Czytaj książkę: «Dekameron»

Principe Galeotto deyilən Dekameron adlı kitab başlanır.

Kitabda on gün ərzində yeddi xanım və üç cavan oğlan tərəfindən söylənilən yüz hekayə vardır.

MÜQƏDDİMƏ

Dәrdli adama acımaq insana aid bir xüsusiyyәtdir; bu xüsusiyyәt һamıda olsa da, biz onu xüsusilә o adamdan gözlәyirik ki, onun özünün dә tәsəlliyə eһtiyajı olmuş, o, başqalarından tәsәlli almışdır. Belә bir tәsәlliyә eһtiyacı olan, bundan ürәyi açılan, razı qalan adam olmuşsa, mәn dә elә adamlardanam. İlk gәncliyimdәn indiyә qədәr mәnim qәlbimdә һәddindәn artıq yüksәk, nәcib, sanki mәnim aşağı ictimai vәziyyәtimә layiq olandan daһa artıq odlu bir mәһəbbәt yaşamışdır. Mәsәlәdәn başı çıxan adamlar bunu eşidәndә mәni tәriflәsәlәr dә, qәdrimi bilsәlər dә, mәһәbbәt mәnim başıma çox müsibәt gәtirmişdir; bu da sevilәn qadının amansızlığından deyil, qatma-qarışıq arzularla tәrbiyә olunmuş qәlbimin һәddindәn artıq odlu olmasındandır. Mәnim qәlbim mümkün ola bilәn şeylәrlә tәmin olunmadığından, çox vaxt başıma qәdәrindәn artıq bәlalar açmışdır. Eelә bir dәrd içindә dostumun ürәkaçan söһbәtlәri, tәsәllisi mәnә böyük fayda vermişdir vә mәn qәti inanıram ki, mәnim ölmәmәyimә sәbәb ancaq bu söһbәtlәr vә tәsәllilәrdir. Özü namütәnaһi olan tanrı öz sәrәncamı ilә belә bir dəyişmәz qanun qoymuşdur: bütün mәxluqatın nәһayәti olmalıdır; mәnim dә başqa-larınkından odlu olan mәһәbbәtimi nә niyyәtin gücü, nә mәslәһәt, nә açıq-aydın xәcalәt çәkmәk qorxusu, nә baş verә bilәcәk tәһlükә qırmaq ya sarsıtmaq iqtidarında olmadığı һalda, zaman keçdikcә o öz-özünә elә zәiflәdi ki, indi qәlbimdә ondan ançaq bir nәşә qalmışdır, bu da mәһәbbәtin kәdәrli dalğaları içәrisindә çox da uzağa getmәyәn adamlara onun verdiyi nәşәdir. Әvvәllәr o nә qәdәr ağır idisә, indi, әzab keçәndәn sonra, mən onu xoş bir xatirә kimi duyuram. Lakin mәnә һüsn-rәğbәt göstәrәn, müsibәtli günlәrimdә mәnimlә birgә etdiyi yaxşılıq bu әzab qurtarandan sonra da yadımdan çıxmayıb, güman edirәm ki, ancaq ölәndən sonra yadımdan çıxacaqdır. Mәnim fikrimcә, minnәtdarlıq bütün başqa xeyirxaһlıqlar içәrisindә xüsusi bir tәrifә, onun әksi isә tәkdirә layiqdir; buna görә, nankor görünmәmәk üçün, indi, özümü sәrbәst һesab etdiyim bir zamanda, qәt etdim ki, o yaxşılığın әvәzini verim, mәnә kömәk edәnlәrә olmasa da (bәlkә dә onların, ağıllı vә xoşbәxt olduqları üçün, buna eһtiyacı yoxdur), һeç olmasa buna eһtiyacı olanlara imkan daxilindә kömәk edim. Mәnim kömәyim, daһa doğrusu, mәnim tәsәllim eһtiyacı olanlar üçün az görünsә də mәnә elә gәlir ki, bu tәsәlli, xüsusilә buna daһa çox eһtiyac duyulan yerә yönәldilmәlidir. Belә bir tәsәllini, nә şәkildә olur-olsun, kişilәrdәn çox, füsunkar xanımlara tәklif etmәyin daһa lәyaqәtli olduğunu kim inkar edә bilәr? Onlar qorxudan vә utandıqlarından sevgi odunu öz qәlblәrindә gizlәdirlәr, lakin bu odun tәsirini duyanlar onun daһa qüvvətli olduğunu bilirlәr; bir dә ki, onlar atalarının, analarının, qardaşlarının, әrlәrinin arzusu ilә, şıltağı ilә, әmri ilә bağlı olduqla-rından, vaxtlarının çoxunu öz otaqlarının dar çәrçivәsindә keçirirlәr, çox vaxt da işsiz otururlar, ağıllarına da, istәr-istәmәz, cürbәcür fikirlәr gәlir, bunlar da һəmişә ürәkaçan fikirlәr ola bilmәz. Bu fikirlәr bәzәn onlara, şiddәtli arzular nəticәsindә, qәm-qüssә gәtirsә, bu qәm-qüssә yeni söһbәtlәrlә rәdd edilmәsә, onların qәlbindә qalır, onları kәdәrlәndirir; һәlә biz, qadınların kişilәrdәn az dözümlü olduğunu demirik. Sevәn kişilәr belә olmurlar, onlar bu һalı yüngül keçirirlәr. Onları kәdәr ya fikir sıxsa, bunu yüngüllәşdirmәk, ya bundan xilas olmaq üçün kişilәrin imkanı çoxdur: kişilәr istәsә gәzmәyә çıxar, çoxlu şeylәr görüb-eşidәr, quş vә heyvan ovuna gedәr, balıq tutar, at minәr, oyun oynar, ya da alver edәr. Bu mәşğu-liyyәtlәrin һәr biri adamı tamamilә ya qismәn özünә cәlb edә bilәr, dәrdli düşüncәlәri һeç olmasa müәyyәn vaxta qәdәr uzaqlaşdırar, bundan sonra da o adam ya tәsәlli tapar, ya da qәm-qüssәsi azalar. Buna görә mәn, kücü az olanlara kömәk etmәkdə fәlәyin xәsislik göstәrdiyini, biz bunu zәif qadınlarda gördük, – nәzәrә alıb, onun bu әdalәtsizliyini bir az düzәltmәk fikri ilә, sevәn qadınların (başqaları iynә ilә, iy ilә, cәһrә ilә kifayәtlәnirlәr) kömәyinә çatmaq, onları әylәndirmәk üçün on gün içәrisindә yeddi xanımla üç cavan oğlanın mәclisindә, keçmişdә baş verәn fәlakәtli taun xәstәliyi günlәrindә söylәnilәn yüz һekayәni, ya bizim dediyimiz kimi, tәmsili, ibrәtli һekayәni vә әһvalatı, һәm dә xanımların öz keflәri üçün oxuduğu bir neçә nәğmәni sevәnlәrә tәqdim edirәm. Bu һekayәlәrdә һәm indi, һәm dә qәdim zamanlarda baş verәn mәzәli vә kәdәrli sevgi macәralarına, başqa qәribә һadisәlәrә rast gәlmәk olar. Xanımlar bu һekayәlәri oxuyarkәn, onlarda nәql edilәn һadisә-lәrdәn hәm zövq, һәm dә faydalı mәslәһәtlәr alarlar, çünki onlar nәdәn çәkinmәyi vә nәyә meyl etmәyi başa düşәrlәr. Elә güman edirәm ki, bunların hәr ikisi onların ürәk sıxıntısını azalda bilәr. Әgәr allaһın kömәyi ilә belә olsa, qoy onlar eşq allaһına tәşәkkür etsinlәr, çünki o mәni öz buxovlarından azad edәrәk, xanımların zövqünә xidmәt etmәyimә imkan verdi.

BİRİNCİ GÜN

Dekameronun birinci günü başlanır; müəllif bu adamların nə məqsədlə bir yerə yığışıb söhbət etdiklərini söylədikdən sonra onlar, Pampineyanın başçılığı altında, nə danışacaqlarını bu gün müzakirə edirlər

Əziz xanımlar, mən hər dəfə sizin təbiətcə çox rəhmli olduğunuzu düşünəndə bu qərara gəlirəm ki, bu əsərin müqəddiməsi sizə ağır və iztirablı görünəcəkdir, çünki onun qismətinə düşən – keçmişdə baş verən, görənləri, eşidənləri kədərləndirən taun xəstəliyinin müsibətli xatirələridir. Mən bununla sizi əsəri oxumaqdan çəkindirmək istəmirəm, elə zənn etməyin ki, sonralar da siz iniltilər, göz yaşı içərisindən keçib gedəcəksiniz. Bu dəhşətli başlanğıc sizin üçün, səyyahların qarşısına çıxan sıldırım dağ kimi olacaqdır; dağın dalında füsunkar, gözəl bir tala vardır; dağa çıxmaq, dağdan enmək nə qədər çətin olsa, tala da onların bir o qədər xoşuna gələcəkdir. İfrat şadlığın ardınca kədər gəldiyi kimi, müsibət də sevincin gəlməsi ilə qurtarır, qısa qəmginlikdən (qısa deyirəm, çünki o az sözdə ifadə olunmuşdur) sonra həzz və nəşə başlanır, bunu mən sizə əvvəlcədən vəd etmişdim, belə bir müqəddimədən sonra, əgər xəbərdarlıq etmə-səydim, bunun ola biləcəyini heç kəs gözləməzdi. Düzünü deyim ki, sizi sıldırım cığırlar deyil, başqa yol ilə arzu etdiyim məqsədə layi-qincə gətirib çıxara bilsəydim, məmnuniyyətlə belə də edərdim; lakin o xatirələrə toxunmamaq, sonra oxuyacağınız hadisələrin niyə baş verdiyini, bunun səbəblərini izah etməmək mümkün deyildir, ancaq belə bir izahatdan sonra, sanki zərurət qarşısında qalaraq, yazmağa başlayıram.

Bəli, deməliyəm ki, allah oğlunun insan şəklini aldığı o fəzilətli gündən 1348 il keçəndən sonra, İtaliya şəhərlərinin ən qəşəngi olan şanlı Florensiyaya dəhşətli taun xəstəliyi düşdü. Ulduzların təsiri nəticəsindənmi, ya bizim günahlarımıza görə allahın öz bəndələrinə ədalətli qəzəbi tutduğundanmı, – bundan bir neçə il əvvəl bu xəstəlik şərq əyalətlərində baş vermişdi, o əyalətləri hədsiz-hesabsız adamdan məhrum etdikdən sonra, dayanmadan bir yerdən başqa yerə hərəkət etmiş, dəhşətli halda yayılaraq, gəlib qərbə də çatmışdır. Nə insanla-rın hikmətli tədbirləri, nə ehtiyat üçün görülən sərəncamlar onun qabağını ala bilməmişdir. Bunun üçün xüsusi olaraq təyin edilən adamlar şəhəri zir-zibildən, çirkabdan təmizləmiş, xəstələrin bir yerdən başqa yerə aparılması qadağan edilmiş, insanların səhhətini qorumaq üçün təlimatlar nəşr edilmişdi. Mömin adamların düzəltdiyi dini mərasimlərin və ya başqa yollarla bir neçə dəfə təkrar etdikləri duaların da köməyi olmadı. Təxminən həmin il yaz girəndə xəstəlik dəhşətli və əcaib bir şəkildə öz acınacaqlı təsirini göstərməyə başladı. Şərqdə belə idi ki, burundan qan açılmaq o adamın mütləq öləcəyini göstərirdi. Burada xəstəlik başlananda kişinin və qadının qasığında, ya qoltuğunun altında şiş əmələ gəlirdi; şiş artaraq, – bəzilərində bir az böyük, bəzilərində bir az kiçik olsa da, – alma ya yumurtadan böyük olmurdu; camaat ona gavoccioli (taun şişi) deyirdi. Az vaxtda bu ölüm şişi bədənin başqa yerlərində də görünürdü; sonra xəstəliyin əlaməti dəyişir, bədəndə qara, qara-qırmızı ləgələr əmələ gəlirdi; belə ləgələr çoxlarının qolunda, ombasında, bədəninin başqa yerində nəzərə çarpırdı; bunlar bəzilərində iri və az, bəzilərində xırda və çox olurdu. Şiş də, ləgələr də başlanğıc dövründə, sonra da adamın tez-liklə öləcəyini göstərirdi. Bu xəstəliyə qarşı nə həkimlərin məsləhəti, nə dərmanlar kömək edə bilir, nə də onların bir faydası olurdu, xəstəliyin xüsusiyyətimi belə idi, ya həkimlərmi nadandı (çünki oxumuş həkimlərdən başqa, tibb elmindən xəbəri olmayan, özünü həkim adlandıran çoxlu kişi və qadın meydana gəlmişdi), hər nədənsə, xəstəliyin səbəbi aydın olmadı, buna görə də lazımi dərman tapılmadı: xəstəliyə tutulanlardan çox az adam sağalırdı, qalanları söylədiyimiz nişanələr görünəndən iki gün sonra, bəziləri bir az tez, bəziləri də bir az gec ölürdü; çoxusu nə titrədirdi, nə də onlarda başqa bir əlamət nəzərə çarpırdı. Taun daha çox ona görə yayılırdı ki, sağlam, adamlar xəstələrlə ünsiyyət etdikdə – quru ya yağlı bir şeyi oda yaxın tutduqda alışan kimi, – xəstəlik də onlara keçirdi. Müsi-bətin dəhşəti daha çox burasında idi ki, xəstəlik sağlam adamlara ancaq söhbətlə, ya ünsiyyətlə keçməklə ölümün artmasına səbəb olmurdu; xəstənin toxunduğu ya istifadə etdiyi paltarına, ya başqa şeylərinə sağlam bir adam toxunsaydı, xəstəlik ona da yoluxurdu. Mən bir şey söyləyəcəyəm, bu çox qəribə görünəcəkdir: onu bir çoxları kimi mən də gözümlə görməsəydim, hətta mötəbər bir adamdan eşitsəydim belə o barədə bir şey yazmazdım. Ona heç inanmazdım da. Taunun yoluxması elə idi ki, bu, ancaq adamdan adama keçmirdi; çox vaxt belə şeylər də görmüşdülər; bu xəstəliyə tutulan, ya ondan elən adamın əşyasına insan cinsindən olmayan başqa canlılar toxunduqda, onlar da xəstələnir, az vaxtda ölürdülər. Bunu mən, yuxarıda dediyim kimi, öz gözümlə görüb yəqin etdim: taundan ölən bir yoxsulun cır-cındırı küçəyə atılmışdı; iki donuz təsadüfən ora gəldi, bu cır-cındırı, öz adətlərincə, əvvəl burunları ilə eşələməyə, sonra dişləri ilə didməyə, ağızlarına alıb silkələməyə başladılar; az sonra, zəhərli bir şey yemiş kimi, başları bir az gicəldi, elə oradaca o məşum cır-cındırın üstünə yıxılıb öldülər.

Belə və buna oxşar, bundan da dəhşətli hadisələr sağ qalanlarda qorxu və fantaziya əmələ gətirmişdi, Onlar amansız bir məqsədə doğru meyl edirdilər; xəstələrə yaxın durmurdular, onlarla ünsiyyət etmirdilər, əşyalarına toxunmurdular, bununla da xəstəlikdən qorunacaqlarını zənn edirdilər. Bəziləri elə güman edirdi ki, mötədil bir həyat keçirmək, israfçılıqdan çəkinmək bu fəlakətlə mübarizədə adama çox kömək edir; onlar dəstə-dəstə yığışaraq, xəstə olmayan evlərdə gizlənir, qapıları bağlayaraq, başqalarından kənarda yaşa-yırdılar, bu, onların özü üçün daha əlverişli idi. Onlar çox qənaətlə gözəl yeməklər ye-yir, çox qənaətlə də yaxşı şərab içirdilər, israfçılığa yol vermirdilər, heç kəsi özləri ilə danışmağa qoymur-dular, kənardan xəbər tutmaq, ölənlər ya xəstələnənlər haqqında heç bir şey bilmək istəmirdilər, vaxtlarını mümkün qədər musiqi ilə, zövq almaqla keçirirdilər. Bəziləri də tamam başqa fikirdə idi; onlar deyirdilər ki, çox içmək, çoxlu kef çəkmək, nəğmə oxuya-oxuya, zarafatlaşa-zarafatlaşa gəzmək, baş verən hər şeyi lağa qoyub gülmək bu xəstəliyin ən yaxşı dərmanıdır. Dediklərini də bacar-dıqları qədər yerinə yetirirdilər, gecə-gündüz bir meyxanadan başqasına gedir, hədsiz-hesabsız şərab içirdilər; eşitsəydilər ki, bir evdə onların zövqünə, kefinə uyğun şey var, çox vaxt içki məclis-lərini belə evlərdə keçirərdilər. Bunu etmək onlar üçün asan idi, çünki hamı özünü, həm do əmlakını başlı-başına buraxmışdı, sanki onlar daha yaşamayacaqdılar; buna görə də evlərin çoxu hamının malı olmuşdu, kənar bir adam bu evə girsəydi, ondan ev sahibi kimi istifadə edərdi heyvani meylli bu adamlar xəstələrə mümkün qədər yaxın durmurdular. Şəhərimizin bu acınacaqlı, müsibətli vaxtında həm din qanunları, həm də insanların qoyduğu qanunlar hörmətdən və nüfuzdan düşmüşdü, yox olmuşdu, çünki bu qanunlara xidmət edən, onları yerinə yetirən adamlar, başqaları kimi, ya ölmüşdülər, ya xəstə idilər, ya da onların elə az xidmətçisi qalmışdı ki, onlar öz vəzifələrini yerinə yetirə bilmirdilər; buna görə də kimin ağlına nə gəlirdisə, onu da edirdi.

Çoxları yuxarıda dediyim kimi hərəkət etmirdilər, orta bir yol tuturdular: nə birincilər kimi yeməklərini məhdudlaşdırır, nə də ikincilər kimi içkidə və başqa şeylərdə hüduddan kənara çıxırdılar, bu şeylərdən qaydasınca, ehtiyaclarına görə istifadə edirdilər, evlərə girib qapıları bağlamırdılar; bəziləri əlində çiçək, bəziləri xoş qoxulu ot, bəziləri də ətirli şey tutub gə-zirdilər, beyinlərini belə gözəl qoxularla təravətləndirməyi faydalı hesab edirdilər, çünki hava meyitlərin, xəstələrin, dərmanların qoxusundan zəhərlənmişdi, həm də üfunətli görünürdü. Bəziləri də daha amansız hərəkət edirdilər, deyirdilər ki, bu yoluxucu xəstəliyin qabağından qaçmaqdan yaxşı əlac yoxdur, Bəlkə də onlar daha düzgün düşünürdülər. Bir çox kişi və qadın bu fikrə əsaslanaraq, heç bir şeyin qeydinə qalmayaraq, öz şəhərini, evini, yurdunu, qohum-əqrəbasını, əmlakını atıb şəhərin kənarına, özgəsinin, ya da özünün mülkünə getdi, sanki o yerlərdə bu günahkar adamlara allahın qəzəbi tutmayacaqdı, onlar taundan xilas olacaqdı, allah öz qəzəbini şəhər divarları içərisində qalanların üzərinə yağdıracaqdı; onlar elə güman edirdilər ki, şəhərdə heç kəs sağ qalmayacaq, hamı məhv olub gedəcək…

Müxtəlif fikirlərə düşən bu adamların hamısı ölmürdü, sağ da qalmırdı: hər dəstədən hər yerdə çoxlu adam xəstələnirdi; onlar nə qədər ki xəstələnməmişdilər, öz vəziyyətləri ilə sağlam adamlara nümunə kimi görünürdülər, lakin xəstələnəndə hamı onlardan uzaqlaşırdı. hələ bunu demirik ki, bir şəhərli o biri şəhərliyə yaxın durmurdu, qonşu qonşunun qeydinə qalmırdı, qohumlar nadir halda bir-birinin yanına gedirdi, ya heç getmirdi, ya da uzaqdan-uzağa görüşürdü. Fəlakət kişilərin və qadınların qəlbində elə dəhşət əmələ gətirmişdi ki, qardaş qardaşı, əmi qardaş oğlunu, bacı qardaşı, çox vaxt da arvad ərini atırdı; ağlasığmayan şeylər də olurdu; ata-ana öz uşaqlarına dəyməyə getmirdi, onların dərdinə qalmırdı, sanki bu uşaqlar onlarınkı deyildi. Xəstələnən kişilərə və qadınlara, – bunların da sayı-hesabı yox idi, – ancaq dostları rəhm edib kömək göstərirdi (beləsi də çox az idi); ya da onlara, böyük maaşla cəlb edilmiş, öz xeyirlərini güdən xidmətçilər baxırdı; belələri də get-gedə azalırdı. Bu xidmətçilər xəstəyə baxmağa vərdiş etməmiş kobud adamlardı, özləri də ancaq onu bacarırdılar ki, tələb olunan şeyi xəstəyə ver-sinlər, bir də ki, xəstə ölürkən yanında olsunlar. Onlar bu xidməti yerinə yetirərkən çox vaxt maaşları ilə bərabər, həyatdan da məhrum olurdular. Xəstələrə qonşuları, qohum-əqrəbası, dostları yaxın durmadığından, xidmətçilər də az olduğundan, bu vaxta qədər heç görünməmiş bir adət əmələ gəlmişdi: əsli-nəcabəti olan gözəl xanımlar xəstələnəndə kişilərin qulluğundan çəkinmirdilər, belə qadınlar, xəstəliyin tələbinə görə, bədənlərinin hər yerini ancaq qadınların qarşısında açmaq mümkün olduğu halda, heç utanmadan, bu cavan ya qoca kişilərin qabağında da açırdılar, xəstəlikdən sağalan bu xanımlarda sonralar ismətin az olması da bəlkə bundandı. Bir çoxları da kömək görmədiyi üçün ölürdü, onlara baxan olsaydı, bəlkə də sağ qalardılar. Bu şeylərin nəticəsində, həm də xəstələrə kifayət qədər baxılmadığından, yoluxmanın şiddətindən şəhərdə gecə-gündüz ölənlərin sayı elə çox olurdu ki, bunu heç görmək deyil, elə bircə eşitmək adamı dəhşətə salırdı. Buna görə, sağ qalan şəhər camaatı arasında, sanki məcburiyyət üzündən, əvvəlki adətlərin ziddinə olaraq, bəzi adətlər meydana gəldi. Əvvəllər belə bir adət vardı, bunu indi də görürük: ölən adamın evinə onun qadın qohum-ları, qonşu qadınlar yığışar, mərhuma daha yaxın olan qadınlarla bərabər ağlardılar. Bir tərəfdən də mərhumun evinə onun kişi qohumları, kişi qonşuları, şəhər camaatı və ölən adamın vəziyyətinə görə, rühanilər gələrdi. Yaşıdları onun cənazəsini çiyinlərinə alıb, dəfn məra-simi ilə, dua oxuya-oxuya, şamla mərhumun sağlığında seçdiyi kilsəyə aparardılar. Taun artanda bu şeylərin hamısı, ya çoxusu unuduldu, bunun yerinə yeni qaydalar gəldi. İndi adam keçinəndə çoxlu qadın yığışmırdı, çox vaxt da adam şahidsiz ölürdü. Çox az adam üçün qohum-əqrəbası ürəkdən yanırdı, dərdli-dərdli göz yaşı tökürdü. Bunun əvəzində gülüş zarafat və ümumi şənlik rəvac tapmışdı: bunu sağlam qadınlar çox gözəl mənimsəmişdi; onların çoxu, qadınlara xas olan mərhəmət hissindən uzaqlaşmışdı. Çox az olurdu ki, cənazəni on-on iki qonşu kilsəyə qədər ötürürdü; bunlar da mötəbər və hörmətli vətəndaşlar deyil, qara camaatdan olan, özlərini bekkin adlandıran, göstərdikləri xidmət üçün muzd alan qəbirqazanlar nəsli idi; onlar cənazə götürüləndə gələr, əllərində bir neçə şam ya da şamsız, dörd-beş rühaninin müşaynəti ilə, cəna-zəni tələsə-tələsə, ölən adamın əvvəlcədən seçdiyi kil-sə deyil, çox vaxt yaxınlıqda olan başqa bir kilsəyə aparar, elə həmin bekkinlərin köməyi ilə rast gəldikləri boş qəbrə qoyardılar, rühanilər də özlərini çox uzun, ya təntənəli ölü duası oxumaqla narahat etməzdilər. Qara camaat, bəlkə də orta təbəqənin çox hissəsi daha acınacaqlı vəziy-yətdə idi: ümid ya yoxsulluq çox vaxt onları öz evlərini, qonşularını atıb getməyə qoymurdu; onlar hər gün minlərlə xəstələnirdi, onlara nə baxan, nə də kömək eləyən vardı, elə öz yerlərində ölüb qalırdılar, götürən də olmurdu. Çoxları da küçələrdə gündüz ya gecə ölürdülər. Bəziləri evdə ölsə də, bunu qonşular ancaq çürüyən bədənlərin üfunətindən bilirdilər. Hər yer bu cur ölənlərlə dolu idi. Qonşular ölənlərə acıdıqları kimi, xəstəliyin də yoluxmasından qorxaraq, çox vaxt belə hərəkət edirdilər: onlar ya özləri, ya da hambal tapa bilsələr, hambalların köməyi ilə, meyitləri evdən dartıb çıxarır, qapının qabağına qoyurdular, xüsusilə səhər çağı kim küçədən keçsəydi, hədsiz-hesabsız meyit görərdi. Sonra adamlar təsgörə tapmağa çalışardılar. Bəzən təsgörə çatışmadığından, meyitləri taxta üstünə qoyardı-lar. Çox vaxt bir təsgörədə iki-üç meyit aparardılar. Bəzən bir təsgörəyə ər ilə arvadı, iki-üç qardaşı, ata ilə oğlu qoyar-dılar. Bəzən də elə olurdu ki, iki keşiş, əlində xaç, bir cənazənin qabağında gedəndə, təsgörəçilər iki-üç təsgörəni də daldan gətirər, birinci təsgörəyə qo-şulardılar, bu qayda ilə bir meyiti dəfn etmək fikrində olan keşişlər altı, ya səkkiz, bəzən daha çox meyit basdırar-dılar. Bu zamana göz yaşı tökən, nə şam yandıran, nə də onları müşayiət edən olardı. İş o yerə çatmışdı ki, ölən keçilər haqqında nə qədər düşünürdülərsə, ölən adamlar haqqında da o qədər fikir çəkirdilər. Təcrübə aydın göstərdi ki, nadir halda baş verən xırda itkilər adi vəziyyətdə, hətta ağıllı şəxslərə səbr etməyi öyrədə bilmirsə, böyük müsibətlər dayaz adamları da düşüncəli və laqeyd edir. Yuxarıda dediyimiz kimi, hər gün, hər saat kilsələrə aparılan bu qədər meyit üçün təqdis edilmiş torpaq çatışmadığından, xüsusilə hər kəsin öz ölüsü üçün yer ayırması daha mümkün olmadığından, kilsə yanındakı qəbiristanlıqlar tamam dolduğundan, böyük çuxurlar qazıılır, gətirilən yüzlərlə meyiti, gəmiyə mal yığan kimi, ora yan-yana, üst-üstə qoyurdular, üstünə də, çuxurun qırağına qədər, azca torpaq tökürdülər.

Şəhərdə baş verən bəlanın daha artıq təfsilatına varmadan deməliyəm ki, bu müsibətli zaman bu şəhər üçün ağır olduğu halda, ətraf əyalətə də heç bir şeydə aman vermədi. Qəsrlər hesaba alınmasa (onlar da kiçik şəhərdir), ayrı-ayrı malikanələrdə, çöldə yazıq, zavallı kənd-lilər həkimsiz-davasız, ailələri ilə, gecə-gündüz yollarda, əkin yerlərində, evlərdə insan kimi deyil, heyvan kimi ölürdülər. Heç kəs onların qeydinə qalmırdı. Nəticədə onların da, şəhər camaatı kimi, əxlaqı pözuldu, onlar da daha mal-dövlətlərinin, işlərinin dərdinə qalmadılar; sanki onlar hər gün ölümü gözlədikləri üçün çalışırdılar ki, əllərində olan mal-qaradan, torpaqdan öz əməkləri ilə özlərinə heç bir şey hazırlamasınlar, əldə etdiklərini də hər vasitə ilə məhv etsin-lər. Buna görə də qapılardan qovulan eşşək, qoyun, keçi, toyuq, hətta insana ən sədaqətli heyvan olan it də zəmilərdə başlı-başına dola-şırdı. Zəmilər başlı-başına buraxılmışdı; taxıl yığılmamışdı, heç biçilməmişdi də heyvanlardan çoxunun sanki dərrakəsi vardı; onlar bütün günü doyunca otladıqdan sonra, axşam, qarınları tox, çobansız-naxırsız öz yiyələrinin evinə qayıdırdılar.

Şəhər ətrafındakı əyaləti buraxıb yenə də Florensiyaya qayıtsaq, bundan artıq nə demək olar? Tanrının amansızlığından, ya bəlkə də insanların daşqəlbli olmasından, – qismən taun xəstəliyinin şiddətin-dən, qismən də sağlam adamları bürüyən qorxudan, xəstələrə pis baxıldığından, onların ehtiyacı təmin olunmadığından, – güman edilir ki, Florensiya şəhərinin divarları içərisində mart ilə iyul arasında yüz minə qədər adam ölmüşdür, lakin bu müsibətdən əvvəl, yəqin ki, şəhərdə bu qədər adam yaşadığı heç təsəvvür edilmirdi. Vaxtilə ağalarla, xanımlarla, nökər-naiblə, qul-qaravaşla dolu olan o böyük saraylar, gözəl imarətlər, möhtəşəm binalar tamam boşaldı, içində bircə qulluqçu da qalmadı! Nə qədər adlı-sanlı nəsillər, zəngin miraslar, şanlı mülklər varissiz qaldı! Nə qədər sağlam kişilər, gözəl qadınlar, qəşəng cavanlar səhər öz ailələri ilə, yoldaşları, dostları ilə nahar edər, ertəsi gün də axirət dünyasında əcdadı ilə şam edərdi – bunlar elə adamlardı ki, Halen, Hippokrat, Eskulap onları ən sağlam adam hesab edərdi.

Bu müsibətdən belə uzun-uzadı bəhs etməkdən mən özüm əzab çəkirəm, buna, görə də bu barədə danışılası başqa şeyləri buraxıb, ayrı mətləbə keçirəm. Belə bir vəziyyətdə bizim şəhərimiz tamamilə boşalmaq- dərəcəsinə çatmışdı; bir gün (bunu sonra mən sədaqətli bir adamdan eşitdim), çərşənbə axşamı, səhərçağı, böyük hörmətə layiq olan Santa Mariya Novella məbədində, o vaxtkı müsibətə görə qara paltar geymiş yeddi xanım, allaha ibadət etdikdən sonra, bir yerə yığışdı, onlar bir-biri ilə ya dost, ya qonşu, ya da qohum idilər, heç birinin də yaşı on səkkizdən az deyildi; hamısı da əsli-nəcabəti olan dərrakəli, xoşxasiyyət, təmkinli, mehriban, gözəl xanımlardı. Mən onları öz adı ilə adlandırardım, lakin əlimdə kifayət qədər əsas olduğundan, bunu etmədim: mən istəmirəm ki, onlar, söylədiyi, ya qulaq asdığı hekayə üçün sonralar utanıb xəcalət çəksinlər, çünki icazə, verilən zövq-səfanın hüdud dairəsi indi o vaxta görə çox kiçikdir. Onda, göstərdiyimiz səbəblərə görə, zövq-səfa məsələsi ancaq o yaşlı qadınlar üçün deyil, daha yetkin qadınlar üçün çox sərbəst idi. Həm də mən istəmirəm ki, adamları həmişə yaxşı həyat keçirməsi üstündə məzəmmət edən pa-xıllar nalayiq danışıqları ilə abırlı qadınların təmiz adını ləkələsinlər. Sonralar onların nələr dediyini başa düşmək, sözlərini bir-birinə qarışdırmamaq üçün hər birinə ad vermək fikrindəyəm, bu ad tamamilə, ya qismən onların xasiyyətinə uyğun olacaqdır. Onlardan birincisinə, yaşca o birilərdən böyük olana – Pampineya, ikincisinə – Fyammetta, üçüncüsünə – Filomena, dördüncüsünə – Yemşşya, beşincisinə – Lauretta, altıncısına – Neifild, yeddincisinə – Yeliza deyəcəyik; sonuncuya Yeliza deməyimizin də bir səbəbi vardır. Onlar müəyyən bir məqsədlə deyil, təsadüfi olaraq kilsənin bir tərəfinə yığışıb, halaylama oturdular, bir neçə dəfə ah çəkdikdən sonra «ya ilahi» duasını ötürüb, hal-hazırda cəmiyyəti maraqlandıran müxtəlif məsələlərdən danışmağa başladılar. Bir qədərdən sonra Pampineya dedi:

– Mənim əziz xanımlarım, yəqin siz də mənim kimi, dəfələrlə eşitmisiniz ki, adamın öz hüququndan ləyaqətlə istifadə etməsi heç kəsə zərər yetirmir. Öz həyatını saxlamaq, qorumaq, mühafizə etmək – dünyaya gələn hər adamın təbii haqqıdır, bu elə həqiqətdir ki, bəzən adam öz həyatını qorumaq üçün təqsiri olmayan başqa bir adamı da öldürmüşdür. Bütün insanların rifahı üçün can yandıran qanunlar buna yol verirsə, onda hamıya, xüsusilə bizə layiq deyilmi ki, heç kəsə zərər yetirmədən ,öz həyatımızı qorumaq üçün əlverişli tədbirlər görək? Mən bizim bu gün səhərki hərəkətimizi, həm də bu günlərdə tutduğunuz işləri düşünəndə, nə barədə və necə söhbət etdi-yimizi fikirləşəndə yəqin edirəm, siz də mənim kimi yəqin edirsiniz ki, bizim hər birimiz özünə bir şey olacağından qorxur. Məni təəccübləndirən bu deyil; məni təəccübləndirən odur ki, biz bir qadın kimi tez mütəəssir olduğumuz halda, qorxduğumuz şeyə qarşı heç bir əks-tədbir axtarmırıq. Mənə elə gəlir ki, biz burada elə bil bir şey üçün yaşayırıq: sanki biz qəbiristanlığa nə qədər meyit aparıldığının şahidi olmaq, ya sayı heç dərəcəsinə enən buradakı rahiblərin müəyyən edilən vaxtda dua oxuyub-oxumadıqlarını eşitmək, öz paltarımızla bura gələn adamlara müsibətimizin keyfiyyətini və kəmiyyətini sübut etmək istəyirik və ya bunu etməyə borcluyuq. Biz buradan çıxanda, meyitlərin və xəstələrin necə aparıldığını, vaxtilə tutduqları pis iş üstündə ictimai qanunlar hakimiyyəti tərəfindən sürgün edilən adamların indi şəhərdə qəzəblə vurnuxduğunu görürük, onlar sanki qanunu ələ salmaq istəyirlər, çünki bu qanunları yerinə yetirən adamların öldüyünü, ya xəstələndiyini bilirlər; görürük ki, şəhərin bekkin deyilən, bizim qanımızı içən tör-töküntü hər yerdə miniklə, ya piyada avara-avara dolaşaraq, bizim əzabımızı artırır, oxuduğu həyasızcasına nəğmələrlə bizi bu müsibət içində məzəmmət edir. Biz ayrı bir şey deyil, ancaq bu sözləri: eşidirik: filankəslər öldülər, filankəslər də ölürlər; biz hər yerdə, – o yerdə ki, adam qalmışdır, – şikayətli ağlayış səsi eşidirik. Evə qayıdanda (bilmirəm sizinlə də belə bir şey olurmu) böyük bir ailədən öz qulluqçumdan başqa ayrı bir adam görmədikdə, bədənim tir-tir əsir, başımın tükləri biz-biz durur, hara getsəm, harada dayansam, onların xəyalı mənim tanıdığım simada deyil, məni vahiməyə salan qorxunc bir şəkildə gözümə görünür; onların nə üçün belə şəklə düşdüyü də məlum deyil. Buna görə mən burada da, başqa yerdə də, evdə də özümü pis hiss edirəm, xüsusilə mənə elə gəlir ki, burada bizdən başqa, bizim kimi, damarlarında qan axan, hazır sığınacaq yeri olan heç kəs qalmamışdır. Mən tez-tez adamlar haqqında (əgər hələ də adam qalıbsa) belə şeylər eşidirdim: onlar abırla abırsızlıq arasında olan fərqə əhəmiyyət verməyərək, ancaq öz ehtiraslarını əsas tutaraq, təklikdə ya cəmiyyət içində gecə-gündüz o şeyləri edirlər ki, bu, onlara daha çox ləzzət verir. Həm də, ancaq sərbəst adamlar deyil, monastırda yaşayanlar da bu fikrə gəlmişlər ki, başqalarının etdiyini onlar da edə bilər, ,bu, onlara da layiqdir, buna görə itaət etmək andını pözaraq, cismani kefə qurşanmışlar, pözğun və əxlaqsız olmuşlar, ümid edirlər ki, bu yol ilə canlarını ölümdən qurtara bilərlər. Əgər vəziyyət belə isə (belə olduğu da göz qabağındadır), onda biz burada nə edirik? Nə gözləyirik? Nəyin arzusundayıq? Niyə biz, şəhərin başqa adamlarına görə, canımıza belə etinasızlıq və laqeydlik göstəririk. Biz özümüzü daha qiymətsizmi hesab edirik, ya da bizim canımız bədənimizə başqalarının canından daha möhkəm zəncirlə bağlanmışdır, bizə zərər yetirə bilən şeylərdən özümüzü qorumağa bizim ehtiyacımız yoxdur? Biz yanılırıq, öz-özümüzü aldadırıq: əgər belə düşünürüksə, bu bizim ağılsız olduğumuzu göstərmirmi? Bunu sübut etmək üçün, o amansız yoluxucu xəstəliyin nə qədər və neçə cavan oğlanlar, qadınlar "apardığını yada salmaq kifayətdir. Biz qorxaqlıq ya qayğısızlıq üzündən düşə biləcəyimiz vəziyyətdən, əgər istəsək, müxtəlif yollarla uzaqlaşa bilərik, buna görə də mən bir şey düşünürəm və bunu yaxşı tədbir hesab edirəm (bilmirəm siz mənim fikrimə şərik olacaqsınızmı): gəlin biz, ölümdən də pis hallardan uzaqlaşmaq üçün necə varıqsa, elə də şəhəri buraxıb, abırla şəhər ətrafındakı malikanələrə gedək, – bizim hər birimizin çoxlu malikanəmiz vardır. Orada heç bir hərəkətlə ağıl dairəsindən kənara çıxmayıb mümkün edə biləcəyimiz əyləncəyə, kefə və şənliyə başlayaq, bunu bizdən əvvəl etmişlər, indi də bir çoxları edirlər. Orada quşlar nəğmə oxuyur, yaşıl dərələr və tənələr, dəniz kimi dalğalanan zəmilər, min cür ağac görünür, səma orada daha aydındır, onun bizə qəzəbi tutsa da, əbədi gözəlliyini bizdən gizlətmir, bunlar bizim şəhərin çılpaq divarlarından çox-çox gözəl-dir. Hava o yerlərdə daha sərindir, belə bir zamanda həyat üçün lazım olan şeylər orada boldur, pis şeylər azdır. Orada kəndlilər şəhər camaatı kimi ölsələr də, xoşa gəlməyən təsirlər az olur, ona görə az olur ki, evlər də, camaat da şəhərdəkinə nisbətən azdır. Bir də ki, biz, əgər yanılmıramsa, heç kəsi atıb getmirik, əksinə, biz özümüzü doğrudan da tərk edilmiş hesab edə bilərik, çünki qohum əqrəba-mızdan ölənlər olmuş, qalanları da ölümdən qorxaraq, bizi fəlakət içində qoyub getmişlər, elə bil ki, biz onlara yadıq. Bu qayda ilə, biz buradan getsək, heç kəs bizi məzəmmət edə bilməz, getməsək, başımıza pis işlər gələ bilər, müsibətə düşərik, bəlkə də lap ölərik. Buna görə siz bu fikri düzgün hesab etsəniz, güman edirəm ki, biz yaxşı və ləyaqətli bir iş tutarıq: qulluqçularımızı çağırarıq, onlara buyruq verərik ki, lazımi şeyləri götürüb, bizim ardımızca gəlsinlər. Şəhərdən gedərik, vaxtımızı bir gün bir yerdə, o biri gün başqa yerdə keçirərik, vaxta görə könlümüz istəyən kimi əylənərik, kef çəkərik; tanrının bu müsibətə necə əncam çəkəcəyini görənə kimi (ölüm bundan tez üstümüzü almasa), bu qayda ilə yaşayarıq. Yaddan çıxarmayın ki, bizim buradan abırla çıxıb getməyimiz, bir çoxlarının burada qalıb nalayiq şəkildə vaxt keçirməsindən çox yaxşıdır.

