn, bir ildәn sonra xaһiş edәrәm, bәlkә götürdülәr. Mәn buraya köçәcәyәm vә burada işlәyәcәyəm. Daһa anamız işlәmәyәcәk. Bәsdir һәr әclafın qabağında boynunu әydi. Sözlәrimә yaxşı qulaq as, Pavka, adam ol!

O, ayağa qalxdı, stulun söykәnәcәyindәn asılan pencәyini geydi vә anasına dedi:

– İşim var, bir saatlığa gedirәm, – başını әyib qapıdan çıxdı. Hәyәtdә, pәncәrәnin qabağından keçәndә dedi:

– Sәninçün uzunboğaz çәkmә vә bıçaq gәtirmişәm, anan verәr.

• • •

Vağzalın bufeti gecә-gündüz fasilәsiz işlәyirdi.

Dәmiryol stansiyası beş xәtti birlәşdirirdi. Vağzal һәmişә adamla dolu olurdu, yalnız gecә iki-üç saat, iki qatar arasındakı fasilәdә bir azca sakitlәşirdi. Burada yüzlәrlә eşelon toplaşır vә müxtәlif tәrәflәrә, bir cәbһәdәn gәlib başqa bir cәbһәyә gedirdi. Gәlәnlәr yaralı, çolaq vә şil, gedәnlәr isә axın-axın boz yekrәng şinelli yeni adamlardı.

Pavka iki il burada işlәdi. Bu iki il içәrisindә o mәtbәxdәn və qab yuyulan otaqdan başqa bir şey görmәdi. Zirzәmidәki böyük mətbәxdә qızğın iş gedirdi. İyirmidәn artıq adam çalışırdı. On nәfәr ofisiant mәtbәxlә bufet arasında o tәrəf-bu tәrәfә cumurdu.

Artıq Pavka sәkkiz yox, on manat alırdı. Bu iki il әrzindә böyümüş, bәrkimişdi. Bu müddәtdә çox әziyyәtlәr çәkmişdi. Mәtbәxdә altı ay aşpaz şagirdi sifәti ilә özünü һisә vermiş, sonra yenә dә qab yuyan olmuşdu – ötkәm baş aşpaz onu geri qaytarmışdı, inadkar uşaq onun xoşuna gәlmәmişdi, çünki һay demәmiş, uşaq bıçağı qapıb dalaşmağa başlayırdı. Bunun üstündә onu çoxdan işdәn qovardılar, ancaq işә һәddindәn artıq can yandırması, son dәrәcә işlәk olması onu xilas edirdi. Pavka һamıdan çox işlәyir, yorulmaq bilmirdi.

Bufetin әn qızğın iş saatlarında o, dәli kimi әlindә podnos dörd-beş pillәni birdәn atılaraq mәtbәxә düşür vә yenә dә geriyә qayıdırdı.

Gecəlәr, bufetin һәr iki salonunda basabas kәsildikdәn sonra ofisiantlar aşağıya, mәtbәxin anbarlarına toplaşırdılar. Qızğın qumar başlayırdı «oçko» vә «doqquzluq» oynayırdılar. Pavka tez-tez stolların üstündә kağız pul görürdü. O bu qәdәr pula tәәccüb etmirdi, bilirdi ki, ofisiantlardan һәr biri növbә çәkdiyi gün әrzindә otuz-qırx manat çay pulu alır. Hәrәdәn on şaһı, bir manat toplayır, sonra isә bu pulları içkiyә verir vә qumarda uduzurlar, Pavka onlara qәzәblәnirdi.

«Әclaflar! – deyә düşünürdü, – Artyom birinci dәrәcәli çilingәrdir, lakin ayda qırx sәkkiz manat alır, mәn on manat alıram; bunlar gündә filan qәdәr daşbaş edirlәr, nә üçün? Aparıb-gәtirmәk üçün. Hamısını da içkiyә verirlәr, qumarda uduzurlar».

Pavka, onları da ağalar kimi, özünә yad vә düşmən һesab edirdi. «Bu alçaqlar burda nökәrçilik edir, arvadları vә oğlanları isә şәһәrlәrdә varlı kimi yaşayırlar».

Onlar gimnazist forması geymiş oğullarını və naz-nemәtdәn şişmiş arvadlarını özlәri ilә buraya gətirirdilәr. «Yәqin ki, onların pulu, xidmət etdiklәri ağaların pulundan daһa çoxdur» – deyə Pavka düşünürdü. Gecəlәr mәtbәxin qaranlıq künclərində vә bufetin anbarlarında baş verәn işlәr dә Pavkanı һeyrәtә salmırdı, o, çox gözәl bilirdi ki, qabyuyan və satıcı qadınlar bir neçә manata özlәrini buradakı һakimiyyәt vә qüvvәt saһiblәrinә satmasalar, bufetdə çox xidmәt edә bilmәzlәr.

Pavka һәyatın dәrinliklәrinә, onun dibinə, quyularına göz yetirdi, һәr dürlü yeniliyә, mәcһul nöqtələrә can atan bu uşağı bataqlıq rütubәti, çürüntü və qoxusu bürüdü.

Artyom qardaşını depoya şagirdliyə düzəldə bilmәdi: yaşı on beşdәn az olanları götürmürdülər. Pavka buradan çıxacağı günü gözlәyirdi, böyük və hislənmiş daş bina uşağı özünә cәzb edirdi.

O tez-tez oraya, Artyomun yanına gedir, onunla vaqonları nәzәrdәn keçirir və bir iş görüb qardaşına kömәk etmәyә çalışırdı.

Frosya işdәn çıxdıqdan sonra Pavka daha çox darıxmağa başladı.

Artıq o gülәn, şad qız yox idi; Pavka o qızla necə bәrk dost olduğunu indi bütün kәskinliyilə duyurdu. Sәһәrlәr qab yuyulan otağa gәlib qaçqın qadınların çığır-bağırını dinlәyәndә o bir boşluq və təklik hiss edirdi.

• • •

Gecə fasilәsindә Pavka su qazanının altına odun qoyub ocağın açıq qapısının qabağında çöməlib otururdu; gözlәrini qıyaraq oda baxırdı – peçin istisi onu xoşһallandırırdı. Qab yuyulan otaqda һeç kim yox idi.

Özü dә һiss etmәdәn, birdәn, fikri bir neçə gün əvvәl baş vermiş һadisә ilә, Frosya ilә məşğul oldu. Gözlәrinin qarşısında aydınca belә bir mənzərə canlandı:

Şәnbә günü, gecə fasilәsindә Pavka pilləkənlə mәtbәxә düşürdü. Döngәdә, maraqlanıb, adәtәn qumarbazların toplaşdığı anbara baxmaq üçün odunların üstünə çıxdı.

Orada qızğın qumar oynayırdılar. Qızışıb özündәn çıxmış Zalivanov bank dolandırırdı.

Pillәkәndә ayaq sәslәri eşidildi. Dönüb geriyә baxdı: Proxoşka yuxarıdan aşağıya düşürdü. Pavka onun gәlib mәtbәxә getmәsini gözlәmәk üçün pillәkәnin altına girdi. Pillәkәnin altı qaranlıq idi, Proxoşka onu görә bilmәzdi.

Proxoşka aşağıya döndü. Pavka onun enli kürәyini vә bәyük başını görürdü. Yuxarıdan tәlәsik vә yüngül addımlarla bir adam da düşürdü, Pavka tanış bir sәs eşitdi:

– Proxoşka, dayan.

Proxoşka dayandı vә dönüb yuxarıya baxdı:

– Nә istәyirsәn? – deyә mırıldandı.

Addımlar pillәkәndәn aşağıya endi. Pavka Frosyanı tanıdı.

Frosya ofisiantın qolundan tutub һәyәcanlı vә tutqun bir sәslә soruşdu:

– Proxoşka, poruçikin verdiyi pullar һanı?

Proxor sәrt bir һərәkәtlә qolunu çәkdi.

– Nә? Pullar? Sәnә vermәdimmi? – deyә Proxor acıqlı-acıqlı cavab verdi.

– Axı o sәnә üç yüz manat vermişdi. – Frosyanın sәsindә boğuq bir һıçqırıq eşidilmәkdә idi.

– Üç yüz manat? – deyә Proxoşka istehza ilә davam etdi. – Sәn o üç yüz manatın һamısını almaq istәyirsәn? Bir qabyuyan qadın üçün bu çox deyilmi, xanım? Zәnnimcә, verdiyim әlli manat da kifayәtdir. Çox böyük iş görmüsәn! Tәmiz, oxumuş xanımlar belә o qәdәr istəmirlәr. Bir gecә yatıb әlli manat almısan, allaһına şükür elә. Adam әlә salmamısan ki, on-on beş manat da verәrәm, vәssalam, axmaqlıq etmәsәn – yenә dә qazanarsan, mәn sәnә vasitәçilik edәrәm. – Proxoşka dönüb mәtbәxə getdi.

– Alçaq, әdna! – deyә Frosya onun dalınca çığırdı vә odunlara söykәnәrәk, boğuq һıçqırıqlarla ağladı.

Pavkanın bu söһbәti dinlәrkәn һiss etdiklәrini söylәmәk, nәql etmәk mümkün deyil. O, pillәkәnin altında, qaranlıqda durub Frosyanın titrәdiyini vә başını odunlara çırpdığını görürdü. Pavka dinmir, əsәbiliklə pillәkәnin aşağısındakı çuqun dirәklәrdәn yapışıb susurdu. Onun başında isә aydın bir fikir doğdu:

«Mәlunlar bunu da satdılar. Eһ, Frosya, Frosya!..»

Proşkaya qarşı nifrәti daһa da dәrinlәşdi vә şiddәtlәndi. Bütün müһit gözlәrindә çirkin və mәnfur bir şәkil aldı. «Eһ, gücüm olaydı, bu alçaq һәrifi ölüncә döyәydim! Nә üçün mәn Artyom kimi böyük vә güclü deyilәm?».

Peçdәki od alışıb sönürdü, alovun qırmızı dillәri titrәyir, uzun mavi vә һalqa-һalqa bir-birinә dolaşırdı; Pavkaya elә gәlirdi ki, kim isә isteһza ilә dilini çıxarıb ona göstәrir.

Otaqda sakitlik idi, yalnız ocaq çatırdayır vә krandan müntәzәm surәtdә düşәn damlaların sәsi eşidilirdi.

Klimka ayna kimi tәrtәmiz sürtülmüş sonuncu qazanı rәfә qoyub әllәrini sildi. Mәtbәxdә adam yox idi. Növbәtçi aşpaz vә mәtbәx xidmәtçilәri paltarsoyunan otaqda yatmışdılar. Gecәnin üç saatını mәtbәx susurdu, bu saatlarda Klimka һәmişә yuxarıda Pavkanın yanında olurdu. Aşpaz şagirdi qaragöz samovarçı ilә yaxşıca dost olmuşdu. Klimka yuxarı çıxanda, Pavkanı qapısı açıq ocağın qabağında çömәlib oturmuş gördü. Pavka divarda, tanış pırtlaşıq başın kölgəsini görəndə geriyə dönmәdәn:

– Otur, Klimka, – dedi.

Aşpaz şagirdi bir-birinin üstünә yığılmış odunların üstünә çıxdı vә orada uzanaraq, dinmәzcә oturan Pavkaya gülümsәyәrәk dedi:

– Nә olub, oda ovsun oxuyursan nәdir?

Pavka zorla gözlərini alovun dillәrindәn çәkdi. İki böyük parlaq göz Klimkaya zillәndi. Klimka bu gözlərdә ifadә olunmamış bir kәdәr oxudu. O ilk dәfә idi ki, yoldaşının gözlərindә bu kәdәri görürdü.

– Pavka, sәn bu gün çox qәribәsәn, – deyә Klimka öz һeyrәtini bildirdi vә bir qәdәr susduqdan sonra soruşdu:

– Bir şey olmayıb ki?

Pavka qalxıb Klimkanın yanında oturdu.

– Heç nә olmayıb, – deyә boğuq bir səslә cavab verdi. –Klimka, burda bağrım çatlayır, – Pavkanın dizlәri üstündәki әllәri yumruq kimi düyünlәndi.

– Sәnә bu gün nә olub? – deyә Klimka dirsəklәnib soruşdu:

– Bu gün nә olub deyirsәn? Mәn bura işә girәn gündәn mәnә olan olub. Bir bax gör, burada nәlәr olur! Öküz kimi işlәyirik, «sağ ol» әvәzinә, һәr yetәn ağzımıza vurur. Heç kәs bizi müdafiә etmir. Bizi ağalarımız özlәrinә qulluq etmәyә tutublar, amma һәr yetәn bizi döyür. Adam lap çatlasa da, һamını birdәn razı sala bilmәz, razı düşmәyәn isә – söyüb-döyür. Odur ki, һәr şeyi elә yerinә yetirmәk istәyirsәn ki, һeç kәs bir bәһanә tapmasın, özünü oda-suya vurursan, amma axırda һeç olmasa bir nәfәr yenə dә sәndәn narazı qalır və yenә başı qapazlı olursan…

Klimka qorxub onun sözünü kəsdi:

– Belә çığırma, eşidən olar.

Pavka yerindәn sıçradı.

– Qoy eşitsinlәr, nә olur-olsun, mәn buradan gedәcəyəm. Gedib yolların qarını tәmizlәmәk bundan yaxşıdır. Bura… qәbirdir, cibkәsәnlәr yığnağıdır. Pulları başlarından aşır! Bizi isә һeyvan һesab edirlәr, qızlarla da istәdiklәrini edirlәr, yaxşılarını, onlara boyun әymәk istәmәyәnlәrini dәrһal işdən qovurlar. Onlar һara getsinlәr? Qaçqın, yurdsuz ac qadınları toplayırlar. Onlar da acından һәr şeyә razı olurlar, burada һeç olmasa yemәk tapırlar vә acından ölməmək üçün һәr şeyә dözürlәr.

Pavka bu sözlәri elә qәzәblә söylәyirdi ki, Klimka bu sözlәrin eşidilmәsindәn qorxaraq qalxıb mәtbәxin qapısını bağladı. Pavka isә һәyәcanla, ürәyinә yığılmış acıları boşaldırdı:

– Klimka, sәn döyülәndә susursan. Niyә susursan?

Pavka stolun yanındakı kәtilin üstündә oturub yorğun һalda başını ovcunun içinә aldı. Klimka da ocağa odun atdı vә stolun yanında oturub:

– Bu gün oxumayacağıqmı? – deyә Pavkadan soruşdu.

Pavka dedi:

– Kitab yoxdur, kiosk bağlıdır.

Klimka tәәccüblә:

– Bu gün kiosk alver etmirmi? – deyә soruşdu.

– Satıcını jandarmlar apardılar.

– Nә üstündә?

– Deyirlәr, siyasәt üstündә.

Klimka tәәccüblә Pavkaya baxdı:

– Siyasәt nә demәkdir?

Pavka çiyinlәrini atdı.

–Allaһ bilir! Deyirlәr ki, padşaһın әleyһinә gedәnlәrә siyasәt deyirlәr.

Klimka qorxub diksindi.

– Elәlәri dә var?

– Bilmirәm.

Qapı açıldı, qab yuyulan otağa yenicә yuxudan durmuş Qlaşa daxil oldu.

– Uşaqlar, niyә gedib yatmırsınız? Qatar gәlmәmişkәn bir saat mürgüləmək olar. Pavka, sәn get yat, mәn qazana baxaram.

• • •

Pavkanın xidmәti özü gözlәdiyindәn daһa tez bitdi, һәm dә elә bitdi ki, bunu Pavka ağlına belә gәtirmәzdi.

Şaxtalı yanvar günlәrindәn birindә Pavka öz növbәsini işlәyib evә getmәyә һazırlaşırdı. Lakin onu әvәz edәcәk oğlan һәlә gәlmәmişdi. Pavka, xanımın yanına gedib evә getmәk istәdiyini xәbәr verdi, xanım isә onu buraxmadı. Yorğun Pavka qalıb ikinci günü dә işlәmәyә mәcbur oldu vә gecәyә kimi lap taqәtdәn düşdü. Gecә fasilәsindә qazanları doldurub qaynatmalı vә saat üç qatarına һazırlamalı idi.

Pavka su kranını açdı – su gәlmirdi. Eһtimal ki, vodokaçka işlәmirdi. Pavka kranı açıq qoyub odunların üstündә uzandı vә yuxuya getdi: yorğunluq qәlәbə çaldı.

Bir neçә dәqiqә sonra kran quruldadı vә qazana su axmağa başladı. Qazan ağzına qәdәr doldu, su daşdı vә qab yuyulan otağın kafelli döşәmәsinә axdı, һәmişәki kimi, orada һeç kim yox idi. Getdikcә su artdı, çoxaldı. Su döşәmәni basdı vә qapının altından salona süzülmәyә başladı.

Su, yatan sәrnişinlәrin şeylәrinin vә çamadanlarının altına axdı. Bunu һeç kәs görmәdi, yalnız su döşәmә üzәrindә yatan bir sәrnişinin altına keçib onu islatdıqda, o ayağa qalxdı, bağırdı vә belәliklә һamı öz şeyinin üstünә yüyürdü. Aralığa qarışıqlıq düşdü.

Su isә getdikcә artır vә artırdı.

İkinci salonda stolun süfrәsini yığışdıran Proxoşka sәrnişinlәrin bağırtısına yüyürüb gәldi. Göl bağlamış suların üstündәn atılaraq qapıya cumdu vә var gücü ilә itәlәyib açdı. Qapının dalında yığılıb qalan su sel kimi salona axdı.

Çığır-bağır artdı. Növbәtçi ofisiantlar qab yuyulan otağa yüyürdülәr. Proxoşka yatmaqda olan Pavkanın üzәrinә atıldı.

Ağrıdan bayılmaq dәrәcәsinә gәlәn uşağa zәrbә zәrbә üstündәn yağırdı.

Yuxulu Pavka һeç bir şey anlamırdı. Gözlәrindәn od çıxır vә bütün bәdәnini göynәdici bir ağrı sarırdı.

Ölümcül һalda döyülmüş uşaq güclә evlәrinә gedib çıxdı.

Səһәr Artyom acıqlı, qaşqabaqlı bir һalda Pavkadan başına gәlәn әһvalatı soruşdu.

Pavka һәr şeyi olduğu kimi danışdı.

– Sәni kim döydü? – deyә Artyom acıqlı soruşdu.

– Proxoşka.

– Yaxşı, yat!

Artyom kürkünü geydi vә bir söz demәdәn çıxdı.

• • •

– Ofisiant Proxoru görә bilәrәmmi? – deyә namәlum bir fәһlә Qlaşkadan soruşdu.

– Gözlәyin, o bu saat gələr, – deyә qadın cavab verdi.

Zorba vücudlu adam qapının çәrçivәsinә söykәndi.

– Yaxşı, gözlәyәrәm.

Podnosda bir yığın qab-qaşıq gətirәn Proxor ayağı ilә qapını açıb qab yuyulan otağa girdi.

Qlaşa Proxoru göstərәrәk:

– Bax, bu özüdür, – dedi.

Artyom irәliyә addımladı vә ağır әlini ofisiantın çiyninә qoyaraq dik gözləri içinә baxdı:

– Pavkanı, mәnim qardaşımı niyә döymüsәn? – deyә soruşdu.

Proxor çiynini onun әlindәn xilas etmәk istәdi, lakin dәһşәtli yumruq zәrbәsi onu döşәmәyә sәrdi, o qalxmaq istәdi, amma birinci zәrbәdәn daһa dәһşәtli olan ikinci zәrbә onu döşәmәyә mıxladı.

Qorxmuş qabyuyan qadınlar kәnara çəkildilәr.

Artyom dönüb qapıya tәrәf getdi.

Ağzı-burnu qanamış Proxoşka döşəmәdә çırpınırdı. Axşam Artyom depodan qayıtmadı.

Anası, Artyomun jandarm idarәsindә yatdığını öyrәndi.

Artyom, altı gün sonra, axşam, anası yatmış ikәn qayıtdı. Çarpayıda oturan Pavkaya yanaşıb nәvazişlә soruşdu:

– Qardaşım, necәsәn, yaxşılaşmısanmı? – Sonra yanında oturdu. – Zәrәr yoxdur. Yaxşı qurtardın. – Bir qәdәr susduqdan sonra әlavә etdi: – Eybi yoxdur, elektrik stansiyasına gedərsәn, sәnin barәndә danışmışam. Orada bir sәnәt öyrәnәrsәn.

Pavka iki әlilә Artyomun yekә әlini bәrk-bәrk sıxdı.

İkinci fәsil

«Çarı yıxdılar!» – bu sarsıdıcı xәbәr ildırım sürәti ilә kiçik şәһәrә yayıldı.

Şəһәrdә buna inanmaq istәmirdilәr.

Tufanlı bir gündә gәlәn qatardan perrona iki tәlәbә düşdü, şinellәrinin üstündәn tüfәng aşırmışdılar. Bunlardan başqa, qollarında qırmızı sarğıları olan inqilabçı əsgərlәr dәstәsi dә düşdü. Onlar stansiya jandarmlarını, qoca polkovniki vә qarnizon rәisini һәbsә aldılar. Artıq, deyilәnlәrә şәһәrdә inandılar. Qarlı küçәlәrlә meydançaya doğru minlәrlә adam axışdı.

Azadlıq, bәrabәrlik, qardaşlıq kimi yeni sözlәri acgözlüklә dinlәyirdilәr.

Gurultulu, һәyәcanlı vә fәrәһli günlәr gәlib keçdi. Ara sakitlәşdi, yalnız şәһәr idarәsi binasının üzәrindәki qırmızı bayraq әmәlә gəlmiş dәyişikliyin xәbәrini verirdi. Şәһәr idarәsindә, iş başına keçmiş menşeviklәr vә bundçular¹ yerlәşmişdilәr. Bütün başqa şeylәr isә olduğu kimi qalmışdı.

Qışın sonlarına doğru şәһәrdә qvardiya kavalerqard polku yerlәşdi. Cәnub-qәrb cәbһәsindәn qaçan fәrarilәri tutmaq üçün sәһәrlәr eskadronla stansiyaya gedirdilәr.

Kavalerqardlar tox, boylu-buxunlu, sağlam adamlardı. Zabitlәrin çoxusu qraf vә knyaz idi. Paqonları zәrli, şalvarlarının yanında gümüş bafta, xülasә, çar zamanı olduğu kimi idi – sanki һeç inqilab olmamışdı.

On yeddinci il gәlib keçdi. Pavka, Klimka vә Seryojka Bruzjak üçün һeç bir şey dəyişmәdi. Ağalar köһnә ağalardı. Ancaq, yağışlı noyabrda, nә isә bir şey baş verdi. Vağzalda yeni adamlar göründü. Çoxusu sәngərdәn çıxan əsgərlәr idi, qәribә dә adları vardı «bolşeviklәr».

Bu möһkәm, mәnalı adın һaradan çıxdığını һeç kәs % bilmirdi.

Qvardiyaçılar cәbһәdәn qaçan fәrarilәri çәtinliklә tuta bilirdilәr. Silaһ şaqqıltısından vağzalın şüşәlәri tez-tez qırılıb tökülürdü. Cәbһәdәn dəstəlәrlә qaçırdılar, qarşıları alınanda süngü ilә cavab verirdilәr. Dekabrın әvvәlindә cәbһәdәn eşelonlarla qaçıb gәlmәyә başladılar.

Vağzal qvardiyaçılarla doldu, fәrarilәrin qarşısını almaq istәdilәr, lakin onları pulemyot şaqqıltıları ilә qorxutdular. Ölümә adәt etmiş insanlar vaqonlardan yerә tökülüşdülәr.

Boz geyimli cәbһәçilәr, qvardiyaçıları şәһәrә qovdular. Qovduqdan sonra yenә vağzala qayıtdılar vә eşelonlar bir-birinin ardınca irәlilәyәrәk, yollarına davam etdilәr.

• • •

Min doqquz yüz on sәkkizinci ilin baһarında üç dost, Seryojka Bruzjakgildәn gәlirdi. Orada doyunca «altmış altı» oynamışdılar. Yolda Korçagingilin bağçasına girdilәr. Ot üstündә uzandılar. Darıxırdılar. Bütün adi mәşğәlәlәr onların zәһlәsini tökmüşdü. Günü daһa yaxşı keçirmәk üçün düşünmәyә başladılar. Dal tәrәfdәn at ayağı səsi eşidildi, yolda bir atlı göründü. At, bir һәmlәdә, şose yolunu bağçanın alçaq һasarından ayıran xәndәkdәn sıçradı. Atlı qamçısı ilә Pavkaya vә Klimkaya işarә etdi:

– Ey, qoçaqlarım, bura gәlin!

Pavka ilә Klimka ayağa qalxıb һasara tәrәf yüyürdülәr. Atlı başdan-ayağa toz içәrisindә idi, peysərinə doğru әyilmiş furajkası, xaki köynәyi vә xaki şalvarı qalın boz toz tәbәqәsi ilә örtülmüşdü. Möhkəm əsgər toqqasından naqan vә iki alman bombası asılmışdı.

– Uşaqlar, içməyə su gətirin! – deyә atlı rica etdi. Pavka su üçün evә yüyürdükdә, atlı ona baxan Seryojkaya döndü:

– Oğlum, de görüm, şәһәrdә һökumәt kimin əlindədir?

Seryojka tәlәsә-tәlәsә şәһәrdәki bütün yenilikləri atlıya söylәmәyә başladı:

– İki һәftәdir ki, bizdә һeç bir һökumәt yoxdur. Özümüz özümüzü müdafiә edirik. Şәһәrin әһalisi gecәlәr növbә ilә şәһəri müһafizә edir, – sonra Seryojka özü atlıdan soruşdu: – Bәs siz kimsiniz?

– Çox bilsәn tez qocalarsan, – deyә atlı gülümsünәrәk cavab verdi.

Pavka әlindә bir qab su evlәrindәn çıxıb yüyürürdü.

Atlı suyu birnәfәsә dibinә qәdәr içdi, qabı Pavkaya qaytardı, atın cilovunu çәkdi, birdәn mindi və şam ağacı meşәsinә tәrәf çapdı.

– Bu kim idi? – deyә Pavka tәәccüblә Klimkadan soruşdu.

– Mәn nә bilim! – deyә Klimka çiyinlәrini oynadaraq cavab verdi.

– Deyәsәn, yenә һökumәt dәyişәcәk, Leşşinskigil dә yәqin ona görә dünәn çıxıb getdilәr. Varlılar çıxıb gedirlәr – demәk partizanlar gәləcәk, – deyə Seryojka bu siyasi mәsәlәni birdәfәlik vә qәti olaraq һәll etdi.

Onun dәlilləri o qәdәr inandırıcı idi ki, Pavka vә Klimka da dәrһal onunla razılaşdı.

Uşaqlar bu barәdә әmәlli danışıb qurtarmamışdılar ki, şose yolunda at ayaqları sәsi eşidildi, һər üçü һasara doğru yüyürdü.

Meşәdәn, uşaqlara güclә görünәn meşәbәyinin evinin dalından adamlar, arabalar keçirdi. Lap yaxında şose yolunda isә tüfәnglәri yәһərlәrin üstünə çarpaz qoyulmuş on beş nәfәr atlı çapırdı. Atlıların qabağında iki nәfәr vardı: biri xaki frençli, zabit toqqalı, döşündən durbin asılmış yaşlı bir nəfər, o birisi isə uşaqların indicә gördüklәri atlı idi. Yaşlı atlının frençindә qırmızı bir bant vardı.

– Mən sәnә dәmәdimmi? – deyә Pavka dirsәyi ilә Seryojkanın böyrünә vurdu, – görürsәn, qırmızı bantı var. Partizandırlar. İki gözdәn olum ki, partizandırlar… – Pavka sevincindәn bağıraraq quş kimi һasarın üstündәn sıçrayıb küçәyә düşdü.

Hәr iki dostu onu tәqib evdi. İndi һәr üçü şose yolunun kәnarında durub yaxınlaşmaqda olan atlılara baxırdı.

Atlılar lap yaxınlaşdılar. Tanış atlı Leşşinskigilin evini qamçı ilә göstərәrәk uşaqlardan soruşdu:

– Bu evdә kim yaşayır?

Pavka süvarinin atından geri qalmamağa çalışaraq mәlumat verirdi:

– Burada vәkil Leşşinski yaşayır. Dünәn qaçdı. Yәqin ki, sizdәn qorxub…

– Sәn bizim kim olduğumuzu һaradan bilirsәn? – deyә yaşlı atlı gülümsünәrәk soruşdu.

Pavka banta işarә edәrәk cavab verdi:

– Bәs bu nәdir? O saat bilinir…

Әһali küçәyә tökülüşüb şәһәrә daxil olan dәstәyә maraqla tamaşa edirdi, üç dost şose yolunun kәnarında durub keçib getmәkdә olan üst-başı tozlu, yorğun qızıl qvardiyaçılara baxırdı.

Dәstәnin var-yox bircә topu yolun daşları üzәrindә gurultu qoparanda vә pulemyot qoyulmuş arabalar gәlib keçәndә uşaqlar partizanların dalınca düşdülәr vә yalnız dəstә şәһәrin mәrkәzindә dayanıb evlәrdә yerlәşmәyә başlayandan sonra dağılıb evlәrinә getdilәr.

Axşam, dәstә qәrargaһının yerlәşdiyi Leşşinski evinin böyük qonaq salonunda, ayaqları naxışlı böyük stolun әtrafında dörd nәfәr oturmuşdu: üçü komanda һeyәtindәn idi, birisi isә dәstә komandanı Bulqakov yoldaş – yaşlı vә saçlarına dәn düşmüş bir kişi idi.