O biri xanımlar Pampineyanı dinlədikdən sonra onun məsləhətini bəyəndilər, həm də dediklərinə qüvvət vermək üçün necə gedəcəkləri haqqında öz aralarında danışmağa başladılar, elə bil ki, buradan çıxan kimi yola düşəcəkdilər. Lakin çox düşüncəli bir qadın olan Filomena dedi: – Pampineyanın söylədiyi çox yaxşı sözdür, ancaq siz çox tələsirsiniz, belə tələsmək olmaz. Unutmayın ki, biz qadın xeylağıyıq, aramızda elə bir qadın yoxdur ki, o, qadınların ancaq öz ağlı ilə yaşamasının, kişilərin nəzarəti olmadan öz işlərini yoluna qoymasının nə demək olduğunu bilməsin. Biz qadınlar dalaşqanıq, qorxağıq, hər şeyə şübhə edirik; buna görə də mən çox qorxuram ki, özümüzə başqa bir rəhbər götürməsək, bizim bu cəmiyyətimiz çox tez dağılar; bu da bizim şərəfimizə böyük xələl gətirər. Buna görə, işə başlamazdan əvvəl yaxşı fikirləşmək lazımdır.– Yeliza dedi ki, doğrudur, kişi qadının başçısıdır, kişilərin rəhbərliyi olmadan bizim, başladığımız işlər çox az halda yaxşı nəticə verir. Biz axı belə kişini haradan tapaq? Hamımız bilirik ki, bizim qohum-əqrəbanın çoxu ölmüşdür, sağ qalanlar da dəstə-dəstə yığışıb başqa yerlərə qaçırlar, onların harada olduğunu da bilmirik; onlar da bizim qaçdığımız şeydən qaçırlar. Kənar adamı dəvət etmək yaxşı olmaz, buna görə, əgər işimizin yaxşı getməsini istəyiriksə, elə bir yol tapmalıyıq ki, sonra şənlik və dinclik axtardıgımız yerdə biabır olub xəcalət çəkməyək.

Xanımlar bu qayda ilə söhbət edərkən, kilsəyə üç cavan oğlan girdi, bunlardan ən cavanının yaşı iyirmi beşdən az olmazdı; nə zamanın müsibəti, nə dostlarının, ata-analarının, qohumlarının ölümü, nə də ölüm qorxusu onların qəlbində sevgi odunu nəinki söndürməmişdi, bunu heç soyutmamışdı da. Onlardan birinin adı Pamfilo, ikincisinin adı Filostrato, üçüncüsünün də adı Dioneo idi. Onlar şən, güşad və oxumuş adamlardı. İndi isə, belə bir ümumi qarışıqlıq içində, ən böyük təsəlli olaraq, öz sevgililərini axtarırdılar, onları da təsadüfən bu yeddi xanımın içərisində tapdılar. O biri xanımların da bir neçəsi gənclərdən bəzisinin qohumu çıxdı. Xanımlar onları daha əvvəl gördülər, buna görə Pampineya gülümsəyərək dedi: – Tale bu ağıllı və ləyaqətli gəncləri bizim yanımıza göndərməklə, görünür, işimizdə bizə kömək etmək istəyir; onlar bizim rəhbərimiz və xidmətçimiz olar,– əgər biz onları bu vəzifəyə götürməkdən imtina etməsək. – Utandığından Neifilanın üzü qızardı, çünki o, cavanlardan birini sevirdi; dedi ki: – Aman allah, Pampineya, bir fikirləş gör nə deyirsən! Mən yəqin bilirəm ki, onlardan heç birinə yaxşı sözdən başqa ayrı söz demək olmaz, mən onları bundan da böyük işə yararlı hesab edirəm, elə düşünürəm ki, onların məclisi ancaq bizim üçün deyil, bizdən daha gözəl, daha ləyaqətli qızlar üçün xoş və hörmətli bir məclis olardı. Bu qızlardan bəzisini onlar sevirlər, bu, hamıya məlumdur. Qorxuram ki, onları özümüzlə götürsək, nə bizim, nə onların təqsiri olmadan, bizim haqqımızda pis-pis sözlər yayılsın, ya da bizi məzəmmət eləsinlər. – Onda Filomena dedi: – Bunun heç bir əhəmiyyəti yoxdur, biz namusla yaşayaq, heç bir vicdan əzabı çəkməyək, qoy nə deyirlər desinlər, tanrı və həqiqət bizi müdafiə edər. Onlar getməyə razılıq versə, biz doğurdan da, Pampineya kimi, deyə bilərik ki, tale bizə kömək etmək istəyir.

O biri qızlar bu sözləri eşitdikdən sonra sakit oldular. Hamının razılığı ilə bu qərara gəldilər ki, cavan oğlanları çağırıb, öz fikirlərini onlara desinlər, xahiş etsinlər ki, iltifat buyurub onlarla bərabər yola çıxmağa razı olsunlar. Qərardan sonra bircə kəlmə də söz söyləmə-dilər, Pampineya yerindən qalxıb, cavanlara sarı getdi. Cavanlar ayaq üstə durub, onlara baxırdılar. Pampineya oğlanlardan birinin qohumu idi. Cavanları açıq ürəklə salamlayaraq, öz fikrini söylədi, hamının adından xahiş etdi ki, təmiz və qardaşcasına bir niyyətlə onlarla getməkdən imtina etməsinlər. Cavanlar əvvəl elə bildilər ki, onları ələ salırlar, lakin Pampineyanın ciddi danışdığını yəqin etdikdən sonra razı olduqlarını həvəslə bildirdilər, işi ləngitməmək üçün, yola çıxmaqdan ötrü nə edəcəklərini danışıb müəyyən etdilər. Onlar bütün lazım olan şeyləri hazırlamaq buyruğunu verdilər, getmək istədikləri yerə xəbərdarlıq etmək üçün qabaqcadan adam göndərdilər, özləri də ertəsi gün səhər, çərşənbə günü, dan yeri ağaranda, xanımlar bir neçə qulluqçu ilə, üç cavan oğlan da üç xidmətçi ilə şəhərdən çıxıb, yola düşdülər; iki mildən çox yol getməmiş, əvvəlcə razılaşdıqları və ilk dəfə qalacaqları yerə gəlib çatdılar. Bu yer yoldan bir az kənarda, kiçik bir tənənin üstündə idi və ürəkaçan yaşıl kollarla, bitkilərlə dolu idi. Tənənin başında gözəl bir imarət yüksəlirdi. Onun qəşəng salonları, otaqları, açıq eyvanları, böyük və gözəl həyəti vardı, gözəl şəkillərlə zinətləndirilmiş bu salonlar və otaqlar həm ayrılıqda, həm də ümumilikdə çox qəşəngdi. Hər tərəfdə talalar, gözəl bağlar, sərin sulu quyular, yaxşı şərabla dolu zirzəmilər vardı. Şərablar mötədil va təvazökar həyat keçirən xanımlardan daha çox, şərabdan başı çıxan kişilərə yaraşırdı. Xanımlar və cavan oğlanlar gəlib hər yeri təmiz gördülər, bu onların çox xoşuna gəldi. Yataqlar hazırlanmışdı, hər tərəfə, ilin bu vaxtında bitən çiçək və qamış döşənmişdi. Hamı gəlib oturandan sonra, guşadlığı və məzəli danışığı ilə başqalarından fərqlənən Dioneo xanımlara dedi: – Bizim hamımızı bura biz kişi-lərin zirəkliyindən daha çox, sizin ağlınız gətirmişdir. Bilmirəm siz öz fikirlərinizdə nə edəcəkdiniz, mən isə öz fikirlərimi, bir qədər əvvəl sizinlə bərabər şəhərdən çıxanda, şəhər qapılarının o tərəfində qoydum. Buna görə ya mənimlə bərabər şənlik etməyə, qəhqəhə ilə gülməyə, nəğmə oxumağa hazırlaşın (əlbəttə, sizə layiq olan şəkildə), ya da məni buraxın, bədbəxtlik üz verən şəhərə, öz fikirlərimin yanına gedim. – Pampineya da gülə-gülə ona dedi, – sanki o da fikirlərini özündən rədd etmişdi: – Dioneo, sən çox gözəl dedin; biz günlərimizi şən keçirəcəyik, biz başqa səbəbə görə qəm-qüssədən qaçıb bura gəlməmişik. Mənim başladığım söhbət nəticəsində belə xoş bir məclis düzəldi, lakin hədd-hüdud bilməyən şeylərin ömrü az olduğundan, mən istərdim ki, bizim şənliyimiz uzun zaman davam etsin, buna görə, zənnimcə, biz mütləq bir şeylə razı-laşmalıyıq: aramızda bir nəfər başçı olmalıdır, biz ona, bir rəis kimi, hörmət etməliyik, onun sözünə qulaq asmalıyıq, onun da bütün fikri, ancaq bizim şən yaşamağımıza doğru yönəldilməlidir. Lakin bu işin həm yükünü, həm də hörmətin ləzzətini duymaq üçün, seçilən adama da heç kəsin həsəd aparmaması üçün, elə güman edirəm ki, bizim hər birimiz, növbə ilə, hər gün, bu yükü, həm də şərəfi öz üzərinə götür-məlidir. Birinci başçı qoy bizim hamımız tərəfindən seçilsin; o birilər, axşam yaxınlaşanda, o gün başçılıq edən adamın mülahizəsi ilə təyin edilməlidir. Təyin edilən adam hər şeyi düzəldib yoluna qoymalı, başçı olduğu gündə bizim qalacağımız yeri, dolanacağımızı özü istədiyi kimi müəyyənləşdirməlidir.

Pampineyanın bu sözü hamının son dərəcə xoşuna gəldi, o, bir səslə, ilk gün üçün sədr seçildi. Filomena söhbət zamanı bir neçə dəfə eşitmişdi ki, dəfnə ağacı yarpaqları hörmət əlamətidir, kim ona layiq görülsə, böyük şərəfdir; buna görə tez dəfnə ağacına sarı yüyürdü, bir neçə xırdaca budaq qoparıb, gözəl bir çələng hördü, gətirib Pampineyanın başına qoydu. O vaxtdan, bu on adamın məclisi davam edənə qədər bu çələng hər gün kral hakimiyyəti, başçılıq əlaməti oldu.

Pampineya kraliça olduqdan sonra hamının susmasını tələb etdi, üç cavan oğlanın xidmətçilərini, özünün də dörd qulluqçusunu çağırtdırdı, ümumi sakitlik içində dedi: – Bizim cəmiyyətin nizam-intizam və zövq-səfa məsələsində necə müvəffəqiyyət əldə edib abırla yaşaması, arzu etdiyimiz qədər davam etməsi üçün ilk dəfə, sizə nümunə olaraq, bu tədbiri görürəm: birinci, Dioneonun xidmət-çisi Parmenonu yavər təyin edirəm, nökər-naiblə, yemak işləri ilə o məşğul olmalıdır. Pamfilonun xidmətçisi Siris qoy bizim xərclə-rimizə baxsın, xəzinədarımız olsun, Parmenonun əmrini yerinə yetirsin. Tindaro da Filostratonun və o birisi iki oğlanın otaqlarına baxmalıdır, bu da o zaman olmalıdır ki, onun yoldaşları öz vəzifələ-rini yerinə yetirdiklərindən, bu işlə məşğul ola bilməyəcəklər. Mənim qulluqçum Miziya və Filomenanın qulluqçusu Liçiska həmişə mətbəx işi görəcək, Parmenonun tapşırdığı xörəkləri diqqətlə hazırlayacaqlar. Lauretta ilə Fyammettanın qulluqçuları Kimera və Stratiliya, mənim əmrimə əsasən, xanımların otaqlarını yığışdıracaq, harada olsaq, oranın təmizliyini gözləyəcək. Ümumiyyətlə, bizə hörmət bəsləyən adamlara bizim belə bir tələbimiz var, onlara öz arzumuzu bildiririk: kim hara getsə, haradan qayıtsa, nə eşitsə, nə görsə, bizə kənardan şad xəbərdən başqa ayrı bir xəbər gətirməsin. – Pampineyanın verdiyi bu qısa əmr hamının xoşuna gəldi. Sonra o ayağa, qalxıb, fərəhlə dedi: – Burada yaxşı bağlar, talalar, gözəl yerlər var; qoy hamı kefi istədiyi kimi gəzib-dolansın, ancaq saat üç olan kimi hər kəs qayıdıb öz yerinə gəlsin, elə olsun ki, sərinkən nahar edə bilək.

Yeni kraliça bu şən cəmiyyəti buraxdıqdan sonra cavanlar və gözəl xanımlar xoş şeylərdən danışa-danışa, qopardıqları budaq-lardan çələng hörə-hörə, ürəkaçan nəğmələr oxuya-oxuya bağda gəzdilər. Kraliçanın müəyyən etdiyi vaxtda evə qayıtdılar, əmin oldular ki, Parmeno doğrudan da öz vəzifəsini can-başla yerinə yetirmişdir, çünki aşağı mərtəbənin salonuna girəndə gördülər ki, stollara ağappaq süfrələr salınmışdır, qədəhlər gümüş kimi parılda-yır, hər yer meşə gavalısı çiçəkləri ilə doludur. Kraliçanın əmri ilə əl yumağa su verdilər, əllərini yuduqdan sonra hamı gedib Parmeno-nun təyin etdiyi yerdə oturdu. Yaxşı hazırlanmış xörəklər, əla şərab gətirdilər. Üç xidmətçi vaxt itirmədən, dinməz-söyləməz süfrə başındakı adamlara qulluq etməyə başladı. Hər şey yaxşı olduğun-dan, səliqə ilə düzəldiyindən, hamı daha artıq nəşələndi; xoş zarafatla, gülə-gülə nahar elədilər. Süfrəni yığışdırdıqdan sonra kraliça buyruq verdi ki, çalğı alətlərini gətirsinlər. Bütün xanımlar və gənclər oynaya bilirdi, bəziləri də çalmağı, oxumağı bacarırdı. Kraliçanın əmri ilə Dioneo rubabı, Fyammetta violanı götürdü, yaxşı bir oyun havası çaldılar. Kraliça qulluqçuları nahar eləməyə gön-dərdi, o biri xanımlar və iki cavan oğlanla dairə vurub, yavaş-yavaş dövrələmə rəqs etməyə başladı. Rəqsi qurtardıqdan sonra gözəl, şən nəğmələr oxudular. Bu qayda ilə vaxtlarını keçirdilər, kraliça öz mülahizəsinə görə, dincəlmək vaxtının gəldiyini görüb, hamını azad etdi. Cavanlar öz otaqlarına getdilər. Onların otağı xanımların otağın-dan kənarda idi. Gəlib gördülər ki, qəşəng yataqlar hazırlanmışdır, otaqlar, salon kimi, gül-çiçəklə doludur. Xanımlar da gedib paltar-larını çıxardılar, uzanıb dincəldilər.

Saat doqquz olan kimi kraliça yerindən qalxdı, o biri xanımları da, cavanları da oyatdı, dedi ki, gündüz çox yatmaq zərərdir. Sonra hamısı hündür, yaşıl otlu talaya getdi; buraya gün düşmüşdü. Xəfif, xoş külək əsirdi, hamı kraliçanın əmri ilə yaşıl ot üstündə dövrələmə oturduqdan sonra kraliça dedi: – Görürsünüz ki, gün hələ çox yuxarı-dadır, hava da bərk istidir, zeytun ağaclarından ancaq cırcıramaların səsi gəlir. Belə istidə bir yerə getmək, heç şübhəsiz, axmaqlıq olardı. Bura sərindir, yaxşıdır, şahmatımız, damamız var, kimin könlü hansını istəyirsə, oynayıb əylənə bilər. Lakin mənim fikrimə şərik olmaq istəsəydiniz, biz günün isti vaxtını şahmat ya dama oyunu ilə deyil, hekayə söyləməklə keçirərdik, çünki oynayanlardan bəzisinin istər-istəməz ovqatı təlx olacaq, o biriləri də, ya oyuna baxanlar da elə bir ləzzət almayacaqlar, amma bir nəfər hekayə söyləsə, hamını əyləndirə bilər. Sizin hər biriniz bir hekayə söyləyənə kimi gün qüruba enər, hava sərinləşər, biz də könlümüz istəyən yerə gedib əylənə bilərik. Mənim təklif etdiyim şey xoşunuza gəlsə (mən sizin arzunuzu yerinə yetirməyə hazıram), biz belə də edərik; gəlməsə, onda qoy axşama kimi hərə öz istədiyini eləsin. – Xanımlar da, kişilər də hekayə söyləməyin tərəfdarı oldular. Kraliça dedi: – Bu ki sizin xoşunuza gəldi, mən belə bir qərara gəlirəm: bu birinci gündə hər kəs nəyi münasib gördü, o barədə sərbəst danışa bilər. – Sonra sağ tərəfində oturan Pamfiloya sarı dönüb, hekayə söyləməyi ondan xahiş etdi. Pamfilo əmri eşidib, hamının diqqəti qarşısında sözə başladı.

BİRİNCİ HEKAYƏ

Ser Çappelletto yalan etirafı ilə mömin rahibi aldadıb ölür. Sağlığında alçaq olan bu adam öləndən sonra müqəddəs hesab edilir və San Ciap-pelletto adını alır.

Əziz xanımlar! İnsan hansı işə girişsə, o gərək bu işi bütün varlığı yaradanın ecazkar və müqəddəs adı ilə başlasın. Buna görə, birinci olaraq söhbətə başlamaq mənim üzərimə düşdüyündən, mən də yaradanın gözəl işlərindən birini nəzərə alıb, danışmaq istəyirəm; bunu eşitməklə, qoy bizim ona olan ümidimiz, sarsılmaz bir zəmin üzərində qərar tutmuş kimi, möhkəmlənsin, onun adı hər gün dilimizdə mədh olunsun. Məlumdur ki, bütün zaman daxilində yaşayanlar müvəqqəti və fanidir, onların başı öz-özünə, qəmə, müsibətə, zəhmətə qarışmışdır, onlar hədsiz-hesabsız təhlükəyə məruz qalırlar; tanrı öz xüsusi mərhəməti ilə bizə bu qədər qüvvət və tədbir verməsəydi, biz, bu varlıq içərisində yaşadığımız, onun bir hissəsi olduğumuz halda, bu təhlügələrə nə tab gətirər, nə də onlar-dan canımızı qurtara bilərdik. Elə düşünülməsin ki, tanrının bu mərhəməti bizə tutduğumuz yaxşı işlərə görə verilir və bizim aramızda bərqərar olur; xeyr, tanrının mərhəməti bizə onun şəfqətli olmasına görə, həm də həyatda bizim kimi fani olan, lakin tanrının hökmünü yerinə yetirən, öləndən sonra tanrı ilə bərabər əbədi və müqəddəs olan şəxslərin duasına görə verilir. Onlar öz təcrübə-lərindən bizim zəif olduğumuzu bilirlər; biz onlara bir müdafiəçi kimi müraciət edib yalvarır, dərdimizə əlac edilməsini xahiş edirik, çünki bəlkə də onlar cəsarət edib bizim dualarımızı tanrı kimi bir hakimə yetirə bilərlər. Allahın mərhəmətini biz bir şeydən daha artıq yəqin edirik. Onun nə niyyətdə olması sirrinə biz öz fani nəzərimizlə nüfuz edə bilmədiyimizdən, çox vaxt arada gəzən söz-söhbətə uyaraq, tanrının əzəməti qarşısında elə bir müdafiəçi seçirik ki, o özü tanrı tərəfindən həmişəlik pislənmişdir; buna baxmayaraq, allah, onun üçün sirr deyilən şey yoxdur, – dua edənin nadanlığından, ya pislənməsindən daha çox, onun təmiz ürəklə dua etməsinə diqqət yetirir, onu dinləyir, sanki bu adam onun qarşısında nicat tapmağa layiq görülmüşdür. İndi sizə söyləmək istədiyim hekayədə bu şeylər aydın olacaqdır: mən tanrı hikməti cəhətdən deyil, insan anlayışı nöqteyi-nəzərindən «aydın» deyirəm.

Deyirlər ki, varlı və adlı-sanlı tacir Muşyatto Fransezi kavaler olduqdan sonra, papa Bonifatsinin dəvəti və təhriki ilə fransız kralının qardaşı Torpaqsız Karl ilə bir yerdə Toskanaya getmək istəyəndə görür ki, işləri bəzi yerdə yaman dolaşmışdır, – tacirlərin işində belə hallar az olmur, – onları tezliklə düzəldib yoluna qoymaq asan olmayacaq, bu qərara gəlir ki, işlərini idarə etməyi bir neçə adama tapşırsın. O bütün işlərini sahmana salsa da, bir məsələdə şübhəli qalır: haradan elə adam tapsın ki. bir neçə burqundiyalıdan borcunu ala bilsin?! Bu şübhə əsassız deyildi. Muşyatto bilirdi ki, burqundiyalılar çox dalaşqan, yaramaz, sözlərinin üstündə durmayan adamlardır; o elə bir hiyləgər, xain adam təsəvvür edə bilmirdi ki, onu arxayınlıqla burqundiyalıların hiyləgərliyinə, xainliyinə qarşı qoya bilsin. Bu məsələ haqqında çox düşündü, axırda onun yadına pratolu ser Çepparello adlı bir adam düşdü. Çepparello Parisdə tez-tez onun yanına gələrdi. O balacaboy bir adamdı, təmiz geyinərdi. Fransızlar Çepparello sözünün mənasını bilmədiklərindən, elə zənn edirdilər ki, bu elə onların dilində olan chapel, yəni çələng deməkdir, buna görə ona capello deyil, Ciappelletto dedilər, çünki yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, onun boyu balaca idi. Hər yerdə onu Çappelletto adı ilə tanıyırdılar. Amma çox az adam onun Çepparello olduğunu bilirdi. Bu Çappelletto özü notarius idi; onun yazdığı əqdnamələrdən (belə, əqdnamələr az idi) bircəsi saxta olmasaydı, bunu o özü üçün böyük rüsvayçılıq hesab edərdi. O, yaxşı pul alıb doğru əqdnamə yazmaqdansa, pulsuz saxta əqdnamə yazmağı üstün tutar, bunu həvəslə yazardı. Xahiş edildi, edilmədi, yalandan məmnuniyyətlə şahid durardı. O zaman Fransada and içməyə çox inanardılar, Çappelletto üçün yalandan and içmək su içmə kimi şeydi. Hansı bir işdə onu çağırıb tələb etsəydilər ki: vicdanla düzünü de, o belə işlərin hamısını dələduzluqla udardı. Dostlar, qohumlar, tanışlar arasında nifaq, ədavət, qalmaqal salmağa çalışar, bundan həzz alardı; onun bu hərəkətləri nə qədər çox bədbəxtliyə səbəb olsaydı, bundan bir o qədər xoşlanardı. Onu adam öldürməyə, ya başqa pis bir işdə iştirak etməyə çağırsaydılar, məmnuniyyətlə gedərdi, bundan boyun qaçırmazdı, çox vaxt da özü adamları məm-nuniyyətlə vurub şikəst edər, öldürərdi, heç şeyin üstündə allahı, müqəddəs adamları yaman söyərdi, çünki çox acıqlı idi. Kilsəyə getməzdi, kilsə mərasimi və ayinlərini pis-pis sözlərlə ələ salardı, güya onların heç bir əhəmiyyəti yox imiş. Lakin meyxanalara və başqa nalayiq yerlərə həvəslə gedərdi. İt selbə xoşlamadığı kimi, onun da qadınlardan xoşu gəlməzdi; bunun əksini təşkil edən yaramazlıqdan, başqa əxlaqsız adamlardan daha çox həzz alardı. Mömin bir adam sakit vicdanla sədəqə verən kimi, o da belə sakit vicdanla oğurluq edər, adam söya bilərdi. Yaman qarınqulu idi, əyyaşdı, bu, çox vaxt onun özünə zərər yetirərdi, onu rüsvay edərdi; yaman da qumarbazdı, kartbasandı, aşıqatandı. Onun üçün daha niyə söz sərf edək? Ondan pis adam bəlkə heç dünyaya gəlməmişdi. Messer Muşyattonun tutduğu mövqeyi və nüfuzu uzun zaman bu adamın pis fırıldaqlarının üstünü örtmüşdü, buna görə Çappellet-tonun çox vaxt təhqir etdiyi adamlar da, təhqir etməkdə davam etdiyi məhkəmə də onu cəzasız buraxardı. Messer Muşyatto ser Çepparel-lonun həyatına yaxşı bələddi, buna görə Çepparello yadına düşəndə, xəyalına gəldi ki, dələduz burqundiyalıların qabağına çıxarmaq üçün elə belə adam lazımdır. Onu çağırtdırıb dedi: «Ser Çappelletto, sən bilirsən ki, mən buradan tamam gedirəm, ancaq mənim yalançı burqundiyalılarla həll olunmamış məsələm var: onlar mənə pul borcludurlar, bu borcu almaq üçün səndən münasib adam görmürəm. İndi sənin bir işin yoxdur, bunu boynuna götürsən, söz verirəm ki, məhkəmənin sənə olan münasibətini yaxşılaşdıraram, nisyədən yığdığın pulun da xeyli hissəsini sənə verərəm». Ser Çappellettonun doğrudan da işi yox idi, həm də bu dünyanın nemətlərindən çox da zəngin deyildi. Uzun zaman onun köməyi və sığınacağı olan adamın buradan gedəcəyini görüb, bəlkə də zərurət qarşısında qalaraq, o saat razı oldu, dedi ki, məmnuniyyətlə bu işi yerinə yetirər. Bununla da söhbəti qurtardılar. Ser Çappelletto messer Muşyattonun vəkalət-naməsini, həm də kral tövsiyənaməsini alıb, messer Muşyattodan sonra Burqundiyaya getdi. Burqundiyada onu tanıyan yox idi. O öz təbiətinin əksinə olaraq, yumşaqlıqla və dostcasına nisyəni yığmağa və başqa işlərini görməyə başladı, sanki axıra yaxın o öz xasiyyətini büruzə verməmək fikrində idi. Ser Çappelletto sələmçiliklə məşğul olan iki florensiyalı qardaşın evində qalırdı. Onlar messer Muşyat-toya görə ona hörmət edirdilər. Ser Çappelletto öz işi ilə məşğul ikən xəstələndi. Florensiyalı qardaşlar dərhal həkim dalınca adam göndərdilər, həm də ona baxmaq üçün adam çağırtdırdılar, onun sağalmasından ötrü lazım olan hər şeyi elədilər. Lakin bunun köməyi olmadı, çünki ser Çappelletto qocalmışdı, özü də pözğun həyat keçirmişdi; onun halı gündən-günə xarablaşırdı, həkimlər deyirdilər ki, ,bu xəstəlikdən o sağalmayacaq. Florensiyalı qardaşlar bundan çox qəmgin oldular. Bir gün onlar ser Çappellettonun yatdığı otağın yanında belə söhbət edirdilər: «Biz nə edək? Bu, əngəl işdir: xəstə adamı evdən qovmaq böyük biabırçılıq olardı, həm də bunu başqa cür başa düşərlər, biz onu yaxşı qəbul etdik, sonra da həkim gətirtdik, ona baxmaq üçün adam tutduq, – bunu hamı görmüşdü. İndi də birdən görəcəklər ki, ölüm halında olan bu adamı evdən qovuruq, axı bu vəziyyətdə o bizə heç bir pislik edə bilməzdi. Həm də o elə əclaf adamdır ki, günahlarını etiraf etməyəcək, dini ayini yerinə yetirmə-yəcək. Belə ölsə, heç bir kilsə onun cənazəsini. qəbul etməyəcək, onu it kimi çalaya atacaqlar. Günahlarını etiraf etsə də, onun o qədər dəhşətli günahı var ki, bu etirafın heç əhəmiyyəti olmayacaq, çünki elə bir rahib, ya keşiş tapılmaz ki, onun bu günahlarını bağışlat-mağa razı olsun. Günahları bağışlanmadığından, onu hər halda çalaya atacaqlar. Şəhər camaatı sələmçilik peşəsi üstündə həmişə bizi yamanlayır; bunu mürüvvətsiz bir iş hesab edirlər, əllərinə fürsət düşsə, bizim var yoxumuzu talan etməkdən də çəkinməzlər. Belə bir hadisə baş versə, onlar bizim üstümüzə qalxıb, çığıra-çığıra deyəcəklər: «Bu Lombardiya köpəklərinə aman. verməyin, onları kilsəyə də qoymayın!» Sonra evimizin üstünə cumacaqlar, bəlkə dövlətimizi qarət etdilər, bizi lap öldürə də bilərlər. Hər halda ser Çappelletto ölsə, bizim üçün pis olacaq».

Yuxarıda dediyim kimi, ser Çappelletto, onların söhbət etdiyi yerdən uzaqda deyildi, bir də ki, xəstələr çox vaxt yaxşı eşidirlər; ser Çappelletto deyilən sözlərin hamısını eşitdi, bu iki qardaşı yanına çağırtdırıb dedi: «Mən istəmirəm ki, siz mənim üçün narahat olasınız və mənim ucbatımdan zərər çəkəsiniz. Mən sizin söhbətinizi eşitdim. Əminəm ki, iş sizin güman etdiyiniz kimi olsa, elə sizin düşündü-yünüz şeylər də baş verəcək. Amma belə olmayacaq. Sağlığımda mən allahı o qədər təhqir etmişəm ki, ölüm ayağında, cəmisi bir saatın içində bunu eləsəm də, günahım bundan nə artacaq, nə də əskiləcək. Buna görə sərəncam verin, mənim yanıma müqəddəs, yaxşı, – əgər beləsi varsa, – bir rahib gətirsinlər. Qoyun mən bildiyimi eləyim: sizin də işinizi, öz işimi də elə düzəldərəm ki, razı qalarsınız». Florensiyalı qardaşlar buna böyük ümid bəsləməsələr də, bir monastıra gedib, evlərində xəstə yatan bir lombardiyalının günaһını bağışlatmaq üçün müqəddəs, ağıllı bir rahib istədilər, onlara, öz һəyatı ilə başqalarına nümunə ola bilən, Əһdi-ətiqi və Əһdi-cədidi yaxşı bilən, bütün şəһər əһlinin böyük və xüsusi һörmətini qazanmış müqəddəs, çox möһtərəm, qoca bir rahib verdilər. Florensiyalı qardaşlar rahibi evlərinə gətirdilər. Rahib, ser Çappellettonun yatdığı «otağa girib, xəstəyə yaxınlaşdı, açıq qəlblə ona təsəlli verdi, sonra onun son etirafından nə qədər keçdiyini soruşdu. Ser Çappelletto ömründə günahlarını etiraf etməmişdi. Dedi ki: «Ata, adətən mən һəftədə һeç olmasa bir dəfə, elə һəftə də olardı ki, bir neçə dəfə günaһımı etiraf edərdim, ancaq indi bir һəftədir xəstələnmişəm, keşişin yanına etirafa getməmişəm, xəstəlik mənim başıma belə müsibət gətiirib!» Rahib dedi: «Yaxşı eləmisən, oğlum, sonralar da belə edərsən: görürəm ki, mən səndən az söz soruşmalı olacağam, az şey də eşidəcəyəm, çünki sən tez-tez gedib günaһlarını etiraf etmisən». Ser Çappelletto dedi: «Elə söylə-məyin, müqəddəs ata, mən günahlarımı tez-tez etiraf etsəm də, anadan olan gündən ta indiyə kimi işlədiyim günaһların bağışlanmasını nəzərdə tutmuşam; buna görə, şərafətli ata, xaһiş edirəm, məndən һər barədə elə müfəssəl soruşun ki, elə bil mən ömrümdə günaһlarımı etiraf etməmişəm. Xəstə olduğuma baxmayın: mən, xilaskarımın öz qiymətli qanı ilə satın aldığı ruһumu məһv edə bilən bir iş tutmaqdansa, cismimə xətər yetirməyi üstün tuturam». Bu söz müqəddəs atanın çox xoşuna gəldi, onun mömin olmasına bir sübut kimi göründü. O, ser Çappellettonun belə adam olduğunu ürəkdən təqdir etdi, ömründə onun bir qadınla günaһ iş tutub-tutmadığını soruşdu. Ser Çappelletto aһ çəgörək dedi: «Bu barədə һəqiqəti açıb sizə söyləməyə utanıram, çünki şöһrətpərəstlik günaһına düşməkdən qorxuram». – Qorxma de, de, һələ һeç kəs günaһını etiraf edəndə, ya başqa bir vəziyyətdə һəqiqəti söyləyəndə günaһa batmamışdır». Ser Çappelletto bu sözü eşidəndə dedi: «Siz ki məni bu barədə əmin edirsiniz, onda qoy deyim: mən anamın bətnindən necə bakir çıxmı-şamsa, elə də bakir qalmışam». Rahib dedi: «Qoy allaһ səni öz pənaһında saxlasın! Sən bununla yaxşı iş tutmusan, xüsusilə sən ona görə təqdirəlayiqsən ki, əgər istəsəydin, bunun əksini bizdən və ümumiyyətlə müəyyən əһdlə bağlı olan adamlardan daһa böyük sərbəstliklə edə bilərdin». Sonra rahib ondan, acgözlük günaһı ilə allahı qəzəbləndirib-qəzəbləndirmədiyini soruşdu. Ser Çappelletto dərindən aһ çəkib, belə cavab verdi: «Bəli, qəzəbləndirmiıəm, özü də bir neçə dəfə. Çünki mən hər il, mömin adamlar kimi, bütün pəһrizləri saxlasam da; һəftədə heç olmasa üç dəfə ancaq çörək yeyib; su içməyə adət eləsəm də, suyu, şəraba böyük həvəs göstərən şəxslər kimi, xüsusilə ibadətə ya ziyarətə gedib yorulandan sonra, çox ləzzətlə və һəvəslə içərdim. Kənd arvadlarının çöldən yığib gətirdikləri yaşıl bitkilərdən һazırlanan salata da tez-tez iştaһım olardı; bəzən yeməklər mənə, öz möminliyinə görə mənim kimi pəһriz saxlayan adamların, mənim fikrimcə, duymalı olacağı ləzzətdən daһa artıq ləzzət verərdi». Rahib onun bu sözlərinə belə cavab verdi: «Oğlum, bunlar təbii şeydir, yüngül günaһdır, mən istəmirəm ki, sən bunlarla öz vicdanını naһaq yerə naraһat edəsən. Hər adama, o necə müqəddəs olsa da uzun zaman ac qaldıqdan sonra yemək; yorğunluqdan sonra da su ləzzətli görünər». Ser Çappelletto etiraz etdi: «Ata, bunu təsəlli üçün mənə söyləməyin; siz də, mən kimi, bilirsiniz ki, allaһ naminə görülən bütün işlər təmiz və nöqsan-sız olmalıdır; belə һərəkət etməyənlər günaһ iş tuturlar». Rahib bu sözdən mütəəssir oldu: «Sənin belə düşündüyünə çox sevinirəm; sənin təmizliyin; təmiz vicdanlı olmağın mənim çox xoşuma gəlir. De görüm, sən lazım olandan artıq çox pul arzusunda olmaqla, bir şeyə həddindən artıq һəvəs göstərməklə pulpərəstlik günaһına batmamısan ki?» Ser Çappelletto buna belə cavab verdi: «Ata, bu sələmçilər evində yaşamaqla, istəmirəm ki, siz mənim һaqqımda başqa fikirdə olasınız; mənim onlarla һeç bir əlaqəm yoxdur, hətta bura ona görə də gəlmişəm ki, onları utandırım, bu murdar peşədən uzaqlaşdırım, – allaһ məni bu һala salmasaydı, elə bəlkə də buna müvəffəq olardım. "Bilirsinizmi, atam mənə yaxşı var-dövlət qoyub gedib; bunun yarısından çoxunu o, öləndən sonra sədəqə verdim, sonra da dolanmaq üçün, һəm də tanrı dilənçilərinə kömək etmək üçün az-az alver eləməyə başladım; bir qədər pul qazanmaq istəyirdim, һəmişə də qazancımı allaһın bəndələri ilə bölüşdürürdüm: yarısını onlara verirdim, yarısını da öz eһ-tiyacıma sərf edirdim. Yaradan da buna görə mənə elə kömək elədi ki, işim yaxşıdan da yaxşı oldu». Rahib: «Yaxşı iş tutmusan, oğlum – dedi. – Sən tez-tez qəzəblənirdinmi?» Ser Çappelletto dedi: «Əfsus ki, bunu etiraf etməliyəm, tez-tez qəzəblənirdim. Axı, adamların hər gün yaramazlıq etdiyini, allaһın buyruğundan çıxdığını, allaһın cəzasından qorxmadığını görüb kim qəzəblənməz? Cavanların pis-pis işlər tutduğunu, and içib andlarını pözduğunu, meyxanalarda düşüb qaldığını, kilsəyə qədəm qoymadığını, allaһın yolundan çox dünya yolu ilə getdiyini görəndə, ürəyimdə belə arzu doğurdu: yaşamaqdan ölmək yaxşıdır». Rahib: «Oğlum, – dedi, – bu, müqəd-dəs qəzəbdir, bundan ötrü səni günahkar hesab etmərəm. Amma, bəlkə, qəzəb səni adam öldürməyə, birisini təhqir etməyə, bir başqa-sını incitməyə vadar etmişdir?» Ser Çappelletto buna etiraz etdi: «Aman allah, siz gərək ki, müqəddəs adamsınız, amma belə şeylər danışırsınız! Sizin adını çəkdiyiniz bu şeylərdən bircəsini eləmək heç mənim ağlıma da gəlməmişdir, belə olmasaydı, allah uzun zaman məni öz pənahında saxlardımı? Belə şeyləri ancaq quldurlar, xəbis adamlar eləyə bilər. Mən hər dəfə təsadüfən belə adamlardan birini görəndə deyərdim: «Çıx get, qoy allah səni düz yola gətirsin!» Rahib bunu eşidəndə dedi: «Oğlum, allah sənə nicat versin, de görüm, bir adamın üzünə yalandan şahid durmusanmı, qeybət eləmisənmi, özgənin malını zorla əlindən almısanmı?» – «Bəli, messere, mən özgəsinin qeybətini eləmişəm. Mənim bir qonşum vardı, heç nəyin üstündə tez-tez arvadını döyərdi. Bir gün mən arvadın qohumlarına bu adam haqqında qeybət elədim, arvada mənim çox yazığım gəlirdi: o adam hər dəfə içib sərxoş olanda arvadını allah bilir necə kötəklərdi». Rahib sözünə davam etdi: «Yaxşı, sən bayaq dedin ki, tacir olmusan, bir adamı aldadıb eləməmisən ki? – Axı tacirlər aldadırlar.» Ser Çappelletto ona belə cavab verdi: «Bu barədə təqsirkaram, ancaq bilmirəm kimi aldatmışam. Birisi satdığım mahudun pulunu gətirmişdi, mən də pulu saymamış daxıla qoydum. Bir aydan sonra gördüm ki, orada lazım olandan artıq dörd xırda pul vardı. O adamı görmədiyim üçün pulu bir il saxladım, onu sahibinə qaytarmaq istəyirdim. Sonra onun pulunu allah yolunda payladım». Rahib dedi ki: «Bunun elə bir əhəmiyyəti yoxdur, pulu paylamaqda sən yaxşı iş görmüsən». Müqəddəs ata ondan daha çox şeylər soruşdu, o da hamısına belə cavablar verdi. Rahib onunla işini qurtarmaq istəyirdi ki, ser Çappelletto dedi: «Messere, mənim bir günahım da var, bunu sizə söyləməmişəm». Rahib soruşdu ki: «Nədir?» O da cavab verdi ki: «Yadımdadır, bir gün mən, bazar gününə lazım olan hörməti yaddan çıxarıb, şənbə günü, saat doqquzdan sonra qulluqçuya dedim ki, evi süpürsün». Rahib dedi: «Oğlum, bunun elə bir əhəmiyyəti yoxdur». Ser Çappelletto dedi: «Yox, bunun elə bir əhəmiyyəti yoxdur deməyin, çünki bizim allahımız bu gün dirilmişdir». Onda rahib dedi: «Sən daha bir iş tutmamısan ki?» Ser Çappelletto: «Bəli, messere, tutmuşam, – deyə cavab verdi. – Bir gün fikrim özümdə olmayıb, allahın kilsəsinə tüpürmüşəm». Rahib gülümsədi: «Oğlum, bundan ötrü narahat olmaq lazım deyil, biz rahiblər hər gün ora tüpürürük». Ser Çappelletto: «Çox pis də iş tutursunuz, – dedi, – müqəddəs məbədi xüsusilə təmiz saxlamaq lazımdır, çünki orada allaha nəzir gətirirlər». Sözün qısası, belə şeylərdən rahibə çox danışdı, axırda da ah çəkməyə, dərdli-dərdli ağlamağa başladı, – o istədiyi vaxt bunu çox gözəl eləyə bilirdi. Müqəddəs ata soruşdu: «Oğlum, sənə nə oldu?» Ser Çappelletto belə cavab verdi: «Kül mənim başıma, messere, mənim bir günahım qalıb, bu barədə heç tövbə eləməmişəm, çünki bunu söyləməyə çox xəcalət çəkirəm, yadıma düşəndə həmişə ağlayıram, necə ki, özünüz görürsünüz. Mənə elə gəlir ki, bu günah üstündə allah mənə rəhm etməyəcək». Rahib dedi: «Oğlum, sən nə danışırsan? İnsanların bütün günahı, ya da qiyamət qopana qədər edəcəkləri bütün günahlar bir adamın simasında toplansaydı, o adam da sənin kimi peşman olub tövbə etsəydi, – allahın şəfqəti, mərhəməti o qədər böyükdür ki, – o adam bunları etiraf etsəydi, allah öz mərhəməti üzündən bu günahların hamısını bağışlardı. Buna görə də qorxma, de». Lakin ser Cappelletto hələ də hönkür-hönkür ağlayırdı: «Ata, əfsus ki, mənim günahım çox böyükdür, sizin duanız kömək etməsə, allahın bunu bağışlayacağına çətin inanıram». Rahib: «Qorxma, söylə, – dedi, – səndən ötrü allaha dua edəcəyimə söz verirəm». Ser Çappelletto elə hey ağlayırdı, heç bir şey demirdi, rahib da ona öyüd-nəsihət verirdi. Ser Çappelletto hönkür-hönkür çox ağladı, rahibi intizarda qoydu, axırda dərindən ah çəkib dedi: «Ata, siz ki məndən ötrü allaha dua edəcəyinizə söz verirsiniz, onda bu günahımı açıb sizə deyim: bilirsinizmi, mən balaca uşaq olanda bir gün anamı söymüşəm!» Bunu deyib, o yenə də hönkürtü ilə ağladı. Rahib: «Oğlum, – dedi, – belə günah sənə dəhşətli görünür? İnsanlar bütün günü küfrbazlıq edirlər, allah da öz küfrbazlığında tövbə edənləri məmnuniyyətlə bağışlayır, elə güman edirsən ki, o səni bağışlamayacaq? Ağlama, sakit ol; səni əmin edirəm: əgər allahı çarmıxa çəkənlərdən biri sən olsaydın, o səni bağışlardı, çünki, görürəm, tutduğun işdən sən nə qədər peşmansan». Ser Çappelletto dedi: «Ata, təəssüf ki, bunu siz deyirsiniz! Mənim əziz anam məni doqquz ay gecə-gündüz öz bətnində saxlamışdır, qucağında da yüz dəfədən artıq gəzdirmişdir. Anamı söyməklə pis iş tutmuşam, bu, çox böyük günahdır! Siz məndən ötrü allaha dua etməsəniz, o mənim günahımdan keçməyəcək». Rahib ser Çappellettonun deməyə daha sözü qalmadığını görüb, onu müqəddəs bir adam hesab edərək, xeyir-dua verdi, çünki o, ser Çappellettonun söylədiklərinin doğru olduğuna tamamilə inanırdı. Ölüm ayağında olan bir adamdan belə sözləri eşidəndə kim inanmazdı? Rahib axırda dedi: «Ser Çappelletto, allahın köməyi ilə siz tezliklə sağalacaqsınız, amma birdən, işdir, allah sizin xeyir-dua almış, hazırlanmış ruhunuzu öz yanına çağırsa, onda bizim monastırda dəfn olunmağınızı düzgün hesab etməzsinizmi?» Ser Çappelletto ona cavab verdi ki: Bəli, messere, mən də ayrı yerdə dəfn olunmağımı arzu etməzdim, siz də axı məndən ötrü dua edəcəyinizə söz vermisiniz, hələ burasını demirəm ki, mən həmişə sizin cəmiyyətə xüsusilə sədaqətli olmuşam, Buna görə də, sizdən xahiş edirəm, qayıdan kimi sərəncam verin, hər səhər mehrabdan təqdis etdiyiniz İnsanın öz vücudundan mənə təbərrük gətirsinlər. Mən buna layiq olmasam da, sizin icazənizlə arzu edirəm ki, mənim üzərimdə kilsə mərasimi icra edilsin, sonra da müqəddəs yağsürtmə ayininə layiq görülüm, qoy günah içində yaşadıqdan sonra heç olmasa bir xristian kimi ölüm». Müqəddəs rahib buna fərəhlə razı oldu, ser Çappelletto onu belə niyyətdə olmasına görə təriflədi, sonra da dedi ki, gedən kimi sərəncam verərəm, bunun hamısını edərlər. Belə də elədilər.

Florensiyata qardaşlar şübhələnmişdilər ki, birdən ser Çappelletto onları aldadar, buna görə xəstənin yatdığı otağın arakəsməsi dalında gizlicə qulaq asmağa başladılar: buradan ser Çappellettonun rahibə söylədiyi sözləri yaxşı eşitmək və anlamaq olardı. Onlar ser Çappel-lettonun öz günahlarını necə etiraf etdiyini eşidəndə az qalırdı qəhqəhə ilə gülsünlər. Bir-birinə deyirdilər: «Belə də adam olar? Nə qocalıq, nə xəstəlik, nə ölüm, nə allah qorxusu, heç bir şey onu öz günahlarından, yaşadığı kimi də ölmək istəməsindən ayıra bilmədi, axı o, vur-tut bir saatdan sonra allahın məhkəməsi qarşısında duracaqdı!» Monastırda basdırılacağını eşidəndə daha onun fikrini çəkmədilər. Bundan az sonra ser Çappelletto üçün kilsə mərasimi, sonra da, halı lap xarablaşanda, bədəninə müqəddəs yağsürtmə ayini icra edildi. O öz günahlarını nümunəvi surətdə etiraf etdiyi gündə, axşamdan bir az keçəndən sonra öldü. Florensiyalı qardaşlar mərhumun öz pulu ilə ona layiq dəfn hazırlığı gördülər, bütün lazım olan şeyləri düzəltdilər, adam göndərdilər ki, rahiblər, adət üzrə, axşam gəlsinlər, bütün gecəni yatmayıb, dua eləsinlər, səhər də dəfndə olsunlar. Ser Çappellettonun öz günahlarını etiraf etdiyi mömin rahib onun öldüyünü eşidib monastır başçısı ilə danışdı, zəngləri çaldırdı, monastırın bütün rahiblərinı yığdı, ser Çappel-lettonun, etdiyi etirafa görə, necə müqəddəs adam olduğunu onlara danışdı, ser Çappellettonun müqəddəsliyi naminə allahın çoxlu möcüzə göstərəcəyinə ümid etdiyini söylədi, onun cənazəsini lazımi şərəf və ixlaskarlıqla götürməyin vacibliyini rahiblərə başa saldı. Kilsə başçısı və sadəlövh rahiblər buna razı oldular. Axşam ser Çappellettonun meyiti olan yerə getdilər, bütün geçəni təntənəli ölü duası oxudular, səhər də, ayinlərində cübbə və hərmani, əllərində kitab və xaç, dua oxuya-oxuya cənazənin ardınca getdilər, böyük hörmət və təntənə ilə onu kilsəyə apardılar. Şəhər əhalisi də, – kişilər və qadınlar, – onların ardınca gedirdi. Cənazəni kilsəyə qoyanda, ser Çappellettonun öz günahlarını etiraf etdiyi müqəddəs ata mehrabın qabağında durub, ser Çappellettonun həyatından qəribə şeylər danışdı, onun pəhriz saxlamasından, bakirliyindən, sadəliyindən, məsumluğundan, müqəddəsliyindən vəz etməyə başladı, eyni zamanda dedi ki, ser Çappelletto tövbə edə-edə, göz yaşı tökə-tökə ən böyük günahının nədən ibarət olduğunu etiraf etdi, mən də güclə onu başa saldım ki, allah onun günahını bağışlar. Sonra müqəddəs ata onu dinləyənlərə müraciət edərək, məzəmmətlə dedi: «Amma siz allahın lənətinə gəlmişlər, allahı, onun anasını və bütün cənnət mələklərini heç nə üstündə pisləyirsiniz!» O, ser Çappellettonun yaxşı və təmizqəlbli bir adam olmasından daha çox şeylər danışdı. Kənd camaatı onun sözlərinə tamamilə inanırdı, o öz moizəsi ilə ora yığışan adamların başını elə ixlaskarlıq fikirləri ilə doldurdu ki, dua mərasimi qurtaran kimi hamı dəhşətli halda bir-birini basa-basa meyitin üstünə cumub, onun əllərini, ayaqlarını öpməyə başladı; əynindəki paltarını tikə-tikə eləyib götürdülər; kimin əlinə paltarın xırdaca bir parçası keçmişdisə, o özünü xoşbəxt sayırdı, hamının onu öz gözü ilə görməsi, ona baxması üçün cənazəni bütün günü elə o vəziyyətdə saxlamalı oldular. Qaranlıq düşəndən sonra onu təkiyələrdən birində, mərmər məqbərədə ehtişamla dəfn etdilər. Ertəsi gün camaat yavaş-yavaş ora gəlməyə, şam qoymağa, ibadət etməyə, nəzir deməyə, arzularının yerinə yetirilməsi üçün mumdan qayırılmış şeylər asmağa başladı. Onun müqəddəsliyi haqqında söz-söhbət hər yerə yayıldı, müsibətə düşən bir adam daha başqa müqəddəs şəxslərin deyil, onun üstünə gəlirdi. Ona San Ciappelletto adı verdilər. İddia edirdilər ki, allah onun xatiri üçün möcüzələr yaratmışdır, ixlaskarlıqla onun yanına gələnlər üçün də hər gün möcüzə göstərir.

Bax, pratolu ser Çappelletto belə yaşamış, belə də ölmüşdür, necə ki siz eşitdiniz, elə də müqəddəs olmuşdur. Mən onun allah qarşı-sında xoşbəxt ola bilməsi və buna layiq görülməsi imkanını inkar etmirəm, çünki o, cinayətkar və yaramaz bir həyat keçirmiş olsa da, axırda elə tövbə etmişdir ki, bəlkə allahın ona rəhmi gəlmiş, onu öz cənnətinə qəbul etmişdir. Ancaq bu bizim üçün sirdir. Gözümüzlə gördüklərimizi nəzərə alanda, mən iddia edirəm ki, o, gərək cənnətə getməyəydi, lənətə gəlib iblisin caynağına düşəydi. Bu məsələdə biz, allahın bizə olan böyük mərhəmətini dərk edə bilərik, çünki allah bizim səhvlərimizi deyil, etiqadımızın təmizliyini nəzərə alır, dost sandığımız düşmənini onun mərhəməti qarşısında vasitəçi etsək də, bizi gözdən qoymur, sanki bizim götürdüyümüz bu vasitəçi həqi-qətən müqəddəs adamdır. Buna görə, onun mərhəmətinin bizi bu şən cəmiyyətdə indiki müsibət içində sağ-salamat saxlaması üçün ona şükürlər edək, çünki onun naminə biz bura yığışmışıq; ona pərəstiş edək, öz ehtiyaclarımızı ona həvalə edək, möhkəm əmin olaq ki, o bizim sözümüzü eşidəcəkdir. – Pamfilo bunu deyib susdu.

İKİNCİ HEKAYƏ

Yəhudi Avraam, Cuannotto di Çivinyinin nəsihətindən sonra Roma sarayına gedir, orada kilsə xadimlərinin əxlaqsızlığını görüb, Parisə qayıdır, xristian olur

Pamfilonun hekayəsi, bəzən xanımları güldürsə də, ümumiyyətlə bəyənildi. Ona diqqətlə qulaq asdılar. Hekayə qurtardıqdan sonra kraliça, Pamfilonun yanında oturan Neifilaya dedi ki, müəyyən edilən əyləncə qaydalarına görə, öz hekayəni danış. Xoşrəftarlığı qədər də gözəlliyi ilə fərqlənən Neifila buna məmnuniyyətlə əməl edəcəyini həvəslə bildirib, sözə başladı:

– Pamfilo öz hekayəsində göstərdi ki, əgər bizim səhvlərimiz bizdən asılı olmayan səbəblərə görə meydana gəlirsə, allah öz mərhəməti üzündən bu səhvləri nəzərə almır. Amma mən öz hekayəmdə göstərmək istəyirəm ki, öz əməlləri və sözləri ilə bu mərhəmətin olduğunu sübut etmək əvəzinə, onun əksini edən adamların səhvlərinə allah, mərhəmətli olduğundan, səbirlə dözür, bununla da öz tədbiri ilə sübut edir ki, biz inandığımız şeyə daha möhkəm etiqad edək.

Sevimli xanımlar, mənə danışıblar ki, Parisdə Ciannotto di Çivinyi adlı dövlətli bir tacir və yaxşı adam yaşayırmış, özü də böyük mahud alveri edirmiş. O, Avraam adlı çox varlı, çox vicdanlı, açıqürəkli bir yəhudi tacirlə yaxın dost imiş. Ciannotto onun vic-danlı, açıqürəkli olduğunu bildiyindən, belə ləyaqətli, ağıllı, yaxşı adamın nöqsanlı bir dinə qulluq etdiyi üçün ruhunun əzab çəkəcəyini bilir, bundan yaman kədərlənirmiş. Buna görə, Ciannotto ondan yəhudi dininin yanlış yolundan çıxıb, həqiqi xristian dinini qəbul etməsini dostcasına xahiş edirdi. Deyirdi ki, özün görürsən, xristian dini müqəddəs və kamil bir din olduğundan, həmişə müvəffəqiyyət qazanır, xristianlar da artır, amma yəhudi dini, bunun əksinə olaraq, get-gedə tənəzzülə uğrayır, dağılır, bunu özün təsdiq edə bilərsən. Yəhudi də ona cavab verirdi: məncə yəhudi dinindən kamil, müqəddəs din yoxdur, mən bu dində doğulmuşam, bu dində də ölmək niyyətindəyəm, heç bir şey məni bu niyyətdən döndərə bilməz. Lakin Cian-notto ondan əl çəkmirdi. Bir neçə gündən sonra yenə də həmin sözlə ona müraciət etdi, xristian dininin yəhudi dinindən yaxşı olduğunu bir tacir dili ilə, sadəcə sübut etməyə başladı. Avraam, yəhudi dini qanunlarını çox gözəl bilsə də, – Ciannottoya bəslədiyi böyük dostluq hissindənmi, ya müqəddəs ruhun adi bir adamın dilinə verdiyi sözlərin təsirindənmi, – Ciannot-tonun dəlilləri onun çox xoşuna gəldi, lakin öz dinindən əl çəkmədi, xristianlığı qəbul etmədi. Yəhudi öz sözündə inad etdikcə, Ciannotto da ondan əl çəkmədi. Axırda yəhudi onun inadı qarşısında məğlub olaraq, dedi: «Yaxşı, Ciainotto, sən istəyirsən ki, mən xristian olum, razıyam, ancaq əvvəl gərək Romaya gedəm. Gedib orada, allahın yer üzündə canişini dediyin adamı, onun xasiyyətimi, həyat tərzini, həm də kardinal qardaşlarını görüm. Əgər onların hərəkətindən, həm də sənin sözlərindən əmin olsam ki, sənin dinin, sübut etməyə çalışdığın kimi, mənim dinimdən üstündür, onda dediyim kimi də edərəm; belə olmasa, onda necə vardımsa, elə də yəhudi olub qalaram».

Ciannotto bu sözləri eşidəndə çox qəmgin olub, öz-özünə dedi: «Zəhmətim boşa getdi, amma mən bu zəhmətimdən fayda götürmək istəyirdim, elə zənn edirdim ki, onu yolundan döndərib xristian eləmişəm. O, doğrudan da, Roma sarayına getsə, ruhanilərin yaramaz həyatına, dinə müğayir olan hərəkətlərinə diqqət yetirsə, daha yəhudilikdən dönüb xristian olmaz, xristianlığı qəbul etmiş olsa da, yəqin, təzədən yəhudiliyə qayıdar». Ciannotto Avraama dedi: «Dostum, niyə sən özünü belə əziyyətə salırsan, xərc çəkib Romaya getmək istəyirsən? Hələ burasını demirəm ki, sənin kimi dövlətli bir adamın dənizlə ya quru ilə səfərə çıxması təhlükəlidir. Yoxsa elə zənn edirsən ki, səni burada xaçlayan adam tapılmaz? Sənə izah etdiyim dinə şübhən varsa, bunu sənə istədiyin kimi başa salan, suallarına cavab verən buradakı kimi böyük alim və filosofu haradan tapa bilərsən? Buna görə də, mənim fik-rimcə, sənin bu səfərin artıqdır. Təsəvvür elə ki, oradakı yüksək rütbəli ruhanilər burada gördüyün yüksək rütbəli ruhanilər kimidir, hətta daha da yaxşıdır, çünki onlar ən yüksək ruhaniyə yaxındırlar. Mənim məsləhətim budur: bu zəhməti başqa bir vaxtda müqəddəs yerlərdən birinə get-mək üçün sərf etmək lazımdır; onda bəlkə mən özüm də sənə yol yoldaşı oldum». Yəhudi bunun qabağında dedi: «Ciannotto, bunların hamısı sən deyən kimidir, ancaq uzun sözün qısası, sənə deyim ki (əgər istəyirsənsə xahişini yerinə yetirim), ora getməyi qəti həll etmişəm. Getməsəm, heç bir şey eləməyəcəyəm», Ciannotto onun qəti qərara gəldiyini görüb dedi: «Yaxşı da, get». Eyni zamanda öz-özünə düşündü: «Roma sarayını görsə, xristian olmayacaq». Bununla da sakitləşdi, çünki o başqa bir şey edə bilməyəcəkdi.

Yəhudi ata minib, tez-tələsik yola düşdü. Romaya çatanda, oradakı yəhudilər onu hörmətlə qəbul etdilər. O nə üçün gəldiyini heç kəsə demədi, orada qalıb, papanın, kardinalların, başqa prelat-ların və bütün saray adamlarının həyat tərzini ehtiyatla müşahidə etməyə başladı. Onun yaxşı müşahidəçilik qabiliyyəti vardı; gördüklərindən, eşitdiklərindən belə bir nəticəyə gəldi: onlar, ümumiyyətlə şəhvət düşgünüdürlər, özü də vicdan əzabı çəkmədən, utanmadan bunun həm təbii, həm də qeyri-təbii şəklindən istifadə edirlər; buna görə onların mərhəmətini qazanmaq məsələsində yüngül əxlaqlı qadınların və uşaqların təsiri böyük qüvvədir. O eyni zamanda lap aydınca gördü ki, bu yüksək rütbəli ruhanilərin hamısı qarınquludur, özgənin hesabına içirlər, əyyaşdırlar, heyvan kimi ancaq şəhvətlərinə deyil, qarınlarına da qulluq edirlər. Yaxından diqqət edərək, bir şeyə əmin oldu: onlar elə tamahkardırlar, pula elə hərisdirlər ki, insanı, hətta xristian qanını, dinə aid olan müqəddəs şeyləri ya kilsə vəzifələrini də alıb-satırlar. Onlar bu şeylərlə daha çox alver edirdilər, bunların dəllalı Parisdəki mahud ya başqa şey-lərin dəllalından çox idi. Simoniyaya, yəni gəlir məqsədi ilə kilsə vəzifələrini açıqca alıb-satmağa onlar himayə etmək deyirdilər, qarınqululuğu qarnı bərkitmə adlandırırdılar, sanki allaha, sözün mənasını demirəm, pozğun adamların niyyəti məlum deyildi, guya allahı da, insanlar kimi, əşyaya verilən ad ilə aldatmaq olardı. Yəhudi mötədil və təvazökar adam olduğundan, bunlar və bir çox başqa şeylər (bu barədə susmaq lazımdır) onun heç xoşuna gəlmədi; gördüyü şeyləri də kifayət hesab edib, Parisə qayıtmaq qərarına gəldi; qayıtdı da.

Ciannotto yəhudinin qayıtdığını eşidən kimi yanına getdi: onun xristian olacağına indi o daha az inanırdı. Onlar bir-birini sevinclə salamladılar. Yəhudi bir neçə gün dincəldikdən sonra Çiannotto ondan müqəddəs ata, kardinallar və başqa saray adamları haqqında nə fikirdə olduğunu soruşdu. Yəhudi dərhal ona belə cavab verdi: «Pis fikirdəyəm, allah onlara bəla versin! Əgər mənim müşahidələ-rim doğru isə, orada mən heç bir kilsə ruhanisindən nə müqəddəslik, nə möminlik, nə xeyirxahlıq, nə həyat ya da başqa bir iş üçün nümunə ola biləcək şey görmədim; lakin şəhvətpərəstlik, qarınqu-luluq, pulpərəstlik, yalan, paxıllıq, xudpəsəndlik və bu kimi, bundan da pis (əgər bundan da pis şey varsa) şeylər o adamların elə xoşuna gələn şeylərdir ki, Roma mənə allaha aid işlərin başlanğıc yeri deyil, iblisanə əməllərin məskəni kimi göründü. Mənim anladığıma görə, sizin papa, eyni zamanda o biri ruhanilər, hər cür əməlləri ilə, uydur-maları ilə, hiylələri ilə xristianlıq dinini puça çıxartmaq və dünyadan rədd etmək istəyirlər. Əslində onlar bu dinin əsası və istinadgahı olmalıdırlar. Lakin mən görürəm ki, onların can atdığı məsələdən bu şey çıxmır, sizin dininiz getdikcə yayılır, daha çox ehtişam və şöhrət qazanır, mənə aydın olur ki, müqəddəs ruh – bütün dinlərdən daha həqiqi, daha müqəddəs olan bu dinin əsasını və dayağını təşkil edir. Əvvəllər sənin nəsihətlərinə müqavimət göstərib, xristian olmaq istə-mirdim, indi açıq deyirəm: xristianlığı qəbul etmək məsələsində heç bir şey mənə mane ola bilməz. Buna görə də kilsəyə gedək, sizin dininizin qayda-qanununa əsasən məni xaçla». Ciannotto bu işin başqa cür nəticələnəcəyini gözləyirdi, lakin yəhudinin sözlərini eşidib çox razı qaldı; o heç ömründə belə razılıq hissi duymamışdı. Yəhudi isə Notrdam kilsəsinə gedib, orada kilsə xadimlərindən Avraamı xaçlamağı xahiş etdi. Onlar xahişi eşidib, dərhal onu yerinə yetirdilər. Ciannotto onun kirvəsi oldu, yəhudiyə Covanni adı ver-dilər. Sonra Ciannotto xristian dinindən başı çıxan adamlara tapşırdı ki, Çovannini bizim din ilə yaxşı tanış etsinlər, Covanni də bunu tez bir zamanda mənimsədi, sonra da xeyirxah, ləyaqətli və müqəddəs bir adam oldu.

ÜÇÜNCÜ HEKAYƏ

Yəhudi Məlhisedek üç üzük haqqında söylədiyi hekayə ilə, Səlahəddin tərəfindən hazırlanmış böyük bir təhlükədən qurtarır

Neifila sözünü qurtarıb susdu, hamı onun hekayəsini təriflədi. Sonra Filomena kraliçanın ar-zusu üzrə sözə başladı: – Neifilanın hekayəsi bir yəhudinin başına gələn təhlükəli hadisəni mənim yadı-ma saldı. Allahdan və bizim dinimizin həqiqi bir din olmasından çox gözəl sözlər danışıldı. İndi də insanlar arasında baş verən hadisə-lərdən, insanların tutduğu işlərdən bəhs etmək ləyaqətsiz görünməz. İndi mən bir hekayə söyləyəcəyəm, bunu eşitdikdən sonra sizə veriləcək suallara cavab verirkən ehtiyatlı olacaqsınız. Əziz dostlar, bilməlisiniz ki, axmaqlıq çox vaxt insanları yaxşı vəziyyətdən çıxarıb, çox ağır müsibətə salır, ağıl da ağıllı adamları ən dəhşətli təhlükədən qurtarır, onlara böyük xatircəmlik verir. Ağılsız hərəkət insanın var-yoxunu əlindən, alır, onu fəlakətə sürükləyir, bu doğ-rudur, bir çox hadisələr bunu sübut edir, lakin indi biz elə şeylərdən danışmaq fikrində deyilik, çünki hər gün min-min belə hadisə olur. Lakin ağlın insana təskinlik gətirdiyini mən sizə, verdiyimiz vədə əsasən, qısa bir hekayədə təsvir edəcəyəm.

Səlahəddin kiçik adam ikən, öz igidliyi sayəsində Babilin sultanı oldu, həm də sarasin və xristian krallarına dəfələrlə qalib gəldi; ancaq müxtəlif müharibələr və böyük xərclər nəticəsində xəzinəsi boşaldı. Bu arada təsadüf elə gətirdi ki, ona çoxlu pul lazım oldu, bilmədi ki, bu pulu tez vaxtda haradan tapsın, birdən onun yadına, İsgəndəriyyədə müamilə ilə pul verən Məlhisedek adlı dövlətli bir yəhudi düşdü. Fikirləşdi ki, bu adam istəsə mənə kömək edə bilər. Ancaq o yəhudi xəsis idi, özxoşuna pul verməzdi, Səlahəddin də zor işlətmək istəmirdi. O, zərurət qarşısında qalaraq çox düşündü: necə bir yol tapsın ki, yəhudi ona kömək etsin. Nəhayət, ağıllı bir tədbir pərdəsi altında zorakılığa əl atmaq fikrinə gəldi. Yəhudini çağırtdırıb, dostcasına qəbul etdi, yanında oturdub dedi: «Hörmətli adam, mən bir çoxlarından eşitmişəm ki, sən çox ağıllı və dini məsələlərdə çox dərin adamsan, buna görə də bilmək istərdim ki, sən üç dindən – yəhudi, sarasin, ya xristian dinindən hansını həqiqi din hesab edirsən?..» Yəhudi doğrudan da ağıllı adamdı, başa düşdü ki, Səlahəddin onu sözdə tutmaq, kələyə salmaq üçün bəhanə axtarır, fikirləşdi ki, mən gərək bu üç dindən heç birini o birisindən üstün tutmayım, Səlahəddin də öz məqsədinə nail olmasın. O elə bir cavab verməli idi ki, əngələ düşməsin. Ağlını işə salıb götür-qoy elədi, nə cavab verəcəyini tez müəyyənləşdirdi, dedi ki: «Hökmdarım, sizin verdiyiniz sual çox gözəl sualdır; bu barədə mənim nə düşündüyümü izah etmək üçün sizə gərək kiçik bir hekayə söyləyim. Əgər yanıl-mıramsa (yadımdadır, bu barədə mən az eşitməmişəm), bir zamanlar adlı-sanlı, dövlətli bir adam yaşayırmış, onun xəzinəsində, başqa qiymətli şeylərlə bərabər, çox gözəl, çox qiymətli bir üzük də varmış. Üzüyü keyfiyyətinə və gözəlliyinə görə qiymətləndirmək, onu həmişəlik öz nəslində saxlamaq üçün o belə bir qərara gəlir, deyir ki: oğlanlarımdan hansına bu üzüyü versəm, o mənim varisim hesab edilsin, ona başqaları da hörmət etsinlər, onu bir başçı kimi tanı-sınlar. Sonra üzük kimə düşsə, o da öz nəsli haqqında bu qaydaya əməl edirdi, o da öz sələfi kimi edirdi. Az vaxtda bu üzük əldən-ələ keçib, ;bir çox varislərə qismət oldu, nəhayət, elə bir adamın əlinə düşdü ki, onun üç gözəl, şanlı, qətiyyən atasının sözündən çıxmayan oğlu vardı, o, oğlanlarının üçünü də eyni dərəcədə sevirdi. Uşaqlar bu üzüklə əlaqədar olan qaydanı bilirdilər, buna görə onlardan hər biri üstün tutulmaq üçün, qocalmış atasından xahiş edirdi ki, öləndə üzüyü ona versin. Oğlunun üçünü də eyni dərəcədə sevən bu hör-mətli adam özü də bilmirdi ki, onlardan hansını seçsin, hər üçünə vəd etdiyi üzüyü hansına versin. Nəhayət, üçünün də arzusunu yerinə yetirmək qərarına gəldi: gizlincə yaxşı bir ustaya tapşırdı ki, bu üzükdən iki dənəsini qayırsın; «Onlar gərək birinci üzüyə elə oxşasın ki, mən özüm də onlardan hansının əsil üzük olduğunu bilməyim». Öləndə oğlanlarının, hərəsinə gizlincə bir üzük verdi. Ataları öləndən sonra onlar varis və başçı olmaq iddiasına düşdülər. Biri o birisinin varislik haqqını inkar edəndə, hər biri bu haqqa malik olduğunu sübut etmək üçün öz üzüyünü göstərdi. Üzüklər bir-birinə elə oxşayırdı ki, hansının əsil üzük olduğunu aydınlaşdırmaq mümkün deyildi; buna görə onlardan hansının varis olduğu aydın olmadı, indi də aydın deyil, hökmdarım, sizin verdiyiniz suala cavab olaraq, mən də allahın üç xalqa verdiyi üç qanun haqqında bu sözləri deyərəm: hər xalq elə güman edir ki, varis odur, həqiqi qanun onun qanunudur, bu qanunun hökmünə tabe olur, onu yerinə yetirir. Lakin onların əməl etdiyi qanunun hansı həqiqi qanundur – bu da o üç üzük haqqında olan sual kimi bir sualdır». Səlahəddin gördü ki, yəhudi, qarşısında qurulan tələdən canını çox məharətlə qurtardı, buna görə öz fikrini açıb ona söyləmək qərarına gəldi görsün yəhudi ona kömək etmək istəyəcəkmi? Belə də elədi. Yəhudi suala belə ağıllı cavab verməsəydi ona qarşı nə fikirdə olduğunu da söylədi. Yəhudi tələb olunduğu qədər pul verib, Səlahəddinə məmnuniyyətlə öz xidmətini göstərdi, Səlahəddin do sonralar bu pulu tamam-kamal ona qaytardı, bundan başqa böyük hədiyyələr də verdi, öz yanında ona mühüm və hörmətli bir vəzifə tapşırdı, həmişə onunla dostluq elədi.

DÖRDÜNCÜ HEKAYƏ

Bir rahib ağır cəzaya layiq olan günah iş tutur, öz abbatını məharətlə belə bir günaha salaraq, cəzadan canını qurtarır

Filomena öz hekayəsini qurtarıb susduqdan sonra, onun yanında oturan Dioneo, qoyulmuş qaydanı bildiyindən, kraliçanın xüsusi əmrini gözləmədən sözə başladı: – Sevimli xanımlar, əkər mən sizin fikrinizi düzgün başa düşmüşəmsə, biz bura ona görə yığışmışıq ki, söylədiyimiz hekayə ilə bir-birimizi əyləndirək. Bunun üçün mən güman edirəm ki, qoyduğumuz qaydanın əleyhinə getməmək şərti ilə, bizə icazə verilmişdir, – bunu kraliça özü bizə dedi, – elə bir hekayə danışaq ki, bu, hekayə söyləyənin rəyincə, bizi daha çox əyləndirsin. Biz Ciannotto di Çivinyinin gözəl məsləhəti ilə Avra-amın öz ruhunu necə xilas etdiyini, Məlhisedekin özünü itirməyərək, dövlətini Səlahəddinin hiyləsindən qoruduğunu eşitdik. Mən də, məzəmmət ediləcəyimi gözləmədiyim üçün, bir rahibin bicliklə özünü ağır cəzadan necə qurtardığını sizə qısaca danışmaq istəyirəm.

Lunicyanda, buradan çox da uzaq olmayan bir vilayətdə, bir monastır vardı. Bu monastır müqəddəs şeyləri və rahiblərinin sayı ilə indikindən daha zəngin idi. Monastırda o biri rahiblərlə bərabər cavan bir rahib da yaşayırdı. Nə pəhrizlər, nə ibadətdə keçən yuxu-suz gecələr onun qüvvəsini azalda bilmirdi, təravətini soldurmurdu. Bir gün günorta vaxtı bütün rahiblər yatanda, o öz kilsəsinin ətrafında, tənha bir yerdə gəzirdi. Birdən çox gözəl bir qız gördü. Bəlkə də o, bir kəndlinin qızı idi, çölü gəzə-gəzə yemlik yığırdı. Elə o saat rahibi şiddətli ehtiras hissi bürüdü, yaxınlaşıb qızla söhbətə başladı. Oradan-buradan danışa-danışa axırda gizlincə razılığa gəl-dilər, rahib qızı öz hücrəsinə apardı, heç kəs də bunu, görmədi. O, şiddətli ehtirasa qapılaraq, çox da ehtiyat, göstərmədən qızla kef edirdi; bu zaman abbat yuxudan ayılıb, səssizcə hücrələrin qabağın-dan keçirdi, rahiblə qızın içəridən gələn səsini eşitdi. Səsi daha yaxşı eşitmək üçün yavaşca hüçrənin qapısına yanaşıb, qulaq asmağa başladı. İçəridə qadın olduğunu aydına başa düşdü. O da həvəsə gəldi, qapını açdırmaq istədi, sonra ağlına başqa şey gəldi, otağına qayıdıb, rahibin hücrədən çıxmasını gözlədi. Rahib da o qızla böyük kef və ləzzətə qapılsa da, ehtiyatını əldən qoymurdu; dəhlizdən gələn ayaq səsini eşidib, qapının deşiyindən baxdı, abbatın durub qulaq asdığını gördü, hiss elədi ki, hücrədə qız olduğunu o duya bilər. Rahib bu iş üstündə ona böyük cəza veriləcəyini başa düşdüyündən, çox qəmgin oldu, lakin dərdini qıza bildirmədi, bu işdən xilas olmaq üçün elə o saat düşünməyə başladı. Birdən onun ağlına qəribə bir biclik gəldi, bu da onu birbaş istədiyi məqsədə aparıb çıxartdı. Özünü qıza elə göstərdi ki, guya onunla kifayət qədər əylənmişdir. Ona dedi: «Gedim baxım görüm, sən buradan necə çıxasan ki, heç kəs görməsin; mən qayıdana kimi sakit otur». Rahib hücrədən çıxıb qapını bağladı, birbaş abbatın otağına getdi, bütün rahiblər kimi, açarı ona verib, sakitçə dedi: «Messere, mənim tapşırığımla doğranan odunların hamısını bu gün səhər macal tapıb daşıtdıra bilməmişəm, ona görə, sizin icazənizlə, meşəyə gedib odunu daşıtdırmaq istəyirəm». Abbat rahibin işindən düzgün xəbər tutmaq üçün hələ də onun hərəkətindən rahibin xəbəri olmadığını güman edərək, belə bir təsadüfə sevindi, açarı məmnuniyyətlə ondan alıb, getməsinə icazə verdi. Rahib gedəndən sonra fikirləşdi ki, necə hərəkət etsəm daha yaxşı olar: gedib bütün rahiblərin yanında hücrəni açıb, onu ifşa edimmi, – sonra elə olmasın ki, rahibi cəzalandıranda mənim tədbirimdən narazı qalsınlar, ya da əvvəlcə qızdan işin necə olduğunu öyrənimmi? O elə arvad, ya elə adamın qızı ola bilər ki, onu bütün rahiblərə göstərib utandırmaq yaxşı düşməz. O belə bir qərara gəldi: əvvəl gedib görüm o kimdir, sonra da müəyyən bir nəticəyə gəlim. Yavaş-yavaş hücrəyə sarı gedib qapını açdı, içəri girib yenə də qapını bağladı. Qız abbatı görüb yaman təşvişə düşdü, biabır olacağından qorxaraq, ağlamağa başladı. Abbat ata da onun cavan, gözəl bir qız olduğunu görüb, qocalığına baxmayaraq, cavan rahib kimi vəcdə gəldi, öz-özünə düşündü: «Niyə mən, əlimə fürsət düşdüyü halda, bu şeydən dadmayım? Adam istəsə, dilxorluq, qan-qaralığı həmişə onun üçün hazırdır. Bu, gözəl qızdır, dünyada heç kəs onun burada olduğunu bilmir; mənə kef vermək üçün onu yola gətirə bilsəm, başa düşmürəm, niyə axı bunu eləməyim? Bunu kim biləcək? heç kəs heç vaxt bunu bilməyəcək. Gizlin günahın da ki, yarısı bağışlanır. Belə fürsət bəlkə də bundan sonra heç əlimə düşməyəcək, allah ki bir adama nemət göndərdi, ondan istifadə etməkdə, mənim zənnimcə, böyük hikmət vardır». O öz-özünə belə deyib, bura nə niyyətlə gəldiyini tamam unudaraq, qıza yaxınlaşdı, yavaşca ona təsəlli verməyə başladı, xahiş etdi ki, ağlamasın. Danışa-danışa o yerə gəlib çatdı ki, öz arzusunu açıb qıza dedi; qız da dəmirdən, daşdan deyildi, çox asanlıqla abbatın təklifinə razı oldu. Abbat qızı qucaqlayıb çox-çox öpdükdən sonra rahibin yatağına qalxdı, öz mübarək vücudunun köklük məziyyətini, həm də qızın çox cavan olduğunu nəzərə alıb, ya bəlkə də çox ağır olduğundan qıza ziyan yetirə biləcəyindən qorxub, qızın üstündə uzanmadı, onu öz üstünə qoyub, xeyli vaxt onunla kefə baxdı.