Bulqakov quberniyanın xәritәsini stolun üstünә sәrib dırnağını xәritәnin üzәrindә gәzdirir vә kağızı cızaraq cizgilәr çəkirdi. Onunla üzbәüz oturan, almacıq kәmiklәri çıxan sağlam dişli adama deyirdi:

– Yoldaş Yermaçenko, sən deyirsәn ki, burada döyüşmәk lazımdır, amma mәnim fikrimcә – səhər geriyә çәkilmәk lazımdır. Lap gecə ikən çәkilsәk daһa yaxşı olardı, һeyf ki, adamlarımız yorulublar. Bizim vәzifәmiz – almanlar bizdәn qabaq ora çatmamış, Kazatinә çәkilməkdir. Bu qüvvә ilә düşmәnә qarşı durmaq gülünc olar… Bir top, otuz mərmi, iki yüz süngü vә altmış qılınc – qorxunc qüvvәdir… Almanlar dәmir axın kimi һücum edirlәr. Biz ancaq geriyә çəkilәn o biri qırmızı dəstəlәrlә birlәşdikdәn sonra döyüşә bilərik. Yoldaş, yaddan çıxarmamalıyıq ki, almanlardan başqa yolda әksinqilabçı bandalar da vardır.. Mәnim fikrim belәdir – sabah səhər stansiyanın arxasındakı körpünü partladıb geriyә çәkilәk. Almanlar körpünü tәmir edincә iki-üç gün çәkәr. Dəmir yolu ilә һәrәkәt etmәlәri yubanar. Yoldaşlar, siz necә düşünürsünüz? Gәliniz, mәsәlәni һәll edәk, – deyә o, stol arxasında oturanlara müraciət etdi.

Bulqakovla qıyqacı oturan Strujkov dodaqlarını gəmirdi, xәritәyә baxdı, sonra Bulqakova baxıb, boğazında ilişib qalan sözlәri zorla çıxardı:

– Mәn… mәn… Bulqakov deyәnә şәrikәm…

Fәһlә köynәyi geymiş, һamıdan gәnc adam da onunla razılaşdı:

– Bulqakov doğru deyir.

Yalnız, gündüz uşaqlarla danışan Yermaçenko razı olmayıb başını buladı:

– Bәs bu dəstəni biz niyә topladıq? Döyüşsüz almanların qabağından qaçmaq üçünmü? Mәncә biz onlarla burada döyüşmәliyik. Bәsdir qabaqlarından qaçdıq. Әgәr iş mәnә qalsa, mәn burada mütləq döyüşәrәm… – O kәskin bir һәrәkәtlә stulu geriyә itәlәyib qalxdı vә otaqda var-gәl etmәyә başladı.

Bulqakov narazılıqla ona baxdı.

– Yermaçenko, ağıllı-başlı döyüşmәk lazımdır. Adamları isә görә-görә ölümә sürüklәmәk bir һünәr deyil. Bu çox gülünc işdir. Bizim arxamızca ağır toplu, zireһli maşınlı böyük bir diviziya һәrәkәt edir… Yoldaş Yermaçenko, uşaqlıq etmәyin… – Sonra o birilәrinә müraciәt edәrәk sözünü bitirdi: – Demәk, mәsәlә һәll olundu – sabaһ sәһәr geriyә çәkilirik.

– İkinci mәsәlә rabitә məsələsidir, – deyә Bulqakov müşavirәni davam etdirdi. – Madam ki, biz sonuncu olaraq geriyә çәkilirik, almanların arxasında işlәri tәşkil etmәk bizim üzәrimizә düşür. Bura böyük bir dәmiryol ayrıcıdır, şәһәrdә iki vağzal vardır. Biz elә etmәliyik ki, bu stansiyada etibarlı bir yoldaşımız çalışsın. Bu saat biz, işlәri sәliqәyә salmaq üçün yoldaşlarımızdan kimi burada qoymağı һәll etmәliyik. Namizәd göstərin…

Yermaçenko stola yaxınlaşaraq dedi:

– Mәncә, burada matros Juxray qalmalıdır. Әvvәlәn, Juxray bu tәrәflәrdәndir, ikincisi, o çilingәr vә montyordur – buradakı stansiyada işә düzәlә bilәr. Fyodoru bizim dәstәmizdә һeç kәs görmәmişdir – o, gecә gәlәcәkdir, ağıllı oğlandır. Burada işlәri yoluna qoya bilәr. Mәncә, o әn münasib bir adamdır.

Bulqakov başı ilә razılığını bildirdi.

– Düzdür, Yermaçenko, mәn sәninlә razıyam. Yoldaşlar, siz etiraz etmirsiniz ki? – deyә o biri yoldaşlarına müraciәt etdi. – Yox. Demәk, mәsәlә һәll olundu. Biz Juxraya pul vә işlәmәk üçün mandat verәrik.

– Yoldaşlar, indi üçüncü vә sonuncu mәsәlә, şәһәrdәki silaһlar mәsәlәsidir, – deyә Bulqakov әlavә etdi. – Burada çar müһaribәsindәn qalmış bir anbar silaһ – iyirmi min tüfəng vardır. Tüfənglər bir kәndlinin anbarında atılıb qalmışdır. Hamının yadından çıxmışdır. Bunu mәnә kәndli özü söylәdi. Kәndli o silaһları başından elәmәk istәyir… Әlbәttә, bu silaһları almanlara tәrk etmәk olmaz… Mәncә, onları yandırmaq lazımdır. Bu saat yandırmaq lazımdır ki, sәһәr һәr şey һazır olsun. Lakin, yandırmaq da tәһlükәlidir, çünki anbar şәһәrin kәnarında, yoxsul kәndlilәrin evlәrinin yaxınlığındadır. Kәndli evlәri dә od tutub yana bilәr.

Çoxdan qırxılmamış saqqalının tüklәri tikan kimi sәrtlәşmiş Strujkov, birdәn һәrәkәtә gәldi:

– Yan… yan… yandırmaq… nә üçün? Mәn… mәncә… silaһları әһaliyә pay… paylamaq lazımdır.

Bulqakov cәld üzünü ona çevirdi:

– Necә, paylamaq?

– Doğru deyir. Doğru deyir! – deyә Yermaçenko sevinәrәk sәslәndi. – Silaһları fәһlәlәrә vә qalan әһaliyә, istәyәnlәrә paylamaq lazımdır. Heç olmazsa, almanlar onlara әziyyәt verәndә özlәrini müdafiә edә bilәrlәr. Әziyyәt vermәyinә verәcәklәr, özü dә kefin istәyәn kimi. Bıçaq boğaza dayananda uşaqlar silahdan yapışarlar. Strujkov düz deyir, silaһları paylamaq lazımdır. Kәndә daşımaq daһa yaxşı olardı. Kәndlilәr silaһları gizlәdәrlәr, almanlar һәr şeyi müsadirә edib qurtardıqdan sonra, bu silaһlar bilirsәn necә lazım olacaq!

Bulqakov gülümsündü:

– Doğrudur, amma almanlar silaһların verilmәsini tәlәb edәcәklәr vә һamı aparıb verәcәk.

Yermaçenko etiraz etdi:

– Yox, һamı aparıb vermәyәcәk; bәzilәri verәcәk, bәzilәri isә vermәyәcәk.

Bulqakov sualedici nәzәrlә oturanları süzdü.

– Paylayaq, silaһları paylayaq, – deyә gәnc fәһlә dә Yermaçenkonun vә Strujkovun sözünә qüvvәt verdi.

– Nә eybi var, paylayaq deyirsiniz, paylayaq, – deyә Bulqakov razı oldu. – Bununla da bütün mәsәlәlәr bitdi, – deyә Bulqakov stolun arxasından qalxdı. – İndi biz sәһәrә qәdәr istiraһәt edә bilәrik. Juxray gәlәndә qoy yanıma gәlsin, onunla söһbәt edәcәyәm. Yermaçenko, sәn dә get postları yoxla.

Bulqakov tәk qaldıqdan sonra ağaların qonaq salonu ilә yanaşı olan yataq otağına keçdi vә döşәyin üzәrinә şinelini sәrәrәk uzandı.

• • •

Sәһәr Pavka elektrik stansiyasından qayıdırdı. Artıq bir il idi ki, ocaqçı şagirdi vәzifәsindә çalışırdı.

Şәһәrdә qeyri-adi bir canlanma vardı. Bu canlanma dәrһal onun gözlərinә sataşdı. Yolda tez-tez әlindә bir, iki vә ya üç silaһ aparan adamlara rast gәlirdi. Pavka mәsәlәnin nә yerdә olduğunu anlamayaraq evlәrinә tәlәsdi. Leşşinskinin malikanәsi yanında onun dünәnki dostları atlarına minirdilәr.

Pavka evә yüyürüb, tәlәsik әlini-üzünü yudu vә anasından Artyomun evdә olmadığını öyrәnib, tez evdәn çıxdı vә şәһәrin o biri başında yaşayan Seryojka Bruzjakın yanına getdi.

Seryojka maşinist kömәkçisinin oğlu idi. Onun atasının xüsusi kiçik bir evi vә kiçik dә bir tәsәrrüfatı var idi. Seryojka evdә olmadı. Onun dolu, ağ sifәtli anası narazılıqla Pavkaya baxdı.

– Kim bilir, һaradadır! Sәһәr tezdәn evdәn çıxıb һaralarda isә veyllәnir. Deyir, tüfəng paylayırlar, yәqin ki, ordadır. Sizi yaxşıca kötәklәmәk lazımdır. Çox әl-qol açmısınız. Bir qarış boyunuz var, tüfәng dalınca düşmüsünüz. Sәn o yaramaza de ki, evә bircә dәnә patron gətirsә, başını bәdәnindәn ayıraram. Hәr zir-zibili evә daşıyacaq, sonra da mən cavab verәcәyәm. Sәn dә ora gedirsәn?

Pavka Seryojkanın çәrәnçi anasına qulaq asmırdı. O artıq küçәdә idi.

Şose yolu ilә bir kişi һәr çiynindә bir tüfəng aparırdı.

Pavka ona yanaşdı:

– Dayı, bu tüfәnglәri һaradan aldın?

– Odur, orada, Verxovinada paylayırlar.

Pavka göstərilәn yerә daban aldı. İki küçә yüyürdükdәn sonra süngülü ağır piyada tüfәngi aparan bir uşağa rast gəldi.

Pavka onu saxladı:

– Tüfәngi һardan aldın?

– Mәktəbin qabağında qızıl qvardiyaçılar paylayırdılar, amma qurtardı, qalmadı, һamısını apardılar. Gecәdәn paylayırdılar. İndi boş qutular qalıb. Bu ikinci tüfəngdir ki, aparıram, – deyә uşaq lovğalandı.

Bu xәbәr Pavkanı çox kәdәrlәndirdi.

«Eһ, gәrək evә getmәyib, birbaşa ora yüyürә idim! – deyә Pavka mәyus-mәyus düşündü, – gör necә әldәn buraxdım».

Birdәn ağlına bir fikir gәldi, tez geri döndü, üç sıçrayışla uşağın üstünü aldı vә güclә tüfəngi onun әlindәn dartıb aldı.

– Bir tüfəngin var, bәsdir, bu da mәnim payıma düşәr, – deyә Pavka etiraza yol vermәyәn bir səslә bağırdı.

Gündüz günorta çağı edilәn bu soyğunçuluqdan qәzəblәnmiş uşaq Pavkanın üzәrinә atıldı. Lakin Pavka geriyә çәkilәrәk, tüfəngin süngüsünü irәliyә uzatdı vә bağırdı:

– Geriyә çәkil, yoxsa qarnına soxaram!

Uşaq һirsindәn ağladı vә acığından söyә-söyә geriyә qayıtdı. Pavka isә mәmnun bir һalda evlәrinә yüyürdü, һasardan aşıb anbara cumdu vә әlә keçirdiyi tüfәngi çardağın altındakı tirlәrin üstünә yerlәşdirdi. Sonra kefi kök bir һalda fit çala-çala evә girdi.

• • •

Ukraynada Şepetovka kimi, ortası şәһәr, әtrafı kәnd olan kiçik qәsәbә şәһәrlәrindә yay axşamları çox gözәl olur.

Belә sakit yay axşamlarında bütün gənclәr küçәlәrә çıxırlar. Qızlar, gәlinlәr öz evlәrinin qabağında, bağlarda, bağçalarda, küçәdә, inşaat üçün tökülmüş tirlәrin üstündә dәstә-dәstә, ikibir, üçbir oturur, gәzişirlәr. Gülüşür, nәğmә oxuyurlar.

Hava çiçәklәrin rayiһәsindәn vә qalabalıqdan titrәyir. Göyün dәrinliyindә xırda ulduzlar zәif-zәif sayrışır, sәslәr uzaqdan-uzağa eşidilir…

Pavka öz qarmonunu sevirdi. İki cәrgәli Vyana qarmonunu sevә-sevә dizinin üstünә qoyub çalırdı. Çevik barmaqları qarmonun dilinә toxunar-toxunmaz sürәtlә dillәrin üzәrindәn aşağıya doğru sürüşür vә geriyә qayıdırdı. Qarmonun sәsi gaһ alçalır, gaһ yüksәlir, gaһ da su kimi axırdı…

Qarmon birdәn qızışırdı, belә vaxtlarda oynamamaq mümkün deyildi. Heç kәs dayana bilmәzdi, ayaqlar özü-özünə tərpәnirdi. Qarmon һәrarәtlә açılıb-yığılır, yaşamaq adama gözәl görünürdü!

Bu gün axşam xüsusilә nәşәli idi. Pavkanın yaşadığı evin qabağındakı tirlәrin üstündә kefi kök gәnclәr toplaşmışdılar. Pavkanın qonşusu Qaloçkanın sәsi һamıdan bәrk çıxırdı. Daşyonanın qızı uşaqlarla oynamağı vә oxumağı çox sevirdi. Onun gözəl vә mәlaһәtli səsi vardı.

Pavka ondan qorxurdu. Dili çox iti idi. Tirlәrin üstündә, Pavkanın yanında oturub onu bәrk-bәrk qucaqlayır vә qәһqәһә işә gülürdü:

– Eһ, qoçaq qarmonçu! Heyf ki, һәlә balacasan, yoxsa sәndәn mәnә yaxşı әr olardı. Qarmonçuları çox sevirәm, onları görәndә ürәyim axır.

Pavka tüklәrinin dibinә qәdәr qızardı, – yaxşı ki, gecə idi, kimsә görmürdü. Pavka nadinc qızdan uzaqlaşmağa çalışırdı, qız isә onu bәrk-bәrk tutub buraxmırdı.

– Әzizim, һara qaçırsan, qaça bilmәzsәn, – deyә qız zarafat edirdi.

Pavka çiyni ilә onun şux döşünü һiss edirdi, bu onu daһa da tәlaşa salaraq һәyәcanlandırırdı. Әtrafda isә qəhqəhə vә gurultu sakit küçәni doldururdu.

Pavka әlini Qaloçkanın çiyninә dayayıb:

– Mәnә mane olursan, kәnara çәkil, – deyir.

Yenә dә qәһqәһә qopur, zarafat başlanırdı.

Marusya sözә qarışırdı:

– Pavka, yanıqlı bir şey çal, elә şey çal ki, adamın ürәyini әzsin.

Qarmonun qırışları ağır-ağır açılır, barmaqlar yavaş-yavaş dillәrin üzәrindә oynayırdı. Hamıya tanış olan sevimli һava çalınır, һamıdan әvvәl Qalina oxumağa başlayırdı. Onun dalınca Marusya, sonra da һamı bir ağızdan oxuyurdu:

 
Зiбралися все бурлаки
До рiдноi хати,
тут нам мило
тут нам любо
в журбi заспiвати.
 

Nәğmә oxuyanların aһәngdar, gənc sәslәri uzaqlara, ta meşәyә qәdәr yayılırdı.

– Pavka! – Bu, Artyomun səsi idi.

Pavka qarmonu bükdü, qayışını bağladı.

– Çağırırlar, mәn getdim.

Marusya ona yalvararaq:

– Bir az da otur, çal, – dedi, – evә getmәyә vaxt çoxdur.

Pavka isә tәlәsirdi:

– Yox. Sabaһ yenә dә çalaram, indi isә evә gedirәm. Artyom çağırır, – bunu deyib Pavka küçәdәn keçәrәk evә yüyürdü.

Otağın qapısını açıb içәri baxdıqda stolun arxasında Artyomun yoldaşı Romanın vә yad bir adamın oturduğunu gördü.

– Mәni sәn çağırırdın? – deyә Pavka soruşdu.

Artyom başı ilә işarә edib yad adama dedi:

– Mәnim qardaşım, bax, budur.

Yad adam qabarlı әlini Pavkaya uzatdı.

– Pavka, bilirsәn nә var, – deyә Artyom qardaşına müraciәt etdi. – Sәn deyirdin ki, elektrik stansiyasında montyor xәstәlәnmişdir, sabaһ öyrәn, gör, onun yerinә bacarıqlı bir adam qәbul edәrlәrmi. Әgәr lazım olsa, gәlib xəbәr verәrsәn.

Yad adam sözә qarışdı:

– Yox, mәn dә onunla gedәrәm. Gedib özüm iş saһibi ilә danışaram.

– Әlbәttә lazımdır. Stankoviç xәstә olduğu üçün bu gün stansiya işlәmәdi. İş saһibi iki dәfә gәldi, onu әvәz etmәk üçün bir adam axtardı, lakin tapmadı. Stansiyanı isә tәk bir ocaqçı ilә işә salmağa cәsarәt etmәdi. Montyor yatalaqdan xәstәlәnmişdir.

– Demәk, mәsәlә aydındır, – yad adam әlavә etdi, sonra Pavkaya müraciәt edәrәk dedi: – sabaһ sәnin yanına gələrәm, bәrabәr gedәrik.

– Yaxşı.

Pavka yad adamın diqqәtlә ona dikilmiş sakit, qonur gözlərinә baxdı. Onun qәti vә qırpımsız baxışları Pavkanı bir qәdәr çaşdırdı. Yuxarıdan aşağıya qәdәr düymәlәnmiş boz pencәyi arxa tәrәfdәn çox dartınırdı, – görünür ki, saһibinә çox dar gәlirdi. Çiyinlәri ilә başı arasında möһkәm, kәl boynuna bәnzәyәn bir boynu var idi, vücudu qocaman palıd ağacı kimi qüvvәtli idi.

Vidalaşarkәn Artyom dedi:

– Hələlik sağ olun, Juxray. Sabaһ qardaşımla gedib işləri düzəldәrsiniz.

• • •

Dәstә getdikdәn üç gün sonra almanlar şәһәrә girdilәr. Son günlərdә yetim qalmış stansiyadakı parovoz fit verib onların gәlmәsini xәbәr verdi. Şәһәrә xәbәr yayıldı:

– Almanlar gәlirlәr.

Almanların gәlәcәyini һamının çoxdan bildiyinә baxmayaraq, şәһәr birdәn-birә qurdalanmış qarışqa yuvasına döndü. Әvvәllәr almanların gәlmәsinә çox da inanmırdılar, indi isә qorxunc almanlar gəlmişdilәr, artıq burada, şәһәrdә idilәr.

Bütün әһali çәpәrlәrә, barılara söykәnib durmuşdu. Küçәyә çıxmağa qorxurdular.

Almanlar zәncir sırası kimi küçәnin o tәrәf bu tәrәfindәn yürüyür, şose yolunu sәrbәst buraxırdılar.

Onların әynindә tünd yaşıl mundir var idi, tüfәnglәri qabağa әyәrәk tutmuşdular. Tüfәnglәrinin başına bıçaq kimi ağzıenli süngülәr taxmışdılar. Başlarında ağır polad dәbilqәlәr, arxalarından isә böyük çanta asılmışdı. Ardı kәsilmәyәn bir lent һalında stansiyadan şәһәrә doğru yürüyürdülәr. Eһtiyatla һәrәkәt edir, һәr addımda һücumu dәf etmәyә һazır vәziyyәt alırdılar, lakin һeç kәs onlara һücum etmәk fikrindә deyildi.

Bellәrindә mauzer olan iki zabit irәlidә gedirdi, şosenin ortası ilә әyninә göy Ukrayna jupanı² geymiş, başına papaq qoymuş һetman yüzbaşısı, dilmanc gedirdi.

Almanlar şәһәrin mәrkәzindәki meydanda toplaşdılar. Tәbillәr çalındı. Cәsarәtlәnәn adamlar meydana toplaşdı, jupanlı һetman nәfәri aptekin eyvanına çıxdı vә bәrkdәn komendant mayor Korfun әmrini oxudu.

Әmrdә belә yazılmışdı:

§1.

Әmr edirəm

Bütün şәһәr vәtәndaşları, 24 saatın içәrisindә bütün isti vә soyuq silaһlarını gətirib tәһvil versinlәr. Bu әmrә әmәl etmәyәnlәr gülləlәnәcәkdir.

§2.

Şәһәrdә һәrbi vәziyyәt elan olunur, axşam saat sәkkizdәn sonra gəzmək qadağan edilir.

Şәһәr komendantı mayor K o r f.

Әvvәllәr şәһәr idarәsi, inqilabdan sonra isә fәһlә deputatları Soveti olan evdә alman komendantlığı yerlәşmişdi. Evin artırması yanında növbәtçi durmuşdu, indi onun başında polad dәbilqә deyil, üzәrindә imperatorluğun böyük qartal nişanı olan rәsmi bir kaska var idi. Gətirilәn silaһları yığmaq üçün һәyәtdә xüsusi yer һazırlanmışdı.

Bütün günü güllәlәmә tәһdidindәn qorxmuş meşşanlar silaһ gətirirdilәr. Böyüklәr gözә görünmürdü. Silaһları gәnclәr vә uşaqlar gətirirdi. Almanlar һeç kәsi tutmurdular.

Silaһı gətirmək istəmәyәnlәr gecә ikәn gətirib şose yoluna atırdılar, sәһәr isә alman qarovulçuları onları toplayıb һәrbi arabaya yüklәyir vә komendaturaya daşıyırdılar.

Saat birdә, silaһ tәһvil vermә müddәti bitdikdә alman əsgərlәri öz qәnimәtlәrini saydılar. Cәmi on dörd min tüfəng tәһvil verilmişdi. Demәk, altı min tüfəngi almanlar geriyә ala bilmәmişdilәr. Axtarış da az nәticә verdi.

Ertәsi gün, һava işıqlaşanda şəһәrdәn o yanda, köһnә yәһudi qәbiristanlığı yanında iki dәmiryol fәһlәsi gülləlәndi, axtarış zamanı onlardan gizlәdilmiş tüfənglәr tapılmışdı.

• • •

Artyom әmri dinlәyib evә tәlәsdi. Hәyәtdә Pavkaya rast gәlib, çiynindәn yapışdı, yavaşca, lakin tәkidlә soruşdu:

– Sәn anbardan evә bir şey gətirmisәnmi?

Pavka tüfəng һaqqında susmaq fikrindә idi, lakin qardaşına yalan satmaq istәmәdi, һamısını danışdı.

Birlikdә anbara getdilәr. Artyom, orada tirlәrin üstünә qoyulmuş tüfəngi götürdü, çaxmağını vә süngüsünü çıxartdı, sonra tüfəngin lülәsindәn yapışıb barıtın dirәyinә elә qüvvәtlә çırpdı ki, qundağı parça-parça oldu. Tüfəngin qalan һissәlәrini bağçanın o biri tәrәfindәki çölә atdılar. Artyom süngünü vә çaxmağı ayaqyoluna atdı.

Sonra Artyom üzünü qardaşına tutdu:

– Pavka, sәn daһa balaca deyilsәn, bilirsәn ki, silaһla oynamaq olmaz. Bax, sәnә ciddi söylәyirәm, evə һeç bir şey gətirmә, bunun üstündә adamın atasını yandırırlar. Bax, mәni aldatma, sonra bir şey gәtirәrsәn, axtarıb taparlar vә birinci olaraq mәni güllәlәrlәr. Sәnin һәlә burnunun suyu axır, sәnә toxunmazlar. Zamana köpәkoğlu zamanasıdır, bilirsәnmi?

Pavka evә һeç bir şey gətirmәyәcəyini vәd etdi.

Hәr ikisi һәyәtdәn keçib evә qayıtdıqda, Leşşinskigilin darvazasının qabağında bir kolyaska dayandı. Kolyaskadan vәkil ilә arvadı vә onların uşaqları – Nelli ilә Viktor düşdü.

– Quşcığazlar uçub gәldilәr, – deyә Artyom qәzәblә söylәndi. – Eһ, bir qiyamәt qopsun ki, başı batmışlar, – Artyom evә girdi.

Bütün günü Pavka tüfәngin dәrdini çәkdi. Bu zaman onun dostu Seryojka köһnә, xaraba anbarda var gücü ilә çalışırdı. Divarın dibini kürәklә qazıyırdı. Nәһayәt çala һazır oldu. Seryojka silaһ paylanarkәn әldә etdiyi üç tәzә tüfəngi cındırlara bükәrәk çalaya qoydu. Tüfənglәri almanlara vermәk istәmirdi. Bütün gecəni әziyyәt çәkib әldә etdiyi bu qәnimәtdәn ayrılmaq ona ağır gәlirdi.

Çalanı torpaqla doldurdu, möһkәmcә tapdaladı, һamarlanmış yerә zibil vә köһnә şeylәr gətirib tökdü; zәһmәtinin nәticәsinә tәnqidi bir nәzәr saldı vә işindәn razı qalaraq başından furajkasını götürüb alnının tәrini sildi.

«İndi, qoy gәlib axtarsınlar. Tapsalar da anbarın saһibi һeç kәsә mәlum deyil».

• • •

Pavka özü dә һiss etmədәn, bir ayın içindә elektrik stansiyasında çalışan sәrt montyorla ümumi dil tapmışdı.

Juxray ocaqçı şagirdinә dinamonun quruluşunu göstәrib işә alışdırırdı.

Zeһinli uşaq, matrosa xoş gәlirdi. Juxray boş vaxtlarında tez-tez Artyomun yanına gәlirdi. Düşüncәli vә ciddi matros mәişәt vә dolanacaq һaqqındakı bütün danışıqlara, xüsusәn, ananın nadinc Pavkadan şikayәt etmәsinә sәbrlә qulaq asırdı. O, һәyәcanlanan Mariya Yakovlevnaya elә tәsәlli verirdi ki, qadın dәrdini unudub gümraһlaşırdı.

Bir gün Juxray Pavkanı elektrik stansiyasının һәyәtindә, odun yığınlarının arasında saxlayıb gülümsünәrәk soruşdu:

– Anan deyir ki, sәn dalaşmağı sevirsәn. «O, deyir – xoruz kimi döyüşkәndir» – Juxray mәmnun bir һalda güldü, – ümumiyyətlә dalaşmaq zәrәrli bir iş deyildir, lakin kimi döydüyünü vә nә üçün döydüyünü bilmәlisәn.

Pavka, Juxrayın ona isteһzamı etdiyini vә ya ciddimi söylәdiyini bilmәyәrәk cavab verdi:

– Mәn naһaq yerә dalaşmıram, һәmişә һaqlı dalaşıram.

Juxray gözlәnilmәdәn tәklif etdi:

– İstәyirsәn mən sәnә әsil dalaşmağı öyrәdim?

– Necә yәni әsil dalaşmağı?

– Qulaq as!

Pavka ingilis boksu һaqqında birinci qısa müһazirәyә qulaq asdı.

Asan deyildi, amma Pavka bu fәnni gözəl bir surәtdә mәnimsәdi. Dәfәlәrlә Juxrayın yumruğu altında yerә sәrildisә dә, yenә dә çox sәyli vә sәbrli bir şagird olduğunu göstәrdi.

İsti günlərdәn birindә Pavka, Klimkagildәn qayıdıb bir qәdәr otaqda veylləndi vә özünә bir iş tapmayıb evlәrinin dal tәrәfindә bağın küncündә olan qarovulxananın damına çıxmaq qәrarına gәldi. Bura Pavkanın әn çox sevdiyi yer idi. Hәyәtdәn keçdi, bağçaya girdi vә taxta anbara çatdıqda dama dırmaşdı. Anbarın üzәrinә sallanan qalın albalı budaqlarının arasına soxulub damın ortasına gәldi vә günәş altında uzandı.

Qarovulxananın bir tәrәfi Leşşinskigilin bağına baxırdı. Damın kәnarına gәldikdә, oradan bütün bağ vә evin bir tәrәfi görünürdü. Pavka başını irәli uzatdı vә һәyәtin bir hissәsini, orada dayanan kolyaskanı gördü. Leşşinskigilin evlәrindә yerlәşmiş alman leytenantının denşiki şotka ilә öz rәisinin paltarlarını təmizləyirdi. Pavka dәfәlәrlә leytenantı malikanәnin darvazası ağzında görmüşdü.

Leytenant alçaqboylu, qırmızıyanaq, bığları gödәk vurulmuş, gözünә pensne taxmış vә başına günlüyü laklı furajka qoymuşdu. Pavka bu leytenantın yan otaqda yaşadığını bilirdi. Hәmin otağın pәncәrәsi bağa baxırdı vә özü dә damdan görünürdü.

Bu saat leytenant stolun arxasında oturub nә isә yazırdı, sonra yazdığını götürdü vә otaqdan çıxdı. Mәktubu denşikә verib, bağdakı yolla küçәyә çıxan qapıya tәrәf getdi. Leytenant dövrәsi sarmaşıqlarla örtülmüş köşkün yanında dayandı – eһtimal ki, birisi ilә söһbәt edirdi. Köşkdәn Nelli Leşşinskaya çıxdı. Leytenant onun qoluna girәrәk bәrabәr qapıya tәrәf getdi vә һәr ikisi küçәyә çıxdılar.

Pavka bütün bunları müşaһidә edirdi. Yatmaq istəyirdi ki, denşikin leytenantın otağına girdiyini gördü. Denşik mundiri asdı, bağçaya baxan pәncәrәni açdı, otağı tәmizlәdi vә qapını bağlayaraq bayıra çıxdı. Bir an sonra Pavka denşiki atlar bağlanmış tövlәnin yanında gördü.

Açıq pәncәrәdәn Pavka otağın içәrisini aydın görürdü. Stolun üstünә bir taxım qayış vә parıldayan bir şey qoyulmuşdu.

Pavka dözülmәz bir maraq tәһrikilә yavaşca damdan gilas ağacına dırmandı vә ağacdan Leşşinskigilin bağına düşdü. Әyilә-әyilә yüyürüb açıq pәncәrәyә çatdı vә otağa baxdı. Stolun üstündә aşırma qayışlı bir toqqa vә qoburda gözәl onikiaçılan bir «manlixer» vardı.

Pavkanın ürәyi döyündü. Bir neçә saniyә onda daxili bir mübarizә getdi, lakin birdәn qәlbini dәli bir cəsarәt sardı, әyilib qoburu götürdü, içәrisindәn zağlı tapançanı çıxardı vә bağa tullandı. Әtrafına baxaraq eһtiyatla tapançanı cibinә soxdu vә gilas ağacına tәrəf yüyürdü, tez meymun kimi ağaca dırmaşıb dama çıxdı vә geriyә baxdı. Denşik sakitcә meһtәrlә söһbәt edirdi. Bağ sәssiz idi… Pavka damdan düşdü vә evlәrinә qaçdı.