Rahib meşəyə getməmişdi, dəhlizdə gizlənmişdi. Abbatın hüc-rəyə girdiyini görən kimi ürəyi sakit oldu, güman etdi ki, onun nəzərə aldığı məsələ baş tutacaqdır. Sonra abbatın içəridən qapını bağladığını görüb, qət etdi ki, iş onun düşündüyü kimi olacaqdır. Gizləndiyi yerdən çıxıb, yavaşca hücrəyə yaxınlaşdı, qapının deşiyindən baxaraq, abbatın bütün dediklərini eşitdi, nələr etdiyini gördü. Nəhayət, abbat qızla kifayət qədər əyləndiyini nəzərə alıb, hücrədən çıxdı, qızı içəridə qoyub, qapını bağladı, öz otağına getdi. Bir az keçəndən sonra rahibin ayaq səsini eşitdi, meşədən qayıt-dığını zənn edərək, qərara gəldi ki, onu bərk danlasın, dama saldırsın, ələ keçən ova ancaq özü sahib olsun. Rahibi çağırtdırıb, onu acıqlı-acıqlı bərk danladı, əmr etdi ki, onu aparıb dama salsınlar. Rahib elə o saat etiraz etdi, dedi ki: «Messere, mən müqəddəs Benedikt cəmiy-yətində hələ təzəyəm, onun bütün xüsusiyyətlərini öyrənə bilməmi-şəm, siz də hələ macal tapıb mənə anlada bilməmisiniz ki, rahib gərək arvada pəhriz kimi, gecə ibadəti kimi baxsın. İndi bunu mənə deyəndən sonra, sizə söz verirəm ki, bu dəfə məni bağışlasanız, daha belə günah iş tutmaram, həmişə sizin elədiyiniz kimi, necə ki görmü-şəm, elə də edərəm». Abbat arif adamdı, o saat başa düşdü ki, rahib məsələni duymuşdur, hətta onun etdiklərini də gözü ilə görmüşdür. Tutduğu işdən vicdan əzabı çəkərək, rahibə cəza verməyə utandı, çünki belə cəzaya rahib kimi, o özü də layiqdi. Onun günahından keçdi, özünə də bərk tapşırdı ki, gördüklərini heç kəsə deməsin. Rahiblə bərabər qızı ehtiyatla hücrədən çıxarıb, yola saldı. Sonra onların qızı dəfələrlə hücrəyə gətirdiyini də güman etmək olar.

BEŞİNCİ HEKAYƏ

Monferrat markizası toyuqdan hazırlanmış naharla və bir neçə nəzakətli sözlə fransız kralının ona qarşı dəlicəsinə ehtirasını yatırır

Dioneonun danışdığı hekayə əvvəl xanımların qəlbində bir balaca utancaqlıq hissi doğurdu, – onların üzündəki qızartı da bunu göstə-rirdi. Sonra onlar bir-birinə baxa-baxa, özlərini gülməkdən güclə saxlayaraq, pıqqıldaya-pıqqıldaya hekayəyə axıra qədər qulaq asdılar. Hekayə qurtarandan sonra xanımlar bir neçə nəzakətli sözlə Dioneonu məzəmmət elədilər, hiss etdirdilər ki, belə hekayələri xanımlara danışmaq lazım deyil, sonra kraliça, otun üstündə, yanında oturan Fyammettaya sarı dönərək, növbəsi çatdığı üçün, danışmağı ona əmr etdi. Fyammetta zərif və şux bir əda ilə sözə başladı:

– Bizim, öz hekayələrimizdə hazırcavablığın, tez söz tapmağın böyük bir qüvvəyə malik olduğunu sübut etməyə başlamağımız mənim xoşuma gəldi. Kişinin özündən nəcabətli bir qadını sevməsi çox ağıllı hərəkət olduğu kimi, qadının da bacarıb, öz mövqeyi etibarı ilə daha yüksəkdə duran bir kişiyə məhəbbət yetirməkdən çəkinməsi çox böyük ehtiyatkarlıqdır. Mənim gözəl xanımlarım, ağlıma belə bir şey gəldi: indi mən danışacağım bu hekayədə nəcib bir xanımın öz hərəkətləri və sözü ilə yuxarıda dediyim birinci vəziyyətdən necə çəkindiyini, ikinci vəziyyətdən də necə uzaqlaş-dığını göstərəcəyəm.

Çox igid kilsə qonfalonyeri olan Monferrat markizi xristianların ümumi hərbi səfərində çox-çox uzaqlara getmişdi. Bir gün kral taygöz Filippin sarayında (o da Fransadan həmin səfərə getməyə hazırlaşırdı) ondan söz düşəndə bir cəngavər deyir ki, dünyada markizlə arvadı kimi bir-birinə tay olan ikinci ər-arvad tapılmaz, çünki markiz cəngavərlər arasında öz igidliyi ilə məşhur olduğu kimi, arvadı da yer üzündəki bütün qadınların ən gözəli və ləyaqətlisidir. Bu sözlər fransız kralına elə təsir etdi ki, heç görmədiyi halda, o qadına bərk vuruldu; bu qərara gəldi ki, ancaq Genuyada hərbi səfərə hazırlaşan gəmiyə minsin, elə olsun ki, quru yol ilə oraya gedərkən markizanı görmək üçün əlinə yaxşı bir bəhanə düşsün, çünki markiz evdə olmadığından, o öz arzusunu yerinə yetirə bilərdi. Kral düşündüyü kimi də elədi. Hamını qabaqcadan yola salıb özü bir neçə zadəgan məiyyəti ilə yola düşdü, markizin malikanəsinə yaxınlaşırkən, bir gün əvvəl onun arvadına xəbər göndərdi ki, sabah naharı onlarda edəcəkdir. Markiza ağıllı və arif bir qadındı, ona çox nəzakətli cavab göndərərək bildirdi ki, bu, mənim üçün böyük şərəfdir, kral mənim ən əziz qonağım olacaqdır. Sonra fikirləşdi ki, bu nə deməkdir, ərim evdə olmadığı halda belə bir kral mənim yanıma gəlmək istəyir. Markiza öz mülahizələrində yanılmamışdı: onun gözəlliyi haqqın-dakı söz-söhbət kralı çəkib bura gətirirdi. Bununla belə, markiza məharətli bir qadın olduğundan, kralı şərəflə qəbul etmək qərarına gəldi; evdə qalan kübar adamları yanına çağırtdırdı, onlarla məsləhətləşərək, görüləsi işlər barəsində sərəncam verdi; lakin nahar və ərzaq haqqında özü tədbir görəcəyini bildirdi. Elə o saat ətrafda olan bütün toyuqların yığılmasını əmr etdi, kral süfrəsi üçün ancaq toyuqlardan xörək hazırlamağı aşpazlarına tapşırdı. Bəli, kral müəyyən edilən gündə gəldi, xanım onu böyük hörmət və təntənə ilə qəbul etdi. Kral onu, cəngavərin sözünə əsasən təsəvvür etdiyindən daha gözəl, daha mərifətli və nəzakətli gördü. Ona baxdıqca valeh olurdu, onu tərifləyirdi, markiza onun xəyalında yaratdığı qadından yüksək idi, bunu yəqin etdikcə, ona olan ehtirası daha da artırdı. Kral kimi bir adamı qəbul etmək üçün krala layiq bir otaq hazırlanmışdı; bu otaqda o bir az dincəldi, yemək vaxtı çatanda kral ilə markiza bir süfrə başında, o birilər də, rütbələrinə görə, ayrıca oturdular. Bir-birinin ardınca gətirilən dadlı xörəklər, qiymətli şərablar krala çox ləzzət verirdi, o, arabir gözəl markizaya da məmnuniyyətlə baxırdı. Lakin xörəklər gətirildikcə, kral bir şeyə təəccüb edirdi, görürdü ki, xörəklər başqa-başqa olsa da, hamısı ancaq toyuqdan hazırlanmışdır. Kral yaxşı bilirdi ki, bu yerlərdə ov quşları çox olur, bir də ki, gəlişini qabaqcadan markizaya bildirmişdi, bununla da ov üçün ona imkan vermişdi; amma xörəklərin ancaq toyuqdan hazırlanması onu çox təəccübləndirdi. Markiza ilə bu barədə danışmaq istədi; gülərüzlə ona müraciət edərək dedi: «Məgər bu ölkədə ancaq toyuq olur, xoruz olmur?» Markiza sualın mənasını çox gözəl başa düşdü. Ona elə gəldi ki, öz fikrini söyləmək üçün allah özü ona fürsət verdi, dedi ki: «Xeyr, mənim hökmdarım, buranın qadınları öz geyimləri və mərifətləri ilə başqa qadınlardan bir az fərqlənsələr də, başqa yerlərdə yaşayan qadınlar kimi yaranmışlar». Kral bu sözü eşidəndə, naharın ancaq toyuqdan hazırlanmasının səbəbini, deyilən sözün gizlin mənasını yaxşı başa düşdü, yəqin bildi ki, belə qadınla söz güləşdirməyin mənası yoxdur, zorakılıq etməyin də yeri deyil, o düşünmədən bu qadına qarşı odlu bir ehtirasa uymuşdur, bu, yaxşı nəticə verməz; öz şərəfini qorumaq üçün bu ehtiras odunu söndürmək ağıllı bir hərəkət olar. Kral markizanın cavabından qorxaraq, belə zarafatyana söhbəti davam etdirmədi, əvvəlki ümidindən əl çəkərək, naharını elədi. Sonra da bura pis niyyətlə gəldiyinin üstünü basdırmaq üçün markizaya, göstərdiyi hörmətə qarşı, təşəkkür etdi, onu allahın himayəsinə tapşıraraq, tez Genuyaya yola düşdü.

ALTINCI HEKAYƏ

Birisi tutarlı sözlə rahiblərin riyakarlığını ifşa edir

Hamı markizanın yaxşı əxlaq sahibi olduğunu, onun fransız kralına verdiyi gözəl ibrət dərsini təqdir etdikdən sonra, Fyammet-tanın yanında oturan Yemiliya, kraliçanın arzusu ilə, cəsarətlə sözə başladı: – Mən də susmayıb. sizə, hörmətli bir adamın, gülməli olduğu qədər də tərifəlayiq sözlə xəsis bir rahibi sancdığından danışacağam.

Sevimli qızlar, bir qədər bundan əvvəl bizim şəhərdə bir minorit, dinsizlik bidəti inkvizitoru yaşayırdı. O da özünü, bütün inkvizitorlar kimi, xristian dininin təəcübünü çəkən müqəddəs bir adam kimi gös-tərməyə çalışır, eyni zamanda cibi dolu olan adamları, dini gözdən salan adamlar kimi, çox diqqətlə istintaq edirdi. O öz təəssübkeşli-yində, ağlından çox pulu olan abırlı bir adama rast gəldi. Bir gün bu adam imanının azlığından deyil, yəqin ki, içdiyi şərabın təsirindən, kefinin çox kök olmasından öz yoldaşları arasında ağzından belə bir söz qaçırır: deyir, mənim elə yaxşı şərabım var ki, onu lap İsa özü də içə bilər. Bunu gedib inkvizitora, xəbər verirlər. İnkvizitor biləndə ki, onun böyük mülkləri və çoxlu pulu var, cum gladüs et fustibus ona qarşı tezliklə çox ciddi istintaqa başlayır: fikri də onu imanının azlığı üstündə müqəssir etmək deyil, öz cibini florinlə doldurmaq olur, iş elə bununla nəticələnir. O adamı çağırtdırıb soruşur ki, Deyilən söz doğrudurmu? O sadəlövh adam da cavab verir ki, Doğrudur; məsələ-nin necə olduğunu da açıb danışır. Müqəddəs İoann Zlatousta xüsusi pərəstiş göstərən bu cənabı əqdəs inkvizitor deyir: «Bu qayda ilə sən İsanı yaxşı şərabları xoşlayan bir əyyaş eləmisən, sanki o Çinçilyo-nedir, ya da sizin yoldaşlarımız kimi meyxanadan çıxmayan, həmişə sərxoş olan bir adamdır. İndi də başlayıb mülayim sözlər danışırsan, demək istəyirsən ki, bu, əhəmiyyətsiz bir şeydir. Amma bu sənin anladığın kimi deyil: əgər biz səninlə lazım olduğu kimi rəftar etmək istəsək, bunun üstündə sən tonqalda yandırılmağa layiqsən». İnkvizi-tor onu hədələyə-hədələyə bu cür və buna oxşar sözlər dedi, sanki o, ruhun əbədiliyini inkar edən Epikurun özü idi. Az vaxtda bu adamı elə qorxutdu ki, inkvizitorun mərhəmət göstərməsi üçün, bir başqa-sının vasitəsi ilə onun əllərinə çoxlu müqəddəs İoann Zlatoust yağı sürtdürdü (bu yağ kilsə xadimlərini, xüsusilə pula toxunmaları qadağan edilən minoritləri yoluxucu pulpərəstlik xəstəliyindən sağaltmağa çox kömək edirdi). Halen tibbi əsərlərində bu yağdan bəhs etməsə də, o sadəlövh adam, yaxşı təsir göstərən yağı elə çox işə saldı ki, tonqalda yandırılmaq məsələsi xaç şəklinə çevrildi, həm də bayrağın gözəl görünməsi üçün onun qara paltarına sarı xaç şəkli tikdilər, sanki tövbə edən adam səlib müharibəsinə gedirdi. Bundan başqa, inkvizitor pul aldıqdan sonra onu bir neçə gün öz yanında saxladı, həm də, cəza tədbiri kimi, hər səhər Santa Kroça ibadətə getməsini, sonra da nahar vaxtı onun yanına gəlməsini tapşırdı. Günün qalan vaxtını o hər nə istəsə edə bilərdi. Bunları o çox səylə yerinə yetirirdi. Bir gün də səhər ibadətində incildən oxunan bu sözləri eşitdi: «Sizə yüz qat əvəzi veriləcək və siz əbədi bir həyat kəsb edəcəksiniz». Bu sözü eynən yadında saxlayıb, əmrə görə, nahar vaxtı inkvizitorun hüzuruna gəldi, gördü ki, o, nahar edir. İnkvizitor ondan səhər ibadətində olub-olmadığını soruşdu. O tez cavab verdi: «Bəli, messere, olmuşam». İnkvizitor bunun qabağında dedi: «Sən orada səndə şübhə oyadan bir şey eşitdinmi və məndən nə soruşmaq istəyirsən?» Sadəlövh adam ona belə cavab verdi: «Doğrudan da, eşitdiyim şeylərdən heç birinə şübhə etmirəm, onun hamısının həqiqət olduğuna möhkəm inanıram. Hərçənd mən bəzi şeylər də eşitdim, onda sizin və sizin rahiblərin axirət dünyasında necə müsibətə düşəcəyinizi fikirləşdim, sizə də, rahiblərə da yaman yazığım gəldi». İnkvizitor soruşdu: «Bu necə sözdür ki, onu, eşidən-də sənin bizə yazığın gəldi?» Sadəlövh adam dedi: «Messere, bu, incildə yazılmış söz idi, deyirdi ki, sizə yüz qat əvəzi veriləcək». İnkvizitor: «Doğrudan da belədir, – dedi, – bu sözlər axı, niyə sənin qanını qaraltdı?» Sadəlövh adam cavab verdi: «Messere, bu saat deyim. Mən bura gələndən bəri görürəm ki, hər gün buradan yoxsul camaata bir çən, hərdən də iki böyük çən şorba verirlər, bu da bu monastırda sizdən və sizin rahiblərdən artıq qalan yeməkdir. Axirət dünyasında hər çənin yüz qat əvəzi verilsə, sizin o qədər şorbanız olacaq ki, hamınız onun içində batıb boğulacaqsınız». Süfrə başında oturub nahar edən başqa adamlar gülsələr də, inkvizitor hiss etdi ki, onların şorba riyakarlığı istehza olunur, yaman pərt oldu; sadəlövh adamın başına gətirdiyi işdən utanmasaydı, həm onu, həm də başqa müftəxorları gülməli sözlə ələ salan sadəlövh adamın başına ayrı iş açardı. Acığından ona icazə verdi ki, get, nəyi münasib görürsən elə, daha mənim yanıma gəlmə.

YEDDİNCİ HEKAYƏ

Primas və abbat Klunyi haqqında Berhaminonun söylədiyi sözlər Kane della Skalanın çox xəsis olduğunu ifşa edir

Emiliyanın məzəli sözləri və hekayəsi kraliçanı və bütün məclisdə olanları güldürdü, hamı o sadəlövh adamın qəribə hərəkətini təriflədi. Gülüş qurtardıqdan və hamı sakitləşdikdən sonra Filostrato, danışmaq növbəsi çatdığı üçün, sözə başladı: – Ləyaqətli xanımlar, tərpənmə-yən hədəfi vurmaq asandır, lakin qəribə bir şey qəfildən meydana çıxanda, atıcı da qəfildən onu vuranda, bu bir möcüzə kimi görünə bilər. Bir çox hallarda pozğunluğa misal ola bilən kilsə ruhanilərinin günahkar və çirkin həyatı hər kəsə bu barədə danışmağa, onu pisləməyə, məzəmmət etməyə asanlıqla imkan verir. Rahiblərin qabağından qalan, donuzlara töküləsi ya atılası olan şorbanı yoxsul-lara verməklə riyakarcasına mərhəmət göstərən inkvizitoru ifşa edən o insaflı adam yaxşı iş tutur, lakin mənim fikrimcə, tərifə o adam daha artıq layiqdir ki, indi mən onun barəsində öz hekayəmdə danı-şacağam. Bundan əvvəl söylənilən hekayə məni bu məsələ üstünə gətirdi; bu adam messer Kane della Skalanı, səxavətli hökmdarı, bir hekayə söyləməklə, özü haqqında və onun barəsində demək istədiyi şeyləri başqa bir simada təsvir etməklə, birdən, heç gözlənilmədiyi halda, varlığında yaranan xəsisliyin üstünü açır. Hekayə budur:

Messer Kane della Skalanın şan-şöhrəti bütün dünyaya yayılmışdı; bəxti həmişə ona yar olmuşdu. O, İtaliyada, imperator II Fridrixin vaxtından ta indiyə qədər adı çəkilən ən gözəl, ən səxavətli hökmdar-lardan biri idi. Messer Kane Veronada dəbdəbəli, gözəl bir şənlik düzəltmək fikrinə düşür. Bu şənliyə hər yerdən çoxlu camaat, xüsu-silə məzəli adamlar gəlməli imiş. Lakin nədənsə, birdən o, fikrindən dönür, gələnlərdən bəzilərinə ənam verib yola salır, yalnız Berqami-noya nə ənam verir, nə də onu yola salır. O da elə güman edir ki, bəlkə messer Kane onun xeyri üçün belə edir. Berqamino məşhur və hazırcavab bir nağılçı idi, ona qulaq asmayınca, onun necə nağılçı olduğunu təsəvvür etmək olmazdı. Lakin Kane bu fikirdə idi ki, ona bir şey vermək pulu oda atmaqdan da pisdir. Bu barədə özü ona bir söz demirdi, başqalarına da tapşırmırdı ki, desin. Bir neçə gün keçdi, Berqamino gördü ki, onu çağırmırlar, onun sənətindən bir şey tələb etmirlər. O öz xidmətçiləri ilə mehmanxanada yaşayırdı, atları da mehmanxana tövləsində idi. Onu fikir götürdü. Lakin o hələ də gözlə-yirdi, elə güman edirdi ki, çıxıb getsə, yaxşı olmaz. O, şənlikdə ləyaqətli görünmək üçün üç dəst gözəl, bahalı kostyum gətirmişdi; kostyumları ona başqa sinyorlar bağışlamışdı. Lakin mehmanxana sahibi kirayə pulunu tələb etdikdə, əvvəl kostyumunun birini, sonra da uzun zaman qaldığı üçün, ikincisini ona verdi. Daha sonra o biri kostyumunun hesabına yaşamağa başladı, bu qərara gəldi ki, üçüncü kostyumun pulu çatana kimi qalıb gözləsin, sonra çıxıb getsin. Üçün-cü kostyumun hesabına yaşamağa başlayanda, bir gün qəmgin halda messer Kanenin yanına gəldi. Kane nahar edirdi. Kane onun məzəli bir sözündən həzz almaq üçün deyil, onu incitmək üçün dedi: «Ber-qamino, sənə nə olub? Çox qəmginsən. Bizə bir şey danış görək». Berqamino çox düşünmədən, bu barədə çoxdan fikirləşmiş kimi, öz işini yoluna qoymaq üçün belə bir hekayə danışdı:

Hökmdarım, sizə məlumdur ki, Primas latın dilinin ustası idi, hər şeydən artıq, çox gözəl, hazırcavab şair idi. Bu keyfiyyətlər onu elə məşhur, elə adlı-sanlı adam etmişdi ki, hər yerdə onu şəxsən tanıma-salar da, Primasın kim olduğunu bilməyən, onun şan-şöhrətini, adını eşitməyən yox idi. Bir gün. elə olur ki, o, dilənçi paltarında Parisə gəlir, – çox vaxt o belə gəzərdi, çünki varlı adamlar onun şan-şöhrətinə az qiymət verirdilər; burada abbat Klunyi haqqında danı-şılan sözləri eşidir. Abbat Klunyi öz gəlirinə görə papadan başqa bütün kilsələrdə olan ruhanilərin ən dövlətlisi hesab olunurdu. Primas onun səxavəti haqqında qəribə şeylər eşidir; eşidir ki, abbatın sarayında həmişə şənlik olur, kim onun yaşadığı yerə gəlsə, yemək-içməyə söz yoxdur, ancaq abbat nahar edəndə gərək gəlib ondan xahiş etsin. Primas adlı-sanlı adamlarla, sinyorlarla durub-oturmağı xoşladığından, bu qərara gəlir ki, abbatın yanına getsin, onun səxavə-tini öz gözü ilə görsün. Abbatın Parisdən çoxmu uzaqda yaşadığını soruşur. Ona cavab verirlər ki, abbat Klünyi Parisdən altı mil kənar-da, öz malikanəsində yaşayır. Primas düşünür ki, səhər tezdən çıxsa, nahara kimi ora çatar. Abbatın malikanəsinə gedən yolu öyrənir, lakin ora gedən başqa bir adam tapmadığından, qorxur ki, birdən işi pis gətirər, yolu azar, elə yerə gedib çıxar ki, orada yeməyə şey tapmaz. Başına belə iş gəlsə, yemək sarıdan çətinlik çəkməmək üçün bu qərara gəlir ki, özü ilə üç çörək götürsün, suyu hər yerdə tapa bilər (əslində su onun çox da xoşuna gəlmirdi). Primas çörəkləri qoltuğuna vurub yola düşür, işi də elə yaxşı gətirir ki, nahar vaxtı abbat olan yerə gəlib çatır. İçəri girib ətrafına göz gəzdirir, süfrə salınmış stolları, mətbəxdəki böyük hazırlığı, nahar üçün lazım olan başqa şeyləri görüb, öz-özünə deyir: doğrudan da bu abbat səxavətli adamdır. O, ətrafını gözdən keçirəndə, abbatın yavəri buyruq verir ki, əl yumaq üçün su verilsin, çünki yemək vaxtı gəlib çatmışdı. Əllər yuyulduqdan sonra yavər hamıya stol arxasında yer göstərir. İş elə gətirir ki, Priması düz qapının qabağında oturdurlar, – abbat bu qapıdan yemək otağına gələcəkdi. Onun evində belə bir adət vardı: abbat özü gəlib oturmayınca, süfrəyə nə şərab, nə çörək, nə də xörək gətirərdilər. Yavər süfrələri salandan sonra adam göndərib abbata bildirir ki, sizin buyruğunuzu gözləyirəm, nahar hazırdır. Abbat otağın qapısını açdırır, – zala bu qapıdan gəlirmiş; içəri girəndə təsadüfən ilk gözünə dəyən adam – pis geyimli Primas olur; o belə adam tanımırdı. Onu görən kimi ağlına pis bir fikir gəlir, – hələ indiyə qədər onun ağlına belə fikir gəlməmişdi: «Gör mən öz pulum-la kimləri yedirib bəsləyirəm!» Abbat öz otağına qayıdıb, qapını örtür, yanında olan adamlardan soruşur ki, düz mənim otağımın qapısı qabağında oturan o səfili tanıyan varmı? Hamı cavab verir ki, tanıyan yoxdur. Primas yol gəldiyindən və uzun zaman aç qalmağa vərdiş etmədiyindən, əziyyət çəkirdi. O bir az gözləyir, abbatın gəlmədiyini görüb, qoltuğundakı çörəklərdən birini çıxarıb yeməyə başlayır. Abbat bir qədər gözlədikdən sonra yaxın adamlarından birini göndərir ki, get gör Primas gedib ya yox. O adam qayıdıb deyir ki: «Xeyr, messere, getməyib, oturub çörək yeyir, bu sübut edir ki, o özü ilə çörək gətirmişdir». Abbat: «Çörəyi ki var, qoy öz çörəyini yesin, bu gün o bizim çörəyimizi yeməyəcək». Abbat istəyirdi ki, Primas özü durub getsin, onu otaqdan çıxartmağı özünə layiq gör-mürdü. Primas çörəyin birini yeyib qurtarır, abbat gəlmir. O biri çörəyi yeməyə başlayır. Primasın öz xoşu ilə getmədiyini xəbər aparan adam bunu da abbata söyləyir. Primas ikinci çörəyi də yeyib qurtarır, yenə də abbatın gəlmədiyini görüb, üçüncü çörəyə əl atır. Bunu da abbata xəbər verəndə, o fikirləşərək öz-özünə deyir: «Bu gün bu qəribə fikir haradan mənim ağlıma gəldi? Bu nə xəsislikdir, bu nə ədavətdir, özü də kimə qarşı? Neçə ildir mən öz süfrəmdə hamını yedirib-içirirəm, baxmıram ki, o zadəgandır ya kəndlidir, kasıbdır ya dövlətlidir, adlı-sanlı adamdır, ya da yalançıdır. Saysız-hesabsız səfillərin mənim verdiyim yeməkləri acgözlüklə ötürdüyünü öz gözümlə görmüşəm. İndi bu adama qarşı duyduğum xəsislik heç vaxt məndə olmayıb. Yəqin bu xəsislik məndə başqa səbəbə görə əmələ gəlmişdir. İndi mənim ki qəlbim bu adama qarşı belə amansız olmuşdur, yəqin mənə səfil görünən bu adam başqa cür adamdır». Abbat bunu deyib o adamın kim olduğunu bilmək istəyir. Məlum olur ki, o, Primasdır, abbatın səxavətli olduğunu çox eşitdiyindən, onun bu səxavətini görməyə gəlmişdir. Abbat Primasın ləyaqətli şəxs olduğunu çoxdan eşitmişdi, buna görə utanıb xəcalət çəkir, öz günahını yumaq üçün cürbəcür sözlərlə onun könlünü almaq istəyir. Nahardan sonra tapşırır ki, Primasa yaxşı paltar versinlər; həm də ona at və çoxlu pul bağışlayıb deyir: «İndi özün bil, istəyirsən mənim yanımda qal, istəyirsən get». Primas öz razılığını bildirib, ona çox-çox təşəkkür edir, Parisdən piyada gəldiyi halda, ora atla qayıdır.

Messer Kane ağıllı adamdı, Berqaminonun nə demək istədiyini izahatsız başa düşür, gülümsəyərək deyir: «Berqamino, sən öz incikliyini, məharətini, mənim xəsisliyimi və məndən nə istədiyini çox ustalıqla göstərdin; doğrudan da, hələ indiyə qədər mən xəsislik etməmişdim, ancaq sənin barəndə xəsislik elədim. Mən də bu xəsisliyi sənin kəşf etdiyin ağacla qovacağam…» Messer Kane buyruq verir ki, mehmanxana sahibinin kirayə haqqını ödəyib, Berqaminonun bahalı kostyumlarını özünə qaytarsınlar; bundan başqa ona bir at, çoxlu da pul verir, onun çıxıb getməsini, ya burada qalmasını öz ixtiyarına buraxır.

SƏKKİZİNCİ HEKAYƏ

Gvilyelmo Borsere messer Ermino de Qrimaldini xəsisliyi üstündə çox incə ifadələrlə məzəmmət edir

Lauretta Filostratonun yanında oturmuşdu; Berqaminonun bacarığını hamı təriflədikdən sonra o, bir şey söyləyəcəyini bildiyi üçün, kraliçanın əmrini gözləməyərək, sözə başladı: – Əziz dostlar, Filostratonun söylədiyi hekayə məni, məzəli bir adamın elə bu qayda ilə çox varlı bir taciri xəsisliyi üstündə məzəmmət etməsindən danışmağa vadar edir. Bu hekayə öz məzmunu ilə əvvəlki hekayəyə oxşasa da, onun yaxşı nəticə ilə qurtardığını hesaba alsanız, bu hekayə də sizin xoşunuza gələr.

Bəli, çox-çox illər bundan əvvəl Genuyada messer Ermino de Qrimaldi adlı bir zadəgan yaşayırdı. Hamının dediyinə görə, o, iri mülkləri və pulu ilə İtaliyanın ən varlı vətəndaşlarından çox-çox varlı idi. O öz dövləti ilə bütün İtaliya varlılarını vurub ötdüyü kimi, öz xəsisliyi və tamahkarlığı ilə də bütün dünyada olan xəsisləri və tamahkarları ötmüşdü; belə ki, başqalarına xeyir vermək üçün pul kisəsinin ağzını açmadığı bir yana dursun, yaxşı geyinməyə adət edən genuyalıların əksinə olaraq, pul xərcləməmək üçün hər şeydə, hətta yeyib-içməkdə də özünə yaman korluq verərdi. Buna görə, özü də lap yerində olaraq, onun familiyasını (de Qrimaldi) yaddan çıxar-mışdılar; hamı ona messer Tamahkar Ermino deyirdi. O zaman ki bu adam pul xərcləməyərək öz dövlətini artırırdı, Genuyaya Gvilyelmo Borsyere adlı mərifətli, xoş danışıqlı, çox məzəli bir adam gəldi, o indiki məzəli adamlara oxşamırdı; indiki məzəli adamlar (qoy pozğun və mənfur adamlar utanıb xəcalət çəksinlər!) istəyirlər ki, onlara nəcib desinlər, əslinə qalanda, sarayda deyil, əxlaqsız, iyrənc qara camaat içərisində tərbiyə almış bu adamlara eşşək demək lazımdır. O zaman məzəli adamların işi və sənəti bu idi ki, ağalar arasında olan çəkişmələri, narazılıqları sülh ilə yoluna qoysunlar, evlənmək işlərində, dostluq əlaqələrinə kömək etsinlər, gözəl, xoş sözlərlə ruhən yorğun adamların kefini açsınlar, saray adamlarını əyləndirsinlər, qəbahəti olanları bu qəbahət üstündə, bir ata kimi, bərk məzəmmət etsinlər, – bunun da qabağında onlar ənam alardılar. Amma indi bu adamlar vaxtlarını nəyə sərf edirlər: bir adamdan o birisinə ədavətli sözlər aparırlar, arada söz gəzdirirlər, iyrənc və nalayiq şeylər danışmaqla adamların arasına düşmənçilik toxumu səpirlər; məsələnin ən pis cəhəti də burasıdır ki, bu iyrənc və nalayiq şeyləri adamların yanında edirlər, doğru oldu, olmadı, bütün pis, abırsız, iyrənc şeyləri bir-birinin üstə qalayırlar. Alçaq və əxlaqsız sinyorlar da onlardan da iyrənc söz danışanları, iyrənc iş görənləri daha çox istəyirlər, onlara daha çox hörmət edirlər, daha böyük ənam verirlər. Hal-hazırda məzəmmətə layiq olan bu acınacaqlı şeylər aydınca sübut edir ki, yaxşı adamlar zavallı bəşəriyyəti qəbahətlər çirkabı içində qoyaraq, buradan çəkilib getmişlər.

Mən duyduğum haqlı qəzəb hissi nəticəsində heç gözlənilmədiyi halda mətləbdən bir az kənara çıxdım, indi yenə başladığım sözə qayıdıram. Genuyanın adlı-sanlı adamları, yuxarıda adını çəkdiyimiz Gvilyelmonu hörmətlə qarşıladılar, onu məmnuniyyətlə qəbul etdilər. Gvilyelmo bir neçə gün şəhərdə qalaraq, messer Erminonun xəsis-liyini, tamahkarlığını eşidib, onu görmək həvəsinə düşdü. Messer Ermino eşitmişdi ki, Gvilyelmo Borsyere ləyaqətli adamdır. Ermino xəsis olsa da, azca nəcibliyi vardı; Gvilyelmonu dostcasına, gülərüzlə qəbul etdi, onunla çoxlu söhbət elədi, danışa-danışa onu, onunla gələn genuyalıları özü üçün tikdirdiyi yeni, qəşəng bir evə apardı; evi göstərərək dedi: «Messer Gvilyelmo, siz çox şey görmüsünüz, çox şey eşitmisiniz, mənə elə bir şey söyləyə bilərsinizmi ki, o heç yerdə söylənilməmiş olsun, mən də onu bu evin salonuna yazdıra bilim?» Gvilyelmo bu yersiz sözü eşidib dedi: «Messer, güman etmirəm ki, mən eşidilməmiş bir şey söyləyə biləm, ancaq asqırmağı və ya buna oxşar bir şeyi göstərə bilərəm; amma siz ki bunu istəyirsiniz, onda bir şeyi sizə deyə bilərəm, zənnimcə siz onu heç eşitməmisiniz». Messer Ermino dedi: «Xahiş edirəm, deyin görüm bu nədir?» Ermino heç gözləmirdi ki, Gvilyelmo ona aşağıdakı cavabı verəcəkdir. Messer Gvilyelmo birdən dedi: «Deyin yazsınlar: «Nəciblik», Messer Ermino bu sözü eşidəndə birdən elə utandı ki, halı tamam dəyişdi. Dedi ki: «Messer Gvilyelmo, mən onu elə yazdıracağam ki, bunu mənim görmədiyimi, bilmədiyimi mənə deməyə daha nə sizin, nə də bir başqasının əsası olsun». Gvilyelmonun sözü ona yaman təsir etdi, bundan sonra o elə səxavətli, elə mehriban bir, zadəgan oldu ki, Genuyada, onun vaxtında xaricilərə və şəhər camaatına onun kimi hörmət edən olmadı.

DOQQUZUNCU HEKAYƏ

Bir qaskonlu xanım Kiprin qorxaq kralını elə utandırır ki, o, cəsarətli olur.

Kraliçanın əmrini almaq üçün ancaq Yeliza qalmışdı. O gözləmədən gülərüzlə sözə başladı: – Cavan xanımlar, çox vaxt elə olur ki, cürbə-cür danlaqların, cəzaların edə bilmədiyini, qəsdən deyil, təsadüfən söylənilən bir söz edir; Laurettanın söylədiyi hekayədə bu çox aydın göründü. Mən də balaca bir hekayədə bunu sizə sübut etmək istəyi-rəm, çünki yaxşı hekayələr həmişə xeyir gətirir, belə hekayələri kim söyləsə, ona diqqətlə qulaq asmaq lazımdır.

Bəli, Kiprin ilk kralı zamanında Bulonlu Qotfrid müqəddəs torpağı fəth etdikdən sonra, adlı-sanlı bir qaskonlu xanım İsanın qəbrini ziyarətə gedir, qayıdanda da Kiprdə düşür, burada bir neçə alçaq adam onu biabırçı halda təhqir edir. O, şikayətinə əhəmiyyət verilmədiyini görüb, kralın yanına getmək istəyir, ancaq kim isə ona deyir ki, nahaq yerə zəhmət çəkirsiniz, kral elə qorxaq, elə miskin adamdır ki, təhqir üstündə heç kəsi cəzalandırmır, hətta onun özünə qarşı edilən təhqirlərə də iyrənc bir qorxaqlıqla dözür; buna görə bir şeydən narazı qalaraq qəzəblənən adamlar gedib acığını onun üstünə tökür, onu təhqir edir, utandırırlar. Qadın bunu eşidəndə, onu təhqir edənləri cəzalandırmaq məsələsində ümidini itirdiyindən, belə bir qərara gəlir: öz acığını soyutmaq üçün kralı qorxaqlığı üstündə məzəmmət eləsin. Buna görə kralın yanına gedib ağlaya-ağlaya deyir: «Padşahım, məni təhqir edənləri cəzalandırmaq ümidi ilə sənin yanına gəlməmişəm, gəlmişəm ki, səndən xahiş edim, bunun əvə-zində, sənin kimi, deyilənə görə, həqarətə dözməyi öyrənim, mən də edilən təhqirə səbirlə dözə bilim, allah özü şahiddir, bacara bilsəy-dim, bu təhqiri də məmnuniyyətlə sənə verərdim, axı sən yaman dözümlüsən!» Kral ağır hərəkətli, tənbəl bir adamdı, o sanki yuxudan ayıldı; əvvəl ondan başladı ki, qadını təhqir edənləri bərk cəzalan-dırdı, həm də o gündən onun şahlıq şərəfinə toxunanları amansızca təqib etdi.