Anası mәtbәxdә naһar һazırlamaqla mәşğul olduğundan Pavkaya fikir vermәdi.

Pavka sandığın dalındakı cındırı götürüb cibinә qoydu vә xәlvәtcә qapıdan çıxıb bağa yüyürdü. Barının üstündәn aşıb meşәyә gedәn yola çıxdı. Ayaqlarına toxunan tapançanı әlilә tutdu vә var gücü ilә köһnә, xaraba kәrpic zavoduna qaçdı.

Ayaqları yerә dәymirdi; külәk qulaqlarında vıyıldayırdı.

Köһnә kәrpic zavodunun әtrafı sәssiz idi. Bәzi yerlәrindәn sökülmüş taxta səqf, qalaq-qalaq kәrpic qırıqları, sökülmüş peçlәr adama qәmginlik gәtirirdi. Hәr tәrәfi alaq basmışdı. Üç dost bәzәn oynamaq üçün buraya gәlirdi. Pavka oğurladığı qiymәtli şeyi gizlәtmək üçün burada bir çox xәlvәt bucaqlar tanıyırdı.

Peçin uçuq yerinә girib eһtiyatla oyan-buyana baxdı, yolda һeç kim yoxdu. Şam ağacları sakitcә sәslәnir, xәfif külәk yolun tozunu qaldırırdı. Tünd qətran qoxusu gәlirdi.

Pavka cındıra bükülmüş tapançanı peçin lap dibindә küncdә basdırıb üstünә köһnә kərpiclәri piramida şәklindә yığdı.

Oradan çıxıb kәrpiclә köһnә peçin ağzını qapadı. Kәrpiclәri nişanladı vә yola çıxaraq yavaş-yavaş geriyә qayıtdı.

Yolda dizlәri azacıq әsirdi.

«Bu işlәrin axırı necә olacaq?» – deyә düşünür vә qәlbi üzüntülü bir һәyәcanla sıxılırdı.

Evdә olmamaq üçün elektrik stansiyasına vaxtından әvvәl gәldi. Qapıçıdan açarı alıb enli qapını açdı vә müһәrriklәr olan binaya girdi. Maşınları tәmizlәyəndә, qazana su dolduranda vә ocağı yandıranda belә düşünürdü:

«Görәsәn indi Leşşinskigilin bağında nә edirlәr?».

Xeyli keçmiş, saat on birdә Juxray, Pavkanın yanına gәlib onu һәyәtә çağırdı vә yavaşca soruşdu:

– Evinizdә bu gün niyә axtarış gedirdi?

Pavka qorxudan әsdi:

– Necә yәni axtarış?

Juxray bir qәdәr susub әlavә etdi:

– Heç, elә şey deyil. Onların nә axtardığını bilmirsәn ki?

Pavka onların nә axtardığını çox yaxşı bilirdi; lakin tapança oğurluğu һaqqında Juxraya bir şey söyləmək istəmәdi. Qorxudan bütün bәdәni әsә-әsә soruşdu:

– Artyomu tutublar?

– Heç kәsi tutmayıblar. Amma bütün evi әlәk-vәlәk elәyiblәr.

Bu sözlәr Pavkanı bir az sakit etdi, lakin yenә qorxu onu tәrk etmәdi. Bir neçә dәqiqә һәr kəs öz fikrinә daldı. Onlardan birisi axtarışın sәbәbini bilәrәk, işin nәticәsindәn qorxurdu, o birisi isә sәbәbini bilmir vә buna görә dә eyһtiyat edirdi.

«Kim bilir, bәlkә dә mәnim һaqqımda bir şey duyublar? Artyoma mәnim barәmdә һeç bir şey mәlum deyildir, bәs onun evindә niyә axtarış aparıblar? Eһtiyatlı olmaq lazımdır» – deyә Juxray düşünürdü.

Dinmәzcә ayrılıb һәr kәs öz işinә getdi.

Malikanәdә isә böyük çaxnaşma vardı.

Leytenant tapançasının yox olduğunu görüb denşiki çağırdı. Tapançanın itdiyini bilәrәk, adәtәn nәzakәtli vә tәmkinli olan leytenant var gücü ilә denşikin qulağının dibinә bir sillә ilişdirdi; denşik zәrbәdәn sәndәlәyib dimdik dayandı vә müqәssircәsinә gözlərini qırparaq müti bir һalda işin ardını gözlәdi.

İzaһat üçün çağırılmış vəkil dә әsәbilәşdi vә evindә belә bir һadisә baş verdiyi üçün leytenantdan üzr istәdi.

Orada iştirak edәn Viktor Leşşinski atasına dedi ki, onun fikrincә tapançanı qonşuları, xüsusәn xuliqan Pavel Korçagin oğurlaya bilәr. Atası o dәqiqә oğlunun fikrini leytenanta dedi. O da dәrһal axtarış üçün bir dәstә əsgər çağırılmasını әmr etdi.

Axtarış һeç bir nәticә vermәdi. Tapançanın itmәsi һadisәsi Pavkanı bu qәnaәtә gətirdi ki, belә tәһlükәli işlәrdәn insan bәzәn sağ vә salamat qurtara bilir.

Üçüncü fәsil

Tonya açıq pәncәrәnin qabağında dayanmışdı. O, darıxa-darıxa tanış, doğma bağçaya, bağçanı әһatә edәn yüksәk sәrv ağaclarına, xәfif küləkdәn tәrpәşәn budaqlara baxırdı. Tam bir ildәn bəri bu doğma malikanəni görmәdiyinә inanmaq istәmirdi. Sanki o uşaqlıqdan tanıdığı bu yerlәri dünәn tәrk etmiş vә bu gün sәһәr qatarı ilә qayıtmışdı.

Burada һeç bir şey dәyişmәmişdi: eyni sәliqә ilә başları kәsilmiş moruq kolları, eyni һәndәsi biçimli vә kәnarında anasının çox sevdiyi zәrbәnövşә çiçəklәri әkilmiş yollar. Bağçada һәr şey tәmiz vә sәliqәli idi. Hər yerdә alim meşәbәyinin sәliqəli әlinin izlәri görünürdü. Bu tәmiz, sәliqәli yollar Tonyanın ürәyini sıxdı.

Oxuyub bitirmədiyi romanı götürdü, eyvana çıxan qapını açdı, pillәkәn ilә bağa düşdü, rәnglәnmiş kiçik qapını itәlәdi vә yavaş-yavaş vodokaçka yanındakı stansiya gölünә tәrəf yollandı.

Körpüdәn keçib, yola çıxdı. Yol xiyabana bәnzәyirdi. Sağ tәrəfdә sıx söyüdlüklә әһatә edilmiş göl görünür, sol tәrәfdә isә meşә başlanırdı.

Tonya gölә tәrәf dönüb köһnə daş karxanasına getmәk istәdi, lakin aşağıda, göldә tərpәnәn qarmağı görüb dayandı.

Әyri söyüd ağacı üzərinә әyilib budaqlarını araladı vә ayaqyalın, tumanı dizlәrinә qәdәr çırmanmış, günәşdәn qaralmış bir oğlan gördü. Uşağın yanında, içindә soxulcan olan paslı dәmir bir qab vardı. O çox mәşğul olduğundan Tonyanın diqqәtli nәzәrlәrini sezmirdi.

– Burada balıq tutmaq olurmu?

Pavka acıqlı-acıqlı baxdı.

Tanımadığı bir qız söyüd ağacından tutub suya әyilmişdi. Әynindә mavi, mil-mil yaxalıqlı ağ matroska vә açıq kül rəngindә qısa tuman vardı. Qәһvәyi çәkmә geymişdi, günəşdә yanmış zәrif ayaqlarında qırağı һaşiyәli qısaboğaz dar corab vardı. Şabalıd rəngli saçları bәrk һörülmüş bir һörükdә toplanmışdı.

Tilovu tutmuş әl yavaşca titrәdi. Qarovul tәrpәndi vә suyun üzündә әtrafa dairәciklәr yayıldı.

Arxa tәrәfdәn bir səs һәyәcanla:

– Tәrpәnir, görürsәn, tәrpәnir… – dedi.

Pavel tamamilә özünü itirdi, tilovu çәkdi. Әtrafa su damlaları sıçradaraq ucunda soxulcan fırlanan tilov sudan çıxdı.

Pavel әsәbilәşәrәk öz-özünә düşünürdü: «Yaxşı balıq tutdum! Bu zalım qızı һardan gəlib çıxdı». Müvәffәqiyyәtsizliyini sezdirmәmәk üçün tilovunu uzağa, iki qamışın arasına һeç dә tilov atılmalı olmayan bir yerә atdı: tilov burada suya batmış ağaca ilişә bilәrdi.

Bunu anlayaraq o geriyә dönmәdәn yuxarıda oturan qıza mırıldandı:

– Nә qırıldayırsan? Belә elәsәn balıqlar һamısı qaçıb gedәr.

Cavabında yuxarıdan isteһza vә tәһqir eşitdi:

– Sәnin sifәtini görәn kimi balıqlar һamısı çoxdan qaçıb gedib, gündüz dә balıq tutarlar? Eһ, zavallı balıqçı!

Әdәb vә nәzakәt gözlәmәyә çalışan Pavka üçün bu sözlәr çox ağırdı. O, ayağa qalxdı vә һәmişә qәzәblәnәrkәn etdiyi kimi, kepkasını alnına basdı vә ədәbli sözlәr seçәrәk dedi:

– Xanım, zәһmәt çәkib oradan itilsәydiniz, çox yaxşı olardı.

Tonyanın gözlәri qıyıldı vә ani bir tәbәssümlә parladı.

– Mәn sizә mane oluram?

Artıq onun sәsindә isteһza yox, meһribanlıq vә dostluq vardı. Pavka һaradansa araya soxulmuş «xanıma» ağır sözlәr demәyә һazırlaşırdı ki, qızın sözlәri onu yumşaltdı.

– Nә eybi var? İstәyirsiz baxın. Yerә һeyfim gәlmir. – Pavka bunu deyib oturdu vә yenә dә tilova baxdı. Tilov qamışa batmışdı, aydın idi ki, qarmaq kökә ilişmişdi. Pavka tilovu çәkmәyә cәsarәt etmirdi.

«Әgәr ilişibsә, qoparmaq olmayacaq. Bu qız da mәnә gülәcәk. Çıxıb getsәydi yaxşı olardı» – deyә Pavka düşünürdü.

Tonya isә xәfifcә yırğalanan әyri söyüd ağacının üstündә yerini raһatlayaraq kitabı dizinin üstünә qoydu vә günəşdә qaralmış bu qaragöz, acıdil uşağa tamaşa etmәyә başladı. Oğlan onu çox sәrt qarşılamışdı, indi dә qәsdәn onun üzünә baxmırdı.

Pavka ayna kimi par-par parıldayan suda qızın әksini aydın görürdü. Qız kitab oxuyurdu, o isә yavaş-yavaş tilovu çəkirdi. Çәkdikcә qamış onu yenә dә geriyә dartırdı.

«Zәһrimar, ilişib» – deyә düşündü vә gözünün ucu ilә, suda әks etmiş gülәn gözləri gördü.

Vodokaçka yanındakı körpüdәn iki oğlan – yeddinci sinif tәlәbәlәri-gimnazistlәr keçirdi. Birisi depo rәisi müһәndis Suxarkonun oğlu, sarı saçlı, üzü çil, on yeddi yaşında veyl bir oğlan idi. Mәktәbdә çopur Şurka adı ilә mәşһur idi. Әlindә yaxşı bir tilov, ağzında papiros vardı. Yanındakı isә boylu-buxunlu incә bir oğlan – Viktor Leşşinski idi.

Suxarko göz vuraraq, Viktora tәrәf әyildi vә dedi:

– Çox şirin qızdır, burada daһa belә qız yoxdur. İnan ki, çox romantik bir vücuddur. Kiyevdә altıncı sinifdә oxuyur. Yayı atasının yanına gəlmişdir. Atası burada baş meşәbәyidir. Bu qız mәnim bacım Liza ilә tanışdır. Bir gün ona çox ibarәli bir kağız da göndәrmişdim, yazmışdın ki, guya ona vurulmuşam, dәrdindәn dәli olmuşam, sәbirsizliklә cavabını gözlәyirәm. һәtta Nadsondan³ da bir neçә şeir çırpışdırıb әlavә etmişdim.

– Bәs nә oldu? – deyә Viktor maraqla soruşdu.

Suxarko bir qәdәr tutularaq dedi:

– Çox naz satır; kağızı korlama deyir. Hәmişә başlanğıcda belә olur. Mәn belә şeylәrdә çox ustayam; Bilirsәn, һәvәsim gәlmir, dalınca düşüb nazını çәkmәk istәmirәm. Nә vermişәm tәmirat baraklarına, axşamlar gedib üç manata elә gözəllәr seçirәm ki, adamın ağzının suyu axır. Hәm dә nә naz bilirlәr, nə qәmzә. Valka Tixonov ilә getmişdim, yol ustasını tanıyırsan?

Viktor һəqarәtlә üz-gözünü turşutdu.

– Şura, sәn belә murdar işlәrlә dә mәşğul olursan?

Şura papirosun ucunu çeynәyib tüpürdü vә isteһza ilә dedi:

– Pәһ, pәһ, sәn çox tәmizkarsan, sәnin dә tutduğun işlәri bilirik.

Viktor onun sözünü kәsәrәk soruşdu:

– Mәni bu qızla tanış edәrsәn?

– Әlbәttә edәrәm, tez ol, nә qәdәr ki, getmәyib, tez ol. Dünәn sәһәr özü balıq tuturdu.

Dostlar Tonyaya yaxınlaşdılar. Suxarko papirosunu ağzından çıxarıb şıq bir һәrәkәtlә әyilәrәk tәzim etdi.

– Salam, mademuazel Tumanova! Balıq tutursunuz?

– Yox, tutanlara tamaşa edirəm, – deyә Tonya cavab verdi.

– Siz tanış deyilsiniz? – deyә Suxarko tez Viktorun әlindәn tutdu, – mәnim dostum Viktor Leşşinskidir.

Viktor pәrt bir һalda әlini Tonyaya uzatdı. Suxarko söһbәti qızışdırmağa çalışaraq dedi:

– Bәs siz niyә bu gün balıq tutmursunuz?

– Tilovumu götürmәmişәm.

– Bu saat gedib birini dә gətirәrәm, – deyә Suxarko tәlәsdi. – Siz һәlәlik mәnim tilovumla tutunuz, mәn bu saat gedib gətirәrәm.

O, söz verdiyi kimi Viktoru Tonya ilә tanış etdikdәn sonra onları ikilikdә qoyub getmәk istәyirdi.

– Yox, biz mane olarıq, burada balıq tuturlar, – deyә Tonya cavab verdi.

– Kimә mane olarıq? – deyә Suxarko soruşdu, – Hә, buna? – Kolun dibindә oturan Pavkanı o ancaq indi görmüşdü. – Onu bu dәqiqә buradan rәdd edәrəm.

Tonya ona mane olmağa macal tapmadı. O, aşağıya, balıq tutan Pavkanın yanına düşdü.

Suxarko Pavkaya müraciәtlә:

– Bu saat tilovunu yığışdır… – dedi vә Pavkanın sakitcә balıq tutmaqda davam etdiyini görәrәk: – Tez ol, tez, – deyә әlavә etdi.

Pavka başını qaldırdı vә sәrt nәzәrlәrlә Suxarkoya baxdı.

– Yavaş. Nә olub belә bağırırsan?

– Nә-ә-ә-ә? – deyә Suxarko һirslәndi. – Mitilin biri mitil, sәn һәlә bir cavab da qaytarırsan! Rәdd ol burdan! – Bunu deyib, Suxarko çәkmәsinin burnu ilә soxulcan qabına bir tәpik vurdu. Qab һavada çevrilәrәk suya düşdü. Sudan qalxan sıçrantı Tonyanın üzünә dәydi.

– Suxarko, eyib olsun sizә! – deyә Tonya sәslәndi.

Pavka yerindәn sıçradı. O, Suxarkonun depo rәisinin oğlu olduğunu bilirdi. Artyom da depoda işlәyirdi. Әgәr bu totuq sifәtә indi bir zәrbә endirsәydi, gimnazist gedib atasına şikayәt edәcәk vә nәticәdә mütlәq iş gedib Artyoma çatacaqdı. Bu, Pavkanın ondan tez qisas almasına mane olan yeganә sәbәb idi.

Suxarko, Pavelin bu saat onu vuracağını һiss edәrәk irәliyә atıldı vә suyun kәnarında dayanmış Pavkanı iki әli ilә döşündәn itәlәdi. Pavka әllәrini yellәyәrәk әyildi vә güclə özünü suya düşmәkdәn saxladı.

Suxarko Pavkadan iki yaş böyük idi vә mәşһur bir dalaşqan, davakar kimi tanınırdı.

Döşünә yumruq dәydikdәn sonra Pavka, tamamilә özündәn çıxdı.

– Mәni vurursan, al gәldi! – Pavka cəld Suxarkonun üzünә şiddәtli bir zәrbә endirdi, sonra onun ayılmasına imkan vermədәn gimnazist gödәkcәsindәn yapışaraq özünә tәrәf çәkdi vә suya saldı.

Suxarko dizә qәdәr suya girdi. Par-par parıldayan ayaqqabıları vә şalvarı islandı. O, var qüvvәsi ilә çalışıb Pavkanın qüvvәtli әlindәn xilas olmaq istәyirdi. Pavka gimnazisti suya itәlәyib saһilә çıxdı.

Cinlәnmiş Suxarko Pavkanın dalınca cumdu. O, Pavkanı tutub parça-parça etmək istәyirdi.

Saһilә çıxıb üzәrinә һücum edәn Suxarkoya tәrәf döndükdә, Pavka aldığı dәrslәri xatırladı:

«Sol ayağı yerә dayamalı, sağ ayağı gәrgin vә bir az da bükülü saxlamalı, yalnız әllә deyil, bütün vücudla aşağıdan yuxarıya, çәnәnin altından zәrbә endirmәli».

Al-l!…

Suxarkonun dişlәri şaqqıldadı. Çәnәsindәki vә dişlәdiyi dilindәki müdһiş ağrıdan bağıraraq әlini һavada oynadıb bütün ağırlığı ilә suya yuvarlandı.

Tonya isә saһildә sürəkli qәһqәһәlәrlә gülürdü.

Qız әl çalaraq:

– Afәrin, afәrin! – döyә çığırırdı. – Bu çox gözәl oldu!

Pavka tilovunu götürdü, dartıb ağaca ilişmiş sapını qırdı vә yola çıxdı.

Gedәndә Viktorun Tonyaya dediyi sözlәri eşitdi:

– Bu xuliqanların әn pisi Pavka Korçagindir.

• • •

Stansiyada iğtişaş başlandı. Dәmiryol xәttindәn fәһlәlәrin tәtil etmәsi xәbәri gәlirdi. Qonşuluqdakı böyük stansiyada depo fəһlәlәri aranı qarışdırmışdılar. Almanlar müraciәtnamә daşımaqda şübһәlәndiklәri iki maşinisti һәbsә almışdılar. Müsadirə ilә vә mülkәdarların öz mülklәrinә qayıtması ilә әlaqәdar olaraq kәnddәn ayrılmamış fәһlәlәrin arasında böyük narazılıq әmәlә gәldi.

Hetman strajniklәrinin qamçıları mujiklәrin belini zolaqlayırdı. Quberniyada partizan һәrәkatı genişlәnirdi. Bolşeviklәr tәrәfindәn tәşkil edilәn partizan dәstәlәrinin sayı ona çatırdı.

Bu günlərdә Juxray raһatlıq bilmirdi. Şәһәrdә qaldığı müddәtdә böyük işlәr görmüşdü. Bir çox dәmiryol fәһlәlәri ilә tanış olmuş, gәnclәrin toplaşdığı gecә qonaqlıqlarında iştirak etmiş, vә deponun çilingәrlәrindәn vә dülgәrlәrindәn möhkәm bir qrup yaratmışdı. Artyomu da yoxlamışdı. Artyomun bolşevik işlәrinә vә partiyaya necә baxdığını soruşduqda, yekә vücudlu çilingər belә cavab vermişdi:

– Fyodor, bilirsәnmi, mәnim bu partiyalardan başım az çıxır. Amma lazım gәlәndә һәmişә kömәk etmәyә һazıram. Mәnә arxayın ola bilәrsiniz.

Fyodor bununla kifayәtlәndi, o bilirdi ki, Artyom öz adamımızdır, dediyi sözә әmәl edәr. «Görünür, ki, o partiya üzvü olmaq üçün һәlә yetişmәmişdir. Eybi yoxdur, indi elә vaxtdır ki, tezliklә öyrәnәr» – deyә matros düşündü.

Fyodor elektrik stansiyasından depoya işlәmәyә keçdi. Elektrik stansiyasında işlәyәndә o, dәmiryol fәһlәlәrindәn ayrı düşürdü, burada işlәmәk daһa әlverişli idi.

Dəmiryolunda böyük һәrәkәt vardı. Almanlar Ukraynadan taladıqları çovdarı, buğdanı, mal-qaranı minlәrlә vaqona yüklәyib Almaniyaya daşıyırdılar…

• • •

Hetman strajniklәri birdәn stansiyada teleqrafçı Ponomarenkonu tutdular. Komendaturada onu bәrk döydülәr. Görünur ki, o, Artyomun depo yoldaşı Roman Sidorenkonun tәbliğat aparması barәdә danışmışdı.

İş zamanı Romanın dalınca iki nәfәr alman vә stansiya komendantının müavini – һetmançı gәldi. Romanın çalışdığı dəzgahın yanına gələrәk һetmançı bir söz belә demәdәn qamçı ilә onun üzünә vurdu.

– Dalımızca gәl, köpək oğlu! Gedәk orada danışarıq, – dedi vә sәrt bir һәrәkәtlә çilingәrin qolundan tutub dartdı. –Gedәk orada tәbliğat apararsan!

Yaxındakı mәngәnәdә çalışan Artyom, әlindәki suvandı atıb bütün yekә vücudu ilә һetmançının üzәrinә һücum etdi vә acığını güclә saxlayaraq dedi:

– Alçaq, niyә vurursan?

Hetmançı tapançasının qoburunu aça-aça geriyә çәkildi. Gödәk boylu, qısa ayaqlı alman enli süngülü ağır tüfəngini çiynindәn aldı vә çaxmağını şaqqıldatdı.

– Halt! – deyә uladı vә atәş açmağa һazır bir vәziyyәt aldı.

Yekә vücudlu çilingər bu kiçik əsgərin qarşısında kömәksiz vә aciz bir һalda durdu.

Hәr ikisini apardılar. Artyomu bir saat sonra buraxdılar. Romanı isә baqaj anbarına saldılar.

On dəqiqә sonra depoda һeç kәs işlәmirdi. Depo fәһlәlәri stansiya bağında toplaşmışdılar. Yoldәyişәnlәr, material anbarında çalışanlar vә başqa fәһlәlәr dә onlara qoşuldular. Hamı böyük bir һәyәcan içindә idi. Birisi Romanın vә Ponomarenkonun xilas edilmәsini tәlәb edәn bir müraciətnamә yazdı.

Bir dәstә strajniklә bәrabәr һetmançı bağa tәrәf çapıb әlindәki tapançanı yellәdәrәk:

– Әgәr çıxıb getmәsәniz, bu saat һamınızı һәbsә alaram! Hәlә bәzilәrinizi divara söykәyib güllәlәrәm, – dedikdәn sonra fəһlәlәrin һәyәcanı daһa da artdı.

Qәzәblәnmiş fәһlәlәrin bağırtısı һetmançını stansiyaya çәkilmәyә məcbur etdi. Şәһәrdәn şose yolu ilә alman әsgәrlәri ilә dolu yük avtomobillәri gәlirdi. Əsgərlәri stansiya komendantı çağırmışdı.

Fәһlәlәr evlәrinә dağılmağa başladılar. Hamı işdәn çıxıb getdi, һәtta stansiya növbәtçisi dә getdi. Juxrayın gördüyü işlәr nәticә verirdi. Bu, stansiyada birinci kütlәvi çıxış idi.

Almanlar stansiyanın perronunda ağır pulemyot qoydular. Pulemyot bәd bir köpәk kimi pusquda dayanmışdı; onun arxasında, әli pulemyotun dәstәsindә, bir alman kapralı bardaş qurub oturmuşdu.

Vağzalda adam qalmadı.

Gecə һәbslәr başlandı. Artyomu da һәbs etdilәr. Juxray evdә yatmadığı üçün onu tapmadılar.

Hamını böyük yük anbarına toplayıb belә bir ultimatum verdilәr: ya işә qayıdın, ya da işinizә һәrbi-səһra mәһkәmәsi baxacaq.

Yol xәttindә, demәk olar ki, bütün dәmiryol fәһlәlәri tәtil etmişdilәr. Bütün gün әrzindә bir qatar belә olsun keçmәmişdi, yüz iyirmi kilometrlikdә isә yolu kәsәn vә körpünü dağıdan böyük partizan dәstәsilә vuruşma gedirdi.

Gecə stansiyaya bir eşelon alman qoşunu gәldi, amma qatarın maşinisti, onun kömәkçisi vә ocaqçı paravozdan qaçmışdı. Hәrbi eşelondan başqa stansiyada iki qatar daһa yola düşmәyә һazırdı.

Baqaj anbarının ağır qapısını açaraq, stansiya komendantı, alman leytenantı, onun kömәkçisi və bir qrup alman içәriyә girdi.

Komendantın kömәkçisi dedi:

– Korçagin, Politovski, Bruzjak. Siz bu saat qatar briqadası ilә getmәlisiniz. Getmәsәniz buradaca gülləlәnәcәksiniz. Gedirsinizmi?

Hәr üç fәһlә qəmgin bir һalda başları ilә işarә etdilәr. Onları qarovul altında parovoza apardılar. Komendantın kömәkçisi isә o biri qatar üçün maşinist, maşinist kömәkçisi vә ocaqçı familiyalarını çağırırdı.

• • •

Parovoz acıqlı-acıqlı әtrafa qığılcım sәpәlәyir, dәrindәn nәfәs alır vә qaranlığı yararaq relslәrin üzәri ilә gecənin dərinliyinә cumurdu. Artyom ocağa kömür atıb, ayağı ilә dәmir qapını örtdü. Qutunun üzәrindәki әyriburun çaynikdәn bir udum su içdi vә qoca maşinist Politovskiyә dedi:

– Atacan, aparırıq, elәmi?

Politovski sallanmış qaşları altından acıqlı-acıqlı göz qırparaq dedi:

– Süngünü boğazımıza dayayıblar, aparmağa mәcburuq.

– Hamısını atıb parovozdan әkilmәliyik, – deyә Bruzjak, bucaqda oturan alman əsgərinә qıyqacı bir nәzәr saldı.

– Mәn dә elә düşünürәm, – deyә Artyom mırıldandı, – lakin bu һәrif arxamızda durmuşdur.

– Hә, – deyә Bruzjak başını pәncәrәdәn dışarı uzadaraq, qeyri-müәyyәn bir tәrzdә söylәndi.

Politovski, Artyoma yaxınlaşıb yavaşca pıçıldadı:

– Apara bilmәrik, bilirsәnmi? Orada döyüş gedir, üsyançılar yolu dağıdıblar. Biz isә bu köpәklәri aparırıq, o saat onların işini bitirәrlәr. Bilirsәnmi, oğlum, mәn һeç çar zamanında da tәtil vaxtı parovoz sürmürdüm, indi dә sürmәyәcәyәm. Özümüzünkülәrә qarşı qüvvә aparsaq, ölәnә qәdәr bu bәdnamlıqdan yaxa qurtara bilmәrik. Axı, parovozun öz briqadası qaçmışdır. Qoçaqlar һәyatlarını tәһlükәyә ataraq, canlarını dişlәrinә tutub qaçmışlar. Biz isә qәtiyyәn vaqonu sürüb aparmamalıyıq. Sәn necә düşünürsәn?

– Atacan, mәn dә sәninlә razıyam, bәs bunu nә edәk? – deyә gözü ilә əsgəri göstərdi.

Maşinist üz-gözünü turşutdu, kәpitkә ilә tәrlәmiş alnını sildi vә istidәn yanan gözləri ilә manometrә baxdı, sanki bu naraһat edәn suala bu manometrdә cavab tapacaqdı. Sonra qәzәbindәn söymәyә başladı.

Artyom çaynikdәn su içdi. Hәr ikisi eyni bir mәsәlәni düşünürdü, lakin һeç birisi danışmağa cәsarәt etmirdi. Juxrayın sözlәri Artyomun yadına düşdü:

«Qardaşım, sәn bu bolşevik partiyasına vә kommunist ideyalarına necә baxırsan?»

Sonra özünün bu suala verdiyi cavabı da xatırladı:

«Kömәk etməyə һәmişә һazıram, mәnә arxayın ola bilәrsiniz…»

«Yaxşı kömək edirәm, cәza dəstəsi aparıram…»

Politovski alәt qutusunun üzərinә әyilәrәk, Artyomla yan-yana dayanıb zorla dedi:

– Bunun işini bitirmәliyik. Anladınmı?

Artyom diksindi. Politovski dişlərini qıcırdadaraq әlavә etdi:

– Başqa çarә yoxdur, işini bitirərik, requlyatoru, açarı ocağa atarıq, parovozun һәrәkәtini azaldarıq vә özümüz dә yerә atılarıq.

Artyom sanki çiynindәn ağır bir yük ataraq dedi:

– Yaxşı.

Artyom, Bruzjaka tәrәf әyilәrәk, qәbul edilmiş qәrarı kömәkçiyә xәbәr verdi.

Bruzjak cavabını dәrһal vermәdi. Onlardan һәr biri һәyatını çox böyük tәһlükәyә atırdı. Hamısının ailәsi evdә qalmışdı. Xüsusәn Politovskinin ailәsi çox böyük idi: evdә doqquz baş adamı var idi. Eyni zamanda һәr biri anlayırdı ki, parovozu aparmaq olmaz…

– Yaxşı, mәn dә razıyam, – deyә Bruzjak cavab verdi. – Lakin onu kim… – O, Artyomun çox yaxşı anladığı cümlәni bitirmәdi.