ONUNCU HEKAYƏ

Bir qadın bolonyalı maestro Albertonu, ona olan sevgisi üstündə utandırmaq istəyir, lakin Alberto çox nəzakətlə qadının özünü utandırır

Yeliza sözünü qurtarıb susdu; indi də son hekayəni, kraliça söyləməli idi; o, qadınlıq məlahəti ilə sözə başladı: – Ləyaqətli qızlar, gecə, açıq havada ulduzlar göyü, yazda çiçəklər çölü bəzədiyi kimi, tutarlı sözlər də xoş xasiyyətləri, ürəkaçan söhbətləri bəzəyir. Bu tutarlı sözlər öz qısalığı ilə kişilərdən çox qadınlara yaraşan sözlərdir, çünki, lazım olmadığı halda, çox və uzun danışmaq kişilərdən çox qadınlara yaraşmayan şeydir. Amma indi sözün incəliyini başa düşən və ya başa düşüb də ona cavab verməyi bacaran qadınlar azdır, ya heç yoxdur, – biz də, bütün qadınlar da gərək bundan xəcalət çəkək! Bu ona görədir ki, əvvəlki qadınların varlığını fərqləndirən bacarığı indiki qadınlar bədənin zinətinə sərf edirlər, həm də paltarı daha çox alabula, üstündə daha çox zolağı, bəzəyi olan qadın elə güman edir ki, onu gərək başqa qadınlardan daha yüksək tutsunlar, ona daha artıq hörmət etsinlər; daha düşünmür ki, bir adam bu şeyləri eşşəyə yükləsə, ya eşşəyin üstündən assa, – eşşək hər bir qadından daha çox yük götürə bilsə də, – yenə eşşək olub qalır. Bunu söyləmək mənim üçün ayıbdır, ona görə ki, özüm haq-qında demədiyim bir şeyi başqaları haqqında da deyə bilmərəm; bu bərli-bəzəkli, ənlikli-kirşanlı, ala-bəzək paltarlı qadınlar dinib-danışmayan, duyğusuz mərmər heykəl kimi dayanıb dururlar, bir söz də soruşanda elə cavab verirlər ki, heç dinməsələr ondan yaxşıdır. Onlar öz-özlərini inandırırlar ki, qadınların, ləyaqətli kişilərin məclisində söhbət etməyi bacarmaması qəlbin təmizliyindən mey-dana gəlir, onlar öz axmaqlıqlarını təvazökarlıq adlandırırlar, sanki ancaq öz qulluqçusu ilə ya paltaryuyan, ya da bulkaçı qadınla danı-şan qadınlar namusludurlar. Əgər təbiət bu qadınların öz-özlərini inandırdığını eləmək istəsəydi, onların boşboğazlığını başqa yolla məhdudlaşdırardı. Doğrudur, bu məsələdə də, başqa məsələlərdə olduğu kimi, vaxtı, yeri söhbət etdiyin adamı hesaba almaq lazımdır, çünki bəzən elə olur ki, qadın ya kişi tutarlı bir sözlə başqasını utandırmaq istəyir, lakin öz gücü ilə bu adamın gücünü lazımınca ölçüb-biçmədiyindən, utandırmaq istədiyi adamın yerinə özü utanıb qızarır. Buna görə, biz həm qorunmağı bacarmaq üçün, həm də «hər işdə ən çox ziyan çəkən qadınlar olur» zərbi-məsəlinin bizim sima-mızda özünə haqq qazandırmaması üçün, mən istəyirəm bu günün son hekayəsi ilə ibrətli bir söz danışam, belə ki, siz qəlbinizin nəcib-liyi ilə fərqləndiyiniz kimi, hərəkət tərzinin üstünlüyü ilə də özünüzü göstərəsiniz.

Bir neçə il bundan əvvəl Bolonyada maestro Alberto adlı çox məşhur, bəlkə də bütün dünyada hörmət qazanmış bir həkim yaşa-yırdı, bəlkə elə indi də yaşayır. Albertonun yaşı yetmişi haqlasa da, onun elə nəcib qəlbi vardı ki, təbii qızğınlıq odu az qala onu tərk etsə də, o, sevgi odundan çəkinmirdi. Deyilənə görə, Alberto bir şənlikdə Malgerita de Gizolyeri adlı çox gözəl bir dul qadın görür; qadın onun çox xoşuna gəlir; o, cavan bir oğlan kimi, bu sev gi oduna qocaman qəlbində yer verir. Ona elə gəlirdi ki, bu gözəlin zərif üzünə baxma-sa, gecə rahat yata bilməz. Buna görə, imkan düşdükcə, gah piyada, gah da atla o qadının evi qabağından keçirdi. Axırda elə oldu ki, qadın da, başqaları da maestro Albertonun oradan keçib getməsinin səbəbini başa düşdü. Onlar belə yetkin yaşlı, yetkin ağıllı bir adamın sevməsini öz aralarında tez-tez zarafata qoyub gülürdülər, elə güman edirdilər ki, gözəl sevgi ehtirası ancaq ağılsız gənclərin qəlbində özünə məskən salır. Bir dəfə bayram günü maestro Alberto yenə də bu qadının evi qabağından keçirdi; Malgerita və başqa qadınlar evin qapısı qabağında oturmuşdular. Maestro Albertonun uzaqdan onlara sarı gəldiyini görüb bu qərara gəldilər ki, onu öz yanlarına çağırıb hörmət etsinlər, sonra da sevgisini lağa qoysunlar. Belə də elədilər: ayağa qalxıb onu dəvət etdilər, sonra da həyətə apardılar, bu sərin həyətə yaxşı şərab və dadlı yeməklər gətirtdilər; axırda da xoş və məzəli şəkildə ona belə bir sual verdilər: «Necə oldu ki, siz, bir çox qəşəng, nəcib, gözəl cavanların bu gözələ vurulduğunu bilə-bilə ona eşq yetirdiniz?» Maestro bu incə kinayəni başa düşərək gülə-gülə dedi: «Madonna, mənim sevməyim, xüsusilə sizi sevməyim ağıllı adamı gərək təəc-cübləndirməsin, çünki siz belə bir sevgiyə layiqsi-niz. Təbii ki, sevgi məşqində qocaların gücü azlıq eləsə də, sevilmək arzusunu və anlayışını onların əlindən almamışlar; qocalar bunu daha çox ona görə anlayırlar ki, onların dərrakəsi də cavanların dərrakəsindən çoxdur. Madonna, sizi ki bu qədər cavanlar sevir, məni də sizi sevməyə təhrik edən ümid bundan ibarətdir: mən qadınların axşamlar acı paxla və prasa yediyini çox görmüşəm. Prasanın heç yeri dadlı olmasa da, başı bir az yeməlidir, azca da tamlıdır, amma, ümumiy-yətlə, siz qadınlarda iştah pozğunluğu olduğundan, prasanın başını əlinizdə tutur, yarpaqlarını yeyirsiniz, onun yarpaqları heç şeyə yaramır, tamı da pisdir. Madonna, mən nə bilim ki, siz də özünüzə aşiq seçəndə belə hərəkət etmirsiniz? Belə olmasaydı, siz məni seçər, başqalarını rədd edərdiniz». Malgerita, o biri qadınlar kimi, bir az utanaraq dedi: «Maestro, siz bizə təkəbbürlü niyyətimiz üstündə yaxşı tənbeh verdiniz, hər halda sizin sevginiz, ağıllı və ləyaqətli bir adamın sevgisi kimi, mənim üçün çox qiymətlidir, buna görə də mənimlə, öz kəniziniz kimi, sərbəstcə rəftar edin, ancaq bunu heç kəs bilməsin, adım ləkələnməsin». Maestro hamı ilə bərabər ayağa qalxaraq, gülə-gülə, fərəhlə qadınla vidalaşıb getdi. Bu qayda ilə Malgerita, kimi lağa qoymaq istədiyinin fərqinə varmadan, özü məğlub oldu. Siz ağıllı hərəkət etsəniz, bundan özünüzü çox gözəl qoruya bilərsiniz.

Cavan xanımların və üç gəncin söylədiyi hekayələr qurtaranda günəş üfüqə sarı əyilirdi, isti xeyli azalmışdı. Kraliça zarafatla dedi: «Əziz dostlar, hökmranlıq etdiyim bu gündə sizə yeni bir kraliça verməkdən başqa ayrı bir işim qalmadı. Qoy yeni kraliça, ləyaqətlə əylən-mək məqsədi ilə, özünün həyatını və bizim həyatımızı, öz mülahizəsinə əsasən, sabahkı gün üçün təşkil etsin. Belə baxanda, axşama hələ çox qalmışdır, lakin vaxtında binagüzarlıq etməyən adam yaxşı dolanacaq düzəldə bilməz; bir də ki, yeni kraliçanın öz mülahizəsinə görə işə başlaması üçün, hər şeyi hazırlamaq, məqsədi ilə, mən bu qərara gəlirəm: sonrakı məclislərimiz bu vaxtdan başlan-sın. Buna görə hamını öz pənahında saxlayan allahın naminə, həm də bizim əylənməyimiz üçün bu çöl səltənətinin sabahkı gününə cavan və ağıllı Filomena rəhbərlik eləsin». O belə deyəndən sonra yerindən qalxdı, dəfnə çələngini başından götürüb hörmətlə Filomenanın başına qoydu, əvvəl özü, kraliçaya təzim edən kimi, onun qarşısında baş əydi, sonra da o biri xanımlar və cavanlar, özlərini onun ixtiya-rına verərək, təzim etdilər. Filomena hökmranlıq çələnginin başına qoyulduğunu görüb qızardı, Pampineyanın bu yaxında söylədiyi sözləri xatırladı, sadəlövh görünməmək üçün özünü ələ alıb, əvvəl, Pampineyanın təyin etdiyi adamların vəzifəsini yenidən təsdiq elədi, sabah səhərə və axşama, bu günkü yerdə hansı yeməklərin hazırlan-ması haqqında sərəncam verdi, sonra da belə bir nitq söylədi: «Əziz dostlar, Pampineya məni ləyaqətli olduğum üçün deyil, öz lütfkarlığı sayəsində sizin kraliçanız təyin etsə də, mən bizim dolanacağımızı ancaq özüm istədiyim kimi qurmaq fikrində deyiləm, öz fikrimlə bərabər sizin də rəyinizi nəzərə alacağam. Buna görə mənim nə edə-cəyimi bildikdən sonra, sizin fikrinizcə, buna bir şey artırmaq ya əskiltmək məsələsini bir neçə sözlə izah etmək istəyirəm. Bu gün mən Pampineyanın verdiyi sərəncamlara diqqət yetirdim, bunlar mənə həm tərifəlayiq, həm də əylənməyə kömək edən bir sərəncam kimi göründü; bu tədbirlər çox təkrar edildiyindən, ya başqa bir səbəbdən bizi darıxdırmayınca, mən onları dəyişməyi lazım görmü-rəm. İndi biz, verilən sərəncamı həyata keçirməyə başlayaraq, günəş qürub edəndən sonra fərəhlə gəzərik, sərində şam edərik, bir neçə nəğmə oxuyarıq, əylənərik, sonra da gedib yatarıq. Sabah da hava sərinkən ayağa qalxarıq, kimin könlü necə istərsə, elə də gedib əylənər. Sonra da, bu günkü kimi, müəyyən edilmiş vaxtda nahara gələrik. Nahardan sonra bir az rəqs edərik. Yuxudan qalxıb bu günkü kimi, bura hekayə söyləməyə gələrik, məncə, ən böyük, ləzzət də, fayda da bundadır. Mən bir şeyi də başlamaq fikrindəyəm. Pampineya kraliçalığa geç seçildiyindən, bunu edə bilmədi: bizim danışacağımız şeylərin mövzusunu bir qədər məhdudlaşdırmaq fikrindəyəm, bunu da qabaqcadan sizə bildirmək istəyirəm, qoy hamının bu mövzuda yaxşı bir hekayə düşünməyə vaxtı olsun. Bu, sizin xoşunuza gəlirsə, məsələ bundan ibarət olacaq: dünya yaranan-dan bəri qəza-qədərin təsadüfləri nəticəsində insanların başına çox müsibətlər gəlmişdir, dünyanın sonuna qədər də belə müsibətlər gələcəkdir, qoy hər kəs elə adamlardan danışsın ki, onlar bir çox çətinliklərdən sonra, heç gözlənilmədiyi halda, öz məqsədlərinə çatırlar». Qadınlar da, kişilər də eyni dərəcədə bu tədbiri bəyəndilər, ona əməl edəcəklərini söylədilər. Hamı susduqdan sonra Dioneo sözə başladı: «Madonna, o birilər deyən kimi, mən də deməliyəm ki, sizin bu tədbiriniz çox yaxşı və tərifəlayiq tədbirdir; ancaq mən sizin yüksək iltifatınızdan bir töhfə istərdim; nə qədər ki bizim bu cəmiy-yətimiz var, qoy o mənim əlimdən alınmasın. Dediyim töhfə də budur: sizin bu tədbiriniz məni həmin mövzuda hekayə söyləməyə məcbur etməsin, mən könlüm istədiyi şeyi öz hekayəmdə nəql edə bilim. Qoy elə güman edilməsin ki, ehtiyatda hekayəm olmadığı üçün mən belə bir mərhəmətin təmənnasındayam, bunu sübut etmək üçün həmişə ən axırda hekayə söyləməyə hazıram». Kraliça onun məzəli və güşad bir adam olduğunu bilirdi, həm də bu xahişi nə məqsədlə etdiyini başa düşürdü: o istəyirdi ki, cəmiyyət düşün-məkdən yorulanda, gülməli bir hekayə ilə onun kefini açsın. Buna görə həvəslə, həm də hamının razılığı ilə bu mərhəməti ondan əsirgəmədi. Sonra onlar qalxıb, ağacların kölgəsi altından, iri daşlar, yaşıl otlar arasından axan duru sulu çaya sarı yavaş-yavaş getdilər. Çay bir tənədən enərək dərəyə axırdı. Xanımlar burada ayaqqabı-larını çıxartdılar, qollarını çırmalayıb, suya girdilər. Suyun içində gəzə-gəzə əylənməyə başladılar. Axşam yeməyindən sonra musiqi alətlərini gətirtdilər. Kraliça əmr etdi ki, rəqsə başlanılsın. Rəqsi Lauretta idarə etməli, Yemiliya nəğmə oxumalı, Dioneo da rübab çalaraq, onunla həmsaz olmalı idi, Lauretta əmrə əsasən dərhal rəqsi idarə etməyə başladı, Yemiliya da gözəl səslə bu nəğməni oxudu:

 
Mən o qədər məftunam öz gözəlliyimə.
Heç də mənə gərək deyil başqa məhəbbət.
Könül vermərəm mən daha heç kimə.
 
 
Mən baxıram özümə, bu lətafətimdə
Bir məlahət duyuram ki, könüllər oxşar.
Bu sevinci, bu nəşəni məlahətimdən
Nə təsadüf, nə də köhnə fikirlər qovar.
Xəyalıma gətirmirəm, bilmirəm varmı,–
Yoxdur məncə bu dünyada elə başqa bir varlıq,
Ürəyimi məftun edən cazibədarlıq.
 
 
Nə vaxt ki istəsəm özümü sakit edəm,
O saatca ürəyimin duyur səsini.
O gəlir, qəlbimi nəşə bürüyür o dəm.
Ürəyin bu sevincini, bu nəşəsini
Sözlə ifadəyə acizəm, mən acizəm.
Bir də bunu, mən desəm də, anlaya bilməz
O məftunluq anlarını yaşamayan kəs.
 
 
Fikrim mənim ayrılmayır ondan nə qədər,
O qədər də çox alışıb-yanıram, ancaq
Deyirəm ki, sevincim də böyük olacaq.
Elə nəşə istəyirəm, ona bərabər
Sevinc hissi bir ürəkdə olmasın heç vaxt.
 

Oyun nəğməsini hamı həvəslə oxudu. Lakin nəğmənin sözləri bəzilərini düşündürdü. Sonra yenə rəqs etdilər. Qısa gecənin bir hissəsi keçmişdi, kraliça birinci günə son verməyi lazım bildi; buyruq verdi, məşəlləri yandırdılar. Hamının gedib sabaha kimi dincəlməsini əmr etdi, qızlar və oğlanlar əmrə itaət etdilər, hər kəs öz otağına qayıtdı.

İKİNCİ GÜN

Dekameronun birinci günü qurtarır, ikinci günü başlanır; bu gün Filomenanın rəhbərliyi altında, bir çox ağır müsibətlərdən sonra, heç gözlənilmədiyi halda öz məqsədinə çatan adamlardan bəhs olunur

Günəş hər yerə öz işığını saçmışdı, quşlar da yaşıl budaqlarda şən nəğmələr oxuya-oxuya bunu hamıya xəbər verirdi; bu zaman xanım-lar, üç də cavan oğlan qalxıb bağa getdilər. Onlar şehli ot üstündə gəzə-gəzə, çiçəklərdən qəşang çələnglər hörə-hörə xeyli vaxt bağda o baş-bu başa gəzdilər. İndi də, dünənki kimi, hava sərinkən səhər çörəyini yedilər, rəqs etdikdən sonra dincəlməyə getdilər. Saat doq-quzda ayağa qalxıb, kraliçanın sərəncamına əsasən, sərin çəmənə yollandılar. Halay vurub oturdular. Başına dəfnə çələngi qoyulmuş gözəl və füsunkar Filomena bir az dalğın halda durdu, sonra hamını gözdən keçirib, Neifilaya əmr etdi ki, hekayə söyləməyə başlasın. Neifila da qeyd şərtsiz, gülərüzlə sözə başladı.

BİRİNCİ HEKAYƏ

Martellino özünü yalandan çolaqlığa qoyur, sonra da özünü elə göstərir ki, guya müqəddəs Arriqonun meyitinə toxunmaqla qıçı yaxşı olur. Yalanın üstü açılanda onu döyürlər, asmaq istəyirlər, axırda təhlükədən xilas olur.

Əziz xanımlar, çox vaxt elə olur ki, başqalarını, xüsusilə hörmətə layiq olan şeyləri ələ salmaq istəyən adamlar özləri pis vəziyyətə düşür, bəzən bundan zərər də çəkirlər. İndi mən, kraliçanın buy-ruğuna əməl edərək, qarşıya qoyulan məsələ üzrə öz hekayəmə başlayıram. Bununla da bizim bir vətəndaşın başına gələn əhvalatdan danışmaq fikrindəyəm: əvvəl o, bədbəxtliyə düçar olur, sonra da, heç gözlənilmədiyi halda, yaman xoşbəxt olur.

Bir az bundan əvvəl Trevizoda Arriqo adlı bir alman yaşayırdı. O, yoxsul olduğundan, kim istəsəydi, ona kirayəsi ilə yük daşıyardı. O həm də çox vicdanlı, mömin bir adamdı. Buna görə, öləndə, lap can ağzından çıxanda (doğrumu, yalanmı) trevizolular deyir ki, Trevizo baş kilsəsinin bütün zəngləri, heç kəsin əli dəymədən, çalınmağa başladı. Bu, bir möcüzə hesab edildi, hamı dedi ki, Arriqo müqəddəs adamdır. Bütün şəhər camaatı yüyürə-yüyürə onun meyiti olan evə gəldi, onu müqəddəs bir şəxs kimi baş kilsəyə apardılar; çolaqları, şikəstləri, korları və xəstəliyə tutulan bütün adamları ora gətirdilər, sanki hamı bu meyitə toxunmaqla sağalacaqdı.

Elə oldu ki, şəhər camaatının hərəkətə gəldiyi bu qatmaqarışıq-lıqda Trevizoya bizim üç vətəndaşımız gəldi. Onlardan birinin adı Stekki, o birisininki Martellino, üçüncüsününkü də Markeze idi. Onlar sinyorların sarayına gedər, ağız-burunlarını əyməklə, oyun çıxarmaqla, kimi olsa çox bacarıqla yamsılamaqla camaatı güldü-rərdilər. Hələ indiyə qədər onlar bu şəhərə gəlməmişdilər. Hamının əl-ayağa düşdüyünü görüb təəccübləndilər, bunun səbəbini eşidəndə, meyitə baxmaq istədilər. Şeylərini mehmanxanada qoyduqdan sonra Markeze dedi: «Gedək bu müqəddəs adama baxaq; ancaq bilmirəm ora necə gedə bilərik, eşitmişəm ki, meydan həm almanlarla, həm də şuluqluq olmamaq üçün, şəhər sinyorunun göndərdiyi silahlı adamla doludur. Bunu da deyirlər ki, kilsəyə o qədər adam təpilmişdir, içəri girmək mümkün deyil». Martellino bu mənzərəyə baxmaq istədiyin-dən dedi: «Bunun eybi yoxdur, o müqəddəs meyitin yanına getməyə mən yol taparam». Markeze soruşdu: «Necə yol taparsan?» Martel-lino belə cavab verdi: «Mən sənə deyim necə: özümü çolaqlığa qoyaram, siz qolumdan tutarsınız, guya özüm yeriyə bilmirəm; deyərsiniz ki, bunu ora aparmaq istəyirik, qoy o müqəddəs adam bunu sağaltsın; elə bir adam olmayacaq ki, bizi görüb yol verməsin». Markeze və Stekki bu təklifi bəyəndilər. Çox ləngimədilər, mehman-xanadan çıxıb, xəlvəti getdilər, orada Martellino biləklərini, barmaq-larını, qollarını, qıçlarını, ağzını, üzünü, gözünü əyərək, dəhşətli şəklə saldı; elə bir adam olmazdı ki, doğrudan da onun şil-küt olduğuna inanmasın.

Markeze və Stekki onu belə şil-küt halda götürüb, kilsəyə getdilər, yolda üzlərinə mömincəsinə bir ifadə verib, rast gəldikləri hər adamdan fağır-fağır, allah rizasına yol verməsini xahiş etdilər; hamı da dərhal yol verirdi. Hamı onlara baxaraq, çığıra-çığıra deyirdi: «Yol verin, yol verin!» Bu qayda ilə az vaxtda gəlib, müqəd-dəs Arriqonun meyiti qoyulan yerə çatdılar. Meyitin ətrafında duran bir neçə zadəgan Martellinonu tez götürüb meyitin üstünə qoydu ki, bu qayda ilə o, sağlamlıq nemətindən feyziyab olsun. Hamı Martel-linonun necə olacağına diqqətlə baxırdı, Martellino azca gözlədikdən sonra əvvəl bir barmağının, sonra bir biləyinin, sonra da bütün qolunun açıldığını göstərdi, – bunları o çox ustalıqla edirdi, – bu qayda ilə yavaş-yavaş bütün bədənini dikəltdi. Camaat bunu görüb müqəddəs Arriqonun şərəfinə elə fəryad qopardı ki, göy də gurulda-saydı, eşidilməzdi.

Təsadüfən orada bir florensiyalı durubmuş, Martellinonu da çox yaxşı tanıyırmış, ancaq onu belə şil-küt halda gətirəndə tanımamışdı. İndi Martellino dikəlib ayağa qalxanda tanıdı, birdən qəhqəhə ilə gülüb dedi: «Ay allah onu öldürsün! Onun nə halda gəldiyini görən adam heç inanardımı ki, o, çolaq deyil?» Trevizolulardan bir neçəsi bu sözü eşidib elə o saat soruşdu: «Necə yəni? Yoxsa o, çolaq deyildi?» Florensiyalı bu suala belə cavab verdi: «Əşi, vallah yox, o həmişə bizim hamımız, kimi şax gəzərdi. O istədiyi sifətə düşə bilir, bunu da hamıdan yaxşı bacarır». Onlar bunu eşidən kimi dayanıb gözləmədilər, basa-basa özlərini qabağa verib çığırdılar: «Tutun bu məlunu, o, allahı, müqəddəs adamları lağa qoyur, iflic vurmadığı halda özünü yalandan çolaqlığa qoyub bura gəlib ki, bizim müqəddəs adamımızı da, bizi də ələ salsın». Belə deyə-deyə Marteldinonu olduğu yerdən dartıb aşağı saldılar, paltarını darta-darta əynindən çıxartdılar, saçından tutub yumruqlamağa, təpikləməyə başladılar. Kim bu iş üçün tələsə-tələsə onun yanına gəlməsəydi, özünü kişi hesab eləməzdi. Martellino çığıra-çığıra deyirdi: «Allah xatirinə, mənə yazığınız gəlsin!» Onların əlindən qurtarmağa çalışırdı, lakin bundan bir şey çıxmadı, camaat onun ətrafında get-gedə çoxalırdı. Stekki ilə Markeze bunu görüb öz-özlərinə dedilər ki, iş pisdir, ancaq canlarının qorxusundan ona kömək eləməyə cürət etmədilər. Kömək bir yana dursun, o birilərlə səs-səsə verib çığırdılar ki, onu öldürmək lazımdır; eyni zamanda fikirləşirdilər ki, onu camaatın əlindən necə qurtarmaq olar. Birdən Markezenin ağlına bir şey gəldi, bu olma-saydı, Martellinonu yəqin öldürərdilər. Mümkün qədər tez özünü sinyorluğun keşikçilərinə yetirib, bələdiyyə rəisinin yerində duran adama dedi: «Allah xatirinə, kömək eləyin! Bir dələduz mənim pul kisəmi kəsib götürüb, içində yüz qızıl florin vardı, xahiş edirəm, əmr edin onu tutsunlar, pulumu mənə qaytarsınlar». On iki keşikçi bunu eşidən kimi o yerə yüyürdü ki, orada zavallı Martellinonu malasız malalayırdılar. Camaatı yara-yara özlərini ora yetirdilər, yer üzündə görünməmiş bir çətinliklə Martellinonu camaatın əlindən dartıb aldılar, bələdiyyə idarəsinə apardılar. Bir çoxları da onun ardınca bələdiyyə idarəsinə getdi: onlar özlərini təhqir olunmuş hesab edir-dilər, həm də onun bir oğru kimi tutulduğunu eşidəndə dedilər ki, bizim də pul kisəmizi kəsib götürüblər. Bu adamlar Martellinonun burnuna duzlu su qoymaq üçün bundan yaxşı bəhanə tapmırdılar. Bələdiyyə idarəsinin hakimi amansız bir adamdı, deyilən sözləri eşidən kimi Martellinonu kənara çəkib, sorğu-suala başladı; lakin Martellino ona zarafatla cavab verdi, sanki tutulmasını boş bir şey hesab edirdi. Hakim bundan açıqlandı, əmr etdi ki, onu qollarından assınlar, ona bir neçə yaxşı kötək vursunlar, deyilən şeyləri boynuna almağa onu məcbur etsinlər, sonra da boğazından assınlar. Martelli» nonu yerə endirəndə hakim yenə ondan soruşdu ki, sənin haqqında o adamların dediyi doğrudurmu? Martellino gördü ki, bu yolla işdən boyun qaçırmaq yaxşı nəticə verməyəcək, dedi ki: «Cənab, mən sözün düzünü sizə söyləməyə hazıram, ancaq məni oğurluqda təqsir-ləndirən o adamlar qoy desinlər görüm onların pul kisəsini nə vaxt kəsmişəm və harada kəsmişəm, onda mən də sizə nə etdiyimi, nə etmədiyimi deyərəm». Hakim «yaxşı» deyib əmr etdi ki, o adam-lardan bir neçəsini çağırsınlar. Onların biri dedi ki, Martellino mənim pul kisəmi bir həftə bundan əvvəl, o birisi dedi ki, altı gün əvvəl, bir başqası dedi ki, dörd gün əvvəl kəsmişdir, bəziləri də dedi ki, elə bu gün kəsmişdir. Martellino bunları eşidib dedi: «Cənab, onların hamısı həyasızcasına yalan deyir, mən sözümün doğruluğuna sübut gətirə bilərəm. Mən bu şəhərə ancaq indi, bir az bundan əvvəl gəlmi-şəm, belə deyilsə, bir də mən bu şəhərə ayaq basmayım! Gələn kimi də o müqəddəs meyitə baxmağa getdim, orada da mənim başıma bu müsibət gəldi. Bunun doğru olduğunu sinyorun məmuru onun dəftəri, bir də ki, mehmanxana sahibi sizə sübut edə bilər; şəhərə gələnlər o məmurun dəftərində qeyd olunur. Soruşun, mənim söylə-diklərim doğru olsa, iltifat buyurub, bu əclafların sözü ilə məni incitməyin, məhv etməyin».

Məsələ belə ikən, Markeze ilə Stekki gördülər ki, hakim istintaqa yaman girişib, Martellinonu qollarından asdırıb, bərk qorxdular, öz aralarında dedilər ki: «Biz yaxşı iş eləmədik, Martellinonu tavadan çıxarıb oda atdıq!» Buna görə də ora-buranı axtarıb, mehmanxana sahibini tapdılar, bütün məsələni açıb ona dedilər. Mehmanxana sahibi gülüb, onları Trevizoda yaşayan sinyorun yanında böyük hörməti olan Sandro Aqolantinin evinə apardı, məsələni açıb qayda ilə ona danışdı, Markeze və Stekki ilə bərabər ondan xahiş etdi ki, Martellinonun işi ilə məşğul olsun. Sandro doyunca güldükdən sonra sinyorun yanına getdi, Martellinonun dalınca adam göndərməsini ondan xahiş etdi. Sinyor adam göndərdi. Bu adamlar gedib gördülər ki, Martellino bir köynəkdə hakimin qabağında durmuşdur: o özünü itirmiş, yaman da qorxuya düşmüşdür, çünki hakim onun üzrünü heç eşitmək də istəmirdi. Florensiyalılara ədavət bəslədiyindən, onu boğazından asdırmaq fikrində idi, sinyora vermək istəmirdi; axırda, öz arzusu əleyhinə olaraq, Martellinonu verməyə məcbur oldu. Martellino sinyorun hüzurunda bütün əhvalatı açıb ona danışdı, həm də xahiş etdi ki, sizin bütün başqa mərhəmətlərinizin əvəzinə bircə mərhəmətinizin arzusundayam: məni buraxın gedim, çünki nə qədər Florensiyada deyiləm, dar ağacı həmişə mənim gözümə görünə-cəkdir. Sinyor bu əhvalata çox güldü, onların hərəsinə bir dəst paltar verdirib yola saldı, onlar da, heç gözlənilmədiyi halda belə böyük təhlükədən qurtarıb, sağ-salamat evlərinə qayıtdılar.

İKİNCİ HEKAYƏ

Rinaldo Asti var-yoxu qarət edildikdən sonra Kastel Gvilyelmoya gəlir, orada bir dul qadının yanında özünə sığınacaq tapır, çəkdiyi ziyanın əvəzini alaraq, sağ-salamat evinə qayıdır

Neifila Martellinonun başına gələn əhvalatı danışdıqca, xanımlar gülməkdən uğunub gedirdi, cavan oğlanlardan da ən çox gülən, Neifilanın yanında oturan Filostrato idi. Kraliça da elə ona ikinci hekayəni söyləməyi əmr etdi. Filostrato bir an ləngimədən sözə başladı: – Gözəl xanımlar, mən sizə, qismən bədbəxtlik və sevgi ilə əlaqədar olan müqəddəs şeylərdən danışmaq istəyirəm, bunu eşitmək bəlkə də faydalı olar, xüsusilə sevginin təhlükəli, məşəqqətli yolla-rında səyahətə çıxarılar bundan faydalana bilərlər. Sevginin bu təhlükəli yollarında çox vaxt elə olur ki, müqəddəs Yuliana dua oxumayanlar rahat yataqda da pis sığınacaq tapırlar.

Bəli, Ferrara markizi Assonun vaxtında Rinaldo Asti adlı bir tacir öz işi üçün Bolonyaya gəlir. Elə olur ki, o, işini düzəldib evinə qayı-danda, Ferraradan çıxıb Veronaya yola düşəndə üç adama rast gəlir. Onlar tacirə oxşasalar da, əslində quldur və dələdüz adamlarmış. Ri-naldo ehtiyatsızlıq edib, onlarla söhbətə girişir və onlara qoşulur. Bu üç adam görür ki, o, tacirdir, yanında da yəqin ki, pulu var, fürsət düşən kimi onu soymaq qərarına gəlirlər. Buna görə onu şübhələndir-məmək üçün, dinc və abırlı adamlar kimi, onunla ləyaqətli, yaxşı şeylərdən danışırlar, bacardıqca özlərini ona xoşrəftar və itaətkar göstərirlər. Rinaldo da onlara rast gəlməsini çox uğurlu bir təsadüf hesab edirdi, çünki o tək idi, ancaq bir nəfər atlı xidmətçisi vardı.

Bu qayda ilə, yol gedə-gedə söhbət edib bir məsələdən başqa bir məsələyə keçərək (söhbət zamanı çox vaxt belə olur), axırda gəlib dua məsələsi üstünə çıxdılar. Məlumdur ki, insanlar dua ilə allaha müraciət edirlər. Quldurlardan biri Rinaldoya dedi: «hörmətli adam, bəs sən yola çıxanda hansı duanı oxuyursan?» Rinaldo ona cavab verdi: «Düzünə qalsa, belə şeylərdə mən avam, kobud adamam, az dua bilirəm, köhnə qayda ilə yaşayıram, iki soldonu iyirmi dörd dinar bilirəm. Bununla belə mənim həmişə belə bir adətim vardır: səfərə çıxanda, hər səhər mehmanxanadan yola düşəndə müqəddəs Yulianın ata-anasının ərvahına «ya ilahi» və «Məryəm ana» duasını oxuyu-ram, sonra da allaha, övliyalara yalvarıram ki, onlar gecə qalmaq üçün mənə yaxşı bir mənzil yetirsinlər. Ömrümdə çox olub ki, səfərə çıxanda yaman təhlükəyə düşmüşəm, bunlardan qurtarandan sonra yenə də axşamı yaxşı yerdə keçirmişəm, gecəni də rahat yatmışam. Buna görə, lap qəti inanıram ki, müqəddəs Yulianın ki şərəfinə bu duaları oxuyuram, o bu mərhəməti allahdan mənim üçün yalvarıb almışdır. Mənə elə gəlir ki, səhərlər bu duanı oxumasam, yolda pis olacaq, gecə qalmaq üçün də yaxşı mənzil tapmayacağam». Rinaldo ilə söhbət edən adam soruşdu: «Bu gün səhər sən bu duanı oxumu-sanmı?» Rinaldo ona belə cavab verdi: «Əlbəttə!» O adam işin necə olacağını bildiyindən, öz-özünə dedi: «Dua sənə hələ lazım olacaq, çünki bizim işimiz bəd gətirməsə, elə bilirəm, sən gecəni qalmaq üçün pis mənzilə düşəcəksən». Sonra Rinaldoya dedi: «Mən də çox səfərə çıxmışam, amma o duanı heç oxumamışam, hərçənd eşitmi-şəm ki, çoxları bu duanı bəyənirlər. Ancaq mən bu duanı oxumasam da, heç elə olmayıb ki, gecə qalmaq üçün pis mənzilə düşmüş olam. Bu axşam bəlkə də özün görəcəksən ki, kim özünə yaxşı mənzil tapacaq: sən ya mən, – sən dua oxumusan, mən oxumamışam hərçənd mən o duanı yerinə: «Dirupisti» ya «Intemerata» ya da «De profundis» dualarını oxuyuram; nənəm deyərdi ki, bunların adama çox köməyi olur». Onlar bu qayda ilə cürbəcür şeylərdən danışa-danışa yol gedirdilər. O üç nəfər də alçaq niyyətini yerinə yetirmək üçün fürsət axtarır, əlverişli vaxt və yer gözləyirdi. Nəhayət, Kastel Gvilyelmonun o tərəfində, bir çaydan keçəndə o üç nəfər belə hesab etdi ki, vaxt da gecdir, yer də tənha, gözə dəyməyən yerdir, Rinal-donu basmarlayıb soydular, onu piyada və bir köynəkdə qoyub gedəndə dedilər: «Get bax gör sənin müqəddəs Yulianın bu gecə sənə yaxşı bir mənzil yetirəcəkmi, amma bizimki lap yəqin ki, yetirəcək». Onlar çayı keçib əkildilər. Rinaldonun xidmətçisi qorxaq adamdı, sahibinin soyulduğunu görüb, ona kömək eləmədi, atının başını döndərib Kastel Kvilyelmoya sarı qovdu. Axşam ora çatdı, heç nəyin fikrini çəkmədən, gecəni orada yatdı. Rinaldo bir köynəkdə qalmışdı, ayağı yalındı, hava da bərk soyuqdu, qar yağırdı, o bilmirdi nə eləsin. Axşam olduğunu görüb, titrəyə-titrəyə, dişi-dişinə dəyə-dəyə ətrafına baxmağa başladı: bəlkə sığınacaq bir yer gördü, soyuqdan ölməmək üçün gecəni orada qala bildi. Heç bir şey görmədi, çünki bundan bir az əvvəl o yerlərdə müharibə zamanı hər şey yanmışdı. Soyuğun təsirindən Kastel Gvilyelmoya sarı yüyür-məyə başladı. Xidmətçisinin orada olub-olmadığını bilmirdi, güman edirdi ki, özünü ora yetirsə, allah ona bir yerdən kömək göndərər. Lakin qəsrə bir mil qalmış qaranlıq düşdü, ora çox geç çatdı; qəsrin qapıları bağlanmış, körpülər qaldırılmışdı; içəri girə bilmədi. Qəmgin və pərişan halda, gözüyaşlı ətrafına nəzər saldı, heç olmasa üstünə qar yağmamaq üçün sığınacaq tapmaq istədi. Təsadüfən bir ev gördü. Ev divardan bir az qabağa çıxmışdı. Ora getmək, səhər açılana kimi bu çıxıntının altında qalmaq fikrinə düşdü. Ora çatanda, çıxıntının altında bir qapı gördü; qapı bağlı idi. Yan-yörədən küləş yığıb qapı-nın qabağına tökdü, məyus və dərdli halda küləşin üstündə özünə yer elədi, elə bir ucdan da müqəddəs Yuliandan şikayətlənirdi, deyirdi ki, mən sənə gör necə iman bağlamışdım, belə günə düşmək mənə layiq deyildi. Lakin müqəddəs Yulian onu öz himayəsi altına almışdı, çox ləngimədən Rinaldoya yaxşı bir mənzil hazırladı. O qəsrdə dul bir qadın yaşayırdı, dünyada tayı-bərabəri az tapılan bir gözəldi. Markiz Asso onu canından çox istəyirdi, onu burada öz ehtiyacı üçün saxla-yırdı. Xanım həmin evdə yaşayırdı ki, Rinaldo onun çıxıntısı altında özünə sığınacaq tapmışdı. Təsadüfən bundan bir gün markiz gecəni bu qadının yanında qalmaq üçün qəsrə gəlmişdi, gizlincə sərəncam vermişdi ki, qadının evində vanna və axşam yeməyi hazırlasınlar. Hər şey hazır olmuşdu, qadın da markizin gəlməsini gözləyirdi. Birdən qəsrin qapısına xidmətçi gəlib markizə məktub verdi, bunun da nəticəsində markiz qəfildən getməli oldu. Qadına xəbər göndərdi ki, daha məni gözləmə, özü isə dərhal yola düşdü. Qadının ovqatı bir az təlx oldu, bilmədi nə eləsin; bu qərara gəldi ki, markiz üçün hazır-lanan vannada özü çimsin, sonra da axşam çörəyini yeyib yatsın. Gedib vannaya girdi. Vanna qapı ilə yanaşı idi. Zavallı Rinaldo həmin qapının bayır tərəfinə sıxılmışdı. Qadın vannada oturmuşdu, qulağına səs gəldi: kim isə ağlayırdı, leylək dimdiyini tıqqıldadan kimi, o da dişlərini şaqqıldadırdı; qulluqçusunu çağırıb dedi: «Qalx yuxarı, bax gör divarın dalında, qapının qabağında kim var, o nəçidir, orada nə eləyir». Qulluqçu gedib baxdı, hava açıq olduğundan, gördü ki, bir adam oturub, yuxarıda dediyimiz kimi, əynində bircə köynəyi var, ayağı yalındır, özü də tir-tir əsir. Qulluqçu soruşdu ki, sən kimsən? Rinaldo elə titrəyirdi ki, dili söz tutmurdu, güclə sözü sözə calayaraq, kim olduğunu, bura niyə gəldiyini mümkün qədər qısaca dedi; sonra da yazıq-yazıq yalvardı ki, əgər mümkünsə, gecə məni burada soyuqdan ölməyə qoymayın. Qulluqçu bundan yaman mütə-əssir oldu, xanımının yanına qayıdıb, gördüyünü və eşitdiyini ona danışdı. Qadının da o adama yazığı gəldi, yadına düşdü ki, bu qapı-nın açarı var, markiz bəzən oradan gizlincə onun yanına gələrdi. Qulluqçuya dedi: «Get yavaşca qapını aç, axşam yeməyi də var, heç kəs yeməyəcək, yatmağa da yer çoxdur». Qulluqçu öz xanımını belə insanpərvərliyi üçün çox təriflədi, gedib qapını açdı, Rinaldonu içəri saldı, – o, soyuqdan donmuşdu. Qadın onu bu halda görüb dedi; «Əzizim, gir vannaya, o hələ soyumayıb». Rinaldo başqa təklif gözləməyərək, məmnuniyyətlə qadının dediyini elədi, isti onun bədəninə dəyəndə, elə bil ki, ölümdən həyata qayıtdı. Qadın ona, bu yaxında ölən ərinin paltarını verdi. Rinaldo geyindi, paltar onu elə tutdu ki, elə bil onun əyninə tikilmişdi. Rinaldo oturub ev sahibəsinin sərəncamını gözləyir, eyni zamanda allaha və müqəddəs Yuliana şükür edirdi ki, onu arzu etdiyi kimi, belə pis gecədən qurtardılar, fikrində tutduğu belə yaxşı bir sığınacaq yerə gətirib çıxartdılar.

Ev sahibəsi bir az dincəldikdən sonra otaqlardan birində buxarını yaxşı yandırtdırdı, sonra ora keçib o adamın halını soruşdu. Qulluqçu ona belə cavab verdi: «Madonna, o geyinib, qəşəng də kişidir, özü də, deyəsən, mərifətli adamdır». Ev sahibəsi dedi: «Get onu çağır bura, qoy gəlib ocağın yanında qızınsın, yeməyini də yesin, bilirəm ki, o, axşam çörəyini yeməyib». Rinaldo otağa girib qadını görəndə zənn etdi ki, o, yüksək aristokrat qadınlardandır, onu çox hörmətlə salamladı, yaxşılığına görə ona bacardığı qədər minnətdarlıq elədi. Qadın Rinaldonu görəndə və söylədiklərini eşidəndə əmin oldu ki, o, doğrudan da, qulluqçunun dediyi kimidir; onu sevinclə qarşıladı, buxarının qabağında, və yanında oturtdu, başına gələn əhvalatı, bura necə gəlib çıxdığını soruşdu. Rinaldo nə olmuşdusa hamısını qayda ilə ona danışdı. Rinaldonun xidmətçisi qəsrə gələndə qadın ondan bəzi şeylər eşitmişdi, buna görə də Rinaldonun sözlərinə tamamilə inandı, dedi ki, sənin xidmətçin barədə eşitmişəm, səhər onu çox asanlıqla tanmaq olar. Süfrə açıldı, Rinaldo əllərini yudu, ev sahibəsinin arzusu ilə onunla süfrə başında oturdu. Rinaldo ucaboylu, gözəl, xoşsifətli, zərif ədalı, gəncliyin orta dövrünü keçirən bir adamdı. Qadın Rinaldonu bir neçə dəfə gözdən keçirdi, onu çox bəyəndi; o, ürəyinə yatdı; markiz gecə onun yanında qalacaqdı, bu, onda şəhvət hissi oyatmışdı. Onlar süfrə başından qalxdılar. Qadın gedib öz qulluqçusu ilə məsləhətləşdi, dedi ki, markiz məni aldatdı, indi mən taleyin göndərdiyi bu nemətdən istifadə etsəm necə olar? Qulluqçu xanımının fikrini anladı, onu başa saldı ki, bu nemətdən istifadə et. Qadın Rinaldonu buxarının yanında qoyub getmişdi, geri qayıdanda ona ehtirasla baxıb dedi: «Siz nə fikrə getmisiniz, Rinaldo? Yoxsa onun dərdini çəkirsiniz ki, atınızı, əyninizdən çıxarılan pal-paltarınızı geri qaytara bilməyəcəksiniz? Kefinizi pozmayın, ürəyi-nizi açıq eləyin, elə bilin ki, öz evinizdəsiniz. Hələ görün nə deyirəm: sizi rəhmətlik ərimin paltarında görəndə, mənə elə gəldi ki, o özü gəlib, bu axşam bəlkə yüz dəfə istəmişəm ki, sizi qucaqlayıb öpüm. Qorxmasaydım ki, bundan sizin xoşunuz gəlməz, yəqin elə belə də elərdim». Rinaldo bu sözləri eşidib, qadının gözlərindəki parıltını görəndə (axmaq deyildi ki!) qollarını açıb ona yaxınlaşdı, dedi: «Madonna, fikirləşəndə ki, ancaq sizin sayənizdə mən bundan sonra da özümü dirilər arasında hesab edəcəyəm, təsəvvür edəndə ki, siz məni nədən xilas etmisiniz, mənim tərəfimdən ədəbsizlik olardı ki, çalışıb sizin könlünüz istəyənə əməl eləməyim! Buna görə də məni qucaqlamaq və öpmək arzusunu yerinə yetirin, mən də sizi istədiyim-dən artıq qucaqlayıb öpərəm». Daha söz söyləməyə ehtiyac qalmadı. Qadın şəhvət içində alışıb-yanırdı, elə o saat Rinaldonun qucağına atıldı, özünü ehtirasla ona sıxaraq, bəlkə min dəfə onu öpdü, Rinaldo da elə o qədər onu öpdü: sonra Rinaldonun qucağından çıxdı və onlar yataq otağına getdilər, elə o saat da yatağa girdilər. Səhər açılana kimi bir neçə dəfə öz şəhvətlərinin odunu söndürdülər. Dan yeri ağaranda, ev sahibəsinin arzusu ilə, yataqdan qalxdılar. Bundan heç kəsin xəbər tutmaması üçün qadın Rinaldoya köhnə paltar verdi, pul kisəsini də pulla doldurdu, ondan xahiş etdi ki, bunu heç kəsə söy-ləməsin, öz xidmətçisini tapmaq üçün hansı yol ilə getməsini də göstərdi, onu gəldiyi qapıdan da bayıra buraxdı. Hava işıqlaşandan sonra qəsrin qapıları açıldı, Rinaldo da, uzaqdan gəlmiş bir adam kimi, qəsrə girdi, öz xidmətçisini orada tapdı. Çamadandakı paltarını çıxarıb əyninə geydi, xidmətçinin atına minmək istəyəndə sanki möcüzə baş verdi: dünən axşam onu soyan, bundan az sonra da başqa bir cinayət üstündə ələ keçən o üç qulduru qəsrə gətirdilər. Quldur-ların etirafına əsasən, Rinaldonun atını, paltarını, pulunu özünə qaytardılar, o, iki corabbağından başqa heç bir şey itirmədi, – onların necə olduğunu quldurların özü də bilmirdi. Rinaldo allaha və müqəd-dəs Yuliana şükürlər edərək ata mindi, sağ-salamat evinə qayıtdı, quldurları da ertəsi gün havanı təpikləməyə göndərdilər.

ÜÇÜNCÜ HEKAYƏ

Üç cavan oğlan ağılsızca israfçılıq edərək, kasıblığa düşür. Onların bacısı oğlu məyus halda evə qayıdarkən yolda bir abbatla tanış olur. Sonra məlum olur ki, bu, ingilis kralının qızıdır. Qız ona ərə gedir, o da dayılarının çəkdiyi ziyanı ödəyərək,onları əvvəlki vəziyyətinə qaytarır

Xanımlar Rinaldo dAstinin başına gələn əhvalata heyrətlə qulaq asdılar, onun möminliyini təriflədilər, dar ayaqda köməyinə gələn müqəddəs Yulianı mədh elədilər. Bu barədə arabir astadan danışsalar da, allahın göndərdiyi nemətdən bacarıb istifadə edən qadını da ağılsız hesab eləmədilər. Onlar qadının keçirdiyi o gözəl gecədən gülümsəyə-gülümsəyə söhbət etsələr də, Filostratonun yanında oturan Pampineya hiss etdi ki, növbə ona çatmışdır (elə belə də oldu), fikrini toplayaraq, söyləyəcəyi hekayəni düşünməyə, sonra da kraliçanın əmri ilə həvəslə, cəsarətlə danışmağa başladı: – Ləyaqətli xanımlar, qəza-qədərin işindən nə qədər çox danışılsa da, onun gərdi-şinə diqqət etdikdə, daha çox şeylər var ki, o barədə söz açmaq olar. Ağılla mühakimə edilsə, bir şeyə gərək heç kəs təəccüb etməsin: ağılsızlıq üzündən «bizimdir» dediyimiz şeylər qəza-qədərin əlin-dədir, deməli, o da gizlin tədbirləri ilə, bizə məlum olmayan bir qayda ilə, hər şeyi həmişə əldən-ələ verir. hərçənd bu aydın bir məsələdir, hər gün də özünə haqq qazandırır, bundan əvvəl söylənən bir neçə hekayədə də sübut olunmuşdur, bununla belə, kraliça ki bu barədə danışmağı lazım görmüşdür, mən də öz hekayəmi söylənilən hekayələrə qoşuram, bəlkə onun qulaq asanlara bir az faydası oldu, həm də güman edirəm ki, o sizin xoşunuza gələcəkdir.

Bir zamanlar bizim şəhərdə Tedaldo adlı mötəbər bir adam yaşayırmış. Bəziləri güman edir ki, o, Lamberti nəslindən, bəziləri də deyir ki, Aqolanti nəslindəndir; Aqolanti nəslindən olduğunu iddia edənlər bunu ayrı bir şeyə deyil, bəlkə oğlanlarının sonralar məşğul olduğu peşəyə əsaslanaraq, həm də aqolantilərin həmişə və indi də bununla məşğul olduğunu nəzərə alıb deyirlər. Biz onun hansı nəslə mənsub olduğunu kənara qoyaq, mən ancaq bunu de-məliyəm ki, Tedaldo vaxtilə çox dövlətli adam idi, özünün də üç oğlu vardı: biri-nin adı Lamberto, o birisininki Tedaldo, üçüncüsününkü də Aqolante idi. Onlar boylu-buxunlu, qəşəng uşaqlardı. Çox varlı olan messer Tedaldo öləndə böyük oğlunun hələ heç on səkkiz yaşı tamam olma-mışdı. O, bütün var-yoxunu, əmlakını qanuni varisi olan oğlanlarına qoyub getmişdi. Onlar da əllərinə çoxlu mal, pul keçdiyini, böyük dövlət sahibi olduqlarını görüb, ancaq öz arzularını nəzərə alaraq, bu dövləti eninə-uzununa israf etməyə, dağıtmağa başladılar: çoxlu xidmətçi, bahalı atlar, tula və quş saxlayırdılar, böyük qonaqlıqlar, ziyafətlər, hədiyyələr verirdilər, yarış düzəldirdilər, aristokratlara xas olan şeylərdən başqa cavanlıq həvəsinə qapılaraq, ağıllarına gələni edirdilər. Onların sürdüyü bu həyat çox davam etmədi, atalarının qoyub getdiyi dövlət, get-gedə azaldı, bu adi xərclərə gəlir çatışmadı-ğından, öz mülklərini satmağa; girov qoymağa başladılar. Gündə bir şey satmaqla onlar get-gedə var-yoxdan çıxdıqlarını duymurdular. Nəhayət, hər şey əllərindən getdikdən sonra yoxsulluq onların gözü-nü açdı, amma var-dövlət onların gözünü bağlamışdı. Bir gün Lamberto o biri qardaşlarını çağırıb dedi: bizim atamızın hörmətə-layiq bir vəziyyəti vardı, amma bizim vəziyyətimiz görün necədir, onun dövləti necə idi, amma biz var-yoxumuzu boş-boşuna sərf edib gör nə günə qaldıq. O, qardaşlarını bacardığı qədər başa salıb inan-dırdı ki, nə qədər yoxsulluq bizim üstümüzü almayıb, az-çox nəyimiz qalıbsa, sataq, buradan çıxıb gedək. Onlar belə də elədilər: heç kəslə xudahafizləşmədən, heç kəsə bildirmədən Florensiyanı tərk edib, heç yerdə dayanmadan, İngiltərəyə gəldilər. Londonda balaca bir ev tutdular, xərclərini azaldaraq çox həvəslə müamiləçiliyə başladılar. Bəxtləri də elə gətirdi ki, bir neçə ildə çoxlu pul yığdılar. Bu pul ilə Florensiyaya qayıdıb, öz mülklərinin çoxunu bir-birinin ardınca aldılar; hətta başqa mülkləri də aldılar. Sonra da evləndilər. İngiltə-rədəki işlərini davam etmək, bunu idarə etmək üçün Alessandronu ora göndərdilər, – Alessandro onların bacısı oğlu idi. Özləri isə hədsiz israfçılığın nə ilə qurtardığını yaddan çıxarıb, həm də ailə sahibi olduqlarına baxmayaraq, dövlətlərini əvvəlkindən də artıq sağa-sola dağıtmağa başladılar, – indi bütün tacirlər etibar edib onlara istədikləri qədər borc pul verirdi. Bu xərclərin öhdəsindən gəlməkdə Alessandronun göndərdiyi pullar bir neçə il onlara kömək etdi. İngiltərədə baronlar öz qəsrlərini Alessandronun yanında girov qoyaraq, ondan müamiləsi ilə borc pul alırdılar. Alessandro həm bundan, həm də başqa şeylərdən böyük gəlir götürürdü. Üç qardaş Florensiyada belə geninə-boluna yaşayır, pulları da çatmayanda, İngil-tərədəki gəlirə möhkəm ümid bağlayaraq, borc alırdılar. Bu zaman heç gözlənilmədiyi halda, İngiltərədə kralla oğlu arasında dava başlandı, buna görə də bütün ada dəstələrə bölündü, dəstələrdən bəzisi kralın, bəzisi də oğlunun tərəfini saxlayırdı. Bunun da nəticə-sində baronların bütün qəsrlərini Alessandronun əlindən aldılar, onun başqa gəlir mənbəyi də yox idi. Alessandro hər gün gözləyirdi ki, kralla oğlu arasında barışıq olacaq, onun sərvətini də, müamiləsini də özünə qaytaracaqlar, buna görə İngiltərədən getmirdi. Üç qardaş da Florensiyada hədsiz-hesabsız xərclərini qətiyyən azaltmırdı, hər gün daha çox borc alırdı. Bir neçə il müddətində gözlənilən ümidlər boşa çıxdığından, qardaşlar həm borc almaq etibarından düşdülər, həm də qəfildən onları tutdular, çünki borc verənlər pullarını geri almaq istəyirdilər. Üç qardaşın mülkü borcları ödəmək üçün kifayət etmirdi, çatışmayan borc üçün onlar özləri həbsdə qaldılar, arvadları, xırda uşaqları dilənçi halında kəndlərə dağılışdılar, onlar bilmirdilər ki, bunun axırı necə olacaq, elə həmişə yoxsul olub qalacaqlarmı?..

Alessandro bir neçə il İngiltərədə qalıb barışıq olacağını gözlədi, lakin bunun baş tutmayacağını görüb, nəzərə aldı ki, orada qalmaq onun üçün təhlükəli olduğu qədər də nahaqdır, buna görə İtaliyaya qayıtmaq qərarına gəlib, təkbaşına yola düşdü. Brüggedən çıxanda təsadüfən benediktçilər abbatını gördu; o, çoxlu rahibin müşayiəti ilə və xeyli xidmətçi ilə oradan yola düşürdü, qabaqda da bir neçə yük arabası gedirdi. Abbatın ardınca iki nəfər qoca cəngavər gəlirdi; onlar kralın qohumları idi. Alessandro, tanış adam kimi, onlara qoşuldu, onlar da Alessandronu məmnuniyyətlə qəbul edib, özləri ilə yola götürdülər. Alessandro onlardan nəzakətlə soruşdu ki, bu qədər xidmətçi ilə qabaqda gedən o rahiblər kimdir, hara gedirlər? Cəngavərlərdin biri onun sualına belə cavab verdi: «Qabaqda gedən bizim cavan bir qohumumuzdur, bu yaxında İngiltərə abbatlığından birinə abbat seçilmişdir. O, belə bir vəzifə üçün qanuna görə cavan olduğundan, Romaya gedirik ki, müqəddəs atadan xahiş edək, onun çox cavan olduğu üçün seçilməsinə mane olan qanunu bu məsələdə tətbiq etməsin, sonra da onun abbatlığını təsdiq eləsin. Ancaq bu barədə heç kəsə bir söz demək lazım deyil». Yeni seçilmiş abbat öz məiyyətinin gah ön tərəfində, gah da arxa tərəfində gedirdi, – səfərə çıxan sinyorlar da belə edirlər, bunu biz hər gün görürük. Bu zaman o, Alessandronu lap yaxından gördü: baxdı ki, Alessandro boylu-buxunlu, çox qəşəng, xoş ədalı, xoş rəftarlı cavan bir oğlandır. İlk baxışda Alessandro onun yaman xoşuna gəldi, heç kəs onun belə xoşuna gəlməmişdi. Alessandronu yanına çağırıb, çox nəzakətlə söhbətə başladı, kim olduğunu, haradan gəlib, hara getdiyini ondan soruşdu. Alessandro öz vəziyyətini açıb danışdı, abbatın marağını təmin etdi, zəif qüvvəsi daxilində onun xidmətində hazır olduğunu bildirdi. Abbat Alessandronun gözəl, mənalı sözlərini eşitdi, xoş ədalarına diqqət yetirdi, onun, alçaq bir peşəyə qulluq etsə də, nəcib adam olduğunu başa düşdü, ona daha artıq ürəyi yandı; başına belə müsibətlər gəldiyi üçün ona rəhmdilliklə, dostcasına təsəlli verdi, dedi ki, ümidini kəsmə, ləyaqətli bir adam olduğundan, allah bunun əvəzini verəcək, tale səni yıxdığı yerdən daha yüksəklərə qaldıracaq; sonra da xahiş etdi ki, Toskanaya gedənə kimi, iltifat buyurub, mənim adamlarımın içində qalın, mən də ora gedirəm. Alessandro bu xoş sözlərə və təsəlliyə qarşı ona təşəkkür edib dedi ki, sizin bütün əmrlərinizi yerinə yetirməyə hazıram.

Abbat yol getdikcə Alessandroya baxır, onun qəlbində yeni hisslər doğurdu. Elə oldu ki, onlar bir neçə gündən sonra, mehman-xana cəhətdən çox da zəngin olmayan bir kəndə gəlib çatdılar. Abbat burada qalmaq istədiyini bildirəndə, Alessandro onu bir evə gətirdi, ev yiyəsinə tapşırdı ki, abbat üçün rahat otaq hazırlasınlar; ev yiyəsi Alessandronun yaxın tanışı idi. Alessandro kəndə yaxşı bələd olduğundan, abbatın yavəri kimi, onun bütün adamlarını kənddə yerləşdirdi. Abbat çörəyini yedi. Axşamdan xeyli keçəndən sonra hamı yatmağa getdi, Alessandro ev yiyəsindən soruşdu ki, mən harada yatacağam? Ev yiyəsi dedi: «Düzü, heç özüm də bilmirəm. Görürsən ki, hər yer dolub, mən öz ailəmlə taxta üstündə yatıram. Abbatın yatdığı otaqda bir neçə balaca sandıq var, sənin üçün orada bir təhər yer düzəldərəm, əgər istəyirsənsə, gecəni orada keçir». Alessandro dedi: «Mən abbatın otağına necə gedim? Özün bilirsən ki, o otaq çox balacadır, balaca olduğu üçün də rahiblərindən heç biri orada qala bilmədi. Yatmağa hazırlaşanda mən bilsəydim ki, o otaqda balaca sandıqlar var, rahiblərı orada yerləşdirərdim, özüm onların yatdığı yerə gedərdim», Ev yiyəsi: «Daha iş işdən keçib, – dedi, – istəsən, orada lap yaxşı yata bilərsən. İşıq yanır, abbat da yuxuya gedib, pərdə salınıb, sənin üçün yavaşca pərğu döşək sala-ram, yatarsan». Alessandro gördü ki, abbatı zərrə qədər də narahat etmədən bunları düzəltmək olar, razılıq verdi, mümkün qədər səs-sizcə yerinə girdi.

Abbat yatmamışdı, yeni arzularına ehtirasla qapılaraq, ev yiyəsi ilə Alessandronun danışığına qulaq asırdı, sonra da Alessandronun burada yatacağını bildi. Bundan çox razı qalaraq, öz-özünə dedi: «Allah lap vaxtında mənim arzularımı yerinə yetirməyə adam gön-dərib; bundan istifadə etməsəm, belə fürsət əlimə bəlkə çox gec düşəcək». O qəti qərara gəldi ki, bu vəziyyətdən istifadə etsin: hamı yatdıqdan sonra yavaşca Alessandronu səslədi, onu yanına çağırdı. Alessandro çox bəhanə gətirərək, boyun qaçırtdı, axırda soyunub abbatın yanına girdi. Sevən bir qız istədiyi oğlanın sinəsini sığallayan kimi, abbat da onun sinəsini sığallamağa başladı. Alessandro buna heyrət etdi, şübhələnməyə başladı, fikirləşdi ki, yəqin abbatı bu cür sinə əlləməyə nalayiq bir şəhvət vadar edir. Abbat özümü bunu duydu, ya Alessandronun bəzi hərəkətlərindənmi başa düşdü, hər necə olsa, onun şübhələndiyini dərhal bildi; gülümsədi, köynəyini əynindən çıxartdı. Alessandronun əlnini aparıb öz sinəsinə qoydu: «Alessandro, axmaq fikirləri başından çıxart, – dedi, – mənim sinəmi əllə, gör məndə nələr gizlənir». Alessandro əlini abbatın sinəsinə qoyanda iki dənə yumru, bərk, zərif məmə kəşf etdi, elə bil ki, onlar şirmayıdan qayrılmışdı. Bunları tapdıqdan sonra o saat anladı ki, abbat kişi deyil, qızdır, daha başqa bir təklif gözləmədi, dərhal qızı qucaqladı, öpmək istəyəndə qız ona dedi: «Mənə yaxınlaşmadan əvvəl qulaq as, gör sənə nə deyirəm: özün görürsən ki mən qızam, kişi deyiləm, evdən çıxıb, papanın yanına gedirdim ki, o məni ərə versin. Sənin xoşbəxtliyindənmi, ya mənim bədbəxtliyimdənmi, o gün səni görən kimi elə sevdim ki, hələ heç bir qız emründə belə sevməmişdir. Buna görə, heç kəsi yox, ancaq səni özümə ər etmək qərarına gəldim, əgər məni özunə arvad etmək istəmirsənsə, bu saat qalx, öz yerinə get». Alessandro onun kim olduğunu bilməsə də, məiyyətindən görürdü ki, aristokrat nəslindəndir, özü də dövlətlidir, qaldı onun gözəlliyi – bunu öz gözü ilə görürdü. Çox fikirləşmədən dedi ki, əgər sən belə istəyirsənsə, bu mənim də ürəyimdəndir. Belə ol-duqda, qız, bizim allahın şəkli çəkilən ikonanın qabağında, yataq-da oturub, Alessandronun barmağına üzük taxdı, onunla nişanlandı. Sonra da quçaqlaşaraq, sabaha kimi məmnuniyyətlə kefə baxdılar. Nə edəcəklərini müəyyənləşdirdikdən sonra Alessandro yataqdan qalxıb geyindi, gəldiyi yol ilə də otaqdan çıxdı, belə ki, heç kəs onun gecə harada qaldığını bilmədi. O, böyük bir sevinc içində yenə abbatla və onun məiyyəti ilə yola düşdü. Bir neçə gündən sonra Romaya çatdılar.

Romada bir neçə gün qaldıqdan sonra abbat iki nəfər cəngavərlə və Alessandro ilə düz papanın yanına getdi, lazımi hörmət və ehtiramdan sonra dedi: «Müqəddəs ata, siz gərək başqalarından yaxşı biləsiniz ki, namusla və yaxşı yaşamaq istəyən hər bir adam, bu yoldan onu kənara çıxarmaq istəyən şeylərdən gərək özünü mümkün qədər qorusun. Mən də namusla yaşamaq və bunu tamamilə yerinə yetirmək üçün, mənim atam olan ingilis kralının sərvətindən xeyli götürüb, əynimdə gördüyünüz paltarda, gizlincə qaçmışam (atam məni Şotlandiyanın qoça kralına ərə vermək istəyirdi, – mənim kimi, necə ki görürsünüz, cavan bir qızı). Yola düşüb bura gəlmişəm ki, siz cənabi-əqdəs məni ərə verəsiniz. Mənim qaçmağıma başlıca səbəb Şotlandiya kralının çox qoca olması deyil. Mən qorxuram ki, ona ərə getsəm, cavanlıq zəifliyinə qapılaraq şərvətə, həm də atamın krallıq şərəfinə qarşı nalayiq bir iş tutam. Mən belə bir fikirlə yola düşüb bura gələndə, kimə nə lazım olduğunu ancaq tamam-kamal bilən allah, öz mərhəməti üzündən, onun tədbiri ilə, mənim ərim ola bilən adamı qabağıma çıxartdı. Bax o adam, indi mənim yanımda gördü-yünüz cavan oğlandır (qız Alessandronu göstərdi). Bəlkə də bunun qanı və nəcabəti kral qanı və nəcabətindən deyil, amma mərifət və mərdlik cəhətdən hər bir yüksək aristokrat xanımına layiq adamdır. Mən onu seçmişəm, istəyirəm o mənim ərim olsun, ayrı bir adam, – o adam mənim atama ya bir başqasına necə görünsə də, – heç vaxt mənim ərim olmayacaq. Mənim səfərə çıxmağımın başlıca səbəbi də bununla aradan qaldırıldı. Lakin mən bunu tamamlamaq istəyirəm: istəyirəm ki, bu şəhərdə çox müqəddəs və böyük hörmətə layiq yerləri və siz cənabi-əqdəsi ziyarət edəm, həm də istəyirəm ki, ancaq allahın hüzurunda Alessandro ilə mənim nikahı mı sizin şəxsiyyəti-nizə, deməli, başqa adamlara da məlum edəm. Buna görə, sizə acizanə yalvarıram: allaha və mənə xoş olan şeyi siz də lütfkarlıqla qəbul edin, bizə xeyir-duanızı verin, elə olsun ki, sizin xeyir-duanızla, böyük bir zəmanət kimi, yer üzündə canişini olduğunuz allahı razı salaq, bununla da allahın və sizin şərəfinizə, bir yerdə yaşaya bilək, axırda da bir ölək».

Alessandro arvadının ingilis kralının qızı olduğunu eşidəndə təəccüb etdi, həm də ürəyində buna çox sevindi. Lakin buna daha çox o iki cəngavər təəccüb etdi; elə də acıqlandılar ki, papanın yanında deyil, ayrı bir yerdə olsaydılar, Alessandronu, bəlkə lap xanımı da təhqir edərdilər. Papa özü də xanımın geyiminə, seçdiyi adama baxıb heyrət etdi, ancaq bildi ki, daha iş işdən keçib, xanımım xahişini yerinə yetirməyə razılıq verdi. Papa cəngavərlərin acıqlandığını görüb, əvvəl onları sakitləşdirdi, cəngavərlərin xanıma, Alessandroya olan əvvəlki münasibətini bərpa etdi, sonra da göruləcək iş haqqında sərəncam verdi. Müəyyən olunan vaxt gəlib çatanda, papanın təşkil etdiyi böyük təntənədə iştirak etmək üçün çağırdığı kardinalların və bir çox adlı-sanlı adamların yanında, xanımı və Alessandronu çağırtdırdı. Xanım şahanə libasda onların hüzuruna gəldi: o elə gözəl, elə füsunkar idi ki, hamı onu təriflədi. Onunla bərabər gələn Alessandro da çox qəşəng geyinmişdi, indi o öz görünüşü və ədası ilə müamiləçiliklə məşğul olan adama deyil, kral oğluna oxşayırdı. O iki cəngavər də Alessandroya böyük hörmət göstərdi. Papa nikah mərasimini yenidən, təntənəli surətdə icra etdirdi, çox gözəl və dəbdəbə ilə keçirilən toydan sonra xanımla Alessandroya xeyir-dua verib yola saldı.

Alessandronun, həm də xanımın arzusu ilə onlar Romadan çıxıb Florenesiyaya sarı üz qoydular. Onların sorağı çoxdan Florensiyaya gedib çatmışdı. Burada camaat onları çox hörmətlə qəbul etdi. Xanım qabaqcadan o üç qardaşın bütün borclarının ödənilməsi, onların həbsdən buraxılması haqqında sərəncam verdi; onların bütün əmlakı özlərinə və arvadlarına qaytarıldı. Xanımın bu tədbirini hamı alqışladı. Sonra onlar Aqolanteni də özləri ilə götürüb, Florensiyadan yola düşdülər. Parisə gələndə kral onları hörmətlə qarşıladı. Sonra cəngavərlərin hər ikisi İngiltərəyə gedib, krala elə təsir göstərdi ki, kral öz mərhəmətini əsirgəməyib, onları əfv etdi, qızını və kürəkənini böyük təntənə ilə qəbul elədi. Bundan az sonra böyük dəbdəbə ilə Alessandroya cəngavərlik adını verib, Kornuel qraflığını ona tapşırdı. Alessandro da elə bir mərdlik göstərdi, krala elə bir yolla təsir etdi ki, onu oğlu ilə barışdırdı, İngiltərə də bundan çox fayda götürdü. Ales-sandro da bütün əhalinin hörmət və məhəbbətini qazandı. Aqolanteyə borcu olan adamlar öz borclarını verdilər; Alessandro onu cəngavər etdikdən sonra, o, böyük dövlətlə Florensiyaya qayıtdı. Qrafla arvadı xoşbəxt yaşamağa başladılar. Bəziləri deyirlər ki, o qismən öz zirəkliyi və qoçaqlığı ilə, qismən də qayınatasının köməyi ilə sonralar Şotlandiyanı zəbt etdi, özü də hökmdar oldu.

DÖRDÜNCÜ HEKAYƏ

Landolfo Ruffolo yoxsulluğa düşərək, dəniz qulduru olur; genuyalıların əlinə keçir, dənizdə fəlakətə uğrayır, ağır qiymətli qaş-daşla dolu bir qutu üstündə xilas olur; Korfuda, bir qadının evində sığınacaq tapır, zəngin adam olub evinə qayıdır

Lauretta Pampineyanın yanında oturmuşdu. Pampineyanın öz hekayəsinə təntənəli bir nəticə verdiyini görüb, kraliçanın dəvətini gözləmədən, sözə başladı: – Gözəl xanımlar, Pampineyanın hekayə-sində Alessandro ən yoxsul vəziyyətdən şahlıq mövqeyinə qədər yüksəlir, məncə, qəza-qədərin işinə bundan gözəl misal ola bilməz. Biz bu gün öz hekayələrimizdə, əvvəlcədən müəyyən edilən mövzu-dan kənara çıxmamalıyıq, buna görə mən də sizə, çəkinmədən, bir hekayə danışacağam, bu hekayədə daha böyük bir fəlakətdən söhbət getsə də, Pampineyanın hekayəsi kimi, xoşbəxtliklə qurtarmır. Mən yaxşı bilirəm ki, bu hekayədən sonra mənim hekayəmə elə diqqətlə qulaq asmayacaqsınız, ancaq başqa hekayə söyləyə bilməyəcəyəm, məni bağışlayın.

Reciodan ta Haetaya kimi uzanıb gedən dəniz sahili İtaliyanın ən gözəl hissəsi hesab edilir. Orada, Salernoya çox yaxın yerdə dəniz səthindən yüksəkdə duran torpaq zolağı var, əhali bu yerə Amalfeya sahili deyir. Burada bağlı-bağatlı çoxlu xırda şəhərlər, xırda çaylar, həm də çoxlu dövlətli adam var. Bu adamlar hamıdan yaxşı ticarət edirlər. Bu şəhərlər içində Ravello adlı bir şəhər var, indi də burada dövlətli şəxslər yaşayır. Əvvəllər orada Landolfo Ruffolo adlı çox varlı bir adam yaşayırmış. Onun dövləti ona azlıq edir, istəyir ki, dövlətini iki qat artırsın, lakin bununla az qalır ki, dövləti də, dövləti ilə bərabər özü də məhv olsun. O da, bütün tacirlər kimi, götür-qoy eləyib böyük bir gəmi alır, öz pulu ilə aldığı müxtəlif malları ona yükləyib, Kiprə yola düşür. Kiprə çatanda, onun malı kimi mal gətirən bir neçə gəmi görür. Malını satmaq istəyəndə, qiymətini ucuzlaşdırır, hətta az qalır ki, lap havayıca çölə atsın, bunun da nəticəsində müflis olmaq dərəcəsinə çatır. Yaman dilxor olur, bilmir neyləsin, ən dövlətli bir tacir olduğu halda, az qalır ki, az vaxtda yoxsul bir adam olsun. Bunu görüb o belə qərara gəlir: ya gərək öləm, ya da başqa gəmiləri qarət eləyib düşdüyüm ziyanı çıxaram, varlı bir tacir kimi çıxdığım yerə dilənçi kimi qayıtmayam. Öz gəmisinə alıcı tapır, bundan və satdığı maldan əlinə keçən pulla kiçik bir dəniz qulduru gəmisi alır, onu yaxşıca silahlandırır, bu iş üçün lazım olan şeylərlə təchiz edir, başqa gəmiləri, xüsusilə türk gəmilə-rini soymağa başlayır. Bu işdə tale ona, ticarətdən daha artıq kömək edir. Bircə ilin içində o qədər türk gəmisini qarət edir və tutur ki, ticarətdən dəyən bütün ziyanı çıxarır, hətta öz dövlətini iki qat artırır. Buna görə ziyanın ilk acısını daddığından, həm də sərvət sarıdan təmin olunduğundan, öz-özünü inandırır ki, bir daha müsibətə düş-məmək üçün, əldə etdiyi dövlət kifayətdir, bundan artığını istəmək lazım deyil. Bu dövlətlə geri qayıtmaq qərarına gəlir, mala etibar etmədiyindən, onu satıb, qiymətli şeylər alır, qarət etdiyi həmin gəmi ilə də yola düşür.

Arxipelaqa çatanda, axşam sirokko küləyi qopur. Külək Landol-fonun gəmisinə qarşı əsir, həm də dənizi elə təlatümə gətirir ki, xırdaca bir gəmi ilə ona qarşı durmaq mümkün olmur, buna görə Landolfo öz gəmisini kiçik bir adanın küləkdən qorunan körfəzinə aparır, əlverişli küləyin əsməsini gözləmək üçün buranı daha müna-sib görür. Çox keçmir ki, İstambuldan gələn iki böyük Genuya yuk gəmisi də, Landolfonun gəmisi kimi, küləkdən qorunmaq üçün, çox çətinliklə o körfəzə girir. Gəmidəki adamlar oradakı gəmini görürlər. Bunun Landolfonun gəmisi olduğunu bilib, yolunu kəsirlər; onlar eşitmişdilər ki, Landolfo çox dövlətlidir. Gəmidəki adamların bir hissəsi, yaxşı silahlanmış halda, əllərində arbolet, sahilə çıxır, elə yerdə dururlar ki, Landolfonun gəmisindən heç kəs çıxa bilməsin, çıxsa da vursunlar; o biriləri qayıqlara minir, dənizin axarından istifadə edərək, Landolfonun kiçik gəmisinə yanaşır, çox asanlıqla və az vaxtda onu və oradakı adamların hamısını ələ keçirirlər. Heç kəs qaçıb qurtara bilmir. Landolfonu öz gəmilərindən birinə gətirirlər, onun gəmisinn tamam qarət edirlər, gəmini də batırırlar, Landol-fonun özünü köhnə bir gödəkçədə qoyurlar.