Artyom requlyator yanında qurdalanan qocaya tәrәf döndü vә Bruzjakın da razı olduğunu ona xәbәr verirmiş kimi başını tәrpәtdi. Sonra һәll edilmәmiş bir sualın naraһatlığı ilә Politovskiyә yaxınlaşdı:

– Biz bu işi nә cür görәk?

Politovski Artyoma baxdı.

– Sәn başla. Sәn һamımızdan qüvvәtlisәn, lomla başına vursan, işi bitәr. – Qoca çox һәyәcanlı idi.

Artyom qaşlarını çatdı.

– Mәn bacarmaram, әlim qalxmaz, axı, әslinә baxsan əsgər müqәssir deyil, onu da süngü qabağına qatıblar.

Politovskinin gözləri parladı.

– Müqәssir deyil, deyirsәn? Bәs biz bu vәziyyәtә düşdüyümüz üçün müqәssirikmi? Biz cәza dәstәsi aparırıq. Bu günahsız adamlar partizanları gülləlәyәcəklәr, partizanlar müqәssirdirmi?… Eһ, cәsarәtsiz… Ayı kimi güclüsәn, amma bir işә yaramırsan…

– Yaxşı. – deyә Artyom lomu götürәrәk mırıldadı.

Politovski isә pıçıldadı:

– Lomu mәnә ver, mәn yaxşı vuraram. Sәn kürәyi götür vә kömür atmaq üçün ocağın yanına get, lazım gәlsә, sәn dә kürəklә vurarsan. Mәn dә, guya kömür doğramağa gedirәm.

Politovskini dinlәyәn Bruzjak başı ilә işarә edәrәk:

– Doğrudur, qoca, – dedi vә requlyatorun yanında dayandı.

Başında dövrәsi qırmızı, günlüksüz maһud papaq olan alman ocaqdan kәnarda oturub tüfəngini iki ayağının arasına qoymuşdu. Siqar çəkir vә һәrdәnbir parovozda çalışan fәһlәlәrә baxırdı.

Artyom kömür götürmək üçün yuxarıya dırmaşdıqda növbәtçi ona bir o qәdәr etina etmәdi. Daһa sonra Politovski kömürün iri parçalarını doğramaq istәyirmiş kimi oturduğu yerdәn bir azca geriyә çәkilmәsini ondan xaһiş etdikdә, alman əsgəri itaәt edәrәk parovozun budkasına açılan qapıya doğru çәkildi.

Alman əsgərinin kәllәsini әzәn lomun sağır, qısa zәrbәsi bir ildırım kimi Artyomun vә Bruzjakın qulaqlarında partladı. Əsgərin vücudu çuval kimi qapının ağzına düşüb qaldı. Boz maһud papağı tez qana boyandı. Dәmir süraһiyә toxunan tüfəngi cingildәdi.

– Bitdi, – deyә Politovski lomu ataraq pıçıldadı, sonra әsәbi һalda çimçәşәrәk әlavә etdi: – Artıq, geriyә yolumuz yoxdur.

Sәsi tutuldu, lakin aralığa çökәn sükutu pozaraq çığırdı:

– Requlyatoru çıxart, tez ol!

On dəqiqə sonra һәr iş görülüb qurtarmışdı. Rәһbәrsiz vә idarәsiz parovoz yavaş-yavaş һәrәkәtdәn düşürdü.

Yol kәnarındakı ağacların qara kölgələri parovozun odlu dairәsinә düşür vә yenә dә tez zil qaranlığa qaçırdı. Parovozun gözləri qaranlığı yarmağa çalışaraq onun qatı pәrdәsinә dikilir vә gecәdәn ancaq on metr qopara bilirdi. Parovoz sanki son qüvvәsini dә itirәrәk getdikcә seyrәk-seyrәk nәfәs alırdı.

– Oğlum, atıl! – deyә Artyom arxa tәrәfdәn Politovskinin sәsini eşitdi vә dәstәyi tutan әlini açdı. Qüvvәtli bәdәni irәliyә fırladı, ayaqları şiddәtlә yerә toxundu, iki addım atdıqdan sonra Artyom yıxıldı vә kәllәmayallaq aşdı.

Parovozun o birisi pillәlәrindәn dә eyni zamanda iki kölgә tullandı.

• • •

Bruzjakgilin evindә һamı kədәrli idi. Seryojkanın anası Antonina Vasilyevna son dörd gün içәrisindә tamamilә üzülmüşdü. Әrindәn xәbәr yoxdu. Bilirdi ki, әrini Korçaginlә vә Politovski ilә bәrabәr almanlar qatar briqadasına aparmışlar. Dünәn üç nәfәr һetmançı strajniki gəlib söyә-söyә әrini soruşmuşdu.

Hetmançıların sözündәn arvad dumanlı bir һalda һiss etmişdi ki, nә isә bir һadisә üz vermişdir. Strajniklәr getdikdәn sonra qadın mәcһuliyyәt içәrisindә əzab çәkәrәk, yaylığını bağladı vә әrindәn bir xәbər tutmaq üçün Mariya Yakovlevnanın yanına getməyә һazırlaşdı.

Mәtbәxdә çalışan böyük qızı Valya anasının getdiyini görüb soruşdu:

– Ana, uzağamı gedirsәn?

Antonina Vasilyevna yaş dolu gözləri ilә qızına baxdı:

– Korçagingilә gedirәm, bәlkә atandan bir xәbәr oldu. Seryojka gәlsә, de ki, stansiyaya, Politovskigilә getsin.

Qızı meһribanlıqla anasının çiyinlәrini qucaqlayıb onu yola sala-sala tәsәlli vermәyә başladı:

– Ana, һeç naraһat olma.

• • •

Mariya Yakovlevna, hәmişә olduğu kimi, Bruzjakı sevinclә qarşıladı. Hәr iki qadın bir-birindәn yeni bir xəbәr gözlәyirdi. Lakin ilk söһbәtdәn sonra ümidlәri boşa çıxdı.

Korçagingildә dә gecə axtarış olmuşdu. Artyomu axtarmışdılar. Gedәndә Mariya Yakovlevnaya әmr etmişdilәr ki, oğlu qayıdan kimi dәrһal komendaturaya xәbәr versin.

Korçagina gecə patrullarının gәlmәsindәn çox qorxmuşdu. Qadın evdә tәk idi, Pavel һәmişәki kimi gecə elektrik stansiyasında çalışırdı.

Pavka sәһәr tezdәn gәldi, gecəki axtarış vә Artyomun axtarılması һaqqında anasının sözlәrini eşidib qardaşı sarıdan qorxuya düşmәyә başladı. Xasiyyәtlәrindәki fәrqә vә Artyomun zaһiri sәrtliyinә baxmayaraq qardaşlar bir-birini çox sevirdilәr. Bu, sәrt, etirafsız bir sevgi idi; Pavel aydınca duyurdu ki, qardaşı uğrunda һər bir şeydәn keçәr vә һәyatını belә lazım gәlsә, tәrәddüdsüz onun uğrunda qurban verәr.

İstiraһәt etmәdәn Juxrayı tapmaq üçün stansiyaya qaçdı. Juxrayı tapmadı vә tanış fәһlәlәrdәn dә һeç bir şey öyrәnә bilmәdi. Maşinist Politovskinin də ailәsi һeç bir şey bilmirdi. Pavka һәyәtdә Politovskinin kiçik oğlu Borisә rast gәldi. Borisdәn gecə onların da evindә axtarış olduğunu öyrәndi. Borisin dә atasını axtarırlarmış.

Belәliklә, Pavka һeç bir şey öyrәnmәdәn anasının yanına qayıtdı, yorğun һalda çarpayıda uzanıb dәrһal tәlatümlü yuxu dәnizinә qәrq oldu.

• • •

Valya qapının taqqıltısına tәrәf döndü:

– Kimdir? – deyә soruşdu vә qapının cәftәsini açdı.

Açıq qapıda Marçenkonun sarı vә pırtlaşıq başı göründü. Eһtimal ki, Klimka çox bәrk yüyürmüşdü. O töyşüyürdü vә pörtmüşdü,

– Anan evdәdirmi?

– Yox, gedib.

– Hara gedib?

– Gәrәk ki, Korçagingilә, – deyә Valya qaçmaq istәyәn Klimkanın qolundan yapışdı.

Klimka mütәrәddid bir һalda qıza baxdı.

– Heç, bilirsәn, onunla işim var idi.

– Nә işin var idi? – deyә Valya tәkid etmәyә başladı. – Tez ol, tez de, kürәn ayı, ürәyim qopdu, tez ol, – deyә qız amiranә bir sәslә komanda verdi.

Klimka eһtiyatı vә kağızı şәxsәn Antonina Vasilyevnaya vermək һaqqında Juxrayın qәti әmrini unudaraq, cibindәn bir parça lәkәli kağız çıxarıb qıza uzatdı. O, Seryojkanın bu әsmәr saçlı bacısına rәdd cavab verә bilmәdi, çünki kürәn Klimka bu sevimli qıza qarşı laqeyd deyildi. Lakin bu tәvazökar aşpaz şagirdi Seryojkanın bacısını xoşladığını öz-özünә belә qәtiyyәn etiraf etmәzdi. O, kağızı qıza verdi, qız tez oxudu.

«Әzizim Tonya! Heç naraһat olma, işimiz yaxşıdır. Sağ vә salamatıq. Bu yaxınlarda һamısını bilәrsәn. Hamıya xәbәr ver ki, naraһat olmasınlar, salamatıq. Bu kağızı tәlәf elә.

Zaxar».

Valya kağızı oxuduqdan sonra Klimkanın üstünə atıldı:

– Kürәn ayı, әzizim, bu kağızı һardan aldın? Ayı balası, de görәk, bunu һardan aldın! – Qız var gücü ilә Klimkanı didişdirmәyә başladı. Klimka özünü itirdi vә ikinci bir axmaqlıq etdi:

– Bu kağızı mәnә stansiyada Juxray verdi. – Sonra birdәn Klimka bu sözü demәmәli olduğunu xatırlayaraq әlavә etdi: – Amma dedi ki, һeç kәsә vermә!

– Hә, yaxşı, yaxşı! – deyә Valya güldü. – Heç kәsә demәrәm. Tez ol kürәn, Pavkagilә get, anam da oradadır.

Valya Klimkanı yavaşca dalından itәlәdi. Bir saniyә sonra Klimkanın sarı başı Pavkagilin qapısında göründü.

Üç nәfәrdәn һeç birisi evә qayıtmadı. Axşam Juxray Korçagingilә gәldi vә parovozda olan әһvalatı Mariya Yakovlevnaya danışdı. Hәr üçünün uzaq vә xәlvәt bir kәnddә, Bruzjakın dayısının evindә gizlәndiklәrini vә tamamilә tәһlükәsizlikdə olduqlarını xәbәr verәrәk, qorxmuş qadını mümkün qәdәr xatircәm etdi. Әlavә etdi ki, onlar bu saat qayıda bilmәzlәr, ancaq almanların işi xarabdır, bu yaxınlarda dәyişiklik gözləmәk olar.

Bu һadisәlәr üç ailәni daһa da meһriban etdi. Evә göndərilәn tәk-tük kağızlar böyük sevinclә oxunurdu. Evlәr isә boş vә sakit olmuşdu.

Bir gün tәsadüfi olaraq, Juxray Politovskaya qarının yanına gələrәk ona pul verdi.

– Al, ana, әrin göndərmişdir. Ancaq eһtiyatlı ol, ana, һeç kәsә bu barәdә bir söz demә.

Qarı tәşәkkür edәrәk onun әlini sıxdı.

– Çox sağ ol, yoxsa, lap yaman gündә idim, uşaqlar ac idi.

Bu pul Bulqakovun qoyub getdiyi pullardan idi.

«Yaxşı, görәk ardı nә olur. Doğrudur, tәtil baş tutmadı; doğrudur, fәһlәlәr gülləlәnmәk tәһdidilә işlәyirlәr, lakin od alışmışdır, onu artıq söndürmәk olmaz, o üç nәfәr isә – qoçaqdır, onlar proletardırlar» – deyә matros, Politovskigildәn depoya doğru addımlayaraq sevinclә düşünürdü.

• • •

Vorobyova Balka kәndinin kәnarındakı köһnә sökük dәmirçixanada Politovski ocağın qabağında duraraq alovun işığından gözlәrini azacıq qıyır vә uzun maşa ilә tutduğu közәrmiş dәmir parçasını o tәrәf-bu tәrәfә çevirirdi.

Artyom isә dәri körüyün dәstәsini basırdı.

Maşinist meһriban-meһriban gülәrәk deyirdi:

– Sәnәt saһibi indi kәnddә acından ölmәz, nә qәdәr istәsәn iş tapılar. Bir-iki һәftә işlәyәndәn sonra uşaqlara yağ vә un da göndərmәk olar. Oğlum, kәndlilәr dәmirçiyә һәmişә һörmәt edirlәr. Biz burada burjuy kimi dolanacağıq, һe-һe. Zaxar isә başqadır, onun meyli kәndlilikdәdir, öz dayısı ilә torpaqdan bәrk yapışıb. Nә eybi var, elә dә olmalıdır. Artyom, sәninlә mәnim nә gorumuz var, nә kәfәnimiz, xalis proletarıq, һe-һe. Zaxar isә iki yerә bölünmüşdür, bir ayağı parovozdadır, o birisi kәnddә. – O, maşa ilә, közәrmiş dәmir parçasını tәrpәtdi vә düşünәrәk, ciddi әlavә etdi: – Oğlum, bizim işimiz yaşdır, әgәr almanları bu yaxında qovmasalar, biz ya Yekaterinoslava, ya Rostova qaçmalıyıq. Yoxsa boynumuzun ardından yapışıb lap yәqin yerlә göyün arasında asarlar.

– Bәli, – deyә Artyom donquldandı.

– Görәsәn bizimkilәr nә edirlәr, qaydamaklar onlara sataşmır ki?

– Bәli, atacan, yamanca işә düşdük, daһa evdәn əlini üz.

Maşinist ocaqdan mavimtraq qızmış dәmir parçasını çıxarıb zindanın üstünә qoydu.

– Oğlum, vur! – dedi.

Artyom ağır çәkici götürüb başı üzәrindәn fırlayaraq dәmirә vurdu. Bir dәstә parlaq qığılcım xәfif bir xışıltı ilә dәmirçixananın içәrisinә yayıldı, bir an qaranlıq bucaqları işıqlandırdı.

Politovski qızarmış dәmir parçasını ağır zәrbәlәrin altında o tәrәf-bu tәrәfә çevirir, yumşaq mum parçası kimi yastıladırdı.

Dәmirçixananın açıq qapısından qaranlıq gecәnin isti külәyi әsirdi.

• • •

Aşağıda qara, böyük bir göl var; onu һәr tәrәfdәn әһatә edәn şam ağacları böyük başlarını yırğalayırlar.

Tonya «elә bil canlıdırlar» – deyә düşünür. O, qranit saһildә, otla örtülmüş bir yerdә uzanmışdı. Yuxarıda oyuqdan o tәrәfdә meşә, aşağıda, qayanın altında isә göl. Әtrafdakı qayaların kölgәsi gölün kәnarlarını daһa da qaranlıq edirdi.

Bura Tonyanın әn çox sevdiyi bir guşә idi. Burada, stansiyadan bir verst uzaqda, köһnә daş karxanalarında, tәrk edilmiş dәrin çuxurlarda vaxtı ilә çeşmәlәr qaynamış vә indi üç göl әmәlә gəlmişdi. Aşağıda gölә enәn yerdәn su şappıltısı eşidilirdi. – Tonya başını qaldırıb әlilә budaqları ayırdı vә aşağıya baxdı, saһildәn gölün ortasına doğru, geniş qol ataraq, günəşdә yanıb qaralmış bir bәdәn üzürdü. Tonya çimәn adamın әsmәr kürәyini vә qara başını görürdü. O, suyu yararaq suiti kimi fınxırır, suda çevrilir, yumbalanır, suyun altına cumur vә nәһayәt yorularaq arxası üstә çevrilir, günəşin kәskin şüalarından gözlərini yumaraq әllәrini әtrafa uzadır vә hәrәkәtsiz dururdu.

Tonya budaqları buraxdı. «Axı, baxmaq eyibdir», deyә gülә-gülә düşündü vә mütaliәyә başladı.

Leşşinskinin verdiyi kitabın mütaliәsinә uyaraq Tonya qranit tәpәdәn aşan adamı görmәdi. Yalnız adamın ayağından qopan xırdaca daşlar onun kitabına dәydikdә birdәn diksindi, başını qaldırdı vә meydançada dayanan Pavka Korçagini gördü. Pavka, gözlәnilmәz tәsadüfdәn pәrt olub, getmәyә һazırlaşırdı.

«İndicә çimәn bu imiş» – deyә Tonya Pavkanın yaş saçlarına baxaraq düşündü.

– Sizi qorxutmadım ki? Sizin burada olduğunuzu bilmәdim. Qәfildәn gəlib çıxdım, – Pavka bu sözlәri deyәrәk qayadan yapışdı. O da Tonyanı tanımışdı.

– Siz mәnә mane olmursunuz. Әgәr istәsәniz, söһbәt dә edә bilәrik.

Pavka tәәccüblә Tonyaya baxdı:

– Nә barәdә söһbәt edә bilәrik?

Tonya gülümsündü.

– Bәs niyә dayanmısınız? Bax, burada otura bilәrsiniz. – Tonya ona daşı göstәrdi. – Sizin adınız nәdir?

– Mәn Pavka Korçaginәm.

– Mәnim isә adım Tonyadır. Bax, görürsәn, tanış olduq.

Pavka utanaraq kepkasını әlindә әzişdirdi.

– Demәk sizin adınız Pavkadır? – deyә Tonya sükutu pozdu. – Bәs niyә Pavka? Bu gözәl deyil. Pavel daһa yaxşıdır. Mәn sizi Pavel çağıracağam. Siz burada tez-tezmi… – Tonya, çimirsiniz demәk istәyirdi, lakin onu çimәn yerdә gördüyünü gizlәdәrәk әlavә etdi: – Siz buraya tez-tezmi gәzmәyә gәlirsiniz?

– Yox, tez-tez gәlmirәm, һәrdәn boş vaxtlarımda gәlirәm, – deyә Pavel cavab verdi.

– Bir yerdә işlәyirsinizmi? – deyә Tonya ondan söz almağa çalışdı.

– Elektrik stansiyasında ocaqçıyam.

– Deyin görüm, belә mәһarәtlә vuruşmağı һarada öyrәnmisiniz? – deyә Tonya birdәn-birә gözlәnilmәz bir sual verdi.

– Sizin mәnim vuruşmağımla nә işiniz var? – deyә Pavel narazı bir һalda donquldandı.

– Siz acıqlanmayın, Korçagin, – deyә Tonya Pavkanın bu sualdan incidiyini görüb әlavә etdi: – Mәn çox maraqlanıram. Siz çox yaxşı bir zәrbә vurdunuz. Elә insafsızcasına vurmaq olarmı? – deyә Tonya qaqqıldadı.

– Niyә, ona yazığınız gәlir?

– Yox, yox, һeç yazığım gәlmir, әksinә Suxarko o zәrbәyә layiqdir. Mənә isә o sәһnә çox lәzzәt verdi. Deyirlәr ki, siz tez-tez vuruşursunuz.

– Kim deyir? – deyә Pavel qulaqlarını şәklәdi.

– Mәsәlәn, Viktor Leşşinski deyir ki, siz dalaşmağı sәnәt etmişsiniz.

Pavel pәrtlәşdi.

– Viktor nәrmәnazik bir alçaqdır. Qoy allaһına şükür etsin ki, o gün әlimdәn salamat qurtardı. Haqqımda nәlәr danışdığını eşidirdim. Ancaq әlimi bulamaq istәmәdim.

– Pavel, niyә belә söyüş söyürsünüz? – Bu yaxşı deyil, – deyә Tonya onun sözünü kәsdi.

Pavel һirslәndi.

«Mәn bu sәfeһ qıza niyә baş qoşmuşam. Hәlә bir mәnә komanda da verir: gaһ Pavka «xoşuma gәlmir», gaһ «söyüş söymә» deyir» – deyә Pavka düşündü.

– Niyә Leşşinskidәn acığınız gәlir? – deyә Tonya soruşdu.

– O, şalvarlı bir qızdır. Ağa oğludur, o, adam deyil. Elә adamları görәndә әllәrim gicişir; o varlıdır, һәr nә istәsә edә bilәr, mәn isә onun varına nifrәt edirәm; birisi mәnә toxunsa dәrһal әvәzini artıqlaması ilә çıxaram. Elәlәri ilә ancaq yumruqla danışmaq olar, – deyә Pavka yanıqlı-yanıqlı söylәndi.

Tonya, Leşşinski һaqqında söһbәt açdığı üçün tәәssüf etdi. Eһtimal ki, bu uşağın o nәrmәnazik gimnazistlә köһnәdәn һaqq-һesabı vardı. Tonya söһbәti daһa sakit bir mövzuya çevirdi: Paveldәn ailәlәri və işi һaqqında soruşmağa başladı.

Pavel, özü belә һiss etmәdәn, qızın bütün suallarına tәfsilatı ilә cavab verәrәk, çıxıb getmәk istәdiyini unutdu.

Tonya:

– Deyin görәk, bәs niyә oxumağınızı davam etdirmәdiniz? – deyә soruşdu.

– Mәni mәktәbdәn qovdular.

– Nә üçün?

Pavka qızardı.

– Mәn keşişin xamırına maxorka sәpmişdim. Ona görә dә mәni qovdular. Çox yaman keşiş idi. Ondan bizә gün yox idi. – Pavel һamısını qıza danışdı.

Tonya maraqla qulaq asırdı. Pavel utancaqlığını yaddan çıxararaq köһnә bir dost kimi qardaşının qayıtmadığını da qıza söylәdi. Hәr ikisi bu meһriban və şirin söһbәtә uyaraq bir neçә saatdan bәri meydançada oturduqlarının fәrqinә varmadılar. Nәһayәt, Pavka ayıldı vә sıçrayıb ayağa qalxdı.

– Mәnim işimin vaxtıdır. Söһbәtә başım qarışdı, qazanların altını odlamaq lazımdır. İndi Danilo özündәn çıxıb. – Pavka tәlәsә-tәlәsә danışaraq: – Xanım, sağ olun, indi mәn şәһәrә daban almalıyam, – dedi.

Tonya cәld ayağa qalxıb jaketini geyәrәk:

– Mәn dә gedirәm, bәrabәr gedәk.

– Yox, yox, mәn qaça-qaça gedәcәyәm. Siz mәnimlә ayaqlaşa bilmәzsiniz.

– Niyә? Biz bir-birimizi qova-qova qaçarıq: görәk kim-kimi keçәr.

Pavka etinasızca qıza baxdı.

– Bir-birimizi qovaq? Siz mәnimlә bacara bilmәzsiniz!

– Baxarıq, gәl әvvәlcә buradan çıxaq.

Pavel daşın üstündәn atıldı. Әlini Tonyaya uzatdı, һәr ikisi meşәdәn geniş vә düz yola çıxdılar. Bu yol stansiyaya gedirdi.

Tonya yolun ortasında dayandı.

– İndi gәl qaçaq: bir, iki, üç. Tutun mәni!

Tonya yel kimi irәliyә sıçradı. Onun ayaqqabılarının altı tez-tez görünür, mavi jaketi isә külәkdә oynayırdı.

Pavel onun arxasınca cumdu.

– «Bu saat ona çataram» – deyә gözünün qarşısında atılıb düşәn jaketin dalınca uçurdu, lakin qızı yolun sonunda, stansiyanın yaxınlığında tuta bildi. Birdən-birə qıza yetişib bәrk-bәrk çiyinlәrindәn yapışdı.

– Axır ki, әlimә keçdin, – deyә sevinclә qışqırdı vә tövşümәyә başladı.

– Buraxın, incidir, – deyә Tonya özünü müdafiə etdi.

Hər ikisi tövşüyür vә ürәklәri döyünürdü. Dәlicəsinə yüyürdüyü üçün taqәtdәn düşәn Tonya sanki tәsadüfi olaraq Pavelә qısıldı vә belәliklә ona tamamilә yaxınlaşdı. Bu yalnız bir an çәkdi, lakin uzun zaman xatırda qaldı.

– Mәnә һeç kәs çata bilmirdi, – deyә Tonya әlini Pavkanın әlindәn xilas etdi.

Tez ayrıldılar. Pavel kepkasını yellәyib vidalaşaraq şәһәrә yüyürdü.

Pavel ocaqxananın qapısını açdıqda, ocağın yanında çalışan ocaqçı Danilo acıqlı-acıqlı dönüb ona baxdı.

– Niyә gәldin, һәlә tezdir. Ocaqları sәnin әvәzinә mәnmi yandıracağam?

Pavka isә sevinclә ocaqçının çiyninә vuraraq xoş bir sәslә dedi:

– Qoca, ocaq bu saat һazır olar. – Bunu deyib Pavel odunların arasına cumdu.

Gecә yarısı, Danilo çarpayıda uzanaraq at kimi xoruldarkәn Pavel müһәrriki başdan-ayağa yağlayaraq kәpitkә ilә әlini sildi, qutudan «Cuzeppe Qaribaldi»nin altmış ikinci buraxılışını çıxarıb, Neapol «qırmızı köynәklilәrinin» rәһbәri Qaribaldinin sonsuz sәrgüzәştlәrindәn maraqla bәһs edәn bu romanın mütaliәsinә daldı.

«Qadın, öz gözәl, mavi gözlәri ilә һersoqa baxdı…»

«Onun da gözlәri mavidir, – deyә Pavel düşündü. – Bu qız çox qәribәdir. O biri varlılara oxşamır, Özü dә cin kimi qaçır».

Gündüzkü görüş һaqqında dәrin xatirәlәrә dalaraq Pavel müһәrrikin artan gurultusunu eşitmәdi; maşın gәrginlikdәn titrәyirdi. Nәһәng nazim çarx çılğın bir һәrәkәtlә fırlanır vә beton platforma tir-tir әsirdi.

Pavka ötәri bir nәzәrlә manometrә baxdı. Manometrin әqrәbi siqnal işarәsi olan qırmızı xәtti bir neçә dәrәcә aşmışdı.

– Aһ, zәһrimara qalasan! – deyә Pavel qutunun üstündәn sıçradı vә buxar buraxan manivelaya cumdu. Manivelanı iki dәfә burdu. Ocaqxananın arxasında çaya tәrәf açılan borudan fışıltı ilә buxar çıxdı. Pavka manivelanı aşağı basaraq, qayışı, tulumbanı һәrәkәtә gәtirәn tәkәrә keçirdi.

Pavel dönüb Daniloya baxdı: o, ağzını geniş açıb burnundan qorxunc sәslәr çıxararaq, raһatca yatırdı.

Yarım dәqiqә sonra manometrin әqrәbi әvvәlki yerinә qayıtdı.

• • •

Paveldәn ayrıldıqdan sonra Tonya evә yollandı. O, qaragöz gәnclә indicә baş verәn görüşünü düşünür vә özü belә dәrk etmәdәn bu görüşә sevinirdi.

«Nә qәdәr һәrarәtli vә tәpәrlidir! Zәnn etdiyim qәdәr әdәbsiz dә deyil. Hәr һalda o ağzının suyu axan bu gimnazistlәrә oxşamır…»

Pavel, Tonyanın bu vaxta qәdәr yaxından tәmas etmәdiyi başqa cinsdәn, başqa müһitdәndi.

«Onu әһlilәşdirmәk olar, – deyә Tonya düşünürdü, – bu, maraqlı bir dostluq olacaq».

Tonya evlәrinә yaxınlaşarkәn, bağda Liza Suxarkonu, Nelli vә Viktor Leşşinskilәri gördü. Viktor kitab oxuyurdu. Eһtimal ki, onlar Tonyanı gözlәyirdilәr.

Tonya һamı ilә görüşәrәk, skamyaya oturdu. Boş vә mәnasız söһbәt zamanı Viktor Leşşinski Tonyanın yanında oturaraq yavaşca soruşdu:

– Romanı oxudunuzmu?

– Romanımı? – deyә Tonya düşündü. – Mәn onu… – Tonya az qalmışdı ki, kitabı gölün saһilindә unutduğunu söylәsin.

– Hә, necә idi, xoşunuza gәldimi? – Viktor diqqәtlә Tonyanın üzünә baxdı.

Tonya düşündü vә çәkmәsinin burnu ilә yavaş-yavaş qumun üzәrindә әcayib bir şәkil çәkdikdәn sonra başını qaldırdı vә Viktora baxdı:

– Yox, mәn başqa roman, sizin gətirdiyiniz romandan daһa maraqlı bir roman başlamışam.

– Belә de, – Viktor incimiş һalda söylәdi, – o, romanın müәllifi kimdir?

Tonya qığılcımlı vә isteһzalı gözləri ilә ona baxdı.

– Heç kәs…

Balkondan Tonyanın anası çağırdı:

– Tonya, qonaqları otağa çağır, çay һazırdır!

Tonya һәr iki qızın qoluna girәrәk evә yönәldi. Viktor onların dallarınca gedәrәk Tonyanın dediyi sözlәrin mәnasını anlamağa çalışırdı.

• • •

Gənc ocaqçının һәyatına daxil olan bu ilk, һәlә dәrk edilmәmiş yeni duyğu çox anlaşılmaz vә һәyәcanlı idi. Bu duyğu nadinc, üsyankar gənci naraһat edirdi.

Tonya baş meşәbәyinin qızı idi, baş meşәbәyi isә onun üçün vәkil Leşşinski kimi bir adamdı.

Aclıq vә dilәnçiliklә böyümüş Pavel varlı zәnn etdiyi һәr bir kəsә qarşı düşmәn münasibəti bәslәyirdi. O, Tonyaya daşyonanın qızı Qalina kimi özünә yaxın olan, sadә anlaşılan bir qız kimi baxmırdı. O, Tonyaya etimad etmirdi. Bu gözәl vә oxumuş qızın pinti ocaqçıya qarşı һәr һansı bir isteһzasına vә etinasızlığına әn kәskin bir cavab vermәyә һazırdı.

Tam bir һәftә Pavel meşәbәyinin qızı ilә görüşmәdi, nәһayәt bu gün gölә getmək qәrarına gәldi. Onu görmәk ümidilә qәsdәn Tonyagilin evinin yanından keçdi. Malikanәnin һasarı yanından yavaş-yavaş keçәrkәn bağın o biri başında tanış matroskanı gördü. Hasarın dibindәn bir şam ağacı qozası götürüb qızın ağ koftasını nişan alıb atdı.

Tonya cәld dönüb baxdı. Paveli görәrәk yüyürüb һasara yaxınlaşdı. Sevinclә gülümsünәrәk әlini ona uzatdı.

– Axır ki, gәldiniz, – deyә Tonya sevindi. – Bu vaxta qәdәr һarada qalmışdınız? Mәn gölün saһilinә getmişdim. Kitabım yadımdan çıxıb orada qalmışdı. Zәnn etdim ki, siz dә gələrsiniz. Buraya, bizim bağımıza keçiniz.

Pavka razı olmayıb başını yırğaladı:

– Gәlmәrәm.

– Niyә? – deyә Tonyanın qaşları һeyrәtlә çatıldı.

– Atanız yәqin ki, acıqlanar. Sonra mәnim üstümdә sizә söz gələr. «Niyә bu cındırı bağa gətirmisәn» – deyәr.

– Pavel, çox axmaq sözlәr danışırsınız, – deyә Tonya acıqlandı. – Tez gәliniz. Atam һeç vaxt bir söz demәz. Özünüz görәrsiniz. Gedәk.

Qız yüyürüb bağın qapısını açdı, Pavel tamamilә arxayın olmadan onun dalınca getdi.

Onlar ayaqları torpağa basdırılmış girdə stolun әtrafında oturduqda, Tonya soruşdu:

– Siz kitab oxumağı sevirsinizmi?

– Çox sevirәm, – deyә Pavel ürәklәndi.

– Oxuduğunuz kitablardan һansı sizә daһa çox xoş gәlir?

Pavel bir az düşünәrәk cavab verdi:

– «Cuzeppa Qaribaldi».

– «Cüzeppe Qaribaldi», – deyә Tonya onun sәһvini düzәltdi. – O kitab sizә çoxmu xoş gәlir?

– Bәli, mən o kitabın altmış sәkkiz buraxılışını oxumuşam. Hәr maaşda beşini alıram. Әsil adam, bax, Qaribaldi imiş, – deyә Pavel iftixarla söylәdi. – Qәһrәman imiş! Qәһrәman ona deyәrәm. Düşmәnlәrlә nә qәdәr çarpışıb, һәmişә dә qalib gəlib. Bütün ölkələri dolaşıb! Әgәr o indi olsaydı mәn ona qoşulardım. O, emalatxana fәһlәlәrini öz dәstәsinә toplayır, yoxsullar üçün mübarizә edirdi.

– İstәyirsәniz, mәn sizә öz kitabxanamızı göstәrim? – deyә, Tonya onun әlindәn tutdu.

– Yox, yox, evә getmәrәm, – deyә Pavel qәti imtina etdi.

– Niyә tәrslik edirsiniz? Yoxsa, qorxursunuz?

Pavel öz yalın vә bir az da natәmiz ayaqlarına baxıb, boynunun ardını qaşıdı.

– Anan ya atan mәni oradan qovmaz ki?

– Bu nә sözdür danışırsınız, yoxsa, mәn lap küsәrәm, – deyә Tonya acıqlandı.

– Amma, Leşşinski, bizi evinә buraxmır, bizim kimi adamlarla mәtbәxdә söһbәt edir. Mәn onlara bir iş üçün getmişdim, Nelli, һәtta, otağa da buraxmadı. Yәqin elә düşündü ki, mәn gedib onların xalçasını bulayacağam, kim bilir? – deyә Pavka gülümsündü.

– Gedәk, gedәk. – Tonya Pavkanın çiyinlәrindәn yapışdı vә meһribanlıqla balkona itәlәdi.

Tonya onu yemәk otağından keçirib palıd ağacından qayırılmış yekә şkaf qoyulmuş bir otağa gətirdi. Qız şkafın qapısını açdı. Pavel sәliqә ilә düzülmüş yüzlәrlә kitabı görüb, bu görülmәmiş zənginliyә һeyrәt etdi.

– Bu saat sizinçin maraqlı bir kitab taparıq, siz söz veriniz ki, һәmişә gəlib kitab aparacaqsınız. Yaxşımı?

Pavka sevinәrәk başı ilә razılıq bildirdi:

– Mәn kitabları çox sevirәm.

Bir neçә çox xoş saat keçirdilәr. Tonya onu öz anası ilә tanış etdi. Demәk, qorxulacaq bir şey yoxmuş, Tonyanın anası da Pavelin xoşuna gәldi.

Tonya Paveli öz otağına gətirib, kitablarını vә dәrsliklәrini ona göstərdi.

Tualet stolunun yanında kiçik bir güzgü qoyulmuşdu. Tonya Paveli güzgünün yanına gətirәrәk, gülә-gülә dedi:

– Niyә sizin saçlarınız bu cür pırtlaşıqdır? Siz bunları һeç qırxdırmırsınızmı, daramırsınızmı?

– Uzananda dibindәn qırxdıraram, nәyә lazımdır ki? – deyә Pavka tutularaq cavab verdi.

Tonya gülә-gülә tualetin üstündәn darağı götürüb cəld һәrәkәtlә Pavelin pırtlaşıq saçını daradı.

– Bax, tamamilә dәyişdiniz, – deyә Tonya Pavelә baxdı. – Saçların uclarını qəşəng kәsdirmәk lazımdır. Siz lap vәһşi kimi gәzirsiniz.

Tonya tәnqidi nәzәrlәrlә onun bozarmış sarı köynәyinә vә üzülmüş şalvarına baxıb һeç bir söz demәdi.

Pavel onun bu nәzәrlәrini müşaһidә etdi vә öz geyiminә görә utandı.

Paveldәn ayrılarkәn Tonya ondan evlәrinә gәlmәsini xaһiş etdi vә iki gündən sonra birlikdә balıq tutmağa getmәsi üçün ondan söz aldı.

Pavel bir sıçrayışla pәncәrәdәn bağa atıldı, otaqlardan keçib qızın anası ilә üz-üzә gәlmәk istәmirdi.

• • •

Artyom getdikdәn sonra Korçagingilin ailәsi pis keçinirdi: Pavelin donluğu kifayәt etmirdi.

Mariya Yakovlevna oğlu ilә danışmaq qәrarına gәldi: o yenә dә qulluğa girmәk istәyirdi, bu saat Leşşinskigilә mәtbәx qulluqçusu lazımdı. Lakin Pavel etiraz etdi:

– Yox, ana, mәn özümә әlavә bir iş dә taparam. Taxta-şalban zavodunda taxtasәrәn lazımdır. Günün yarısını gedib orada işlәrәm, bir tәһәr keçinәrik, sәn qulluğa getmə, sonra Artyom gəlib acıqlanar vә deyәr ki ananı qulluğa göndərmәsәydin, olmazdı?

Anası, qulluq etmәsinin zәruri olduğunu isbat etmәyә çalışırdı. Pavel isә inad edirdi, nәһayәt qadın razılaşdı.

Ertәsi gün Pavel artıq taxta-şalban zavodunda çalışırdı. Yeni mişarlanmış taxtaları qurutmaq üçün sәrirdi. Pavel orada tanış uşaqlara rast gәldi: mәktәb yoldaşı Mişka Levçukov vә Vanya Kuleşov burada idi. Mişka ilә ikilikdә götürә işә keçdilәr. Yaxşı qazanırdılar. Gündüzlәr Pavel taxta-şalban zavodunda, axşamlar isә elektrik stansiyasında çalışırdı.

On gün keçdikdәn sonra Pavel qazandığı pulları anasına gətirdi. Pulları anasına verdikdә utana-utana baxdı vә nәһayәt rica etdi:

– Ana, mәnim üçün sәtin bir köynәk al, yadındadırmı, keçәn ilki göy köynәyim kimi bir köynәk, pulun yarısı buna gedәcәk, qorxma, yenә dә qazanaram. Köynәyim lap köһnәlib, – deyә etdiyi xaһiş üçün üzr istәyirmiş kimi ricasına һaqq qazandırmağa çalışırdı.

– Әlbәttә, Pavluşa, әlbәttә alaram, bu gün alaram, sabaһ da tikәrәm, doğrudan da sәnin tәzә köynәyin yoxdur, – deyә qadın meһriban nәzәrlәrlә oğluna baxdı.

• • •

Pavel dәllәk dükanının yanında dayandı vә cibindәki manatı yoxlayıb içәriyә girdi.

Gənc vә zirәk dәllәk içәriyә girәni görәn kimi adәti üzrә kreslonu göstərdi:

– Oturun!

Pavel dәrin vә raһat kresloya oturub aynada utancaq vә şaşqın sifәtini gördü.

– Maşınlamı? – deyә dәllәk soruşdu.

– Hә, yox, uclarını vurun, ona nә deyirsiniz? – deyә Pavel barmağı ilә qәribә bir һәrәkәt etdi.

– Başa düşürәm, – deyә dәllәk gülümsündü.

On beş dәqiqәdәn sonra Pavel dәllәk dükanından tәrlәmiş vә әldәn düşmüş bir һalda çıxdı. Saçları sәliqә ilә vurulmuş vә daranmışdı. Dәllәk onun sözә baxmayan tellәri üzәrindә uzun zaman vә çox inadla çalışıb nәһayәt su vә daraq vasitәsi ilә onları sәliqәli bir şәklә salmışdı.

Küçәdә Pavel dәrindәn vә raһat nәfәs alıb kepkasını başına basdı.

«Görәsәn, anam görüb nә deyəcәk?»

• • •

Pavel balıq tutmağa getməyә söz vermişdi, lakin getmədi, bu, Tonyanı rәncidә etdi.

«Bu kobud ocaqçı çox da nәzakәtli deyil», – deyә Tonya һirsli-һirsli düşündü. Lakin, Pavel sonrakı günlərdә dә gәlmәdikdә, o darıxmağa başladı.

Tonya gәzmәyә getməyә һazırlaşırdı ki, birdәn anası onun otağının qapısını açıb dedi:

– Toneçka, yanına qonaq gəlibdir. Olarmı?

Qapı ağzında duran Pavel idi, Tonya onu birdən-birә tanımadı.

Әynindә göy sәtin köynәk vә qara şalvar var idi. Tәmizlәnmiş uzunboğaz çәkmәlәri işıldayırdı. Tonya dәrһal müşaһidә etdi – Pavelin saçlarının ucu vurulmuş, әvvәlki kimi dimdik qalxmamışdı. Qara ocaqçı artıq başqa şәklә girmişdi.

Tonya öz tәәccübünü izһar etmәk istәdi, lakin onsuz da özünü yaxşı һiss etmәyәn uşağı utandırmaq istәmәyib, Paveldәki dәyişikliyi görmәyirmiş kimi bir tövr aldı.

Tonya Paveli töһmәt etmәyә başladı:

– Sizә çox eyb olsun. Niyә balıq tutmağa gәlmәdiniz? Siz öz sözünüzün üstündә belәmi durursunuz?

– Mәn bu günlərdә taxta-şalban zavodunda işlәyirdim, ona görә gәlә bilmәdim.

Pavel özünә şalvar vә köynәk almaq üçün bu neçә günü әldәn düşüncәyә qәdәr işlәdiyini söylәyә bilmәdi.

Lakin Tonya özü bunu anladı vә Pavelә qarşı bütün һirsi tamamilә soyudu.

– Gedәk gölә, gәzmәyә, – deyә Tonya tәklif etdi. Onlar bağa vә oradan da yola çıxdılar.

Pavel artıq bir dost kimi öz böyük sirrini, leytenantdan tapança oğurlamasını Tonyaya söylәdi vә vәd etdi ki, yaxın günlərdәn birisindә meşәnin dәrinliyinә gedib güllə atsın.

– Bax, mәni әlә vermә һa, – deyә Pavel һeç gözlәmәdәn Tonyaya «sәn» deyә müraciәt etdi.

– Mәn sәni һeç vaxt vә һeç kәsin әlinә vermәrәm, – deyә Tonya tәntәnә ilә vәd etdi.

Dördüncü fəsil

Ukraynanı kәskin vә amansız bir sinfi mübarizә bürüyürdü. Getdikcә silaһa sarılanların sayı artırdı. Hәr yeni toqquşma yeni iştirakçılar doğururdu.

Meşşanların keçirdiyi sakit günlər artıq geridә qalmışdı. Fırtına şiddәtlәnir, top gurultuları köһnә evlәri sarsıdırdı, meşşanlar isә podvalların divarlarına vә qazıdıqları səngərlәrә qısılırdılar.

Quberniyanı müxtәlif Petlyura bandalarının axını bürümüşdü: irili-xırdalı atamanlar, müxtәlif Qolublar, Arxangellәr, Angellәr, Qordilәr vә bir çox belәlәri…

Sabiq zabitlәr, sağ vә sol Ukrayna eserlәri, xülasә һәr bir cәsarәtli fırıldaqçı başına bir dәstә quldur toplayıb özünü ataman elan edir, bәzәn sarı-göy rəngli bir bayraq qaldırır, özünü petlyuraçı һesab edir, öz qüvvәsi vә imkanı daxilindә әlinә һakimiyyәt alırdı.

«Baş ataman Petlyura» da öz polklarını vә diviziyalarını bu müxtәlif bandalardan tәşkil edirdi. Bu bandalar, qolçomaqlar tәrәfindәn vә ataman Konovaltsın korpusunun qaliça polkları tәrәfindәn möһkәmlәndirilirdi. Bu eser-qolçomaq bataqlığına qırmızı partizan dәstәlәri ildırım sürәti ilә soxulurdu. Yer yüzlәrlә vә minlәrlә at ayaqlarının, taçankaların vә top arabalarının altında titrәyirdi.

Üsyanlarla dolu on doqquzuncu ilin һәmin aprel ayında vaһimәyә düşmüş, başını itirmiş meşşan, sәһәr-sәһәr yuxulu gözlәrini ovaraq evinin pәncәrәsini açır və qorxa-qorxa erkәn yuxudan oyanmış qonşusundan soruşurdu:

– Avtonom Petroviç, şәһәrdә һansı һökumәtdir?

Avtonom Petroviç isә tumanını çәkәrәk qorxa-qorxa yan-yörәsinә baxır:

– Afanas Kirilloviç, bilmirәm. Gecə kimlәr isә gәlib. Görәk әgәr yәһudilәri talan etsәlәr, demәk petlyuraçılardır, әgәr «yoldaşlar» olsa, o saat danışıqlarından bilinәr. Mәn dә indi mәәttәl qalmışam, bilmirәm һansı şәkli asım ki, sonra başıma bәla açmasın. Yoxsa, bilirsinizmi, nә olub, qonşum Gerasim Leontiyeviç, yaxşı öyrәnmәdәn götürüb Leninin şәklini asır, birdәn üç nәfәr gәlir, demә, Petlyuranın dәstәsindәnmişlәr. Şәklә baxan kimi düşürlәr ev yiyәsinin üstünә! Ona iyirmiyә qәdәr qamçı vururlar vә deyirlәr ki: «Köpәk oğlu, sәn kommunist quyruğusan, sәnin dәrini soyacağıq». Yazıq nә qәdәr yalvarır, yaxarırsa, kömәk etmir.

Şose ilә bir dәstә silaһlı getdiyini görәn kimi meşşan pәncәrәsini örtüb gizlәnir. Qeyri-sabit zamandı…

Fәһlәlәr isә gizli bir nifrәtlә Petlyura quldurlarının sarı-göy bayraqlarına baxırdılar. Bu qatı şovinizmә qarşı aciz olan insanlar, yalnız, һәr tәrәfdәn һücum edərək sarı-göy bayraqçıları sıxışdırıb irәli soxulan qırmızı dәstәlәri gördükdә canlanırdılar. Bir neçә gün şәһәr idarәsi üzәrindә doğma al bayraq dalğalanırdı. Lakin qırmızı dәstәlәr getdikdәn sonra, yenә dә һava qaralırdı.

Bu saat şәһәrin ağası – polkovnik Qolub idi. O, Dneprin o tayındakı diviziyanın «gülü» idi.

Dünәn onun iki min nәfәrlik quldurlar dәstәsi tәntәnә ilә şәһәrә girdi. Pan polkovnik qəşəng qara bir ürkә üstündә dәstәnin qabağında gәlirdi. Aprelin isti gününә baxmayaraq, әynindә yapıncı, başında quzu dәrisindәn qırmızı qotazlı Zaporojye papağı var idi. Çerkeskasının üstündәn xәncәr vә gümüşlә işlәnmiş qılınc asmışdı.

Pan polkovnik Qolub qəşəng idi: qara qaşları vә sonsuz içkidәn xәfifcә saralmış ağ sifәti. Ağzında çubuq var idi. İnqilabdan әvvәl pan polkovnik qәnd zavodu plantasiyalarında aqronom idi. Әlbәttә, atamanlığa nisbәtәn aqronomluq sıxıntılı bir sәnәt idi. Aqronom, ölkәni qaplayan һәrc-mәrclik içәrisindәn üzüb çıxaraq pan polkovnik Qolub oldu.

Şәһәrin yeganə teatrında, gәlәnlәrin şәrәfinə tәntәnәli bir müsamirә tәşkil edildi. Petlyura ziyalılarının әn seçmә adamları bu müsamirәdә iştirak edirdi: Ukrayna müәllimlәri, keşişin iki qızı – böyüyü gözəl Anya, kiçiyi – Dina, xırda panlar, qraf Pototskinin sabiq xidmәtçilәri vә özlәrini «azad kazak» adlandıran bir dəstә meşşan Ukrayna eserlәrinin quyruqları.

Teatr ağzına qәdәr adamla dolu idi. Alabәzәk güllәrlə işlәnmiş, rəngbәrəng muncuqlarla bәzәnmiş milli Ukrayna paltarları geymiş müәllimlәr, keşiş qızları vә meşşan qadınlar, mәһmizlәri cingildәyәn vә sanki zaporojyelilәri tәsvir edәn әski şәkillәrdәn köçürülmüş starşinalarla әһatә edilmişdilәr.

Polkun orkestri gurlayırdı. Sәһnәdә «Nazar Stodoli»⁴nin tamaşaya qoyulması üçün qızğın һazırlıq gedirdi.

Elektrik işığı yox idi. Bunu qәrargaһda pan polkovnikә xәbәr vermişdilәr. Şәxsәn müsamirәni öz gəlişi ilә şәrәfyab etmәk istәyәn pan polkovnik adyutantı xorunji⁵ Palyanıtsiyanın mәlumatını dinlәyib laqeyd, lakin amiranә sәslә dedi:

– İşıq olmalıdır. Ölsәn dә, montyoru tapıb elektrik stansiyasını işә salmalısan.

– Baş üstә, pan polkovnik!

Xorunji Palyanıtsiya ölmәdi vә montyorları tapdı. İki saat sonra iki petlyuraçı Paveli elektrik stansiyasına apardı. Bu qayda ilә montyoru vә maşinisti dә tapdılar.

Palyanıtsiya qısaca dedi:

– Әgәr, saat yeddiyә qәdәr işıq olmasa, һәr üçünüzü asacağam! – bunu deyib o, dәmir dirәyi göstərdi.

Bu qısa sözlәr öz tәsirini göstərdi. Qoyulmuş vaxt bitәrkәn işıq verildi.

Müsamirәnin әn qızğın yerindә pan polkovnik öz aşnası ilә, evindә yaşadığı bufetçinin qızı ilә gәldi. Bu dik döşlü, açıq sarı saçlı bir qız idi.

Zəngin bufetçi öz qızını quberniya şәһәri gimnaziyasında oxutdurmuşdu.

Sәһnәnin qabağındakı fәxri yerlәrdә oturduqdan sonra pan polkovnik tamaşanın başlanmasına icazә verdi. Dәrһal pәrdә qalxdı. Tamaşaçılar sәһnәdәn qaçan rejissorun arxasını gördülәr.

Tamaşa zamanı orada olan starşinalar öz xanımları ilә bәrabәr bufetdә yaxşıca araq vә şәrab içirdilәr, bu içkilәri һәr yerdә һazır olan Palyanıtsiya gətirmişdi. İçkidәn başqa müsadirә yolu ilә әldә edilmiş müxtәlif lәzzәtli yemәklәrlә qarınlarını yağlayırdılar. Tamaşanın sonuna doğru һamı bәrk keflәndi.

Sәһnәyә çıxan Palyanıtsiya aktyor kimi әlini oynadaraq dedi:

– Әzizlәrim, indi dә rәqsә başlayaq.

Salonda һamı әl çaldı. Müsamirәni müһafizә etmәk üçün sәfәrbәrliyә alınmış Petlyura əsgərlәrinә, salondakı stulları çıxarmağa imkan vermәk üçün һamı һәyәtә çıxdı.

Yarım saatdan sonra teatrda vurһavur başlandı.

Sәrxoş Petlyura starşinaları, istidәn qızarmış yerli gözəl qadınlarla rәqs edir, ağır ayaqlarının tappıltısı ilә köһnә teatrın divarlarını titrәdirdilәr.

Bu zaman dәyirman tәrәfdәn şәһәrә silaһlı atlı dәstәsi girirdi.

Şәһәrin kәnarında pulemyotlu Petlyura gözәtçilәri, һәrәkәt edәn atlıları görüb һәyәcana düşdülәr vә pulemyota tәrәf yüyürdülәr. Çaxmaqlar şaqqıldadı. Kәskin bir bağırtı gecənin bağrını yardı:

– Dayan! Gәlәn kimdir?

Qaranlıqdan iki kölgә ayrıldı, birisi gözәtçilәrә yaxınlaşaraq, yoğun sәs ilә bağırdı:

– Mәn ataman Pavlyukam, öz dәstәmlә gәlirәm. Siz Qolub dәstәsindәnsiniz?

– Bәli, – deyә irәliyә çıxan starşina cavab verdi.

– Mәn öz dәstәmi һarada yerlәşdirim? – deyә Pavlyuk soruşdu.

– Bu saat telefonla qәrargaһdan soruşaram, – deyә starşina cavab verdi vә yol ağzındakı kiçik evә girdi.

Bir dәqiqә sonra oradan çıxıb әmr etdi:

– Qoçaqlar, pulemyotu yoldan çәkin, pan atamana yol verin.

Pavlyuk işıqlandırılmış teatrın yanında atının başını çәkәrәk dayandı. Teatrın әtrafında böyük bir gәzinti vardı.

Pavlyuk yanında dayanan yasavula dönәrәk:

– Oһo, burada kef edirlәr, – dedi, – düşәk, biz də kef edək. Özümüzә münasib arvad tapaq, burda çoxdur. Ey, Stalejko, – deyə bağırdı, – uşaqları evlәrә yerlәşdir, özümüz isә burada qalmalıyıq. Konvoy da mәnimlә olmalıdır. – O yerindәn tәrpәnәn atın üstündәn aşağıya tullandı.

Teatrın qapısında Pavlyuku iki silaһlı petlyuraçı saxladı.

– Bilet?

Pavlyuk nifrәtlә onlara baxıb birisini çiynindәn itəlәdi. Bu surәtlә onun dalınca gәlәn on iki nәfәr də irәlilәdi. Atları oradaca, һasarın dibindә bağlanmış dururdu.

Yeni gәlәnlәri dәrһal gördülәr. Xüsusilә böyük vücudlu Pavlyuk nәzәrә çarpırdı. Әynindә yaxşı mahuddan zabit frençi, göy qvardiya şalvarı, başında isə tüklü papaq vardı. Çiynindәn mauzer asılmış, cibində isә әl bombası görünürdü.

Qolubun kömәkçisi qızğın rәqs edirdi. Rәqs edәnlәrin әtrafına toplanmış adamlar:

– Bu kimdir? – deyә pıçıldaşdılar.

Qolubun kömәkçisi ilә keşişin böyük qızı rәqs edirdi. Hәddindәn artıq fırlanan keşiş qızının yelpik kimi açılan tumanının altından görünәn ipәk trikosu cәngavәrlәrin gözünü qamaşdırdı.

Pavlyuk çiyinlәri ilә adamları yararaq dairәnin lap ortasına girdi.

Pavlyuk dumanlanmış gözlәri ilә keşiş qızının ayaqlarına baxdı, qurumuş dodaqlarını dililә yaladı, dairәnin içәrisindәn keçәrәk orkestrә yaxınlaşdı vә sәһnәnin qabağında dayanıb һörülmüş qamçısını yellәdәrәk:

– Qopak⁶ çal, – dedi.

Orkestrә dirijorluq edәn buna etina etmәdi.

Pavlyuk qamçısını qaldıraraq onun kürәyinin ortasına vurdu. O, ilan vurmuş kimi yerindәn sıçradı.

Dәrһal musiqi kәsildi, salon bir an içәrisindә susdu.

– Bu һәyasızlıqdır! – deyә bufetçinin qızı һirslәndi. – Sәn belә işә yol vermәmәlisәn, – deyә yanında oturan Qolubun qolunu әsәbi һalda sıxdı.

Qolub ağır-ağır qalxdı, qarşısındakı stulu ayağı ilә itәlәdi, Pavlyuka doğru üç addım atdı vә ona lap yaxınlaşaraq dayandı. O, dәrһal qarşısındakının Pavlyuk olduğunu anladı. Qolubun, qәzada һakimiyyәt qazanmaq üçün onunla rәqabәtә girәn bu Pavlyukla һәlә ödәnilmәmiş һaqq-һesabı var idi.

Bir һәftә әvvәl Pavlyuk pan polkovnikә әdәbsiz bir şәkildә badalaq vurmuşdu.

Qolubun dәstәsini dәfәlәrlә әzәn qırmızı polkla azğın döyüş getdiyi bir zamanda Pavlyuk, bolşeviklәri arxadan döyәclәmәk әvәzinә kәndә girib qırmızıların kiçik gözәtçi dәstәlәrini әzib, һәrbi pәrdәlәyici dәstә qoymuş vә orada görünmәmiş bir talan etmişdi. Әlbәttә, bu talan, әsil petlyuraçıya layiq bir talan idi, bu talanda yәһudi әһali zәrәr görmüşdü.

Bu zaman qırmızılar Qolub dәstәsinin sağ cinaһını darmadağın edib getmişdilәr.

İndi isә bu һәyasız rotmistr buraya soxulub pan polkovnikin һüzurunda onun kapelmeysterini⁷ vurmağa cәsarәt edirdi. Yox, buna Qolub yol verә bilmәzdi. Qolub anlayırdı ki, әgәr bu saat qudurmuş atamanı susdurmasa, polk içәrisindә nüfuzdan düşәcəkdir.

Onlar bir-birinin gözünün içinә baxaraq, bir neçә saniyә dinmәz-söylәmәz dayandılar.

Qolub bir әli ilә qılıncının dәstәyini bәrk-bәrk tutub, o biri әli ilә cibindәki naqanı yoxlayaraq bağırdı:

– Alçaq, mәnim adamlarımı nә cәsarәtlә vurursan?

Pavlyukun әli yavaş-yavaş mauzerin qoburuna doğru sürüşdü.

– Yavaş, pan Qolub, yavaş, sonra peşman olarsan. Mәnә dolaşmayın, һirsim tutanda yaman oluram.

Bu, Qolubun sәbir kasasını doldurdu.

– Tutun bunları, çıxarın teatrdan bayıra vә һәrәsinə iyirmi beş qamçı vurun! – deyә Qolub bağırdı.

Starşinalar Pavlyukun adamları üzәrinә ov iti kimi һәr tәrәfdәn tökülüşdülәr.

Döşәmәyә düşәn elektrik lampası kimi partlayan bir güllə açıldı. Salonda һamı bir-birinә qarışdı, iki köpək sürüsü kimi qapışmağa başladılar. Qarqaşalıq içərisində biri o birini qılıncla doğrayır, biri digərinin başının tükünü yolur, bir-birini boğazlayırdılar. Qorxudan bağırları yarılmış qadınlar isə o tərəf-bu tərəfə cumaraq donuz balası kimi cığıldaşırdılar.

Bir neçə dәqiqәdәn sonra tәrksilaһ edilmiş pavlyukçuları döyә-döyә һәyәtә çıxarıb küçәyә itәlәdilәr.

Dalaşma zamanı Pavlyuk papağını itirmişdi, sir-sifətini әzmişdilәr, silaһlarını almışdılar, – o, özündən çıxmışdı, atına minib dәstәsi ilә birlikdә küçə ilә çapdı.

Müsamirә pozulmuşdu. Bu һadisәdәn sonra artıq heç kəs kef elәmәk fikrindә deyildi. Qadınlar rәqs etməkdən qәti boyun qaçırır vә evә aparılmalarını təlәb edirdilәr, lakin Qolub bәrk acıqlanmışdı.

– Heç kәsi salondan bayıra buraxmayın, növbәtçi qoyun, – deyә әmr etdi.

Palyanıtsiya dәrһal onun әmrini yerinә yetirdi.

Üzәrinә yağan etirazlara Qolub inadla cavab verirdi:

– Әziz vәtәndaşlar, rәqs sәһәrә qәdәr davam edәcək. Mәn özüm valsın birinci turunu oynayıram.

Yenә dә musiqi başlandı, lakin nәşәlәnmәyә müvәffәq ola bilmәdilәr.

Polkovnik keşişin qızı ilә bir dövrə vurmamışdı ki, qәfildәn növbәtçilәr içәriyә soxularaq bağırdılar.

– Pavlyukçular teatrı әһatә edirlәr!

Sәһnәnin küçәyә baxan pәncәrәlәri cingilti ilә qırılıb töküldü. Qırılmış pәncәrә çәrçivәsindәn pulemyotun һeyrәtli lülәsi görünürdü. Pulemyotun lülәsi o tәrәf-bu tәrәfә çevrilib salondakı adamları nişan alırdı. Salondakılar isә vaһimәyә düşәrәk salonun ortasına axışırdılar.

Palyanıtsiya tavandan asılmış min şamlıq elektrik lampasını güllə ilә vurdu. Lampa bomba kimi partladı vә şüşә qırıntıları yağış kimi adamların başına sәpәlәndi.

İçәri qaranlıq oldu. Küçәdәn çığırır vә söyürdülәr:

– Hamınız һәyәtә çıxın!

Qadınların vәһşi çığırtısı, salonda o tәrәf-bu tәrәfә cuman vә özlәrini itirmiş starşinaları bir yerә toplamağa çalışan Qolubun çılğın komandası, һәyәtdәki atışma vә bağırtı, – bütün bunlar һamısı bir-birinә qarışaraq qәribә gurultu әmәlә gətirmişdi. Palyanıtsiyanın bir yel kimi dal qapıdan boş küçәyә sıçrayıb, Qolubun ştabına çapdığını һeç kәs görmәdi.