Ertəsi gün külək istiqamətini dəyişir, yük gəmiləri yelkənlərini açıb, qərbə sarı yola düşürlər. Bütün günü rahat gedirlər, lakin axşamüstü şiddətli külək başlayır, yüksək dalğalar gəmiləri bir-birindən ayırır. Bədbəxt və zavallı Landolfonun olduğu gəmi, Kefaloniyadan yuxarıda küləyin zərbəsi ilə daşa dəyərək çatlayır, divara-çırpılan şüşə kimi parça-parça olur, dənizin üzü malla, qutu ilə, taxta ilə dolur, – gəmi fəlakətə uğrayanda həmişə belə olur. Hava zil qaranlıq olsa da, dəniz dalğalanaraq qabarsa da, suya tökülən bu bədbəxt və miskin adamlardan üzməyi bacaranlar üzə-üzə, təsadüfən rast gəldikləri şeydən yapışırdılar. Zavallı Landolfo da onların ara-sında idi. Dünən o, dilənçi halında evinə qayıtmaqdansa, ölümü üstün tutaraq, bir neçə dəfə ölümünü arzu etmişdi, lakin indi ölümü qarşısında görərək dəhşətə gəlirdi, o da, o biriləri kimi, əlinə keçən taxta parçasından yapışırdı: bəlkə hələ batmadı; allah da o vaxta kimi onun xilas olması üçün bir kömək göndərər. Taxtanın üstündə otura-raq səhər açılanadək bir təhər özünü saxladı. O, dalğaların və küləyin onu o tərəf-bu tərəfə apardığını hiss edirdi. Hava işıqlananda ətrafına baxdı, buluddan, dənizdən və bir qutudan başqa heç nə görmədi. Dalğalar qutunu o yan-bu yana sürükləyirdi. Qutu hərdən ona yaxın-laşanda, onu dəhşət alır, qorxurdu ki, birdən qutu ona dəyər, onu batırar. Qutu hər dəfə yaxınlaşanda, o nə qədər gücdən düşsə də, əli ilə onu bacardıqca özündən geri itələyirdi». Axırda elə oldu ki, külək birdən dənizə çırpılaraq, qutunu, qutu da taxtanı bərk itələdi, taxta aşırıldı, Landolfo istər-istəməz taxtanı əldən buraxıb, suya batdı, öz güçündən artıq qorxunun köməyi ilə suyun üzünə çıxdı, gördü ki, taxta çox uzaqdadır. Taxtaya çata bilməyəcəyindən qorxaraq, üzə-üzə özünü qutuya yetirdi, – qutu yaxında idi. Döşünü qutunun qapa-ğına dayayaraq, əlləri ilə ondan bərk-bərk yapışdı. Dalğalar onu ora-bura atırdı. O heç nə yeməmişdi, yeməyə bir şey də yox idi, amma həddindən artıq su içmişdi. O harada olduğunu bilmirdi. Dənizdən başqa bir şey görmürdü; bütün günü və gecəni bu vəziyyətdə keçirdi. Ertəsi gün, allahın mərhəmətindənmi, ya küləyin hökmündənmi, – batan adam hər şeyə əl atan kimi, – o da qutunun kənarından bərk-bərk tutaraq, islanmış süngər kimi, Korfu adası sahilinə yaxınlaş-mağa başladı. Təsadüfən yoxsul bir qadın orada qumla və dəniz suyu ilə qab-qacaq yuyurdu; bir şeyin yaxınlaşdığını görüb, ona diqqətlə baxmadan, qorxdu, çığıra-çığıra geri çəkildi. Landolfo danışmaq iqtidarımda deyildi, gözləri zəifləmişdi, qadına heç bir söz deyə bilmədi. Lakin dəniz onu sahilə lap yaxınlaşdıranda, qadın qutuya oxşar bir şey, sonra daha diqqətlə baxaraq, qutunu qamarlayan iki əl, sonra da adam üzü görüb, bunun nə olduğunu başa duşdü. O adama yazığı gəldi. Dəniz artıq sakitləşdiyi üçün, suya girib bir az irəlilədi, Landolfonun saçından tutub dartdı, qutu ilə bərabər sahilə çıxartdı, onun əllərini güclə qutudan ayıraraq, qutunu orada olan qızının başına qoydu, Landolfonu isə, balaca uşaq kimi, çəkə-çəkə qəsəbəyə aparıb, öz evində vannaya qoydu, isti su ilə, sabunla onun bədənini o qədər ovxalaya-ovxalaya yudu ki, Landolfonun soyumuş bədəni qızışdı, bir az qüvvətə gəldi. Qadın bu işin kifayət etdiyini görəndə, Landolfonu vannadan çıxartdı, ona yaxşı şərab və peçenye verdi, sonra onu bir neçə gün, bacardığı qədər, yaxşı yedirib-içirtdi, ta o vaxta qədər ki, Landolfo əmələ gəldi, harada olduğunu dərk etdi. Onda bu mərhəmətli qadın indiyə qədər qoruyub saxladığı qutunu ona qaytarmağı özünə borc bildi, dedi ki, indi daha özün öz dərdinə qala bilərsən. Qutunun varlığı Landolfonun heç yadında deyildi, lakin bu mərhəmətli qadın qutunu gətirəndə, aldı. O duşündü ki, yəqin qutudakı şey o qədər də dəyərsiz olmaz, bununla heç olmasa bir neçə gün dolana bilər. Qutunu yüngül görüb, bir az ümiddən düşdü, lakin qadın evdə olmayanda qutunu açdı ki, görsün onda nə var; gördü ki, qutuda cilalanmış və cilalanmamış çoxlu qiymətli qaş-daş var, – Landolfonun belə şeydən az-çox başı çıxırdı. Bunların çox qiymətli olduğunu dərk edərək, allaha, onu tamam yaddan çıxarmaq istəmədiyi üçün, şükür elədi, bununla da təskinlik tapdı. Lakin o, az vaxtda taleyin iki dəfə amansız dönüklüyünə rast gəldiyindən, anladı ki, indi bu şeyi evə aparmaq üçün çox ehtiyatlı olmalıdır. Qaş-daşı cır-cındıra bükdü, sonra o mərhəmətli qadına dedi ki, qutu mənə lazım deyil, istəyirsən götür, ancaq mənə bir torba ver. Qadın onun xahişini məmnuniyyətlə yerinə yetirdi. Landolfo da onun etdiyi yaxşılığa qarşı bacardığı qədər minnətdarlıq edərək, torbanı dalına atıb yola düşdü, qayığa minib, Brindiziyə getdi, oradan da, sahildən ayrılmayaraq, gəlib Traniyə çatdı. Tranidə bir neçə həmyerlisinə rast gəldi, onlar mahud alverçisi idilər. Landolfo qutu qəziyyəsindən başqa başına gələn əhvalatı tacirlərə danışanda, tacirlər də, lap elə sədəqə kimi, ona geymək üçün paltar, bir at, Ravelloya kimi də bələdçi verdilər, – Landolfonun sözündən, guya o, Ravelloya gedə-çəkdi. Ravelloda o özünü təhlükəsiz bir yerdə görüb, onu buraya gətirən allaha çox-çox şükürlər elədi, sonra torbanın ağzını açıb, qaşlara diqqətlə baxdı, gördü ki, burda o qədər qiymətli daş var ki, bunları dəyərinə, hətta daha ucuz satsa, əvvəlkindən iki qat artıq dövlətli olar. Landolfo fürsət tapıb qaş-daşı satandan sonra, onu Korfuda dənizdən çıxaran mərhəmətli qadına, göstərdiyi xidmətə görə, yaxşı pul göndərdi; Tranidə onu geyindirən adamların da haqqını verdi. Qalan pulu da özü üçün saxladı, daha ticarətlə məşğul olmaq istəməyərək, ömrünün axırına kimi firavan yaşadı.

BEŞİNCİ HEKAYƏ

Andreuççio at almaq üçün Peruciyadan Neapola gələrək, bir gecədə üç dəfə təhlükəyə düşür; bunların hamısından canını qurtarır, yaqut üzüklə evinə qayıdır

Hekayə danışmaq növbəsi Fyammettaya çatmışdı. O, sözə belə başladı: – Landolfonun tapdığı qaşdaş mənim yadıma bir hekayə saldı. Bu hekayədə təsvir edilən təhlükələr Laurettanın hekayəsindəki təhlükələrdən heç də az deyil, lakin onlardan fərqlənir: o hekayədə göstərilən təhlükələr bir neçə il ərzində, mənim danışacağım heka-yədə isə bir gecənin içində baş verir.

Deyirlər ki, Peruciyada Andreuççio di Pyetro adlı at alveri edən cavan bir oğlan yaşayırmış. Onun qulağına çatır ki, Neapolda at ucuzdur, cibinə beş yüz qızıl florin qoyub, başqa tacirlərlə bərabər yola düşür. Əvvəllər o, Neapola heç getməyibmiş. Bazar günü ikindi vaxtı şəhərə çatırlar, Andreuççio mehmanxana sahibindən hal-əhval tutaraq, ertəsi günü səhər bazara gedir. Çoxlu at görür, atların çoxu xoşuna gəlir. Qiymətini soruşur, ancaq qiymət üstündə at sahiblə-rindən heç biri ilə düzəlişmir. O, təcrübəsiz, öz işində az ehtiyat göstərən bir adamdı, doğrudan da at almaq istədiyini göstərmək üçün, qızıl florinli pul kisəsini gəlib-gedənin gözü qabağında bir neçə dəfə çıxarıb göstərmişdi. Bu qayda ilə at alveri ilə məşğul ikən onun pul kisəsini görənlər az olmamışdı. Az pul ilə hamıya xidmət edən gözəl, cavan bir siciliyalı qadın bu arada onun yanından keçirmiş, Andreüççio onu görmür amma o, Andreuççionun pul kisəsini görüb öz-özünə deyir: «Bu pullar mənim olsaydı, kim məndən yaxşı dolana bilərdi?» Bu sözləri öz ürəyində deyib gedir. Onun yanında bir qarı varmış; o da siciliyalı imiş. Qarı Andreuççionu görəndə, qızdan geri qalaraq, yüyürüb onu mehribanca öpür. Qız bunu görəndə, heç bir söz demir, kənarda durub qarını gözləyir. Andreuççio qarını tanıyıb, onu ürəkdən salamlayır. Qarı onunla çox danışmır, mehmanxanaya gələcəyini vəd edərək çıxıb gedir. Andreuççio da qayıdıb, at almaq üçün çənəbazarına başlayır, ancaq o gün at ala bilmir.

Qız əvvəl Andreuççionun pul kisəsini, sonra da yanındakı qarının onunla tanış olduğunu görüb, pulun hamısını, ya bir hissəsini ələ keçirmək üçün yol axtarır, bu adamın kim olduğunu, haradan gəldi-yini, burada nə etdiyini, onunla necə tanış olduğunu çox ehtiyatla qarıdan soruşur. Qarı da Andreuççio haqqında elə müfəssəl məlumat verir ki, sanki Andreuççio özü öz barəsində danışır, çünki o uzun zaman Siciliyada, Andreuççionun atasının yanında, sonra da Peruci-yada yaşamışdı. Qarı Andreuççionun harada qaldığını və nə üçün gəldiyini də söyləyir. Qız, Andreuççionun ata-anası haqqında məlu-mat aldıqdan, onların adını bildikdən sonra, öz arzusunu yerinə yetirmək üçün hiyləsini çox ustalıqla bu məlumat üzərində qurur. Evə gəldikdən sonra bütün gün üçün qarıya iş verir ki, o, Andreuç-çionun yanına gedə bilməsin. Sonra öz qulluqçusunu yanına çağırır, onu ikindi çağı Andreuççionun düşdüyü mehmanxanaya göndərir, – o öz qulluqçusunu belə işlərə çox yaxşı öyrətmişdi. Qulluqçu qız mehmanxanaya gələndə təsadüfən Andreuççionun özünü görür: o, qapının qabağında tək durubmuş. Bu adamdan Andreuççionu soru-şur. Andreuççio deyəndə ki, o adam mən özüməm, qulluqçu onu kənara çəkib deyir: «Messere, bu şəhərin aristokrat xanımlarından biri, əgər buyurub razı olsanız, sizinlə danışmaq istəyir». Andreuççio bunu eşidib fikrə gedir, özünü qəşəng bir oğlan hesab etdiyindən, elə düşünür ki, o xanım ona vurulmuşdur, sanki Neapolda ondan başqa qəşəng oğlan yox imiş! O saat getməyə hazır olduğunu bildirir, həm də xanımın harada və nə vaxt onunla danışmaq istədiyini soruşur. Qulluqçu ona belə cavab verir: «Messere, əgər siz buyurub getmək istəyirsinizsə, o xanım sizi öz evində gözləyir». Andreuççio bunu mehmanxanada heç kəsə söyləməyib tez deyir: «Sən qabaqda get, mən də ardınca gəlirəm».

Bu qayda ilə qulluqçu onu xanımının yaşadığı Malpertucio (İyrənc məhəllə) deyilən bir küçəyə gətirir, elə bir bu ad bu küçənin necə abırlı küçə olduğunu göstərirdi. Andreuççionun hiylədən xəbəri yox imiş, o heç nədən şübhələnmirmiş, elə güman edirmiş ki, çox ləyaqətli bir yerə, çox sevimli bir xanımın yanına gedir. Qulluqçunun ardınca çox sərbəst halda evə girib, pilləkənlə yuxarı qalxır. Qulluqçu: «Bu da Andreuççio!» deyərək, öz xanımını çağıranda, Andreuççio onu görür: o, pilləkənin başına çıxıb dayanır, Aidreuç-çionu gözləməyə başlayır. Bu, ucaboylu, çox cavan, gözəl bir qız idi, çox ləyaqətlə də geyinmiş, bəzənib-düzənmişdi. Andreuççio yaxına gedəndə, o, qollarını açaraq, üç pillə aşağı enib onun boynunu qucaq-layır, səssiz-səmirsiz bir müddət bu vəziyyətdə qalır, sanki xoş hisslərin çoxluğu onu danışmağa qoymurdu. Sonra göz yaşları içində Andreuççionun alnından öpür, qırıq səslə deyir: «Ah, mənim Andre-uççiom, xoş gəlmisən!» Qızın bu xoş mehribanlığı Andreuççionu valeh edir, o, heyrətlə deyir: «Madonna, sizi görməyimə şadam!» Sonra qız Andreuççionun əlindən tutub, onu zalına, yuxarıya, oradan da, heç bir söz söyləmədən, öz otağına aparır. Otaq qızılgül, narınc-gülü ətri ilə və başqa xoş qoxularla dolu idi. Andreuççio burada pərdəli, gözəl bir çarpayı, o zamankı adətə görə, asqılardan asılmış çoxlu paltar və başqa qəşəng, qiymətli şeylər görür, təcrübəsiz bir adam olduğundan, qəti əmin olur ki, evinə gəldiyi bu qadın hər halda mötəbər xanımdır.

Onlar çarpayının qabağındakı skamyada oturanda, qız belə deyir: «Andreuççio, mən tamamilə əminəm ki, mənim belə mehribanlıq göstərməyimə, həm də göz yaşı tökməyimə sən təəccüb edirsən, çünki sən məni tanımırsan, bəlkə mənim haqqımda heç bir şey eşitməmisən də. Amma sən indi elə bir şey eşidəcəksən ki, bu səni daha artıq təəccübləndirəcək: bu da odur ki, mən sənin bacınam. Bəli, allah mənə elə bir mərhəmət göstərdi ki, ölməmişdən əvvəl öz qardaşlarımdan birini gördüm (o birilərini necə görmək istərdim!), çünki mən qardaşlarımı görmədiyim üçün hər dəqiqə ölməyimi istəyirdim, indi təsəlli tapdım. Əgər sən bu barədə heç bir şey eşit-məmisənsə, mən sənə danışaram. Mənim və sənin atan olai Pyetro, sənin kimi uzun zaman Palermoda yaşamışdır. Elə güman edirəm ki, bunu sən özün də bilirsən. Orada atamızı, xoştəbiətli, mehriban bir adam olduğu üçün, çox-çox sevən şəxslər indi də vardır. Mənim anam əsil-nəcabətli bir qadındı, özü də dul idi, Pyetronu hamıdan çox istəyirdi, belə ki, atasından, qardaşlarından, namusunu itirəcəyindən qorxmayaraq, atamla yaxınlıq eləyir, mən də dünyaya gəlirəm, – özün də görürsən ki, neçə şeyəm! Sonra iş elə gətirir ki, Pyetro Palermonu qoyub Peruciyaya qayıdır. Onda mən hələ balaca qız idim. Məni də, anamı da qoyub gedir, eşitdiyimə görə, bir daha nə məni, nə də anamı yadına salır. O, mənim atam olmasaydı, onu anama göstərdiyi nankorluq üstündə bərk danlardım, çünki anam heç tanımadığı halda onu sədaqətlə sevmişdi, bütün mal-mülkünü, özünü də onun əlinə vermişdi (hələ mən bir şeyi kənara qoyuram: o gərək məni istəyəydi, axı mən onun qızı idim, qulluqçudan ya yaramaz bir qadından törətdiyi bic deyildim). İndi bunu danışmağın nə əhəmiy-yəti var… Pis, özü də çoxdan olmuş bir iş üstündə adamı danlamaq, o işi düzəltməkdən çox asandır. Hər halda, belə bir şey olmuşdur. Mən hələ balaca qız olanda o, məni Palermoda qoyub getmişdir. Təxmi-nən bu yaşa gəlib çatanda, neçə ki indi özün görürsən, anam dövlətli qadın olduğundan, məni circentili əsilzadə, yaxşı bir adama ərə verdi. O adam da anamı, məni sevdiyindən, Palermoya köçüb gəldi. Mənm ərim qeyrətli bir qvelf olduğu üçün bizim kral Karl ilə əlaqəyə girir, onlar işə başlayana kimi kral Federiqo bundan xəbər tutur; bizim Siciliyadan qaçmağımıza da bu səbəb oldu: bu zaman mən o adada olan zadəgan qadınların hamısından yüksək zadəgan xanım olmaq ümidində idim. Bəli, əlimizə keçən şeylərdən bir az götürüb (bizim ki o qədər var-dövlətimiz vardı, mən ona nisbətən az deyirəm), malikanələrimizi, sarayı atıb, bu şəhərə gəldik, kral Karlı burada tapdıq. O bizə minnətdarlığını bildirdi, ondan ötrü çəkdiyimiz zərərin bir hissəsini ödədi, bizə bir neçə malikanə və ev verdi, indi də mənim ərimə, "sənin yeznənə, həmişə çox-çox pul verir, özün sonra görə-cəksən. Bu qayda ilə, mənim əziz qardaşcığım, sənin yox, allahın mərhəməti üzündən, səni də burada görürəm». O bunu deyib yenə də Andreuççionu qucaqlayır, yenə də riyakarcasına göz yaşı töküb, onun alnından öpür. Qadın bu əfsanəni çox səlis və səmimi danışır, bircə yerdə də çaşmırdı, dili dolaşmırdı. Andreuççio onu dinlərkən yadına düşür ki, doğrudan da atası Palermoda yaşamışdır, həm də o, adamın cavan vaxtında sevgiyə qapıldığını öz təcrübəsindən bilirdi. Bir də ki, qadının ürəkdən göz yaşı tökdüyünü, onu bir qardaş kimi qucaqlayıb öpdüyünü görüb, deyilən şeylərin həqiqət olduğuna qəti inanır, qadın susduqdan sonra deyir: «Madonna, mənim təəccüblən-məyim sizə qəribə görünməsin, çünki atam, nədənsə, nə sizin ananız, nə də sizin haqqınızda heç bir şey danışmamışdır, danışıbsa da bunu mən eşitməmişəm. Mən sizin haqqınızda heç bir şey bilmirdim, elə bil ki, siz heç olmamısınız. Hər halda sizin şəxsiyyətinizdə bir bacıya sahib olmağım məni çox sevindirdi, xüsusilə ona görə ki, mən burada təkəm, həm də belə bir şeyi heç gözlmirdim. Düzünə qalsa, o yüksək mövqeli adamı mən tanımıram, siz o adam üçün əziz olun, mən xırda bir alverçiyəm, Mənim nə əhəmiyyətim var ki! Rica edirəm, məni başa salın görüm, mənim burada olduğumu siz necə bildiniz?» Qadın suala belə cavab verir: «Bu gün səhər bir yoxsul qadın bunu mənə söylədi, o tez-tez yanıma gəlir, Onun sözündən belə görünür ki, o uzun zaman Palermoda və Peruciyda bizim atamızın yanında olmuş-dur. Sənin bura, yəni mənim evimə gəlməyin, mənim özgə evinə, yəni sənin yanına getməyimdən ləyaqətli görünməsəydi, mən çoxdan sənin yanına gəlmişdim». Bu sözdən sonra qadın onun ata-anası haq-qında, adlarını çəkə-çəkə, sual verməyə, müfəssəl soruşmağa başladı, Andreuççio da bütün suallara cavab verdi. Qadının sözlərinə çox da inanmaq lazım olmadığı halda, bu sual-cavab onu daha artıq inan-mağa vadar etdi. Söhbət uzun, hava da çox isti olduğundan, qadın qulluqçuya deyir ki, yunan şərabı və çərəz gətirib, Andreuççioya ver. Andreuççio şərabı içəndən sonra getmək istəyir, çünki axşam vaxtı idi. Qadın onu getməyə qoymur, özünü bundan bərk qüssələnmiş kimi göstərir, onu qucaqlayıb deyir: «Vay mənim halıma! İndi mən aydın görürəm ki, sən məni çox az istəyirsən! Sən bu vaxta qədər heç görmədiyin bacının yanındasan, onun evindəsən, əslində, gərək bu şəhərə gələndə onun evinə düşəydin, amma getmək istəyirsən, gedib axşam çörəyini mehmanxanada yemək istəyirsən, kim buna inana bilər! Axşam yeməyini sən mənimlə yeyəcəksən, eləmi?! Hərçənd ərim evdə yoxdur, bu da mənim heç xoşuma kəlmir, hər halda mən bir qadın kimi, gücum çatdığı qədər, səni bir şeyə qonaq eləyə bilərəm». Andreuççio bilmnr ki, nə cavab versin, deyir ki: «Adam öz bacısını istəyən kimi, mən də səni istəyirəm. Ancaq indi ora getmə-səm, məni çox gözləyəcəklər, bununla da mən nəzakətsizlik etmiş olaram». Qadın bu sözün qabağında deyir: «Aman allah, guya mənim heç kəsim yoxdur ki, göndərəm desin, səni gözləməsinlər! Əslinə qalanda, sənin tərəfindən böyük bir lütfkarlıq olardı, hətta bu sənin borcundur da, yoldaşlarının dalınca adam göndərəydin, axşam yeməyini gəlib burada yeyəydilər». Andreuççio deyir ki, bu axşam mən yoldaşlarsız da keçinə bilərəm, sən öz istədiyin kimi elə. Qadın özünü elə göstərir ki, guya mehmanxanaya adam göndərmişdir, onu şam yeməyinə gözləməyəcəklər. Sonra onlar bir az da söhbət edib, yeməyə otururlar. Süfrəyə cürbəcür yaxşı xörəklər gətirirlər. Qadın yeməyi bicliklə axşamdan xeyli keçənə qədər uzadır. Süfrədən qalxanda Andreuççio getmək istəyir, qadın deyir ki, buna qətiyyən yol verməz, çünki Neapol elə şəhər deyil ki, gecə vaxtı gəzəsən, xüsusilə bu, xaricilər üçün təhlükəlidir. Səni axşam yeməyinə gözlə-məsinlər deyə mehmanxanaya adam göndərəndə deyiblər ki, gecəni də orada qalmayacaqsan. Andreuççio buna inanır. Qadının əslində kim olduğunu bilmədiyindən, o burada qalmaq istəyirdi, ona görə də qalır. Yeməkdən sonra çoxlu söhbət edirlər, qadın bunu da boş yerə eləmir. Gecədən xeyli keçmiş Andreuççionu öz otağında qoyub, qulluqçu ilə bərabər o biri otağa keçir; Andreuççionun yanında bir uşaq da qoyur ki, bir şey lazım olsa, ona göstərsin.

Hava çox isti imiş. Andreuççio tək qalan kimi soyunur, əynində bircə köynəyi qalır, şalvarını da çıxarıb başının altına qoyur. Mədə-sindəki artıq yükü boşaltmaq ehtiyacı olduğundan, uşaqdan soruşur ki, bunu harada eləmək olar. Uşaq otaqdakı bir qapını göstərib deyir: «Ora girin». Andreuççio arxayın halda ora gedir, ayağını bir taxta üstünə qoyur, heç demə taxtanın o biri başı tirdən qopubmuş, buna görə taxta qalxır, Andreuççio ilə bərabər aşağı gedir. Allah, ona qarşı çox mərhəmətli olduğundan, hündür bir yerdən yıxıldığı halda, ona ziyan toxunmur, ancaq tamam nəcisə batır, çünki. o yer nəcislə dolu idi.

Bu danışılan əhvalatı, həm də sonra nələr olduğunu yaxşı başa düşmək üçün, oranın necə qurulduğunu sizə danışım. Dar bir yerdə, bir evdən o biri evə uzanan iki tir üstünə bir neçə taxta vurulubmuş, bunu biz evlərin arasında çox görürük. Bu taxtaların üstündə ayaq-yolu qayırılır. Həmin taxtalardan biri Andreuççio ilə bərabər nəcis quyusuna düşübmüş. Andreuççio belə yerə düşdüyü üçün yaman dilxor olur, uşağı çağırmağa başlayır. Lakin uşaq onun yıxıldığını eşidən kimi yüyürüb xanımına xəbər verir. O da dərhal Andreuç-çionun otağına gəlir, onun paltarını axtarır, çibindəki pulu tapır, daha heç bir şeyin dərdinə qalmayaraq, tez qapını bağlayır: Andreuççio bu qapıdan çıxıb nəcis quyusuna düşübmüş. Aidreuççio öz pulunu heç kəsə etibar etmirmiş, axmaqlığından həmişə yanında gəzdirirmiş. Qadın da bu pul üçün tələ qurubmuş, palermolu qadından dönüb peruciyalı bacısı olubmuş. Andreuççio uşağın cavab vermədiyini görüb, onu daha bərkdən çağırmağa başlayır. Bundan da bir şey çıxmır. Onun qəlbində şübhə doğur, gec də olsa, aldandığını başa düşür. Quyudan çıxıb, ayaqyolunu küçədən ayıran alçaq divarın üstünə qalxır, divarı aşaraq evin qapısına gəlir, – buranı o yaxşı tanıyırmış, – onları xeyli çağırır, atılıb-düşür, qapını döyür, heç kəs ona cavab vermir. Fəlakətə düşdüyünü aydınca dərk edən bir adam kimi, göz yaşı tökə-tökə deyir; «Vay mənim halıma, mən zavallı az vaxtda beş yüz florindən də məhrum oldum, bacıdan da!» O daha bir çox şeylər söylədikdən sonra yenə qapını bərkdən döyməyə, ucadan çığırmağa başlayır, axırda yaxın qonşular yuxudan ayılır, bu zəhlə-tökən yalvarışlara dözə bilməyərək, ayağa qalxırlar. Andreuççionu aldadan qadının qulluqçularından biri yuxulu-yuxulu pəncərəyə yaxınlaşıb, həqarətlə deyir: «Qapını döyən kimdir?» Andreuççio: «Yoxsa nəni tanımırsan? – deyir. – Mən madonna Fyordolizonun qardaşı Andreuççioyam!» Qulluqçu da ona belə cavab verir: «Dost, görünür sən çox içmisən, get yat, sabah gələrsən. Mən Andreuççio-zad tanımıram, heç bilmirəm də nə səfehləyirsən. Sən allah, çıx get, qoy bizi yataq». Andreuççio deyir: «Neçə?! Sən bilmirsən mən nə deyirəm? Yəqin bilirsən. Ancaq siciliyalıların qohumluğu əgər belə isə, belə az vaxtda qohumu yaddan çıxarırlarsa, onda heç olmasa mənim sizdə qoyduğum paltarımı ver, mən də çıxıb gedim». Qul-luqçu bunun qabağında gülərək deyir: «Əzizim, deyəsən, axı sən sayıqlayırsan». Bunu söyləməklə, geri çəkilib pəncərəni bağlayır. Andreuççio anlayır ki, pulunu bu yolla geri qaytara bilməyəcək. Başına gələn müsibət onu yaman acıqlandırır, qət edir ki, söz ilə qaytara bilmədiyini zor ilə qaytarsın: böyük bir daş götürüb, qapını əvvəlkindən də bərk döyməyə başlayır. Qonşuların çoxu bayaqdan yuxudan ayılıb ayağa qalxıblarmış, onlar elə güman edirlər ki, nadanın, sarsağın biri o abırlı qadını ləkələmək üçün özümdən pis-pis şeylər uydurur, buna görə də qapının döyülməsindən acıqlanırlar, başlarını pəncərədən çıxarır, səs-səsə verərək çığırmağa başlayırlar, sanki küçə itləri yad bir adamın üstünə hürürdü: «Geçənin bu vaxtında belə boşboğazlıqla namuslu arvadların evinə gəlmək böyük ədəbsizlikdir! Çıx get, oğlan, sən allah, qoy bizi yataq! O arvadla işin varsa, sabah gələrsən, indi bizi narahat eləmə». Bu evdə yaşayan, həmin qadının aradüzəldəni olan bir adam, bəlkə də bu sözdən ürəklənərək, pəncərəyə yaxınlaşır, – Andreuççio onu heç görməmişdi və onun haqqında bir söz eşitməmişdi, – yaxınlaşan kimi də yoğun, dəhşətli səslə deyir: «Kimdir o?» Andreuççio başını səsə sarı qaldırır: onun gördüyü adam qara sıx saqqallı, zırpı bir şeydi, sanki indicə şirin yuxudan ayılıb yataqdan qalxmışdı, əsnəyə-əsnəyə gözlərini ovuşdururdu. Andreuççio bir az qorxaraq deyir: «Mən bu evdə yaşayan xanımın qardaşıyam». Lakin o adam Andreuççionun cavabını axıra kimi gözləməyərək, daha qorxunc səslə deyir: «Bilmi-rəm mənim qabağımı alan nədir ki, düşüb sənə o qədər kötək ilişdirmirəm ki, daha yerindən tərpənə bilməyəsən! Ay zəhlətökən eşşək, görünür, sən keflisən ki, bu gecə vaxtı bizi yatmağa qoymur-san». Qonşulardan bəzisi o adamın kim olduğunu yaxşı bilirmiş. Andreuççioya dostcasına deyirlər: «Ay oğlan, sən allah, çıx get, elə eləmə ki, səni bu gecə burada öldürsünlər, çıx get, getsən sənin üçün yaxşı olar». Andreuççio həm o qarasaqqal adamın səsindən, sir-sifətindən qorxaraq, həm də sanki ona ürəyi yanan adamların söylə-diyi sözlərin təsiri nəticəsində, çox dilxor halda, pulunun dərdini çəkə-çəkə, qulluqçu qızın dalınca gəldiyi yol ilə mehmanxanaya sarı gedir. Üst-başından gələn iy onun özünün də xoşuna gəlmədiyindən, dənizdə çimmək fikrinə düşür. Sola dönüb Kataloniya deyilən küçə ilə dənizə tərəf üz qoyur. Şəhərin yuxarı hissəsi ilə gedərkən, qabaq-da iki adam görür; onlar əldə fənər, Andreuççioya sarı gəlirlərmiş. Andreuççio onların polis xəfiyyəsi, ya pis adam olduqlarından qorxaraq, özünü yana verir, yaxında boş bina görüb, yavaşca oraya girib gizlənir. Onlar da elə bil ki, qəsdən o evə girirlər. Bu adam-lardan biri çiynindəki dəmir alətləri yerə qoyur, o birisi ilə bərabər ona diqqətlə baxmağa, bu alətlər haqqında bəzi şeylər söyləməyə başlayır. Onlardan biri söhbət zamanı deyir: «Bu nə olan şeydir? Yaman pis iy gəlir, mən ömrümdə belə iy duymamışam». Bunu deyib, fənəri bir az yuxarı qaldırır. Onlar zavallı Andreuççionu görüb, heyrət edirlər: «Kimdir o?» Andreuççio dinmir. Onlar, əllə-rində fənər, Andreuççioya yaxınlaşıb soruşurlar ki, sən belə çirkaba bulanmış halda burada neyləyirsən? Andreuççio başına gələn əhvalatı tamam-kamal onlara danışır. O adamlar bunun hərada ola biləcəyini təsəvvür edərək, bir-birinə deyirlər: «Yəqin bu, Skarabon Buttafuokonun evində olub». Sonra onlardan biri Andreuççioya deyir: «hərçənd pulun əlindən çıxıb, amma sən gərək allaha çox-çox dua eləyəsən ki, təsadüfən o yerə yıxılmısan, sonra da evə qayıda bilməmisən, ora yıxılmasaydın, yəqin bil ki, canın da gedəcəkdi. İndi daha şikayətlənməyin, ah-vah eləməyin sənə köməyi olmaz, göydəki ulduzları əldə edə bilsən, o pulu da qaytara bilərsən. Amma ağzından bu barədə bir söz qaçırsan, o adam da bunu eşitsə, səni öldürə bilərlər». Onlar bir az məsləhətləşdikdən sonra Andreuççioya deyirlər: «Bizim sənə yazığımız gəlir, buna görə, əgər bir işdə bizə kömək eləsən, biz lap yəqin bilirik ki, sənin payına çox qiymətli şey düşər, bu, sənin əlindən çıxan puldan çox-çox artıq olar». Andreuç-çio hər şeydən ümidini kəsdiyi üçün buna razı olur.

Həmin gün messer Filippo Minutolo adlı bir Neapol arxiyepisko-punu çox zəngin bəzək-düzəklə, barmağında da yaqut qaşlı üzüklə dəfn ediblərmiş. Üzüyün qiyməti beş yüz florindən çox imiş. Onlar həmin meyiti soymaq istəyirmişlər, Andreuççioya da öz niyyətlərini açıb deyirlər. Andreuççio ağıldan çox, tamahkarlığı üzündən onlara qoşulub gedir. Andreuççiodan yaman pis iy gəldiyi üçün, baş kilsəyə çatanda onlardan biri deyir: «Necə eləyək ki, bu özünü bir az yuyub təmizləsin, ondan belə pis iy gəlməsin?» O birisi cavab verir ki: «Bu yaxında su quyusu var, su çəkmək üçün onun çarxı da var, böyük badyası da, gedək ora, bunu yuyub təmizləyək». Quyuya çatanda görürlər ki, kəndir var, amma badyanı aparıblar, buna görə, belə bir qərara gəlirlər: kəndiri onun belinə bağlayıb quyuya salsınlar, qoy orada yuyunub təmizlənsin; təmizlənəndən sonra kəndiri çəkər, biz də onu dartıb çıxararıq. Belə də eləyirlər. İş elə gətirir ki, onu quyuya salanda, sinyoriyanın bir neçə xidmətçisi, – istidən susadıqların-danmı, ya da adam dalınca qaçdıqlarındanmı, su içmək üçün quyuya sarı gəlirlər. Quyunun yanında duran o iki adam onları görən kimi qaçır, su içməyə gələn xəfiyyələr onları görmürlər. Andreuççio su quyusunun dibində yuyunduqdan sonra kəndiri dartır. Susuzluqdan əldən düşən xəfiyyələr qalxanlarını, silahlarını, plaşlarını yerə qoyub, kəndiri çəkirlər, elə güman edirdilər ki, kəndirə badya bağlanıb, özü də su ilə doludur. Andreuççio yuxarı qalxanda əl atıb quyunun kənarından yapışır, kəndiri buraxır. Xəfiyyələr onu görüb birdən qorxuya düşürlər, heç bir söz deməyib kəndiri buraxırlar, var gücləri ilə qaçmağa başlayırlar. Andreuççio buna çox təəccüb edir, quyunun kənarından yaxşı yapışmasaydı, bəlkə də quyunun dibinə gedəcəkdi, ya ona bir sədəmə toxunacaqdı, ya da öləcəkdi. Quyudan çıxıb silahları görəndə, buna daha artıq təəccüb edir: axı onun yoldaş-larının belə silahı yox idi, o bunu bilirdi. Heç bir şeyə əl vurmur, heç bir şey də başa düşmür, şübhə içində taleyindən şikayətlənə-şikayətlənə çıxıb gedir. Həra getdiyini heç özü də bilmir. Yolda bayaqkı yoldaşlarına rast gəlir, onlar Andreuççionu quyudan çıxar-mağa gedirmişlər, onu görüb heyrət edirlər, soruşurlar ki, səni quyudan kim çıxartdı? Andreuççio deyir ki, heç özüm də bilmirəm; sonra başına gələn əhvalatı, quyunun yanında silah gördüyünü qayda ilə danışır. Andreuççionun yoldaşları məsələnin nə yerdə olduğunu başa düşüb gülürlər, nə üçün qaçdıqlarını, onu quyudan çıxaran adamların kim olduğunu ona söyləyirlər. Gecə yarı olubmuş. Söhbətə vaxt itirməyərək, baş kilsəyə gedirlər, ora asanlıqla girib, iri, mərmər sərdabəyə yaxınlaşırlar, gətirdikləri dəmir alətlə onun ağır qapağını o qədər qaldırırlar ki, bir adam girə bilsin, sonra altına dayaq vururlar. Bunu edəndən sonra onlardan biri soruşur: «Ora kim girsin?» O birisi: «Mən yox» – deyə cavab verir. O birisi də: «Mən də yox, qoy Andreuççio girsin» deyir. Andreuççio da deyir ki: «Mən ora girməyəcəyəm». O biri iki nəfər ona sarı dönüb deyir: «Necə girməyəcəksən? And olsun allaha, ora girməsən, bu dəmir payaları sənin təpənə elə çırpaçağıq ki, burada ölüb qalacaqsan». Andreuççio qorxudan razı olur, sərdabəyə girə-girə ürəyində deyir: «Bu adamlar məni aldatmaq üçün bura girməyə məcbur edirlər, mən şeyləri onlara verib güclə buradan çıxanda, onlar çıxıb gedəcəklər, mənə heç bir şey verməyəcəklər». Əvvəlcədən öz payını götürmək fikrinə gəlir. Onların dediyi baha qiymətli yaqut üzük yadına düşür, aşağı enən kimi, onu arxiyepiskopun barmağından çıxarıb öz barmağına taxır. Sonra onun əsasını, keşiş papağını, əlcəyini yuxarı verir, meyitin əynindən hər şeyi çıxarır, onlara ötürür, deyir ki, daha heç nə yoxdur. Onlar deyirlər ki, orada üzük də olmalıdır, əməlli axtar. Andreuççio deyir ki, tapa bilmirəm. Özünü də elə göstərir ki, guya axtarır, onlar da dayanıb gözləyirlər. O iki nəfər Andreuççiodan az hiyləgər deyildi; deyirlər ki, yaxşı axtar. Bu arada fürsət tapıb, sərdabənin qabağına vurulan dayağı götürürlər; qapaq düşür. Andreuççio sərdabədə qalır, onlar da qaçıb gedirlər.

Qapağın örtüldüyünü eşidəndə, onun nə hala düşdüyünü hamı təsəvvür edə bilər. O neçə dəfə çalışır ki, başı, çiyinləri ilə qapağı qaldırsın, zəhməti boşa çıxır. Belə bir müsibətə düşməsindən məyus olaraq, özündən gedib arxiyepiskopun meyiti üstünə düşür. O vaxt onları görən olsaydı, çox çətin ayırd edə bilərdi ki, bu iki adamdan hansı daha artıq ölmüşdür: arxiyepiskop, ya o. Andreuççio özünə gələndə hönkür-hönkür ağlamağa başlayır, bilir ki, heç şübhəsiz, başına iki müsibətdən biri gələcək: bir adam gəlib sərdabənin qapı-sını açmasa, ya burada acından, meyitin qurdları arasında üfunətdən öləcək, ya da gəlib onu, burada tapsalar, bir soyğunçu kimi boğazın-dan asacaqlar. Andreuççio belə şeyləri fikirləşə-fikirləşə yaman dərd çəkirdi. Birdən kilsədə bir neçə adamın gəzə-gəzə danışdığını eşidir: bilir ki, onun özü və yoldaşları bura nə üçün gəlmişdisə, onlar da həmin iş üçün gəlmişlər. Qorxusu daha da artır. Gələnlər sərdabənin qapağını açıb altına dayaq verəndən sonra kimin ora enməsi haqqın-da mübahisəyə başlayırlar. Heç kəs cürət edib ora girmək istəmir. Axırda, xeyli mübahisə etdikdən sonra, bir keşiş deyir: «Niyə qorxursunuz? Yoxsa elə bilirsiniz ki, o sizi yeyəcək? Ölülər diriləri yemirlər. Mən ora girərəm». Bunu deyib, döşünü sərdabənin qapağına dayayaraq, başını geri verir, ayaqlarını aşağı sallayır. Andreuççio bunu görüb yerindən qalxır, keşişin ayaqlarından tutub sanki onu aşağı dartmaq istəyir. Keşiş bunu hiss edərək, bərk çığırır, tez yuxarı atılır. O birilər də, bundan qorxaraq, sərdabənin qapağını açıq qoyub elə qaçırlar ki, elə bil onların ardınca yüz min şeytan gəlir. Andreuççio belə şeyi gözləmirmiş. O çox sevinir, və dərhal sərdabədən bayıra atılır, kilsədən də, gəldiyi yol ilə çıxıb gedir. Hava işıqlanırmış. Andreuççio, barmağında üzük, təvəkkülünə gedirmiş. Gəlib dəniz qırağına çatır, oradan da mehmanxanaya gedir, görür ki, mehmanxana sahibi də, onun yoldaşları da bütün gecəni narahat olmuşlar, deyirlərmiş ki, görəsən onun başına nə gəlmişdir. Andre-uççio başına gələn əhvalatları danışanda mehmanxana sahibinin məsləhəti bu olur ki, o dərhal Neapoldan çıxıb getsin. Andreuççio da onun məsləhətini o saat yerinə yetirir. Peruciyaya qayıdıb, üzüyü satır, bu pul ilə də at almağa gedir.