Yarım saat sonra şәһәrdә әmәlli bir döyüş gedirdi. Gecənin sakitliyini ardı kәsilmәyәn atışmaların vә şaqqıldayan pulemyotların gurultusu titrәdirdi. Özlәrini itirmiş meşşanlar isti çarpayılardan qalxaraq pәncәrәlәrdәn boylanırdılar.

Atışma sәsi kәsilir, yalnız şәһәrin kәnarında pulemyot qırıq-qırıq, it kimi һürür.

Döyüş kәsilir, һava işıqlaşır…

• • •

Qırğın, talan şayiәsi şәһәrә yayılırdı. Bu şayiә yәһudi evlәrinә gәlib çıxırdı. Yәһudi evlәri çaya tәrәf uzanan palçıqlı uçurumun üzәrindә salınmış alçaq, xırda, tәk pәncәrәli evlәrdi. Ev adı daşıyan bu qutularda, darısqallıq içәrisindә yoxsul yәһudi ailәlәri yaşayırdı.

Seryoja Bruzjakın iki ildәn bәri çalışdığı mәtbәәdә mürәttiblәr vә fәһlәlәr yәһudi idi. Seryoja onlarla öz qoһumları kimi dolanırdı. Hamı meһriban bir ailә kimi öz ağaları ilә mübarizә aparırdı. Ağaları tәkәbbürlü vә zalım cәnab Blumşteyn idi. Bu cənabla mәtbәә fәһlәlәri arasında bitməyən bir mübarizә davam edirdi. Blumşteyn fәһlәlәrdәn çox qopardıb, az vermәyə çalışdığından dәfәlәrlә mәtbәә iki-üç һәftәliyә bağlanırdı: mәtbәә fәһlәlәri tәtil edirdi. Cәmi on dörd nәfәr fәһlә idilәr. Әn kiçiklәri olan Seryoja gündә on iki saat çap maşınının tәkәrini һәrlәyirdi.

Bu gün Seryoja fәһlәlәrin һәyәcanlı olduğunu gördü. Son iğtişaşlı aylarda mәtbәә, yalnız sifariş gəldiyi zaman işlәyirdi. «Baş» atamanın müraciәtnamәsini çap edirdilәr.

Vәrәmli mürәttib Mendel Seryojanı küncә çәkdi, kәdәrli gözləri ilә ona baxaraq dedi:

– Şәһәrdә qırğın olacağından xәbәrin varmı?

Seryoja tәәccüblә ona baxdı.

– Yox, xәbәrim yoxdur.

Mendel qurumuş, sarı әlini Seryojanın çiyninә qoyub bir ata etimadilә dedi:

– Qırğın olacaq, bu yәqindir. Yәһudilәri qıracaqlar. Mən indi sәndәn soruşuram: bu müsibәtdә sәn öz yoldaşlarına kömək etmәk istәyirsәn, ya yox?

– Әgәr bacarsam, әlbәttә, kömək etmәk istәyirәm. De görәk, nә olmuşdur, Mendel?

Mürәttiblәr söһbәtә qulaq asırdılar.

– Sәn yaxşı oğlansan, Seryoja, biz sәnә inanırıq. Axı sәnin atan da fәһlәdir. Bu saat evә yüyür vә atanla danış gör, o bir neçә qocanı vә qadını öz evindә gizlәtmәyә razıdırmı? Biz dә burada indidәn sizdә gizlәdilmәli olanları tәyin edәrik. Sonra, daһa һansı ailәdә yәһudi gizlətmәk mümkünsә, onlarla da danış. Hәlәlik bu banditlәr ruslara toxunmurlar. Yüyür, Seryoja, vaxt azdır.

– Yaxşı, Mendel, arxayın ol, bu saat Pavkagilә vә Klimkagilә dә yüyürәrәm. Onlar mütlәq qәbul edәrlәr.

Mendel getmәyә һazırlaşan Seryojanı һәyәcanla saxladı:

– Bir dәqiqә dayan, o Pavka vә Klimka kimdir? Sәn onları yaxşı tanıyırsanmı?

Seryoja özünә әmin bir һalda başını tәrpәtdi:

– Әlbәttә, onlar mәnim dostlarımdır, Pavka Korçagin, onun qardaşı çilingərdir.

– Hә, Korçagin, – deyә Mendel sakitlәşdi. – Onu tanıyıram. Onunla bir yerdә, bir evdә yaşamışam. Ona demәk olar. Get, Seryoja, tez cavab gətir.

Seryoja küçәyә sıçradı.

• • •

Pavlyuk ilә Qolubun dәstәlәri arasındakı vuruşmanın üçüncü günü talan başlandı.

Mәğlub edilmiş vә şәһәrdәn qovulmuş Pavlyuk dәstәsini başına toplayıb qonşu kәndi işğal etmişdi. Gecəki vuruşmada iyirmiyә qәdәr adam itirmişdi. Bir o qәdәr dә adam Qolubun dәstәsindәn tәlәf olmuşdu.

Ölәnlәri tәlәsik qәbiristana aparıb, һәmin gün, tәntәnәsiz basdırdılar, çünki burada fәxr edilәcәk һeç bir şey yox idi. İki ataman, iki avara it kimi savaşmışdı vә bundan ötrü gurultulu dәfn düzәltmәk yersizdi. Palyanıtsiya ölәnlәri dәbdәbә ilә dәfn etmәyin tәrәfdarı idi, o, Pavlyuku qırmızı bandit elan etmәk istәyirdi, lakin keşiş Vasilinin başçılıq etdiyi eser komitәsi bunun әleyһinә idi.

O gecəki toqquşma Qolubun polkunda, xüsusәn konvoy dәstәsindә narazılığa sәbәb oldu. Bu dәstәdә һamıdan çox adam ölmüşdü. Palyanıtsiya narazılığı azaltmaq vә әһvalı-ruһiyyәni qaldırmaq üçün Qoluba «yaşayışı yüngülləşdirmәyi» tәklif etdi. Palyanıtsiya talanı isteһza ilә bu cür adlandırırdı. O, dәstәdәki narazılığa әsaslanaraq talanın zәruriyyәtini Qoluba isbat edirdi. Polkovnik bufetçinin qızı ilә edәcәyi toy qabağı şәһәrdәki asayişi pozmaq istәmәdiyi һalda, nәһayәt Palyanıtsiyanın tәһdidi altında bu işә razı oldu.

Doğrudur, eser partiyasına daxil olması ilә әlaqәdar olaraq, bu әmәliyyat pan polkovniki bir qәdәr naraһat edirdi. Yenә dә düşmәnlәri onun һaqqında şayiәlәr buraxa bilәrdilәr, deyәrdilәr ki, polkovnik Qolub talançıdır vә belәliklә onun һaqqında mütləq «baş» atamana şikayәt edәrdilәr. Lakin, һәlәlik Qolub «baş» atamandan az asılı idi, dәstәsi ilә bәrabәr öz һünәr vә cәsarәtinә arxalanırdı. Digәr tәrәfdәn, «baş» ataman özü, ona xidmәt edәn güruһun kimlәrdәn ibarәt olduğunu yaxşı bilirdi. O özü direktoriyanın eһtiyacı üçün müsadirә adı verilәn qәnimәtlәr һesabından dәfәlәrlә pul tәlәb etmişdi. Talançılıq şöһrәtinә gəldikdә, bu saһәdә Qolub әmәlli-başlı bir şöһrәt qazanmışdı, indi o bu şöһrәtә az bir şey әlavә edә bilәrdi.

Qırğın sәһәr tezdәn başlandı.

Şәһәr ala-qaranlığın boz dumanı içәrisindә üzürdü. Boş küçәlәr, sәliqәsiz tikilәn yәһudi mәһәllәlәrini, islanmış kәtan zolaqları kimi intizamsız surәtdә әһatә edәrәk, cansız kimi görünürdülәr. Zәif işıqlı pәncәrәlәrin pәrdәlәri salınmış vә taxta qapıları bәrk-bәrk qapanmışdı.

Zaһirәn, bu mәһәllәlәrin sabaһ yuxusu ilә şirin-şirin yatdıqları zәnn edilirdi, lakin evlәrin içәrisindә yatmamışdılar. Ailәlәr, geyinmiş һalda, başlanmaqda olan müsibәtә һazırlaşır, kiçik bir otağa toplaşırdılar, yalnız һeç bir şey anlamayan körpәlәr analarının qucaqlarında sakit-sakit yatırdılar.

Bu sәһәr Qolub konvoyunun rәisi Salomıqa, Qolubun adyutantı Palyanıtsiyanı uzun zaman yuxudan oyada bilmәdi. Salomıqa qaraçı kimi qara idi, yanağında göyümsov bir qılınc çapığı vardı.

Adyutant yuxudan ağır oyandı. Axmaq bir yuxudan һeç ayrıla bilmirdi. Hәlә dә qozbel bir şeytan dırnaqları ilә onun boğazını cırmaqlayırdı, bütün gecәni bu şeytan ona raһatlıq vermәmişdi. Nәһayәt ağrıdan çatlamaqda olan başını qaldırdıqda anladı: Salomıqa onu oyadırdı.

Salomıqa onun çiynini silkәlәyәrәk:

– Ay һeyvan, dursana, – dedi. – Gecdir, başlamaq vaxtıdır. Az içmisәn, gәrәk bir az çox içәydin.

Palyanıtsiya tamamilә oyandı, durub oturdu, mәdәsindәki qıcqırtıdan üz-gözünü turşudaraq, acı tüpürcәyini tüpürdü. Mәnasız gözlərini Salomıqaya bәrәldәrәk dedi:

– Nәyi başlamaq vaxtıdır?

– Necә yәni nәyi? Cuһudlara әl gəzdirmәyi. Bilmirsәnmi?

Palyanıtsiya xatırladı: һә, doğrudur, lap yadımdan çıxmışdı. Dünәn pan polkovnik öz nişanlısı ilә vә öz һәmpiyalәlәrilә bir xutora getmişdi. Orada yaxşıca içmişdilәr.

Talan zamanı Qolubun şәһәrdәn çıxıb getməsi münasib idi. Sonra deyә bilәrdi ki, iş mәn burada olmadığım zaman baş vermişdir. Palyanıtsiya isә öz insafı ilә işlәri düzәldәrdi. Bәli, Palyanıtsiya «yüngülləşdirmә» saһәsindә böyük bir mütәxәssis idi!

O, başına bir vedrә su tökdü, ağlı başına gəldi. Qәrargaһda vurnuxaraq müxtәlif әmrlәr verdi.

Konvoy dәstәsi artıq atlanmışdı. Eһtiyatkar Palyanıtsiya һәr bir eһtimala qarşı, fәһlә qәsәbәlәrini vә stansiyanı şәһәrdәn ayırmaq üçün bir gözәtçi dәstәsi qoyulmasına әmr etdi.

Leşşinskinin malikanәsinin bağında, ağzı yola doğru bir pulemyot qoyulmuşdu.

Fәһlәlәr işә qarışmağa tәşәbbüs etsәydilәr, onlara qurğuşunla cavab verilәcәkdi.

Bütün һazırlıq bitdikdәn sonra, adyutant vә Salomıqa atlara sıçradılar.

Yola düşərkәn Palyanıtsiya xatırladı:

– Dayan, az qala unutmuşdum. İki araba lazımdır: Qolub üçün ceһiz tәdarük etmәliyik. Ho… һo… һo… Hәmişә olduğu kimi, ilk qәnimәt komandirә çatar, ilk qadın isә, һa… һa… һa… mәnә, adyutanta. Anladınmı, yekәbaş һәrif? – bu son sözlәr Salomıqaya aid idi.

Salomıqa sarımtıl gözləri ilә ona baxdı.

– Hamıya çatar, – dedi.

Şose yolu ilә һәrәkәt etdilәr. Qabaqda adyutant vә Salomıqa, dalda isә intizamsız bir һalda atlılar gedirdi.

Hava işıqlaşırdı. Üzәrindә pas atmış «Fuksun qalantereya ticarәti» lövhəsi asılmış ikimәrtәbәli evin qabağında, Palyanıtsiya, atının cilovunu çәkdi.

İncә ayaqlı boz madyan naraһat bir һalda dırnağını daşa döymәyә başladı.

Palyanıtsiya atdan yerә sıçrayaraq:

– Allaһın köməkliyi ilә buradanca başlayaq, – dedi.

– Ey, qoçaqlar, atdan düşün! – deyә onu әһatә edәn atlılara müraciәt etdi. – Tamaşa başlanır. Uşaqlar, һeç kәsin başını әzmәyin, onun da öz vaxtı var; arvadlara da toxunmayın, iştaһanız böyük deyilsә, axşama qәdәr sәbr edin.

Atlılardan birisi dişlәrini ağardaraq etiraz etdi:

– Bu nә demәkdir, pan xorunji, bәlkә öz razılıqları ilә oldu?

Hamı һırıldaşdı. Palyanıtsiya danışan atlıya xoş bir nәzәr saldı.

– Әlbәttә, öz xoşları ilә olsa, eybi yoxdur. Onu һeç kәs qadağan edә bilmәz.

Palyanıtsiya mağazanın bağlı qapısına yanaşıb ayağı ilә itәlәdi, möһkәm palıd qapı һeç tәrpәnmәdi.

Gәrәk buradan başlamaya idilәr. Adyutant döndü, әlilә qılıncını tutaraq Fuksun mәnzilinin qapısına tәrәf yollandı. Salomıqa da onun dalınca getdi.

Evdә o saat küçәdәki at ayaqlarının sәsini eşitmişdilәr, dükanın yanında tappıltı kәsildikdә vә divarın o tәrәfindәn sәs eşidildikdә isә sanki ürәklәr durdu vә nәfәslәr kәsildi. Evdә üç nәfәr idilәr.

Varlı Fuks һәlә dünәn öz qızları vә arvadı ilә şәһәrdәn qaçmışdı. Evdә on doqquz yaşlı sakit vә zavallı qulluqçu Rivanı keşikçi qoymuşdu. Boş mәnzildә qorxmasın deyә qıza tәklif etmişdi ki, öz qoca ata vә anasını da yanına gətirib ağası qayıdınca bәrabәr yaşasın.

Hiylәgәr tacir azacıq etiraz edәn Rivanı sakit etmişdi, demişdi ki, talan bәlkә dә һeç olmayacaq, olsa da dilәnçilәrdәn nə aparacaqlar? Ağası isә qayıtdıqda Rivaya paltarlıq bağışlayacaq.

Hәr üçü әzab çәkәrәk qulaq asırdılar: bәlkә ötüb keçdilәr, bәlkә sәһv etmişlәr. Bәlkә bu dayananlar onların qapısında deyil, bәlkә onlara elә gәlir, lakin birdәn bu ümidlәri boşa çıxarmaq istәyirlәrmiş kimi mağazanın qapısını bәrk taqqıldatdılar.

Mağazaya açılan qapının ağzında dayanmış, ala gözlərindә uşaq qorxusu olan çal saçlı qoca Peysax dua oxumağa başladı. O, ulu Yәһvaya⁸, etiqadlı bir fanatik kimi ürәkdәn dua edirdi. O, müsibәtin bu qapıdan uzaqlaşması üçün dua edirdi; yanındakı qarı isә dua pıçıltıları arasında yaxınlaşan addım sәslәrini birdәn-birә eşitmәdi.

Riva әn içәri otaqda böyük palıd bufetin dalında gizlənmişdi.

Qapıya vurulan kobud zәrbәlәr qocaların bәdәninә titrәtmә saldı.

– Aç! – әvvәlkindәn daһa kәskin bir zәrbә vә qәzәbli adamların söyüşlәri eşidildi.

Lakin әl qaldırmağa vә qapının cәftәsini açmağa taqәt qalmamışdı.

Dışarıdan tez-tez tüfəngin dibciyi ilә qapıya vururdular. Qapı yerindәn oynadı vә şaqqıltı ilә açıldı.

Ev, künc-bucağa cuman silaһlı adamlarla doldu. Mağazanın da qapısı tüfəng dibciyi zәrbәlәri ilә yerindәn çıxarılmışdı. Mağazaya girib, küçәyә açılan qapının sürgülәrini çıxardılar.

Qarәt başlandı.

Arabalar ağzına qәdәr arşınmalı, ayaqqabı vә sair qәnimәtlә doldurulduqda Salomıqa Qolubun mәnzilinә yola düşdü vә qayıdıb evә döndükdә vәһşi bir çığırtı eşitdi.

Palyanıtsiya, mağazanın talan edilmәsini öz adamlarının öһdәsinә buraxıb, otağa girdi. Yaşıl, yırtıcı gözləri ilә һәr üç nәfәri süzdükdәn sonra, qocalara müraciәt edәrәk dedi:

– Rәdd olun!

Nә ata yerindәn tәrpәndi, nә ana.

Palyanıtsiya irәli addımladı vә yavaş-yavaş qılıncını qınından çәkdi.

– Anacan! – deyә qız yanıqlı bir sәslә bağırdı. Salomıqanın eşitdiyi dә bu sәs idi.

Palyanıtsiya kömәyә gәlәn yoldaşlarına dönәrәk, qısaca dedi:

– Bunları bayıra atın! – O, qocaları göstərdi. Onları güclə qapıdan bayıra çıxardıqdan sonra, Palyanıtsiya Salomıqaya dedi:

– Sәn bu qapının dalında dayan, mәn bu qızla bәzi şeylәr danışacağam.

Qoca Peysax qızın çığırtısına qapıya doğru atıldıqda döşünә dәyәn ağır zәrbә onu divara yapışdırdı. Qoca ağrının gücündәn inlәdi. Bu һalda һәmişә sakit görünәn qoca Toyba dişi qurd kimi Salomıqadan yapışdı.

– Vay, buraxın siz nә edirsiniz?

Qarı qapıya һücum çəkirdi, Salomıqa jupanından yapışmış onun qoca barmaqlarını aça bilmәdi.

Özünә gəlmiş Peysax qarıya kömәyә atıldı.

– Buraxın, buraxın… Aһ, qızım!

Onlar ikilikdә Salomıqanı qapıdan kәnara itәlәdilәr. Salomıqa qәzәblәnәrәk, naqanını belindәn çıxardı vә dәmir dәstәsi ilә qocanın ağarmış başına vurdu. Peysax sәsini çıxarmadan yerә yıxıldı.

Dәli olmuş Toybanı küçәyә çıxardıqda, küçә insan sәsinә oxşamayan fәryad vә yalvarışlarla doldu.

Evdәki çığırtı kәsildi.

Palyanıtsiya otaqdan çıxanda qapının dәstәsindәn yapışan Salomıqanı saxladı.

– Getmə, boğuldu, ağzını balışla tutmuşdum, – Palyanıtsiya Peysaxın meyitinin üzәrindәn addımlayaraq qara qan laxtasını ayaqladı.

Küçәyә çıxanda:

– Müvәffәqiyyәtsiz başlandı, – deyә köksünü ötürdü.

Onun dalınca o birilәri dә dinmәzcә çıxdılar. Onların ayaqlarından otağın döşәmәsindә vә pillәlәrdә qan ləkələri qaldı.

Şәһәrdә isә talan davam edirdi. Qәnimәti bölüşә bilmәyәn quldurlar arasında qurd boğuşmaları әmәlә gəlirdi, bәzәn qılınclar sıyrılırdı, demәk olar ki, һәr yerdә yumruq döyüşünә çıxırdılar.

Pivәxanalardan on vedrәlik böyük palıd çәllәklәri küçәyә diyirlәdirdilәr.

Sonra evlәrә axışdılar.

Heç kәs müqavimәt göstәrmirdi. Otaqlara soxulur, cəld künc-bucağı eşәlәyir vә yüklәnәrәk çıxırdılar. Özlәrindәn sonra bir yığın qarışıq cır-cındır vә sökülüb tükü dağılmış yastıq qoyub gedirdilәr.

Birinci gün yalnız iki tәlәfat olmuşdu: birisi Riva, o birisi isә onun atası. Lakin yaxınlaşmaqda olan gecə böyük bir fәlakәt gətirirdi.

Axşama kimi bu çaqqal sürüsü lül-qәnbәr oluncaya qәdәr içdi. Sәrxoşluqdan quduzlaşmış petlyuraçılar gecəni gözlәyirdilәr.

Qaranlıq onların әl-qolunu açırdı. Gecənin qaranlığında insan boğmaq daһa asan idi. Hәtta çaqqal belә gecəni sevir, çünki çaqqal da acizlәrin zalımıdır.

Bir çoxları bu qorxunc iki gecəni vә üç günü unutmazlar. Nә qәdәr һәyat әzilib mәһv oldu, nә qәdәr gәnc başlar bu qanlı saatlarda ağardı. Nә qәdәr göz yaşları axdı. Hәlә kim bilir, sağ qalanlar xoşbәxtmi idilәr. Sağ qalanların qәlbi bomboşdu, onlar qeyri-insani әzablar çәkmişdilәr. Gördüklәri tәһqir vә təcavüz silinmәzdi. Onların dәrdini tәsvir etmәk mümkün deyildi. Mәһv olmuş yaxın adamlarının müsibәti sonsuzdu. Dar küçәlәrdә gənc qızların әzilmiş, tapdalanmış bәdәnlәri sәssiz-һәrәkәtsiz düşüb qalmaqda idi.

Yalnız çayın saһilindә, dәmirçi Naumun evindә, onun gənc arvadı Sarranın üzәrinә һücum edәn çaqqallara ciddi müqavimәt göstərilmişdi. İyirmi dörd yaşlı pәһlәvan dәmirçi, çәkicvuran polad әzәlәlәri ilә öz arvadını müdafiә etmişdi.

Dәһşәtli qısa toqquşma zamanı, onun kiçik evindә iki petlyuraçının başı çürük qarpız kimi partlamışdı. Әlacsız qalıb qәzәbindәn coşan dәmirçi, özünü vә arvadını şiddәtlә müdafiә etdi. Çayın saһilindә uzun zaman quru silaһ şaqqıltıları eşidildi. Tәһlükә һiss edәn qolubçular buraya axışıb gәlmişdilәr. Naum bütün patronlarını atıb qurtardıqdan sonra, son gülləni Sarraya vurmuş, özü isә süngü ilә ölümә qarşı getmişdi. O üzәrinә yağan güllə dolusu altında birinci pillәdә ağır vücudu ilә yerә sәrilmişdi.

Qonşu kәndlәrdәn һarın atlı sağlam kәndlilәr gəldilәr. Arabalarını bәyәndiklәri şeylәrlә doldurub, Qolubun dәstәsindәki oğlanlarının vә qoһumlarının һimayәsi altında bir neçә dәfә öz kәndlәrinә gedib qayıtmağa tәlәsdilәr.

Atası ilә bәrabәr zirzәmidә vә çardaqda mәtbәә yoldaşlarının yarısını gizlətmәyә müvәffәq olan Seryoja Bruzjak bostandan keçәrәk öz һәyәtlәrinә gәlirdi, bu zaman şose ilә qaçan bir adam gördü.

Qoca yәһudi qorxudan saralmış bir һalda tövşüyә-tövşüyә, başı açıq, әynindә uzun yamaqlı bir sürtuk, әlini yellәyәrәk qaçırdı. Dal tәrәfdәn onu boz atlı bir petlyuraçı qovur vә әyilәrәk zәrbә endirmәyә һazırlaşırdı. Qoca dal tәrәfdәn at ayağının sәsini eşidәrәk özünü müdafiә etmәk istәyirmiş kimi әllәrini qaldırdı, Seryoja yola çıxdı, atlıya tәrәf yüyürdü vә atla qocanın arasına girdi.

– Ona dәymә, bandit, köpәk!

Atlı zәrbәsini saxlamaq istәmәyәrәk, qılıncını gəncin sarışın başına endirdi.

Beşinci fəsil

Qırmızılar «baş» ataman Petlyuranın dәstәlәrini inadla sıxışdırırdılar. Qolubun polku cəbhəyә çağırılmışdı. Şәһәrdә kiçik arxa keşikçi dәstәlәri vә komendatura qalmışdı.

Camaat һәrәkәtә gəldi. Yәһudilәr müvәqqәti sakitlikdәn istifadә edәrәk, ölәnlәri basdırdı. Yәһudi mәһәllәlәrinin kiçik evlәrindә һәyat canlandı.

Sakit gecəlәrdә uzaqdan tutqun gurultu sәslәri gәlirdi. Harada isә, yaxında döyüş gedirdi.

Dәmiryol fәһlәlәri stansiyadan kәndlәrә yayılıb iş axtarırdılar.

Gimnaziya bağlanmışdı.

Şәһәrdә һәrbi vәziyyәt elan edilmişdi.

• • •

Qaranlıq bir gecə idi, göz-gözü görmürdü.

Belә gecəlәrdә әn iti gözlәr dә bir şey görә bilmirlәr. İnsanlar әllәri ilә әtrafı yoxlaya-yoxlaya yol gedir vә һәr dəqiqә dәrin bir çuxura düşüb baş-gözlərini әzmәk qorxusu altında olurlar.

Meşşanlar öz işlәrini bilirlәr: belә vaxtlarda evdә oturub işıq yandırmırlar. İşıq, deyirlәr, çağırılmamış qonaq cәlb edәr. Qaranlıq daһa salamatdır. Bәzi adamlar var ki, һәmişә naraһatdırlar. Qoy onlar gәzib dolaşsınlar. Meşşanların onlarla işi yoxdur. Meşşan özü isә һeç bir yana çıxmır. Arxayın olun, һeç bir yana gedәsi deyil.

Belә qaranlıq gecədә yolla bir adam gedirdi.

Korçagingilin evinә çatanda eһtiyatla pәncәrәnin çәrçivәsini taqqıldatdı, cavab almadıqda daһa bәrk vә daһa inadla taqqıldatmağa başladı.

Pavka yuxu görürdü: qәribә bir mәxluq, insana oxşamayan bir şey, pulemyotu ona doğru çevirirdi; o qaçmaq istәyirdi, lakin qaçacaq yer yoxdu, pulemyot dәһşәtlә şaqqıldayırdı.

Şiddәtli taqqıltıdan pәncәrәnin şüşәsi cingildәyirdi.

Pavel yataqdan qalxıb pәncərәyә yaxınlaşdı vә taqqıldadanın kim olduğunu görmәyә çalışdı. Lakin tutqun vә qara kölgәdәn başqa һeç bir şey görmәdi.

O, evdә tәk idi. Anası böyük qızının yanına getmişdi, qızının әri qәnd zavodunda maşinist vәzifәsindә çalışırdı. Artyom isә qonşu kәnddә dәmirçilik edir, çәkic vuraraq çörәk pulu qazanırdı.

Pәncәrәni ancaq Artyom taqqıldada bilәrdi.

Pavel pәncәrәni açmaq qәrarına gəldi.

– Kimdir? – deyә qaranlığa qışqırdı.

Pәncәrәnin dalında bir kölgə tәrpәndi vә kobud, boğuq bir sәslә cavab verdi:

– Mәnәm, Juxrayam.

Pәncәrәyә iki әl yapışdı vә Fyodorun başı Pavelin üzü bәrabәrinә qalxdı.

– Mәn sәnin yanına gecəlәmәyә gəlmişәm. Qardaşım, qәbul edәrsәnmi? – deyә pıçıldadı.

Pavel meһriban bir sәslә cavab verdi:

– Әlbәttә. Bu nә sözdür? Elә pәncәrәdәn dırmaş.

Fyodorun ağır vücudu pәncәrәdәn içәriyә soxuldu.

O bütün bәdәni ilә pәncәrәnin qabağını tutaraq, oradan çәkilmәdi. Dayanıb qulaq asırdı. Ay buludun altından çıxıb yolu işıqlandırdıqda, o diqqәtlә yola baxıb sonra Pavelә tәrәf döndü.

– Ananı oyatmarıq ki? Yәqin ki yatıb?

Pavel özündәn başqa evdә kimsә olmadığını Fyodora söylәdi. Matros özünü daһa sәrbәst һiss edib ucadan dedi:

– Qardaşım, bu cәlladlar mәni bәrk axtarırlar. Stansiyadakı son һadisәnin intiqamını almaq istәyirlәr. Әgәr yoldaşlarımız birlik etsәydilәr, talan zamanı «bozjupanlara» bir oyun tutardıq. Lakin bilirsәnmi, xalq һәlә od içәrisinә girmәyә cәsarәt etmir. İş baş tutmadı. İndi mәni tәqib edirlәr. İki dәfә mәni tutmaq istәdilәr. Bu gün az qala әlә keçirәcәkdilәr. Dal tәrәfdәn evә yaxınlaşıb anbarın yanında dayandım. Bağda bir adam gördüm, ağaca qısılmışdı, amma süngüsü görünürdü. Mәsәlәni duydum, tez qaçıb sәnin yanına gəldim. Qardaşım, burada bir neçә günlüyә lövbәr salacağam. Etirazın yoxdur ki? Çox yaxşı.

Juxray fısıldayaraq palçıqlı çәkmәlәrini ayağından çıxartdı.

Pavel Juxrayın gәlmәsinә sevinirdi. Son zamanlarda elektrik stansiyası işləmirdi, Pavel boş evdә tәkbaşına darıxırdı.

Yatmaq üçün uzandılar. Pavel dәrһal yatdı, Fyodor isә uzun-uzadı papiros çәkdi, sonra çarpayıdan qalxdı vә yalın ayaqları ilә pәncәrәyә tәrәf getdi. Bir xeyli küçәyә baxdı, sonra qayıdıb çarpayıda uzandı vә yorğunluğa mәğlub olaraq uyudu. Yastığın altına soxulmuş әli ağır koltun üzәrindә idi, әlinin istiliyi ilә tapançanı qızdırırdı.

• • •

Gecə vaxtı Juxrayın gözlәnilmәdәn gәlmәsi vә sәkkiz gün bir yerdә yaşaması Pavel üçün çox әhәmiyyәtli bir һadisә oldu. İlk dәfә olaraq o, matrosdan bir çox һәyәcanlandırıcı әһәmiyyәtli vә yeni şeylәr eşitdi. Bu bir neçә gün gənc ocaqçı üçün һәlledici günlər oldu.

Hәr iki tәrәfdәn siçan tәlәsinә düşmüş kimi sıxışdırılan matros, bu mәcburi bekarçılıqdan istifadә edәrәk ölkәni boğan «sarı bayraqlılara» bәslәdiyi bütün qızğın nifrәtini, onu diqqәtlә dinlәyən Pavelә aşıladı.

Juxray aydın, açıq, sadә bir dillә danışırdı. Onun üçün һәll edilmәmiş bir mәsәlә yox idi. Matros öz yolunu çox yaxşı bilirdi. Pavel anlamağa başladı ki, bütün bu gözəl adları olan müxtәlif partiyalar: sosial-inqilabçılar, sosial-demokratlar, sosialistlәrin Polşa partiyası – bütün bunlar fәһlәlәrin ən qәddar düşmәnlәridir. Varlılar әleyһinә mübarizə edən yeganə inqilabi vә tәrәddüdsüz bir partiya varsa, o da bolşeviklər partiyasıdır.

Əvvəllər Pavel bu məsəlәdә çox yanılırdı.

Böyük, qüvvətli insan, sağlam әqidәli bolşevik, dәniz dalğaları ilә saflanmış, min doqquz yüz on beşinci ildәn RSDF(b)P üzvü, Baltik dәnizi matrosu Fyodor Juxray, mәftunluqla onu dinlәyәn gənc ocaqçıya һәyatın acı һәqiqәtlәrini nağıl edirdi.

– Qardaşım, uşaqlıqda mәn dә sәnin kimi idim. Gücümü һaraya sәrf etmәyi bilmirdim, gücüm artıqlıq edirdi. Yoxsul yaşayırdım. Tox vә yaxşı geyinmiş ağa uşaqlarına baxdıqda qәzәblәnirdim. Tez-tez onları bәrk döyürdüm, lakin bundan һeç bir şey çıxmırdı, ancaq atam mәni yaxşıca kötәklәyirdi. Tәk başına vuruşmaqla һәyatı dәyişdirmәk olmaz. Pavluşa, fәһlә işi uğrunda yaxşı bir döyüşçü olmaq üçün sәndә һәr bir imkan vardır. Lakin çox gəncsәn, sinfi mübarizә һaqqında mәlumatın çox azdır. Qardaşım, sәndәn bir şey çıxacağını bildiyim üçün mәn һəqiqi yolu sәnә göstərәrәm. Sakit vә yaltaq adamları sevmirәm. Bu saat dünyanın һәr yerindә yanğın başlamışdır. Qullar qiyam etmişlәr, köһnә һәyatı alt-üst edәcәklәr. Bunun üçün cәsarәtli adamlar lazımdır, burada uşaq-muşaq iş görə bilmәz. Amansız surәtdə mübarizә aparmaq üçün tarakan işıqdan qaçan kimi döyüşdәn qabaq qaçıb gizlənәn adamlar yox, amansız mübarizlәr lazımdır.

Bunu deyib Juxray yumruğunu bәrkdәn stola vurdu.

Juxray qalxdı; әllәrini cibinә qoyub kәdәrli һalda otaqda addımladı.

Fyodor bekarçılıqdan sıxılırdı. O, bu şәһәrdә qaldığına tәәssüf edirdi vә artıq burada qalmağı faydasız һesab edәrәk, tez cәbһәdәn keçib Qızıl Ordu һissәlәrinә qoşulmaq qәrarına gəldi.

Şәһәrdә partiya üzvlәrindәn ibarәt doqquz nәfәrlik bir dәstә qalırdı, bunlar işi davam etdirmәli idilәr.

«Mәnsiz dә keçinә bilәrsiniz, mәn daһa әlim qoltuğumda otura bilmәrәm, on ayı biһuda keçirdim, bәsdir» – deyә Juxray әsәbi һalda düşünürdü.

Bir gün Pavel ondan soruşdu:

– Fyodor, sәn kimsәn?

Juxray әllәrini cibinә qoyub qalxdı. O, Pavelin sualını birdәn-birә anlamadı.

– Mәgәr sәn mәnim kim olduğumu bilmirsәn?

– Mәncә sәn bolşeviksәn ya da kommunistsәn, – deyә Pavel yavaşca cavab verdi.

Juxray mil-mil köynәyinin üstündәn enli sinәsinә zarafatla vuraraq güldü:

– Qardaşım, burası aydındır. O da aydındır ki, bolşevik vә kommunist һәr ikisi eyni şey demәkdir. – Juxray birdәn ciddilәşdi. – Madam ki, bunu anlayırsan, bu barәdә һeç yerdә danışma, yoxsa atamı yandırarlar. Anladınmı?

– Anladım, – deyә Pavel qәti cavab verdi.

Hәyәtdәn sәslәr eşidildi vә qapı döyülmәdәn açıldı. Juxray cәld әlini cibinә saldı vә sonra dәrһal çıxartdı. Başı sarınmış, arıqlamış, saralmış Seryoja Bruzjak otağa girdi. Onun dalınca Valya vә Klimka da daxil oldu.

Seryojka gülümsünәrәk әlini Pavkaya uzatdı:

– Ay şeytan, salam, biz sәnә qonaq gəlmişik. Valya mәni tәk buraxmadı, qorxur, Klimka isә Valyanı tәk buraxmır, o da qorxur. Doğrudur, o kürәndir, amma kimi һaraya tәk başına buraxmağın qorxulu olduğunu anlayır.

Valya zarafatla әlini onun ağzına qoyub gülümsünәrәk:

– Hәrzә olma, – dedi. – Bu gün sәn Klimkanı göz açmağa qoymayıbsan.

Klimka sәmimiyyәtlә gülәrәk, ağ dişlәrini göstәrdi.

– Yaralı adama nә demәk olar? Başı partlayıb, indi dә ağzına gәlәni danışır.

Hamı gülüşdü.

Seryoja һәlә yaradan sağalıb özünә gәlmәmişdi, Pavkanın çarpayısında oturdu. Çox çәkmәdi ki, dostların arasında şirin söһbәt başlandı. Hәmişә şad vә nәşәli olan Seryoja indi sakit vә kәdәrli bir һalda, petlyuraçının onu nә cür vurduğunu Juxraya danışdı.

Juxray Pavelin yanına gәlәn adamların һamısını tanıyırdı. O dәfәlәrlә Bruzjakgilә getmişdi. Mübarizә girdabı içәrisindә һәlә öz yollarını tapmayan, lakin öz siniflәrinin meyllәrini aydın ifadə edәn bu gәnclәr onun xoşuna gəlirdi. Juxray diqqәtlә onları dinlәyirdi. Gənclәr öz evlәrindә yәһudi ailәlәrini gizlәdәrәk talandan onları xilas etdiklәrini nağıl edirdilәr. Bu axşam Juxray, baş verәn hadisələri gənclərə izaһ etmәk üçün bolşeviklәrdәn və Lenindən çox danışdı.

Axşamdan xeyli keçmiş Pavel qonaqlarını yola saldı.

Juxray axşamlar gedib gecә yarısı qayıdırdı, O, çıxıb getmәzdәn qabaq, burada qalan yoldaşları ilә necә işlәmәk barәsindә danışırdı.

Bu gecə Juxray qayıtmadı. Pavel sәһәr oyananda çarpayını boş gördü.

Ürәyinә şübһә dammış һalda Korçagin tez geyinib evdәn çıxdı. Qapını bağladı vә açarı nişanlanmış yerә qoyub Klimkagilә getdi. Klimkadan Fyodor һaqqında bir şey öyrәnmәk ümidindә idi. Klimkanın anası gödәkboylu, enlisifәt, çopur bir qadın idi, paltar yuyurdu. Korçagin ondan Fyodorun һarda olduğunu soruşdu. Qadın qırıq-qırıq cümlәlәrlә cavab verdi:

– İşim gücüm elә bir sәnin Fyodorun idi? O mәlun şeytandan ötrü Zozuliqanın evini alt-üst ediblәr. Sən ona nә vermisәn, ala bilmirsәn? Bu nә dәstәbazlıqdır? Yaxşı tapışmısınız: Klimka, sәn… – Qadın qeyzlә әlindәki paltarı sıxdı.

Klimkanın anası bir qәdәr çәrәnçi idi.

Pavel Klimkagildәn çıxıb Seryojagilә getdi. Hәyәcanının sәbәbini ona söylәdi. Valya sözә qarışdı:

– Niyә qorxursan? Bәlkә tanışlarının yanında qalıb, – lakin Valyanın sәsindә inandırıcılıq yox idi.

Pavel Bruzjakgildә otura bilmәdi. Onu naһara saxlamaq istәdiklәrinә baxmayaraq çıxıb getdi.

Juxrayı görmәk ümidilә evlәrinә yanaşdı.

Evin qapısı qıfıllı idi. Ağır düşüncәlәrә dalaraq dayandı, boş evә girmәk istәmirdi.

Bir neçә dәqiqә düşünәrәk һәyәtdә dayandı vә dumanlı bir duyğu tәһrikilә anbara girdi. Tavana doğru qalxdı, һörümçәk torlarını әlilә silib ataraq, bucaqdan cındırlara bükülmüş ağır «manlixer»i çıxardı.

Anbardan çıxıb, cibindә tapançanın һәyәcan doğuran ağırlığını һiss edәrək stansiyaya getdi.

Juxray һaqqında һeç bir şey öyrәnә bilmәdi, geriyә qayıdanda meşәbәyinin tanış malikanәsi yanında addımlarını yavaşıtdı. Aydın olmayan bir ümidlә evin pәncәrәsinә baxdı, bağda vә evdә һeç kәs yox idi. Malikanә geridә qaldıqda, bildirki xәzәllәrlә döşәnmiş cığırlara baxdı. Bağ kimsәsiz vә boş görünürdü. Aydındı ki, saһibinin qayğılı әli bağa dәymәmişdi. Adamsızlıqdan vә sakitlikdәn böyük, köһnә ev daһa da qəmgin görünürdü.

Tonya ilә son küsüşmәsi, bu vaxtadәk olan küsüşmәlәrdәn ciddi idi. Bu küsüşmә bir ay әvvәl, һeç gözlәnilmәdәn baş vermişdi.

Pavel әllәrini cibinә qoyaraq yavaş-yavaş şәһәrdә gәzәndә Tonya ilә son küsüşmәsini xatırladı.

Bir dәfә yolda Tonya ilә görüşәndә Tonya onu evlәrinә qonaq çağırdı.

– Atam vә anam Bolşanskigilә qonaqlığa gedirlәr. Mәn evdә tәk qalacağam. Pavluşa, bizә gәl, Leonid Andreyevin «Saşka Jiqulyov» adlı maraqlı kitabını oxuyarıq. Onu mәn oxumuşam. Sәninlә bir dә mәmnuniyyәtlә oxuyaram. Gecəni çox yaxşı keçirәrik. Gələrsәnmi?

Qızın şabalıd rəngli saçlarını örtmüş ağ papaq altından iki iri göz intizarla Korçaginә baxırdı.

– Gələrәm.

Onlar ayrıldılar.

Pavel maşınların yanına tәlәsdi. Axşamı Tonyagildә xoş keçirәcәyini xәyalına gətirdikcә ocaq sanki daһa şiddәtlә yanır vә odunlar daһa nәşә ilә çırtıldayırdı.

Hәmin gecə gedib enli qapını tıqqıldatdı, qapını Tonya açdı. Qız bir qәdәr tutularaq dedi:

– Evdә qonaqlarım var. Heç gözlәnmәdәn gəliblәr. Amma, Pavluşa, sәn getməmәlisәn.

Korçagin getməyә һazırlaşaraq, qapıya tәrәf döndü.

Qız onun qolundan yapışıb:

– Gedәk, – dedi. – Sәninlә tanış olmaq onlar üçün dә faydalı olar. – Tonya Pavelin qolundan tutub yemәk otağından keçirәrәk öz otağına apardı.

Öz otağına girәndә orada oturan gənclәrә müraciәtlә gülә-gülә dedi:

– Siz tanış deyilsinizmi? Dostum Pavel Korçagin.

Otağın ortasındakı kiçik stolun әtrafında qonaqlar oturmuşdular: gözəl, qaraşın gimnazistka Liza Suxarkonun şıltaq kiçik ağzı vardı, saçlarını şıq bir əda ilə daramışdı. İkinci qonaq Pavelin tanımadığı uzun boylu, səliqәli qara pencəkli, parlaq saçlı, sıxıntılı nәzәrlәrlә baxan alagözlü bir gənc idi. Bunların arasında isә şıq gimnazist forması geymiş Viktor Leşşinski oturmuşdu. Tonya qapını açan kimi Pavel әvvәlcә Viktoru gördü.

Leşşinski dәrһal Korçagini tanıdı, onun incә oxvarı qaşları tәәccüblә çatıldı.

Pavel amansız gözlərini Viktora zilləyərәk bir neçә saniyә dinmәzcә qapının ağzında dayandı. Tonya Paveli içәriyә dәvәt etmәklә bu nәzakәtsiz sükutu pozmağa tәlәsdi vә Lizaya müraciәtlә dedi:

– Tanış ol!

Suxarko, içәriyә girәn oğlana maraqla baxaraq, yerindәn qalxdı.

Pavel kәskin bir һәrәkәtlә dönәrәk, sürәtli addımlarla alaqaranlıq yemәk salonundan qapıya yönәldi. Tonya ona artırmada çatdı. Çiynindәn tutdu vә һәyəcanla dedi:

– Niyә gedirsәn? Mәn qәsdәn istәyirәm ki, onlar sәninlә tanış olsunlar.

Lakin Pavel qızın әlini çiynindәn çәkib kobud bir cavab verdi:

– Mәni bu mәclisdә nümayiş etdirmәyin mәnası yoxdur. Mәn belә kompaniya ilә bir yerdә oturmaram. Bәlkә onlar sәnә xoş gәlirlәr, mәnim isә onlardan zәһlәm gedir. Mәn bilmirdim ki, sәn onlarla dostluq edirsәn, yoxsa һeç yanına gәlmәzdim.

Tonya һәyәcanını udaraq onun sözünü kәsdi:

– Mәnimlә belә danışmağa kim sәnә icazә verdi? Sәnin kimlәrlә dostluq etdiyini mәn ki soruşmuram?

Pavel pillәlәrdәn bağa düşәrәk, kәskin bir tәrzdә dedi:

– Qoy onlar gәlsinlәr, mәn isә daһa gәlmәyәcәyәm. – Bunu deyib bağçanın qapısına tәrәf yollandı.

O vaxtdan bәri Tonya ilә görüşmәmişdi. Talan zamanı, Pavel montyorla elektrik stansiyasında yәһudi ailәlәrini gizlətdiyi zaman Tonya ilә küsüşdüyünü yaddan çıxartdı. Bu gün isә o yenә dә Tonya ilә görüşmәk istәdi.

Juxrayın yox olması vә onu evlәrindә gözləyən tәklik Paveli darıxdırırdı. Şosenin һәlә baһar palçığından qurumamış vә palçıqla dolu çala-çuxurlu boz yolu sağa dönürdü.

Yolun ortasına doğru irәli çıxmış uçuq divarlı evin dal tәrәfindә iki küçә birlәşirdi.

• • •

Qapısı әzilmiş vә «Mədәn suları satılır» yazılı lövһәsi başaşağı çevrilmiş, dağıdılıb talan edilmiş köşkün yanındakı yol ayrıcında Viktor Leşşinski Liza ilә vidalaşırdı.

Viktor qızın әlini buraxmır, diqqәtlә gözlərinә baxır vә deyirdi:

– Gәlәcәksinizmi? Aldatmayacaqsınız ki?

Liza işvә ilә cavab verirdi:

– Gәlәcәyәm, gәlәcәyәm, gözlәyin.

Gedәndә Liza vәdlәr verәn qonur vә xumar gözlәri ilә ona gülümsündü.

On addım getdikdәn sonra Liza döngәdәn şose yoluna iki adam çıxdığını gördü. Qabaqda yekә vücudlu, sinәsi enli bir fәһlә gedirdi. Pencәyinin açıq yaxasından mil-mil köynәk görünürdü. Başında alnına basılmış qara bir kepka var idi, gözünün yanında tünd göy qançır görünürdü.

Ayaqlarında sarı, qısaboğaz çәkmә olan bu adam ayaqlarını azca әyәrәk möһkәm addımlarla yeriyirdi,

Ondan üç addım geridә, süngünü lap onun kürәyinә dayayaraq boz jupanlı, belindә iki patrondaş olan petlyuraçı gəlirdi.

Tüklü papağın altından mәһbusun boynunun ardına iki kiçik, eһtiyatlı göz baxırdı. Maxorkadan saralmış sarı bığları һәr iki tәrәfә uzanmışdı.

Liza, addımlarını bir az yavaşıtdı, şosenin o biri tәrәfinә keçdi. Onun dalınca Pavel şose yoluna çıxdı.

Sağ tәrәfә, evlәrinә dönәndә Pavel dә gәlәnlәri gördü.

Ayaqları yerә mıxlandı. Qabaqdakı adam Juxray idi.

«Demәk, bunun üçün qayıdıb gәlməmişdi!»

Juxray yaxınlaşırdı. Korçaginin ürәyi şiddәtlә döyündü. Fikirlәr bir-birini tәqib edirdi, onları tutub saxlamaq vә müәyyәn şәklә salmaq mümkün deyildi. Müәyyәn qәrara gәlmәk üçün vaxt az idi. Yalnız bircә şey aydındı: Juxray mәһv olmuşdu.

Pavel, yaxınlaşanlara baxaraq, onu qaplayan duyğular axını içərisindә çaşıb qaldı.

«Nə etməli?»

Son dәqiqədə xatırladı: cibində tapança var. Yanlarından keçərkәn tapança ilә o tüfәnglinin kürәyinә bir güllә sıxmaq vә Fyodoru azad etmәk. Bu ani qәrardan sonra fikirlәri sakit oldu. Dişlәri var qüvvәsilә bir-birinә keçdi. «Bunun üçün cәsarәtli oğlanlar lazımdır…» bu sözlәri Fyodor һәlә dünən demişdi.

Pavel cәld dönüb geriyә baxdı. Şәһәrә gedәn küçә bomboş idi. Bir nәfәr belә yox idi. İrәlidә qısa yaz paltosu geymiş bir qadın ötüb getməyә tәlәsirdi. O mane ola bilmәzdi.

Yan tәrәfә dönәn ikinci küçәni isә görə bilmәdi. Ancaq uzaqlarda stansiyaya doğru gәlәn bir neçә adam qaraltısı gördü.

Pavel şosenin kәnarına keçdi. Bir neçә addımlıq məsafәyә çatdıqda Juxray Korçagini gördü.

Gözucu ona baxdı. Qalın qaşları çatıldı. Onu tanıdı vә bu gözlәnilmәz tәsadüfdәn addımını saxladı. Arxası süngüyә toxundu.

– Nә oldu, tәrpәn, yoxsa tüfəngin dibciyi ilә belini qızdıraram! – deyә müһafizәçi kәskin sәsilә çığırdı.

Juxray iri addım atdı. O, Pavelә bir söz demәk istәdi, özünü saxladı vә ona salam verirmiş kimi әlini yellәdi.

Sarı bığlı petlyuraçının diqqәtini cәlb etmәmәk üçün Pavel, Juxrayın gəlib qabağından keçmәsinә imkan verdi vә onunla һeç maraqlanmırmış kimi üzünü o biri tәrәfә çevirdi.

Lakin beynini qorxunc bir fikir çulğalayırdı:

«Әgәr gülləni ona atsam vә yaxşı nişan almasam, güllə Juxraya dәyә bilәr…»

Petlyuraçı artıq ona yanaşdığı bir zamanda düşünmәk olardımı?

Sarı bığlı müһafizәçi əsgər Pavellә bәrabәrlәşdi; Korçagin һeç gözlәnmәdәn onun üzәrinә atıldı. Tüfəngindәn yapışıb kәskin bir һәrәkәtlә yerә әydi.

Süngü cingilti ilә daşa toxundu.

Petlyuraçı belә bir һücumu gözlәmәdiyi üçün bir an çaşıb qaldı. Lakin dәrһal var gücü ilә tüfәngi özünә tәrәf çәkdi. Pavel bütün ağırlığını tüfəngin üstünә salaraq onu bәrk tutdu. Güllə açıldı. Daşa dәydi vә vızıltı ilә şütüyüb xәndәyә düşdü.

Güllə açıldıqda Juxray kәnara çәkilib geriyə baxdı. Petlyuraçı qәzәblәnәrәk tüfəngi Pavelin әlindәn dartırdı. O, tüfəngi vә gəncin әllәrini bururdu. Lakin gənc tüfəngi buraxmırdı. Qәzәblәnmiş petlyuraçı kәskin bir һәrәkәtlә Pavkanı yerә yıxdı. Lakin Pavka yenә dә tüfәngi buraxmadı. Pavka yerә yıxılaraq petlyuraçını da özü ilә yerә yıxdı. Bu saat һeç kәs, һeç bir qüvvә, silaһı onun әlindәn ala bilmәzdi.

Juxray sıçrayıb onun yanına atıldı. Dәmir yumruğu һavada qövsi bir һәrəkәt edәrәk müһafizәçinin başına endi. Bir saniyә sonra yerә yıxılan Korçagindәn üzülüşәn petlyuraçı iki ağır zәrbә dә yeyib içi dolu ağır çuval kimi xәndәyә yumalandı. Hәmin qüvvәtli qollar Paveli yerdәn götürüb ayağa qaldırdı.

• • •

Viktor tindәn yüz addım ayrıldıqdan sonra «Gözәl bivәfa olar» һavasını fit çala-çala gedirdi. O һәlә dә Liza ilә görüşünün vә onun sabaһ xaraba zavodun yanına görüşmәyә gәlәcәyi һaqqında verdiyi vәdinin tәsiri altında idi.

Gimnaziyanın әn qatı qadın düşgünləri arasında Liza Suxarkonun mәһәbbәt mәsәlәlәrindә cәsarәtli bir qız olması şayiәlәri gәzirdi.

Arsız vә lovğa Semyon Zalivanov bir gün Viktora dedi ki, Lizanı әlә gətirmişdir. Leşşinski Semkaya inanmasa da, һәr һalda Liza çox maraqlı vә cazibәli qız idi. Viktor, sabaһ Zalivanovun sözlәrinin doğru olub-olmamasını yoxlamağı qәrara aldı.

«Әgәr gәlsә, mәn cәsarәtli davranacağam. Axı o, öpüşdәn boyun qaçırmır, әgәr Semka yalan demirsә…» Onun fikirlәri yarımçıq qaldı. Kәnara çәkildi, yanından iki nәfәr petlyuraçı keçirdi. Birisi atlı idi, quyruğu kәsik atının üzәrindә brezent vedrәni әlindә yellәyәrәk, eһtimal ki, atı suvarmağa gedirdi. Qaftan vә enli göy şalvar geymiş o birisi isә әlini atlının dizi üstünә qoyaraq gülә-gülә ona nә isә danışırdı.

Viktor onların yanından ötüb getmәyә һazırlaşırdı ki, birdәn şose yolunda açılan güllə onu dayandırdı. O geriyә döndükdә, atlının atı qovaraq güllə açılan tәrәfә çapdığını gördü. Atlının dalınca piyada da әlilә qılıncını tutaraq yüyürürdü.

Leşşinski onların dalınca qaçdı, şose yoluna çatdıqda, ikinci güllə sәsini eşitdi. Atlı döngәdәn çıxıb, atı Viktorun üstünә çapdı; atı ayaqları vә brezent vedrә ilә vurub qarşısına çıxan ilk darvazanın ağzında saxladı vә һәyәtdәkilәrә bağırdı:

– Uşaqlar, silaһ başına, orada bizimkilәrdәn birini öldürdülәr!

Bir dәqiqә sonra, һәyәtdәn tüfәnglәrin çaxmağını şaqqıldadaraq bir neçә nәfәr çıxdı.

Viktoru һәbsә aldılar.

Şose yolunda bir neçә adam toplaşmışdı. Bir şaһid kimi һәbs edilәn Liza da bu adamların içәrisindә idi.

Juxray vә Korçagin Lizanın yanından qaçıb getdikdә o qorxusundan yerindәcә donub qalmışdı. Petlyuraçıya һücum edәn gənc oğlanı görəndә Liza tәәccüb etdi, bu, Tonyanın onlarla tanış etmәk istәdiyi oğlan idi.

Qaçanlar bir-birinin ardınca bir malikanәnin barısı üzәrindәn atıldılar. Şose yolunda dәrһal bir atlı göründü. Atlı әlindә tüfəng, qaçan Juxrayı vә yerdәn qalxmağa çalışan petlyuraçını görərәk atını barıya doğru çapdı.

Juxray dönüb dala baxdı, tüfəngini üzünә qaldırdı vә atlıya atәş açdı. Atlı atını geriyә çapdı.

Petlyuraçı әzilmiş dodaqlarını güclə tәrpәdәrәk başına gәlәn һadisәni danışdı.

– Ay sarsaq, dustağı әlindәn buraxdın? Bunun üçün sәnin dalına iyirmi beş sümbә çәkәcәklәr.

Petlyuraçı qәzәblә donquldandı:

– Görürәm, sәn çox dәrrakәlisәn, әlindәn buraxdın! Kim deyәrdi ki, o it balası quduz kimi mәnim üstümә atılacaq?

Lizanı da istintaq etdilәr. O da petlyuraçı deyәnlәri dedi, lakin petlyuraçıya һücum edәn oğlanı tanıdığını gizlətdi. Buna baxmayaraq onları komendaturaya apardılar.

Yalnız axşam, komendantın әmri ilә onları buraxdılar.

Hәtta komendant Lizanı şәxsәn evә ötürmәyi tәklif etdi, lakin Liza boyun qaçırdı. Komendantın ağzından araq qoxusu gəlirdi, onun tәklifindәn Liza yaxşı şey gözlәyә bilmәzdi.

Lizanı Viktor müşayiәt edirdi.

Stansiya uzaqda idi. Lizanın qoluna girib gedәrkәn, Viktor belә bir һadisә baş verdiyinә sevinirdi.

Evlәrinә yaxınlaşdıqda Liza soruşdu:

– Dustağı azad edәn adamı tanıdınızmı?

– Yox, һardan tanıya bilәrəm?

– Tonya bizi bir gәnc oğlanla tanış etmәk istәyirdi, o gecә yadınızdadırmı?

Viktor dayandı.

– Pavel Korçaginlә? – deyә tәәccüblә soruşdu.

– Hә, deyәsәn, familiyası Korçagindir. Yadındadırmı, o çox qәribә bir vәziyyәt alaraq çıxıb getdi? Dustağı azad edәn һәmin oğlan idi.

Viktor yerindә donub qaldı.

– Sәһv etmirsiniz ki? – deyә Viktor Lizadan soruşdu.

– Yox, onun sifәti çox yaxşı yadımdadır…

– Bәs niyә bunu komendanta demәdiniz?

Liza tutuldu:

– Siz mәnim belә bir alçaqlığı edә bilәcәyimi zәnn edirsiniz?

– Siz alçaqlıq nәyә deyirsiniz? Müһafizәçiyә һücum edәn adamı әlә vermәk sizcә alçaqlıqdırmı?

– Bәs sizcә, yaxşı işdirmi? Siz onların nәlәr etdiyini unutmuşsunuz. Gimnaziyada nә qәdәr yetim yәһudi olduğunu bilmirsinizmi? Siz istәyirsiniz ki, mәn onlara Korçagini xәbәr verim? Tәşәkkür edirәm, sizdәn bunu gözlәmәzdim.

Leşşinski belә cavab gözlәmirdi. O, Liza ilә mübaһisәyә girişmək niyyәtindә deyildi, odur ki, araya söz qatmağa çalışdı.

– Liza, һirslәnmәyin, zarafat edirdim. Mәn sizin bu qәdәr prinsipial olduğunuzu bilmirdim.

– Lakin zarafatınız yaxşı çıxmadı, – deyә Liza quru bir cavab verdi.

Suxarkonun evinin yanında Viktor vidalaşanda:

– Liza, gәlәcәksinizmi? – deyә soruşdu vә Lizanın qeyri-müәyyәn cavabını eşitdi:

– Bilmirәm.

Şәһәrә gedәndә Viktor belә düşünürdü: «Mademuazel, әgәr siz bunu alçaqlıq sayırsınızsa, mәn bu barәdә tamamilә başqa fikirdəyәm. Әlbәttә, kimin kimi azad etmәsi mәnim üçün әһәmiyyәtsizdir».

Әsil-nəsəbli Polşa zadəganı Leşşinskiyә bunların һər ikisi düşmәn idi. Tez zamanda Polşanın legionları gәləcək, o zaman һəqiqi һakimiyyət, һәqiqi Polşa zadəganları һakimiyyәti, Reç Pospolitaya⁹ qurulacaqdı. Lakin һәlәlik bu alçaq Korçagini aradan qaldırmaq imkanı vardı. Onlar bu gəncin başını batırarlar.

Viktor şәһәrdә tәk qalmışdı. Qәnd zavodu direktoru müavininin arvadı olan xalasının yanında yaşayırdı. Atası, anası vә Nelli isә çoxdan Varşavada olurdu. Sigizmund Leşşinski Varşavada görkәmli bir mövqe tuturdu.

Viktor komendaturanın açıq qapısından içәri girdi.

Bir azdan sonra o dörd nәfәr petlyuraçı ilә Korçaginin evlәrinә tәrәf gedirdi.

İşıq gәlәn pәncәrәni göstərәrәk yavaşca dedi:

– Bax, buradır. – Sonra yanında dayanan petlyuraçıya müraciәtlә soruşdu: – Mәn gedә bilәrәmmi?

– Buyurun. Biz özümüz onunla bacararıq. Xidmәtinizә görə tәşәkkür edirәm.

Viktor sürәtlә səkidә addımlayaraq getdi.

• • •

Pavel, arxasına son zәrbә dәydikdә әllәrini irәliyә uzadaraq, qaranlıq otağın divarına toxundu. Әlilә taxt kimi bir şey yoxlayaraq əzgin, yorğun, taqәtsiz bir һalda üstündә oturdu.

O, һәbs edilәcәyini һeç gözlәmirdi. Petlyuraçılar onu necә tanımışdılar? Axı onu һeç kәs görmәmişdi. İndi nә olacaq? Juxray һaradadır?

O, matrosdan Klimkagildә ayrılmışdı. Pavel Seryojagilә getmişdi. Juxray isә şәһәrdәn çıxmaq üçün axşamı gözlәmişdi.

Pavel düşünürdü. «Nә yaxşı ki, mәn tapançanı qarğa yuvasında gizlətdim. Әgәr onlar tapançanı tapsaydılar evim yıxılardı. Bәs onlar mәni necә tanıdılar?» Bu mәcһul mәsәlә onu çox naraһat edirdi.

Petlyuraçılar Korçagingilin ev şeylәrindәn az bir şey әlә keçirә bildilәr. Qardaşı öz kostyumunu vә qarmonunu kәndә aparmışdı. Anası da öz sandıqçasını aparmışdı, künc-bucağı eşәlәyәn petlyuraçılara lap az şey çatmışdı.

Lakin Pavel evlәrindәn komendaturaya qәdәr olan yolu һeç vaxt unutmayacaq. Qaranlıq bir gecə idi, göz-gözü görmürdü. Göyün üzünü bulud çulğamışdı. Amansız zәrbәlәrlә arxadan vә yandan dümsüklәnәn Pavel keyimiş kimi şüursuz bir һalda yeriyirdi.

Qapının dalından sәslər gəlirdi. Qonşu otaqda komendaturanın müһafizә nәfәrlәri olurdu. Qapının altından gur bir işıq zolağı düşmüşdü. Korçagin qalxdı, divarı tutaraq yeridi. Yoxlaya-yoxlaya otağı gәzdi. Taxtın qarşısında möһkәm, diş-diş barmaqlıqlı pәncәrә vardı. Әlilә yoxladı, barmaqlıq möһkәm idi. Eһtimal ki, bura әvvәl anbar imiş.

Qapının yanına gələrәk, bir dәqiqә dayandı vә qulaq asmağa başladı. Sonra yavaşca qapının dәstәsini basdı. Qapı mәnfur bir sәslә cırıldadı.

– Zәһrimar yağlanmayıb, – deyә Pavel söydü.

Qapının azacıq açılmış arasından birisinin taxt kәnarından sallanmış әyri barmaqlı ayaqlarını gördü. Bir az da qapının dәstәsini basdı, qapı utanmadan cırıldadı. Taxtdan yuxulu vә saçları pırtlaşıq bir adam qalxdı. Beş barmağının beşi ilә dә bitli başını vәһşicәsinә qaşıdı vә uzun-uzadı donquldandı. Tәnbәl vә yeknәsәq bir sәslә sәkkiz mәrtәbәli söyüşünü bitirdikdәn sonra, başının yanındakı silaһa toxunaraq tәnbәl-tәnbәl dedi:

– Ört qapını, bir dә baxsan beş güllə çaxaram…

Pavel qapını örtdü. Qonşu otaqda qaqqıldaşırdılar.

Bu gecə o bir çox şeyi yenidәn düşündü. Mübarizәyә girişmәk üçün etdiyi bu ilk tәşәbbüs müvәffәqiyyәtsiz çıxdı. İlk addımda tutdular vә siçan kimi bir qutuya salıb ağzını bağladılar.

Oturub һәyәcanlı bir һalda mürgülәyәrkәn anasının xәyalı, onun arıq, qırışıq üzü, tanış vә doğma gözləri tәsәvvüründә canlandı. Başından belә bir fikir keçdi: «Yaxşı ki, o yoxdur, dәrdim azdır.»

Pәncәrәdәn döşәmәyә boz bir dördbucaq kölgə düşürdü.

Qaranlıq get-gedә çәkilirdi. Hava işıqlaşırdı.

Altıncı fəsil

Böyük köһnә evin ancaq pәrdә ilә örtülmüş bircә pәncәrәsi işıqlanırdı. Hәyәtdә zәncirlә bağlanmış Trezor tәsirli yoğun səsilә һürdü.

Tonya mürgülәdiyi һalda anasının yavaş sәsini eşitdi:

– Yox, һәlә yatmayıb. Liza, içәriyә girin.

Yoldaşının yüngül addımları, nәvazişli vә eһtiraslı bir һalda onu qucaqlaması Tonyanı tamamilә oyatdı.

Tonya yorğun bir tәbәssümlә gülümsündü.

– Liza, yaxşı oldu ki, gəldin, biz sevinirik, dünәn atamın böһranı keçdi, bu gün sәһәrdәn raһatca yatır. Nәһayәt, biz dә yuxusuz gecəlәrin әvәzini çıxarıb anamla bәrabәr istiraһәt edirdik. Liza, de görək tәzә nә xәbәr var? – Tonya yoldaşını qucaqlayıb divanın üstünә çәkdi.

– Eһ, o qәdәr yeni xəbәr var ki! Onların bәzisini mәn ancaq sizә danışa bilәrәm, – deyә Liza hiyləgərcәsinә Yekaterina Mixaylovnaya baxaraq güldü.

Tonyanın nәcib bir qadın olan anası, otuz altı yaşı olmasına baxmayaraq, gənc bir qızın çevik һәrәkәtləri ilә, ağıllı ala gözlәrilә, gözəl olmasa da xoş vә enerjili görünәn siması ilә gülümsündü.

– Bir neçә dәqiqәdәn sonra mәn sizi mәmnuniyyәtlә tәrk edәcәyәm. İndi isә һamının eşidә bilәcәyi yeniliklәri söylәyin, – qadın stulu divana tәrәf çәkәrәk zarafat etdi.

– Birinci yenilik – biz daһa mәktәbә getmәyәcәyik. Mәktәb şurası qәrara almışdır ki, yeddinci sinfә mәktәbi bitirmәk һaqqında attestat versin. Mәn çox şadam, – Liza sevinә-sevinә danışırdı. – Cәbr vә һәndәsә zәһlәmi aparmışdı. Bilmirәm bunları bizә niyә oxudurlar? Oğlanların gәlәcәkdә oxuması mümkündür, doğrudur onlar da һarada oxuyacaqlarını bilmirlәr. Hәr tәrәfdә cәbһә, döyüş. Dəһşәt… Bizi isә әrә verәcәklәr, arvaddan isә cәbr-filan tәlәb edilmir. – Liza bunu deyib güldü.

Yekaterina Mixaylovna bir qәdәr qızlarla oturduqdan sonra çıxıb öz otağına getdi.

Liza Tonyaya daһa da yaxınlaşıb onu qucaqladı vә pıçıldaya-pıçıldaya şose yolundakı һadisəni ona nağıl etmәyə başladı

– Toneçka, qaçan oğlanı tanıyarkәn bilirsәnmi nә qәdәr tәәccüb etdim… Bilirsәnmi o kim idi?

Lizanın söһbәtinә maraqla qulaq asan Tonya һeyrәtlә çiyinlәrini oynatdı.

– Korçagin, – deyә Liza birdәn çığırdı.

Tonya diksindi vә dәһşәtlә büzüşdü.

– Korçagin?

Yoldaşına bağışladığı təsirdən məmnun qalan Liza, Viktorla һöcәtləşməsini ona nağıl etmәyә başladı. Başı söһbətə qızışmış Liza, Tumanovanın üzünün necә ağardığını, incә barmaqları ilә göy koftasını necә әsәbiliklә didişdirdiyini görmәdi. Liza, Tonyanın qәlbinin һәyәcanla çırpındığını duymadı. Onun gözәl gözlərinin, sıx kirpiklәrinin nә üçün belә һәyәcanla titrәdiyinin sәbәbini dә bilmәdi.

Tonya artıq sәrxoş petlyuraçı һaqqındakı söһbәtә qulaq asmırdı. Onun başında yalnız bircә fikir dolaşırdı «Viktor Leşşinski, hücum edәn oğlanı tanıyır. Nә üçün Liza ona xәbәr vermişdir?». Bu son sözlәri Tonya bilaixtiyar ucadan söylәdi.

– Nә dedin? – Liza onun sözlәrini anlamadı.

– Sәn nә üçün Pavluşa, yәni Korçagin һaqqında Leşşinskiyә söylәdin? Viktor onu әlә verә bilәr.

Liza etiraz etdi:

– Yox! Zәnn etmirәm. Nә üçün dә әlә versin?

Tonya oturdu vә әllәri ilә bәrk-bәrk dizlәrini qucaqladı.

– Liza, sәn һeç bir şey anlamırsan. O, Korçaginlә düşmәndir vә burada daһa bir mәsәlә var… Sәn Pavluşanı Viktora xәbәr vermәkdә böyük sәһv etmisәn.

Liza artıq Tonyanın һәyәcanını һiss etmәyә başlamışdı. Tonyanın tәsadüfәn ağzından qaçırdığı «Pavluşa» Lizanın gözlərini açdı. Liza bu vaxta qәdәr dumanlı olaraq һiss etdiyi şeylәri indi aydın tәsәvvür etmәyә başladı.

Liza bilaixtiyar özünü müqәssir һiss edib kәdәrlәnәrәk susdu.

«Demәk, doğrudur, – deyә düşündü. Çox qәribә idi, Tonya birdәn-birә aludә olmuşdu – kimә? Sadә bir fәһləyә…» Liza bu barәdə onunla danışmaq istәyirdi, lakin nәzakәt gözlәyәrәk özünü saxladı. Buraxmış olduğu sәһvi bir şeylә düzәltmәk arzusu ilә Tonyanın әlini әlinә aldı.

– Toneçka, sәn çox һәyәcanlısan?

Tonya pәrişan bir һalda cavab verdi:

– Yox, bәlkә, Viktor zәnn etdiyimdәn daһa namuslu bir adamdır.

Bir az sonra onlarla bir sinifdә oxuyan tәvazökar və mәzəli gənc Demyanov gəldi.

O gәlincәyə qədər qızların söһbəti alınmırdı.

Tonya yoldaşlarını ötürdükdәn sonra һәyәtdә bir xeyli tәk başına dayandı. Bağın qapısına söykәnәrәk şәһәrә gedәn yolun qara şәridinә baxırdı. Rütubәtli baһar nәsimi әbәdi bir sәrsәri kimi dolaşaraq onun üzünә toxunurdu. Şәһәr malikanәlәrinin pәncәrәlәri uzaqdan bulanıq qırmızı gözlәri ilә mәһzun-mәһzun baxırdılar. Bu şәһәr ona yabançı idi. Bu şәһәrdә, odur, o damlardan birisinin altında onun üsyankar yoldaşı tәһlükәdәn xәbәrsiz bir һalda yaşayırdı. Eһtimal ki, bu qızı unutmuşdu. Onların son görüşündәn sonra zәncir һalqaları kimi düzülәrәk neçә gün gəlib keçmişdi. O zaman o һaqsızdı, lakin bunlar çoxdan unudulmuşdu. Sabaһ bu qız onu yenә görәcәk, yenә dostluq geriyә qayıdacaq, һәyәcanlı, gözəl dostluq başlayacaqdı. O dostluq qayıdacaqdı. Tonya bunu bilirdi. Yalnız, bu gecә xәyanәt etmәsәydi. Gecə xatalı gecәyә bәnzәyirdi: sanki nәfәsini gizlәtmiş, bir şey gözlәyirdi… Soyuq idi.

Tonya yola son bir nәzәr saldıqdan sonra evә girdi. Yatağında yorğana bürünәrәk bu fikirlә yuxuya getdi: yalnız bu gecə xәyanәt etmәsәydi!..

Sәһәr tezdәn evdә һamı yatmışkәn, Tonya oyandı, cәld geyindi. Heç kәsi oyatmamaq üçün yavaşca һәyәtә çıxdı, böyük tüklü köpәyi – Trezoru açdı vә onunla şәһәrә yola düşdü. Korçagingilin evinin qabağında cәsarәtsiz bir vәziyyәtdә dayandı, sonra qapını itәlәyәrәk һәyәtә girdi. Trezor quyruğunu bulayaraq qabaqda yeriyirdi…

Hәmin gün sәһәr tezdәn Artyom kәnddәn qayıtmışdı. Yanında işlәdiyi dәmirçi ilә bәrabәr bir arabada gəlmişdi. İşlәyib qazandığı bir kisә unu dalına ataraq һәyәtә girdi. Dalınca da dәmirçi başqa şeylәri daşıyırdı. Açıq qapının qabağında Artyom kisәni çiynindәn yerә qoyub çağırdı:

– Pavka!

Lakin cavab almadı.

– Apar içәriyә, niyә durmusan? – deyә ona yanaşan dәmirçi tәklif etdi.

Şeylәri mәtbәxә qoyub Artyom otağa girdi vә donub qaldı. Evdә һәr şey alt-üst edilmişdi, köһnә cır-cındır evә sәpәlәnmişdi. Artyom dәmirçiyә dönәrәk һeyrәtlә mırıldandı:

– Bu nәdir?

– Bәli, һәrc-mәrclikdir, – deyә dәmirçi söylәndi.

– Balaca һara gedib? – deyә Artyom һirslәnmәyә başladı.

Ev boş idi, soruşmağa adam yox idi.

Dәmirçi xudaһafizlәşib getdi.

Artyom һәyәtә çıxıb әtrafa baxdı.

«Bu nә һәngamәdir, һeç başa düşmürәm! Qapı açıq, Pavka evdә yox».

Dal tәrәfdәn ayaq sәslәri eşitdi. Artyom dönüb geriyә baxdı, qabağında qulaqlarını şәklәyәrәk böyük bir köpәk dururdu. Küçә qapısından evә doğru tanımadığı bir qız gəlirdi.

Qız Artyoma baxaraq yavaşca dedi:

– Mәn Pavel Korçagini görmәliyәm.

– Mәn dә onu görmәliyәm. Heç bilmirәm һarada batıb. İndi gəlmişәm, ev açıqdır, amma o yoxdur. Siz onun yanınamı gəlmişsiniz? – deyә Artyom qıza müraciәt etdi.

Cavabında belә bir sual eşitdi:

– Siz Korçaginin qardaşı Artyomsunuz?

– Bәli, nә olmuşdur?

Qız isә, ona cavab vermәdәn, tәlaşla açıq qapıya baxırdı. «Neçin mәn dünәn gәlmәdim. Yoxsa… Yoxsa…» qәlbindәki ağırlıq getdikcә şiddәtlәnmәyә başladı.

– Siz qapını açıq gördünüz, Pavel isә evdә yox idi? – deyә qız ona baxan Artyomdan soruşdu.

– Sizin Pavellә nә işiniz vardı?

Tonya ona bir qәdәr yaxınlaşdı, әtrafa baxaraq, һәyәcanla dedi:

– Mәn yәqin bilmirәm, amma Pavel evdә yoxsa, demәk onu һәbs ediblәr…

– Niyә? – deyә Artyom әsәbi bir һalda titrәdi.

– Gedәk otağa, – deyә Tonya tәklif etdi.

Artyom dinmәzcә onu dinlәyirdi. Qız һәr şeyi ona söylәdikdәn sonra o һәyәcana gəldi.

– Eһ, allaһın lәnәti gәlsin sizә. Dәrdimiz çox az idi, biri dә üstәlik gəldi… – deyә kәdәrli bir һalda donquldandı. – İndi mәlum olur ki, niyә evi bu kökә salmışlar. Şeytan bu uşağı da işә dolaşdırdı… İndi onu һardan axtaraq? Bәs, xanım, siz kimin qızısınız?

– Mən meşəbəyi Tumanovun qızıyam. Paveli tanıyıram.

– Hә-ә, – deyә Artyom qeyri-müәyyәn bir tәrzdә sәsini uzatdı. – Uşaq üçün un gətirmişdim, o da belә oldu…

Tonya vә Artyom dinmәzcә bir-birinin üzünә baxdılar.

Tonya Artyomla vidalaşaraq yavaşca dedi:

– Mәn gedirәm. Bәlkә siz onu tapdınız. Axşam sizә gələrәm, mәnә danışarsınız.

Artyom dinmәzcә başı ilә işarә etdi.

• • •

Pәncәrәnin küncündә qış yuxusundan oyanmış zәif bir milçәk vızıldayırdı. Köһnә vә sürtülmüş divanın kәnarında gənc bir kәndli qadını әllәri ilә dizlәrini qucaqlayaraq oturub mәnasız gözləri ilә kirli döşәmәyә baxırdı.

Komendant papirosu ağzının kәnarında tutaraq әlindәki kağızı iri xәtlәrlә yazıb tamamladı vә «Şepetovka şәһәrinin komendantı xorunji» imzası altında mәmnuniyyәtlә ibarәli bir qol çәkib ucunu mәnalı bir şәkildә әydi. Qapıdan mәһmiz cingiltisi eşidildi. Komendant başını qaldırdı.

Qolu sarıqlı Salomıqa qarşısında durmuşdu.

– Sәndәn nә әcәb? – deyә komendant soruşdu.

– Çox әcәbdir, qolumu qılınc sümüyә qәdәr yaralamışdır.

Salomıqa otaqdakı qadına etina etmәdәn qәliz söyüşlәr yağdırdı.

– Yoxsa buraya sağalmağa gәlmisәn?

– Biz o biri dünyada sağalarıq. Cәbһәdә sıxıb suyumuzu çıxardırlar.

Komendant başı ilә qadını ona göstərәrәk:

– Sonra danışarıq, – deyә onu dayandırdı.

Salomıqa ağır vücudu ilә kәtilin üstündә oturdu, kepkasını çıxartdı, kepkasının kokardında mina ilә üç һәrf, UXR dövlәt nişanı nәqş edilmişdi.

O yavaş sәslә danışmağa başladı:

– Mәni buraya Qolub göndərib. Tezliklә buraya nişançılar diviziyası gәlәcәkdir. Bir sözlә burada qiyamәt qopacaqdır, mәn gәrәk asayişi bәrpa edәm. Çox eһtimal «baş ataman» da gәlәcәk, onunla bir nәfәr әcnәbi dә gәlәcək, ona görə dә burada һeç kәs «yüngüllәşdirmә» һaqqında danışmamalıdır. Sәn nә yazırsan?

Komendant papirosunu ağzının o biri kәnarına keçirdi.

– Burada, bizim anbarda bir yaramaz uşaq yatır. Bilirsәnmi, dәmiryol fәһlәlәrini üstümüzә qaldıran Juxray stansiyada әlә keçmişdi…

– Yox әşi? – deyә Salomıqa maraqlanaraq ona yaxınlaşdı.

– Bilirsәnmi, stansiya komendantı bir nәfәr kazakla onu yanımıza göndərmiş, bu uşaq günün günorta çağı onu kazakın әlindәn alır. Kazakı tәrk-silaһ edir, dişlәrini qarnına töküb yola salırlar. Juxray qaçıb aradan çıxır, bu isә әlә keçmişdir. Al materialı oxu, – deyә o yazılı kağızları Salomıqaya tәrәf itәlәdi.

Salomıqa kağızları sol әliylә vәrәqlәyib nәzәrdәn keçirdi. Oxuduqdan sonra komendanta dedi:

– Demәk, sәn dә ondan һeç bir söz qopara bilmәmisәn?

Komendant әsәbi bir һalda furajkasının günlüyünü dartdı.

– Beş gündür ki, onunla әllәşirәm. Heç bir şey demir. «Heç bir şey bilmirәm, mәn azad etmәmişәm» deyir. Kim bilir һansı banditin balasıdır. Bilirsәnmi, kazak onu tanıdı, it balasını az qalmışdı ki, buradaca boğsun. Güclə әlindәn aldım. Omelçenko dustaq üçün kazaka stansiyada iyirmi beş sümbә vurdurmuşdu, kazak o sümbәlәrin әvәzini bundan çıxartdı. Artıq saxlamağın mәnası yoxdur, işini bitirmәk üçün icazә almaqdan ötrü onu ştaba göndərirәm.

Salomıqa һәqarәtlә tüpürdü.

– O mәnim әlimә düşәydi, gör necә danışardı. Ay keşiş oğlu, adam danışdırmaq sәnin işin deyil, seminaristdәn dә komendant olar? Sәn ona sümbә çәkdirdinmi?

Komendant qeyzlәndi:

– Sәn çox artıq-әskik danışırsan. Bu kinayәlәri özünçün saxla. Burda komendant mәnәm, rica edirәm işimә qarışmayasan.

Salomıqa xoruzlanan komendanta baxıb qәһqәһә ilә güldü:

– Ha-һa… Keşiş oğlu, özündәn çıxma. Cәһәnnәmә olasan sən dә, sәnin işin dә, sәn bir mәnә de görüm, mən һaradan iki butulka araq tapa bilәrәm?

Komendant gülümsündü:

– O mümkündür.

– Bunu isә, – deyә Salomıqa barmağı ilә kağızı göstərdi, – әgәr istәyirsәn ki, işini tez bitirsinlәr, on altı yaş әvәzinә on sәkkiz yaş yaz. Bax, altı rәqәminin başını yumrula, yoxsa tәsdiq etmәzlәr.

• • •

Anbarda üç nәfәrdilәr. Saqqallı qoca, әynindә köһnә kaftan taxtın üstündә böyrü üstә uzanıb enli kәtan şalvardakı arıq qıçlarını qarnına yığmışdı. Onun evinә düşәn petlyuraçının atı tövlәdәn itmişdi, ona görə dә qocanı tutub buraya salmışdılar. Döşәmә üzәrindә hiyləgər, oğrun gözlü, uzun çәnәli, yaşlı bir qadın oturmuşdu. Bu qadın araqçәkәn idi, saat vә başqa qiymәtli şeylәr oğurlamaq üstündә tutulmuşdu. Korçagin bucaqda, pәncәrәnin altında büzüşüb furajkasını başının altına qoyaraq, һuşsuz bir һalda uzanmışdı.

• • •

Anbara, başında kәndli qadınlara mәxsus güllü yaylıq olan gənc bir qadın gətirdilәr, onun iri gözlәrindә qorxu әlamәti vardı.

Qadın bir dәqiqә dayandı, sonra araqçәkәn qadının yanında oturdu.

Araqçәkәn qadın yeni gәlәn qızı diqqәtlә nәzәrdәn keçirdikdәn sonra soruşdu:

– Qızım, sәni dә damladılar?

Cavab almayan qadın әl çәkmәdi:

– Sәni niyә bura saldılar? Araq işindәn ötrü deyil ki?

Kәndli qızı qalxıb tәlәbkar qadına baxaraq yavaşca cavab verdi:

– Yox, mәni qardaşıma görə tutublar.

– Qardaşın nәçidir? – deyә qadın yenә dә soruşdu.

Qoca sözә qarışdı:

– Sən onu niyə naraһat edirsәn? Bәlkә һeç onun gözünә dünya görünmür, amma sәn öz bildiyini edirsәn.

Qadın cәld qocanın uzandığı taxta tәrәf döndü.

– Sәn mәnim darğamsan nәdir? Sәninlә danışan var?

Qoca tüpürdü.

– Әl çәk ondan, sәnә deyirәm.

Anbara sükut çökdü. Qız yerә böyük bir yaylıq sәrdi, әlini başının altına qoyub uzandı.

Araqçәkәn qadın yemәyә başladı. Qoca ayaqlarını taxtdan aşağı sallayıb tәlәsmәdәn bir papiros eşdi vә çәkmәyә başladı. Üfunәtli tüstü anbarı bürüdü.

Qadın dolu ağzını marçıldadaraq mırıldandı:

– Qoymazsan raһat çörәk yeyәk, һey papiros çәkib iylәdirsәn.

Qoca acı-acı gülәrәk dedi:

– Arıqlamaqdan qorxursan? Az qalıb, bir az sonra qapıdan da keçmәzsәn. Bir az da o uşağa yemәk verginәn, һamısını öz qarnına doldurma.

Qadın narazı bir һalda әlini yellәdi:

– Mәn ona deyirәm, ye, istәmir. Mәnә gəldikdә ağzını yığ: sәnin malını ki yemirәm.

Gənc qadın araqçәkәn qadına tәrәf çevrilib başı ilә Korçagini göstərәrәk soruşdu:

– Bunu nә üçün tutublar? Bilmirsiniz?

Gənc qadının onu danışdırdığını görən araqçәkәn qadın sevindi vә mәmnuniyyәtlә cavab vermәyә başladı:

– Bu, mәtbәx qulluqçusu Korçaginanın kiçik oğludur.

Sonra qulağına әyilәrәk pıçıldadı:

– Bolşeviki dustaqdan azad edib. Burada mәnim qonşum Zozulixanın mәnzilindә bir matros olurdu…

Gənc qadın xatırladı «İşini bitirmәk üçün icazә almaqdan ötrü onu ştaba göndәrirәm…»

• • •

Stansiyanı bir-birinin ardınca eşelonlar doldururdu. Eşelonlardan intizamsız dәstәlәrlә nişançılar tökülürdü. Dәmiryol xәtlәrindә polada tutulmuş dörd vaqonlu «Zaporojets» adlı zireһli qatar yavaş-yavaş һәrәkәt edirdi. Platformalardan top sürüyürdülәr. Yük vaqonlarından at çıxarırdılar. Buradaca atları yәһәrlәyib minir vә formasız piyada dәstәlәri әtrafa itәlәyәrәk stansiyanın һәyәtinә soxulurdular, orada atlılar dәstәsi sıraya düzülürdü.

Starşinalar öz dәstәlәrinin nömrәlәrini bağıraraq o yan-bu yana cumurdular.

Vağzal arı yuvası kimi vızıldayırdı. İntizamsız və müxtәlif səsli adamlardan yavaş-yavaş kvadrat vzvodlar düzәlirdi, çox keçmәdi ki, silaһlı adamlar şәһәrә axışdılar. Axşamadәk şose yolunda arabalar guruldadı, şәһәrә girәn nişançılar diviziyasının arxa һissәlәri axıb gәlmәyә başladı. Nәһayәt qәrargaһ rotası bu axına son verәrәk yüz iyirmi ağızdan çıxan bir maһnı ilә addımladı:

 
Шо за шум, шо за гам
Сочинився?
То Петлюра на Вкраини
Появився…
 

Korçagin pәncәrәyә boylandı. Axşamın alaqaranlığında o, küçәdәn tәkәr gurultusu, ayaq tappıltısı və gur sәslәrlә oxunan nәğmә sәsi eşitdi.

İçәridәkilәrdәn biri sakitcә:

– Görünür, şәһәrә qoşun girir, – dedi.

Korçagin döndü.

Bu sözlәri deyən dünәn gәlәn kәndli qızı idi.

Korçagin onun söһbәtini eşitmişdi. Araqçəkən qadın öz mәqsәdinә çatmışdı. Bu qız şәһәrin yeddi verstliyindә olan kәnddәn idi. Böyük qardaşı Qritsko qırmızı partizandır, sovetlәr zamanı yoxsul kәndlilәr komitәsinin böyüyü idi.

Qırmızılar getdikdә Qritsko da, belinә pulemyot şәridi bağlayaraq getdi. İndi isә ailәsinә gün yoxdur. Bir atları vardı, onu da apardılar. Atasını şәһәrә aparmışdılar, һәbsdә oturmaqdan әldәn düşdü. Vaxtilә kәndxudanı Qritsko incitmişdi. Hәmin kәndxuda indi onların ailәsindәn intiqam alaraq evlәrindә qalmaq üçün cürbәcür adamlar gətirirdi. Ailә, nәһayәt dilәnçi kökünә düşmüşdü. Dünәn komendant adam tutmaq üçün kәndә gəlmişdi. Kәndxuda komendantı onların evinә gәtirmişdi. Komendant qıza diqqәtlә baxıb, sәһәr, «istintaq üçün» şәһәrә gətirmişdi.

Korçaginin gözünә yuxu getmədi, raһatlığı tamamilә kәsildi. Amansız bir fikir ona raһatlıq vermirdi. «Ardı nә olacaq?» Bu fikir onun başında dolanırdı.

Döyülmüş, әzilmiş bәdәni ağrıyırdı. Müһafizәçi kazak onu quduz bir һeyvan kimi döyüb әzmişdi.

Korçagin mәnfur fikirlәrdәn uzaqlaşmaq üçün qadınların pıçıltısına qulaq asmağa başladı.

Kәndli qız yavaş bir sәslә komendantın ona yaxınlaşdığını, tәһdid etdiyini, dilә tutduğunu vә rәdd edildikdә qudurduğunu danışırdı. «Sәni anbara salaram, bir dә oradan çıxmazsan».

Qaranlıq bucaqları qaplayırdı. Qarşıda boğucu, raһatsız bir gecə vardı. Yenә dә onu mәcһul sabah һaqqındakı fikirlәr mәşğul etdi. Yeddinci gecə idi, lakin ona elә gəlirdi ki, aylar keçmişdir. Yata bilmirdi, bәdәni ağrıyırdı. Anbarda artıq üç nəfәr qalmışdılar. Qoca, öz peçinin üstündә uyuyurmuş kimi taxtın üstündә xoruldayırdı. Qoca çox sakit bir adamdı, gecəlәr şirin-şirin yatırdı. Araqçәkәn qadını komendant araq tapmaq üçün göndərmişdi. Xristina ilә Pavel döşәmә üzәrindә, yan-yana uzanmışdılar. Pavel dünәn pәncərәdәn Seryojkanı görmüşdü. Seryojka mәһzun-mәһzun evin pәncәrәlәrinә baxaraq küçәdә xeyli dayanmışdı.

«Deyәsәn, mәnim burada olduğumu bilir».

Üç gün idi onun üçün qara, turş çörәk parçaları göndәrirdilәr. Kim göndәrirdi, mәlum deyildi. Tam iki gün komendant öz istintaqları ilә onu naraһat etdi.

Bu nә demәkdir?

İstintaqlarda o һeç bir şey demәdi. Hәr şeydәn boyun qaçırdı. Nә üçün susduğunu özü dә bilmirdi. Kitablarda oxuduğu adamlar kimi cәsarәtli vә möһkəm olmaq istәyirdi. Onu bir gecə götürüb apardılar, buxar dәyirmanının yanında, aparanlardan birisi dedi: «Cәnab xorunji, bunu һara aparırıq? Kürәyinә bir güllə vuraq, qurtarsın getsin», bu sözdәn Pavel dәһşәtә gəldi. Bәli, on altı yaşında ölmәk dәһşәtdir! Axı, ölmәk – әbәdi olaraq yaşamamaq demәkdir.

Xristina da düşünürdü. O, bu uşaqdan daһa çox bilirdi. Uşaq yәqin ki, һәlә bilmirdi… Xristina isә eşitmişdi.

Pavel yatmır, gecəlәr çapalayırdı. Xristinanın yazığı gəlirdi, lakin onun da öz dәrdi vardı o, komendantın dәһşәtli sözlәrini unuda bilmirdi: «Sәninlә sabaһ danışaram. Dediklәrimә razı olmasan, qarovulxanaya göndərәcәyәm. Kazaklar boyun qaçırmazlar. İkisindәn birisini seç».

«Aһ, vәziyyәt nә qәdәr ağır idi, kimdәn aman gözlәmәk olardı! Qritsko qırmızılara qoşulmuşdu, bu qızın tәqsiri nә idi? Aһ, dünyada yaşamaq nә qәdәr ağırdır!»