ALTINCI HEKAYƏ

Madonna Beritolanı, iki oğlunu itirəndən sonra, bir adada iki maralla tapırlar. O, Lunicyanaya gedir, orada oğlanlarından biri hökmdarın yanında qulluğa girir, hökmdarın qızı ilə sevişir, tutulub həbsxanaya salınır. Siçiliya kralı Karlın əleyhinə üsyan edir. Ana oğlunu tanıyır, oğul öz hökmdarının qızı ilə evlənir. Qardaşı da tapılır, hər ikisi əvvəlki yüksək mövqeyini tutur

Xanımlar və cavan oğlanlar Fyammettanın danışdığı hekayədə Andreuççionun başına gələn əhvalata çox gülürlər. Yemiliya heka-yənin qurtardığını görüb, kraliçanın əmri ilə sözə başlayır: – Taleyin dönüklüyü ağır olur, adamı usandırır, lakin belə söhbətlər çox asanlıqla, taleyin nəvazişi ilə məst olan adamların ruhunu hərəkətə gətirdiyi üçün, elə güman edirəm ki, xoşbəxtlərin də, bədbəxtlərin də buna qulaq asması yersiz deyil, çünki bu, xoşbəxt adamları ehtiyatlı olmağa vadar edir, bədbəxtlərə təsəlli verir. Buna görə, bu məsələlər-dən çox danışılsa da, mən də istəyirəm bu barədə sizə təsirli olduğu qədər də doğru bir hekayə söyləyəm. Hekayə ürəkaçan bir nəticə ilə qurtarır, lakin elə ağır və uzun zaman davam edən dərdin sevinclə yüngülləşməsinə adam güclə inanır.

Əziz xanımlar, siz bilməlisiniz ki, imperator II Fridrix öləndən sonra Siciliyanın kralı Manfred olur. Onun axtında Arrigetto Kapeçe adlı bir nəfər aristokrat yüksək mövqe tuturdu, özü də Neapoldandı. Onun Madonna Beritola Karaççola adlı gözəl bir arvadı vardı. Beritola da neapollu idi, həm də aristokrat bir qadındı. Arrigetto adanı idarə edərkən eşidir ki, kral I Karl Benevento ətrafında Manfredə qalib gəlmiş, onu öldürmüşdür, bütün krallıq Karlın əlinə keçmişdir. Arrigetto siciliyalıların sədaqətinə etibar etməyərək, həm də öz hökmdarının düşməninə boyun əymək istəməyərək, qaçmağa hazırlaşır. Lakin siciliyalılar bundan xəbər tuturlar, onu da, kral Manfredin bir çox dostlarını, qulluqçularını da birdən tutub, əsir kimi, kral Karla təslim edirlər, sonra adanın ixtiyarını da ona verirlər. Madonna belə bir vəziyyətdə Arrigettonun başına nələr gəldiyini bilməyərək, həm də rüsvay olacağından qorxaraq, bütün var-yoxunu atır, Cusfredi adlı səkkiz yaşlı oğlunu götürüb, hamilə olduğu halda, qayığa minir, Lipariyə kedir, orada da doğur. İkinci oğlu olur, adını Skaççyato (sürgün edilmiş) qoyur. Burada dayə tutur. Uşaqlarını götürüb kiçik bir gəmiyə minir ki, Neapola, ata-anasının yanına getsin. Lakin vəziyyət onun düşündüyü kimi olmur: külək Neapola sarı gedən gəmini alıb Ponsa adasına aparır. Orada onlar kiçik bir körfəzə girib, yola düşmək üçün əlverişli vaxt gözləyirlər. Madonna başqaları ilə bərabər adaya çıxır, özünə hamıdan kənarda, tənha bir yer tapır, orada təkbaşına ərini xatırlayaraq, ağlamağa başlayır. O hər gün belə edir. Bir gün də elə olur ki, tək-tənha o yerdə oturub ağla-yarkən, dəniz quldurlarının gəmisi gəlir, onların gəmisini oğurlayıb aparır, bunu heç kəs, hətta gəmiçi də görmür. Madonna Bertola həmişəki kimi ağladıqdan sonra sahilə qayıdır ki, uşaqlarına baxsın, lakin orada heç kəsi görmür. Əvvəl buna təəccüb edir, sonra birdən məsələni başa düşərək, diqqətlə dənizə baxır, görür ki, bir gəmi onların gəmisini öz ardınca aparır, onlar hələ sahildən çox da uzaq-laşmamışdır. O, ancaq ərinin deyil, uşaqlarının da əlindən çıxdığını başa düşür. Özünü belə tək, kimsəsiz, acınacaqlı halda görərək, bir daha onları tapıb-tapmayacağını bilmir, ərini, uşaqlarını çağıra-çağıra özündən gedərək sahildə yıxılıb qalır. Orada elə bir adam olmur ki, soyuq su ilə, ya başqa bir vasitə ilə onun qalmış gücünü özünə qaytarsın. Buna görə Beritolanın ruhu istədiyi kimi sərbəstcə uçurdu. Lakin Beritolanın gücü göz yaşı ilə, fəryadla onun zavallı bədəninə qayıdanda, o, uzun zaman uşaqlarını çağırdı, bütün kahaları diqqətlə yoxladı. Axırda boş yerə zəhmət çəkdiyini başa düşdü, həm də axşam olduğunu görürdü, lakin yenə də nəyə isə ümid edirdi, ancaq özü də bilmirdi ki, nəyə ümid edir. Sonra özü haqqında düşünməyə başladı, sahildən geri qayıdaraq, əvvəlki kahaya getdi: burada o ağlamağa, dərd çəkməyə öyrəşmişdi, gecəni böyük qorxu, ağla sığmayan dərd içində keçirdi. Səhər açıldı, saat üç oldu. O, keçən axşamdan ac idi, ot yeməyə başladı, Otu bir təhər yeyib, ağlaya-ağlaya sonrakı günlərini düşündü. O, belə fikirləşərkən gördü ki, yaxındakı kahaya bir maral girdi, bir az sonra oradan çıxıb meşəyə qaçdı. O qalxıb maral çıxan kahaya getdi, orada, yəqin elə o gün doğulmuş iki xırdaca maral balası gördü. Bunlar ona dünyanın ən xoş, ən mehriban məxluqu kimi göründü. Onun da uşağı bu yaxında olmuşdu, südü hələ qurumamışdı. Maral balalarını üsulluca götürüb, döşünə tutdu. Onlar belə təklifdən boyun qaçırmadılar, madonna Beritolanın döşlərini, öz analarının döşü kimi əmməyə başladılar, o gündən öz anaları ilə ona heç bir fərq qoymadılar. Bununla da, bu ləyaqətli qadın elə təsəvvür edirdi ki, səhrada ünsiyyət üçün heç olmasa özünə bir cəmiyyət tapmışdır. O, ot yeyə-yeyə, susayanda su içə-içə, əri, uşaqları, keçmiş həyatı yadına düşdükcə ağlaya-ağlaya bu qərara gəldi ki, elə burada da yaşasın, burada da ölsün. İndi o, maral balalarına öz uşaqları qədər məhəbbət bağlamışdı.

Bu nəcib xanım heyvanlarla ünsiyyət edərək adada yaşayarkən, elə olur ki, bir neçə aydan sonra tufan bir Piza gəmisini də, madonna Beritolanın gəmisi kimi, bu adaya gətirib çıxarır. Gəmi orada bir neçə gün qalır. Gəmidə Kurrado adlı, Malespini markizləri nəslindən olan aristokrat bir adam varmış, onun arvadı da orada imiş. O çox ləyaqətli, yüksək mənəviyyatlı qadınmış. Apuliya krallığında olan bütün müqəddəs yerləri ziyarət edib, evlərinə qayıdırmış.

Bir gün Kurrado ilə arvadı, darıxdıqları üçün, bir neçə xidmətçi, həm də bir neçə it götürüb, adanın içərilərinə gəzməyə gedirlər. İtlər madonna Beritolanın yaşadığı yerdən bir az kənarda iki maral balası görüb, onları qovmağa başlayırlar. Maral balaları böyümüşdülər, otlamağa gedirdilər. Onlar qaça-qaça başqa yerə deyil, madonna Beritolanın yaşadığı yerə gəlirlər. Madonna ağac götürüb itləri qovur, elə bu zaman itlərin dalınca Kurrado ilə arvadı gəlir. Onlar qaralmış, arıqlamış, tük basmış bir arvad görüb, çox təəccüb edirlər, madonna Beritola onları görüb daha çox heyrət edir. Kurrado qadının xahişi ilə itləri geri çağırır; sonra onu xeyli dilə tuturlar, kim oldu-ğunu, burada nə etdiyini söyləmək üçün onu yola gətirirlər, o da başına gələn müsibətləri, öz vəziyyətini, necə bir amansız qərara gəldiyini onlara müfəssəl danışır. Kurrado Arrigetto Kapeçeni çox yaxşı tanıyırdı, bu sözləri eşidəndə onlara yazığı gəlib ağladı, həm də çox çalışdı ki, qadını bu amansız qərarından döndərsin, dedi ki, gedək bizə, səni öz bacım kimi saxlayaram, allah sənə xoşbəxt günlər yetirənə qədər bizdə qalarsan. Madonna Beritola bu təklifi qəbul etmək istəməyəndə, Kurrado arvadını onun yanında qoyub getdi, dedi ki, xidmətçilərə tapşır, bura yemək gətirsinlər, öz əynindəki paltarlarından birini gətirib ver, qoy geysin, onu buradan aparmaq üçün əlindən gələni elə. O ləyaqətli xanım madonna Beritolanın yanında qaldı, onun dərdinə şərik olaraq, madonna ilə bərabər ağladı, sonra da paltar və yemək gətirtdi, paltarı geymək, yeməyi yemək üçün heç görünməyən bir çətinliklə onu yola gətirdi. Axırda, çox xahişdən sonra, maralı da, maral balalarını da götürüb, onlarla bəra-bər Lunicyanaya getməyə onu razı saldı, – o, tanına biləcəyi heç yerə getmək istəmirdi. Elə bu arada maral gəlib, madonna Beritolaya mehribanlıq göstərməyə başladı, ləyaqətli xanım buna təəccüb etdi. Yola çıxmaq mümkün olanda madonna Beritola, Kurrado və onun arvadı ilə gəmiyə mindilər, maralı, maral balalarını da özləri ilə götürdülər (madonna Beritolanın adını bilmədiyi üçün hamı ona Kavriola, yəni Maral deyirdi). Eyni istiqamətdə əsən küləklə az vaxtda gəlib Maqra çayının dənizə tökülən yerinə çatdılar, sahilə çıxıb öz qəsrlərinə getdilər. Madonna Beritola burada, Kurradonun arvadının yanında yaşadı, guya onun qulluqçusu idi. Beritola dul qadınlar kimi geyinir, namusla, təvazökarlıqla, itaətlə dolanır, maral balalarına əvvəlki kimi məhəbbət göstərir, yemlərinə fikir verirdi.

Dəniz quldurları madonna Beritolanın gəldiyi gəmini oğurlayıb aparanda, onun özünü ələ keçirə bilməmişdilər, çünki onu görməmiş-dilər, gəmini içindəki şeylərlə və adamlarla Genuyaya aparmışdılar. Orada qəniməti gəmi sahibləri arasında bölüşdürəndə elə oldu ki, Messer Qasparrino d’Oria deyilən birisinin payına, başqa şeylərlə bərabər, madonna Beritolanın iki uşağı və dayəsi də düşdü. Qaspar-rino dayəni və uşaqları öz evinə göndərdi, onlardan qulluqçu kimi istifadə etmək istəyirdi. Dayə xanımını itirdiyindən, uşaqlarla bərabər belə müsibətə düşdüyündən, yaman qəmgin olub, uzun zaman ağladı. Lakin o, kasıblığına baxmayaraq, ağıllı, dərrakəli qadın idı, başa düşdü ki, göz yaşından heç nə çıxmayacaq, hər şeydən əvvəl özünə bacardığı qədər ürək verməyə başladı. Sonra, düşdükləri vəziyyəti nəzərə alıb, bu fikrə gəldi: uşaqların yüksək aristokrat ailəsindən olduğunu bilsələr, bundan onlara çox asanlıqla ziyan dəyə bilər. O, eyni zamanda ümid edirdi ki, bir gün tale onların üzünə güləcək, onlar sağ qalsalar yenə əvvəlki vəziyyətə qayıda-caqlar, buna görə belə bir qərara gəldi: o vaxt gəlib çatana kimi uşaqların kim olduğunu heç kəsə bildirməsin. Kim ondan bir şey soruşsa, deyirdi ki, bunlar mənim uşaqlarımdır. Böyük uşağa Cusfredi deyil, proçidalı Cyannotto deyirdilər. Balacanın adını dəyişməyi lazım görmədi. Dayə Cusfrediyə adını nə üçün dəyiş-diyini, onun kim olduğunu bilsələr necə təhlükəli vəziyyətə düşə biləcəyini başa salmaq üçün çox əlləşdi. Bunu ona bir dəfə deyil, bir neçə dəfə, həm də çox tez-tez söylədi, o da ağıllı uşaq olduğundan, dərrakəli dayənin sözünə baxırdı. Uşaqların paltarı, xüsusilə ayaq-qabısı yaman gündə idi. Onları murdar işlərə göndərirdilər, lakin uşaqlar da, dayə də bir neçə il səbir edib, messer Qasparrinonun evində qaldılar. Cyannottonun on altı yaşı tamam olmuşdu; o, nökər təbiətli deyil, mərd bir oğlandı. Yaşadığı alçaq köləlik vəziyyətinə nifrət edərək, messer Qasparrinonun yanında daha qalmadı, İsgəndə-riyyəyə gedən gəmiyə minib, müxtəlif yerlərə getdi, ancaq heç yerdə dolana bilmədi. Messer Qasparrinonun yanından getdiyi vaxtdan bəlkə də üç-dörd il keçmişdi, o, qəşəng, boylu-buxunlu bir oğlan olmuşdu. Bir gün eşitdi ki, atası hələ sağdır, kral Karlın həbsxana-sında əsirdir, amma o, atasını ölmüş bilirdi. Cyannotto az qalmışdı ki, hər şeydən ümidini kəssin. Avara həyat keçirərək, axırda gəlib Lunicyanaya çıxdı. Orada təsadüfən Kurrado Malespinin yanında qulluğa girdi, onun eyni zamanda zövqünə də çox bacarıqla yarana bildi. Madonna Beritola Kurradonun arvadının yanında olurdu. Cyannotto öz anasını arabir görsə də onu tanımırdı, o da öz oğlunu tanımırdı: onlar son dəfə bir-birini görəndən bəri çox dəyişmişdilər. Bu qayda ilə Cyannotto qulluq edirkən, elə oldu ki, Kurradonun Spina adlı qızı, Nikkolo da Qrinyano öləndən sonra dul qaldığından, atasının evinə qayıtdı; o, gözəl, sevimli, cavan bir qızdı; yaşı on altıdan bir az çox idi. Bir dəfə o, təsadüfəm Cyannottoya, Cyannotto da ona diqqətlə baxdı və onlar bir-birinə vuruldular. Bu sevgi uzun zaman nəticəsiz qalmadı, ancaq onun üstü açılana qədər bir neçə ay keçdi. Onlar heç kəsin bundan xəbər tutmayaçağından çox arxayın idilər, təmkinlik göstərirdilər, lakin belə işlərdə ehtiyatlı olmaq lazımdır. Bir gün Cyannotto cavan qadınla gözəl, qalın meşədə gəzirdi. Onlar başqa adamlardan ayrılaraq, qabağa getdilər və çox irəli getdiklərini zənn edərək, yaşıl otla, çiçəklə dolu gözəl bir yerdə, ağacların arasında oturub, sevginin zövqünə uydular. Burada onlar çox oturdular, lakin duyduqları ləzzətdən bu, onlara çox qısa göründü; əvvəl cavan qadının anası, sonra da Kurrado qəfildən onların üstünə gəlib çıxdı. Kurrado bunu görüb yaman pərt oldu, xidmətçilərinə əmr etdi ki, onları tutub qollarını bağlasınlar, qəsrlə-rindən birinə aparsınlar, ancaq bunun səbəbi haqqında bircə kəlmə də söz demədi. O, duyduğu qəzəbdən və nifrətdən tir-tir əsirdi, onları biabırçı halda öldürmək istəyirdi. Cavan qadının anası yaman acıq-lansa da, öz qızını bu pis hərəkəti üstündə hər cür amansız cəzaya layiq görsə də, Kurradonun bir neçə sözündən başa düşdü ki, bu iki müqəssiri o nə etmək fikrindədir. Buna dözmək iqtidarında olmadı-ğından, ərinin yanına gəlib xahiş etdi ki, qoca vaxtında qızının qatili olma, əllərini xidmətçinin qanına bulama, qəzəbimi təmin etmək üçün başqa bir yol tap, məsələn, onları zindana saldır, qoy tutduqları işin əzabını çəksinlər. O mömin qadın ərinə daha çox sözlər söylədi, nəhayət, Kurrado onları öldürmək fikrindən vaz keçdi, əmr etdi ki, onları bir-birindən uzaq yerdə zindana salsınlar, yerlərini çox narahat etsinlər, az yemək versinlər, keşiklərini çəksinlər, başqa bir qərara gələnə kimi onları bu vəziyyətdə saxlasınlar. Belə də elədilər. Onla-rın zindanda göz yaşı tökə-tökə, az yeməklə necə həyat keçirdiyini, arzu etdiklərindən artıq davam edən bu günlərin necə ağır günlər olduğunu hamı təsəvvür edə bilər.

Cyannotto ilə Spinanın belə müsibətli günlərə düşməsindən bir il keçdi. Kurrado heç onları yada salmırdı. Bu zaman elə oldu ki, kral Arraqonlu Pyetro messer Cyano di Proçida ilə dilbir olub Siciliya adasında üsyan qaldırdı, adanı kral Karlın əlindən aldı, Kurrado da hibellinçi olduğundan, buna çox sevindi. Cyannotto bunu keşikçi-lərin birindən eşidəndə dərindən ah çəkib dedi: «Vay mən zavallının halına! On dörd ildir ki, belə miskin halda dünyanı avara-avara dolaşıram. Gözlədiyim də ancaq bu hadisə idi, indi heç nəyə ümid bəsləmədiyim halda, o da baş verdi, mən də zindandayam, buradan da ancaq meyitim çıxa bilər». Zindanban soruşdu: «Nə olub? Böyük kralların tutduğu işdən sənə nə? Sənin Siçiliyada nə işin var?» Cyan-notto ona belə cavab verdi: «Atamın orada kim olduğu yadıma düşəndə az qalır ki, ürəyim partlasın. Oradan qaçanda mən balaca uşaq olsam da, indi də yadımdadır, o, kral Manfredin vaxtında bütün adanın ağası idi». Zindanban sözünə davam etdi: «Sənin atanın adı nə idi?» Cyannotto dedi: «Mənim atamın adını mən indi qorxusuz-ürküsüz deyə bilərəm, çünki indi özümü təhlükə içində görürəm; onun adını söyləməklə mən belə bir təhlükəyə düşə bilərdim, ona Arrigetto Kapeçe deyərdilər, əgər o sağsa, indi də ona Arrigetto Kapeçe deyirlər. Mənim də adım Cyannotto deyil, Cusfredidir. Mən buradan çıxıb Siciliyaya qayıtsaydım, orada yüksək mövqe tutardım, buna zərrə qədər şübhə etmirəm». Keşikçi ondan daha başqa bir şey soruşmadı, vaxt tapan kimi gedib deyilənləri Kurradoya söylədi.

Kurrado bunu eşidən kimi, bu məsələ ilə maraqlandığını keşikçiyə bildirməyib, madonna Beritolanın yanına getdi, ondan dostcasına soruşdu ki, sənin Arrigettodan Cusfredi adlı oğlun olubmu? Madonna Beritola ağlaya-ağlaya dedi ki, iki oğlumdan biri – böyüyü sağ olsaydı, onun adı Cusfredi, yaşı da indi iyirmi iki olardı. Kurrado bunu eşidəndə başa düşdü ki, bu, həmin oğlandır, ağlına da belə bir fikir gəldi: məsələ doğrudan da belə isə mən böyük mərhəmət göstərə bilərəm, həm də qızımı o oğlana verməklə özümü də, qızımı da rüsvayçılıqdan qurtararam. Sonra Çyannottonu gizlincə yanına çağırıb, keçmiş həyatını ondan müfəssəl soruşdu. Bir çox şeylərdən onun doğrudan da Arrigetto Kapeçenin oğlu Cusfredi olduğunu görüb dedi: «Cyannotto, qızımın şəxsiyyətində məni neçə təhqir etdiyini bilirsən, amma mən səninlə, xidmətçiyə layiq olan kimi, yaxşı, həm də dostcasına rəftar edirdim, sən də gərək həmişə mənim namusumu, qızımın namusunu nəzərdə tutaydın, qoruyaydın, bu, sənin borcundu. Sən başqalarını mənim kimi təhqir etmiş olsay-dın, bir çoxları səni həqarətli ölümlə məhv edərdi, amma mənim sənə yazığım gəldi, bunu etmədim. İndi özün dediyin kimi məlum oldu ki, sən aristokrat bir kişinin və aristokrat qadının oğlusan, mən istəyirəm ki, necə ki, özün də bunu arzu edirsən, çəkdiyin əzaba nəhayət verim, səni müsibətdən və zindandan qurtarım, lazımi qayda ilə, həm sənin şərəfini, həm də öz şərəfimi bərpa edim. Sənə və Spinaya layiq olmayan bir sevgi ehtirası ilə sən onu ələ aldın, özün də bilirsən ki, o duldur. Onun böyük və yaxşı cehizi var. Onun xasiyyətinə, atasına, anasına bələdsən. Sənin indiki vəziyyətin haqqında mən bir şey demirəm. Spina namussuz yolla sənin məşuqən olmuşdur, əgər istəyirsənsə indi namuslu yolla o sənin arvadın olsun, mən buna razıyam, sən də mənim oğlum kimi, nə qədər könlün istəyirsə, mənim və onun yanında qal».

Zindan Cyannottonu arıqlatmışdı, lakin onun anadangəlmə mərd-liyini, sevgilisinə duyduğu məhəbbəti azaltmamışdı. O, Kurradonun təklif etdiyi məsələni ürəkdən arzu etsə də, özünü onun ixtiyarında görsə də, verdiyi cavabda öz alicənablığını qətiyyən yerə vurmadan dedi: «Kurrado, nə ağalıq ehtirası, nə pul həvəsi, nə də başqa bir şey məni, satqın bir adam kimi, nə sənin həyatına, nə də hökmündə olan şeylərə pis gözlə baxmağa təhrik eləməmişdir. Mən sənin qızını sevirdim, indi də sevirəm, sevəcəyəm də, çünki onu öz sevgimə layiq görürəm. Sadəlövh adamlar elə zənn edirlər ki, mən onunla namusa sığmayan bir yolla yaxınlıq etmişəm, bununla da gəncliyə xas olan günah iş tutmuşam. Lakin bunu ləğv etmək üçün gəncliyi ləğv etmək lazım gələrdi. Qocalar cavan olduqlarını xatırlamaq istəsəydilər, başqalarının günahlarını öz günahları ilə, öz günahlarını başqaları-nınkı ilə ölçsəydilər, onda mənim də günahım, sizin və bir çoxlarının hesab etdiyi kimi, belə böyük görünməzdi. Bir də ki, mən bu günah işi düşmən kimi deyil, bir dost kimi tutmuşam. İndi sənin təklif elədiyini mən həmişə arzu etmişəm, bilsəydim ki, belə bir təklifə ixtiyarım var, bunu çoxdan xahiş edərdim. İndi bu, mənə daha xoş görünəcək, çünki buna ümidim çox az idi. Əgər sənin belə niyyətin yoxsa, mənə bol ümidlər vermə, əmr et məni yenə zindana salsınlar, orada mənə istədiyin qədər əzab ver, çünki nə qədər ki mən Spinanı sevəcəyəm, ona olan sevgimə görə həmişə sənin də xətrini istəyəcə-yəm, sənə hörmət bəsləyəcəyəm». Kurrado Cyannottonun sözlərinə heyrət etdi, onun alicənab adam olduğunu gördü, sevgisini də səmimi bir sevgi hesab edərək, onu quçaqlayıb öpdü, çox ləngimədən sə-rəncam verdi, Spinanı da gizlicə ora gətirdilər. Zindanda Spinanın rəngi solmuşdu, o arıqlamışdı, heç əvvəlki qadına oxşamırdı, elə Cyannotto da çox dəyişmişdi. Onlar Kurradonun yanında razılığa gəldilər, bizim adətimiz üzrə nişanlandılar. Bu məsələni hələ heç kəs bilmirdi. Kurradonun sərəncamı ilə Cyannottoya və Spinaya lazım olan və onların arzu etdiyi hər şeyi onlara verdilər. Bu, bir neçə gün davam etdi. Sonra Kurradoya elə gəldi ki, onların analarını sevin-dirmək vaxtı gəlib çatmışdır. O öz arvadını və Kavriolanı çağırıb dedi: «Madonna, mənim qızlarımdan birinin əri olan sizin böyük oğlunuzu sizə qaytarsam, buna nə deyərsiniz?» Kavriola ona belə cavab verdi: «Əgər bacarsaydım, indikindən artıq sizə minnətdar olardım; sizə daha artıq ona görə minnətdar olardım ki, canımdan əziz olan bir adamı mənə qaytardınız, həm də sizin söylədiyiniz şəkildə qaytarsaydınız, mənim boşa çıxmış ümidlərimi də qismən mənə qaytarmış olardınız». Madonna Beritola göz yaşı içində susdu. Kurrado öz arvadına müraciət etdi: «Arvad, sənə belə bir kürəkən versəydim, bu sənə necə görünərdi?» Arvadı həmin suala belə cavab verdi: «Bizim aristokratlardan deyil, lap fırıldaqçılardan biri də sizin xoşunuza gəlsəydi, mənim ürəyimdən olardı». Kurrado dedi: «Ümid-varam ki, bir həftədən sonra sizi bununla sevindirim». Kurrado cavanların əvvəlki kimi əmələ gəldiyni görüb, buyruq verdi ki, onları yaxşı geyindirsinlər. Sonra Cusfredidən soruşdu: «Duyduğun bu sevincdən başqa, ananı burda görsəydin, xoşuna gələrdimi?» Cusfredi ona belə cavab verdi: «Mən inanmıram ki, onun bədbəxt taleyinin müsibətləri onu hələ də sağ qoymuş olsun. Əgər o sağ qalmışsa, bu məni son dərəcə sevindirərdi, çünki mən onun məsləhəti ilə, elə güman edirəm ki, Siciliyadakı mövqeyimi qismən geri qay-tara bilərdim». Kurrado hər iki ananı oraya çağırtdırdı. Onlar gəlib Spinanı böyük sevinclə təbrik etdilər, eyni zamanda bir şeyə çox təəccübləndilər: Hansı iham Kurradonun qəlbində elə bir xoş duyğu yaratmışdır ki, o öz qızını Cyannottoya verməyə razı olmuşdur? Madonna Beritola Kurradodan eşitdiyi sözün təsiri altında diqqətlə Cyannottoya baxmağa başladı. Gizlin bir qüvvə oğlunun uşaqlıq sifətini onun yadına saldı, o başqa bir dəlil gözləməyərək, qollarını açıb Cyannottonu bağrına basdı. Məhəbbətin və ana sevincinin artıq-lığından bircə kəlmə də söz deyə bilmədi, bu onun duyğularını elə gücdən saldı ki, o, ölü kimi oğlunun qolları üstünə düşdü. Cyannotto anasını qəsrdə çox görmüşdü, lakin onu tanımamışdı, bunu xatırla-yaraq, onu tanımamasına heyrət etdi, amma indi öz duyğusu ilə anasını dərhal tanıdı, ürəyində özünü, göstərdiyi qayğısızlıq üstündə məzəmmət etdi, anasını qolları üstünə alıb, göz yaşı içində nəvazişlə öpdü. Kurradonun arvadı ilə Spina madonna Beritolaya ürək yanğısı ilə kömək edərək, soyuq su və başqa vasitələrlə onun əvvəlki qüvvəsini özünə qaytardılar, bu zaman madonna Beritola yenə göz yaşı içində nəvazişli sözlərlə oğlunu bağrına basdı, böyük analıq məhəbbəti ilə onu min dəfə, bəlkə daha çox öpdü, Cyannotto da anasının bu şəfqətini hörmətlə qəbul edərək, ona pərəstişlə baxırdı.

Bu ləyaqətli və ürəkaçan görüş üç-dörd dəfə təkrar olundu, oradakı adamlar da bundan böyük fərəh və sevinc duydular. Cusfredi ilə anası başlarına gələn hadisələri bir-birinə danışdılar. Kurrado öz dostlarına yeni qohumluq əlaqəsini söylədi, bu da hamının xoşuna gəldi. Sonra o, çox gözəl, dəbdəbəli bir şənlik düzəltmək üçün sərəncam verdi. Bundan sonra Cusfredi ona dedi: «Kurrado, sizin bir çox hərəkətləriniz məni sevindirdi, anamı da uzun zaman şərəflə saxlamısınız. İndi, görüləsi bir iş qalmasın deyə, sizdən xahiş edirəm, – sizin bunu da eləməyə imkanınız vardır, – mənim anamı da, mənim üçün düzələn şənliyi də, mənim özümü də qardaşımı bura gətirməklə sevindirəsiniz; messer Qasparrino d’Oria quldurcasına basqın edib, onu mənimlə bərabər əsir aparmışdı, – bunu mən sizə danışmışam, – indi də onu öz yanında nökər saxlayır. Bundan başqa Siciliyaya bir adam göndərəsiniz, ölkənin vəziyyəti və münasibətlər haqqında düzgün xəbər tutsun, həm də bilsin görək mənim atam Arrigetto nə haldadır, ölübmü, qalıbmı, əgər qalıbsa, nə vəziyyətdədir, – bunların hamısını tamam-kamal öyrənib bizim yanımıza qayıtsın». Cusfre-dinin xahişi Kurradonun xoşuna gəldi» Dərhal Genuyaya, Siciliyaya bir neçə etibarlı adam göndərdi. Genuyaya gedən adam messer Qaslarrinonu axtarıb tapdı, Kurradonun Cusfrediyə və onun anasına etdiyi yaxşılıqlardan ona qayda ilə danışdı, sonra Kurradonun adından dönə-dönə xahiş etdi ki, Skaççyatonu da, dayəsini də ona çatdırsın. Bu sözlər messer Qasparrinoya yaman təsir etdi, dedi ki: «Əlbəttə, Kurrado nə istəsə, mən onu bacardığım qədər yerinə yetirərəm. Mənim evimdə on dörd ildir ki, sənin soruşduğun uşaq öz anası ilə yaşayır, onları məmnuniyyətlə ona verərəm. Ancaq mənim adımdan ona de ki, indi özünə Cusfredi adı qoyan Cyannottonun sözlərinə inanmaqdan özünü gözləsin, heç inanmasın, çünki o, Kurradonun güman etdiyindən çox-çox bicdir». Messer Qasparrino bunu dedikdən sonra və o ləyaqətli adama hörmət göstərmək üçün gizlicə buyruq verdi ki, dayəni çağırsınlar. Bu məsələni ondan ehtiyatla soruşdu. Dayə Siciliyada üsyan olduğunu, Arrigettonun sağ qaldığını eşidərək, daha qorxmadı, məsələni açıb danışdı, indiyə qədər niyə belə hərəkət etdiyinin də səbəbini izah etdi. Messer Qasparrino dayənin söylədiyi söz ilə gələn adamın söylədiyi sözün bir-birinə tamamilə düz gəldiyini görüb, o adamın sözünə inandı. Messer Qasparrino çox usta adamdı, bu məsələni müxtəlif yollarla təsdiq etdi, deyilənlərin düzgün olduğuna get-gedə daha artıq inandı, o uşaqla pis rəftar etdiyinə görə utandı, bunun əvəzini çıxmaq üçün on bir yaşlı gözəl qızını böyük cehizlə ona verdi, çünki o, Arriget-tonun kim olduğunu və əvvəllər nə etdiyini bilirdi. Bu münasibətlə düzələn böyük şənlikdən sonra messer Qasparrino cavan oğlanı və qızı göturüb, Kurradonun göndərdiyi adamla və dayə ilə, yaxşı silah-lanmış bir gəmidə Leriçiyə gəldi, Kurrado onu qəbul etdi. Sonra Qasparrino öz adamları ilə Kurradonun qəsrlərindən birinə getdi. Bu, böyük şənlik düzəlmiş qəsrdən çox da uzaqda deyildi. Ananın öz oğlunu, hər iki qardaşın və madonna Beritolanın öz sədaqətli dayə-sini görməklə necə sevindiyini, hamının messer Qasparrinonu, onun qızını necə qarşıladığını, messer Qasparrinonun hamını necə təbrik etdiyini, hamının Kurradonu və arvadını, uşaqlarını, dostlarını necə alqışladığını sözlə demək mümkün deyil, buna görə də, mənim xanımlarım, bunu təsəvvür etməyi sizin ixtiyarınıza buraxıram.

Allah öz xoşbəxtliyini bəxş etmək istəyəndə, çox səxavətlə bəxş edir; buna görə o, şadlığın tamam olması üçün, Arrigetto Kapeçenin həyatı, xoş güzəranı haqqında da yaxşı xəbərlər göndərməyi lazım bildi: şənliyin lap qızğın vaxtında, qonaqlar, – qadınlar, kişilər, – süfrə başında oturub ilk verilən xörəyi yeyirdilər ki, Siçiliyaya göndərilən adam gəldi, Arrigetto haqqında xeyli danışdı, dedi ki, kral Karl onu zindana salıbmış, şəhərdə kral əleyhinə üsyan qalxanda, xalq qəzəblə zindana hücum edir, keşikçiləri öldürür, Arrigettonu azad edir. Arrigetto kral Karlın amansız düşməni olduğundan, həm də fransızları qovmaq və öldürmək üçün, onu özlərinə başçı qoyur-lar. Bunun da nəticəsində o, kral Pyetronun böyük mərhəmətini qazanır. Kral onun bütün mülklərini, şan-şöhrətini özünə qaytarır, o indi yüksək və yaxşı bir mövqe tutmuşdur. Siciliyaya göndərilən adam həm də dedi ki, Arrigetto məni böyük hörmətlə qəbul etdi, arvadının, oğlunun tapılmasına son dərəcə sevindi, çünki o tutulub zindana salınandan sonra onlar haqqında heç bir şey eşitməyibmiş. Bundan başqa Arrigetto arvadını, oğlanlarını, gəlinlərini, dayəni aparmaq üçün gəmi, bir neçə də adlı-sanlı adam göndərdi, onlar gəmi ilə bura gəldilər.

Siçiliyaya göndərilmiş adamı qəbul edib, söylədiklərinə böyük şadlıq və fərəhlə qulaq asdılar. Kurrado bir neçə dostu ilə tez hazır-laşıb, madonna Beritolanın və Cusfredinin dalınca gələn adlı-sanlı adamların qabağına getdi: onları şadlıqla qarşılayıb, ziyafət yerinə apardılar. Ziyafət hələ heç yarı olmamışdı. Madonna Beritola Cus-fredi və başqaları onları görüb elə sevindilər ki, belə bir sevinc nə olmuş, nə də eşidilmişdi. Gələn adlı-sanlı adamlar da süfrəyə otur-mamışdan əvvəl, bacardıqları qədər Kurradoya, onun arvadına Arrigettonun arvadına və oğluna göstərdiyi hörmətə görə, Arriget-tonun adından baş əyib, təşəkkür etdilər, Arrigettonun özünü, onun ixtiyarında olan bütün imkanları ev yiyəsinin sərəncamına təqdim etdilər. Messer Qasparrinonun da göstərdiyi xidmət bu adlı-sanlı adamlar üçün gözlənilməz oldu; onlar messer Qasparrinoya müraciət edərək dedilər ki, Arrigetto sizdən Skaççyato üçün nələr etdiyinizi biləndə, sizə də belə, bəlkə bundan da böyük minnətdarlıq ediləcək-dir, biz buna tamamilə əminik. Sonra onlar iki cavan ər ilə iki cavan arvad üçün düzəlmiş şənlikdə hamı ilə bərabər iştirak etdilər. Kurra-do öz kürəkəni və başqa qohumları, dostları üçün ancaq bir gün ziyafət vermədi, onun ziyafəti bir neçə gün davam etdi. Şənlik qurtarandan sonra, madonna Beritolaya, Cusfrediyə və başqalarına elə gəldi ki, daha getmək lazımdır. Onlar Spinanı da götürüb sürətlə gedən bir gəmiyə mindilər. Kurrado, arvadı və messer Qasparrino onlara xeyir-dua verib göz yaşı ilə yola saldılar. Arxadan külək əsirdi, onlar az vaxtda Siciliyaya çatdılar. İskələdə Arrigetto onların hamısını – oğlanlarını da, xanımları da elə bir sevinclə qarşıladı ki, bunu təsəvvür etmək mümkün deyil. Deyirlər ki, onlar uzun zaman burada xoşbəxt yaşamışlar, belə ağ günlərə çıxdıqları üçün allah-taalaya dua etmişlər.

YEDDİNCİ HEKAYƏ

Babilistan sultanı öz qızını kral del Qarboya ərə vermək üçün yola salır; o, müxtəlif təsadüflər nəticəsində, müxtəlif yerlərdə doqquz kişinin əlinə düşür, axırda bakirə bir qız kimi atasının yanına qayıdır, oradan da əvvəlki niyyəti ilə kral del Qarbonun yanına, ona arvad olmağa gedir

Jemilyanın danışdığı hekayə bir az da uzansaydı, madonna Beritolanın başına gələn müsibətlər cavan xanımları, duyduqları mərhəmət hissindən, bəlkə də göz yaşı tökməyə vadar edərdi. Hekayə qurtarandan sonra kraliça belə məsləhət gördü ki, Pamfilo öz hekayəsi ilə söhbəti davam etdirsin. Pamfilo da çox həvəslə sözə başladı:– Gözəl xanımlar, bizə nə lazım olduğunu biz çətin təsəvvür edirik; biz tez-tez görürük ki, bir çoxları, varlandıqdan sonra qayğısız və qorxusuz yaşayacaqlarını güman edərək, varlanmağı həm allahdan yalvarıb istəyirlər, həm də zəhmətdən və təhlükədən çəkinməyərək inadla çalışırlar. Onlar arzularına çatsalar da, elə adamlar da olur ki, böyük irsə sahib olmaq üçün bir dövlətlini öldürürlər, halbuki həmin adam hələ dövlətli olmamışdan əvvəl onları sevərdi, həyatını qoruyardı. Bəziləri də min bir təhlükə nəticəsində, qardaşlarının, dostlarının qanı hesabına, aşağı vəziyyətdən şahlıq hakimiyyəti mövqeyinə yüksəlirlər, elə zənn edirlər ki, ən böyük xoşbəxtlik bundadır. Lakin yüksək mövqeyə qalxandan sonra görürlər, hiss edirlər ki, ora qayğı və təhlükə ilə doludur, həm də öz həyatları bahasına anlayırlar ki, padşahlıq süfrəsində qızıl qədəhdə zəhər içirlər. Bir çoxları böyük ehtirasla sağlam bədən, gözəllik, müxtəlif zinətlər arzu etmişlər, lakin başa düşməmişlər ki, onların arzusu pis bir istiqamət almışdır; bu şeylər onların ölümünə, ya müsibətli gün-lərə düşməsinə səbəb olandan sonra bunu anlamışlar. Bütün insan arzularından ayrılıqda bəhs etməyərək, mən qəti deyirəm: elə bir arzu yoxdur ki, insan bunu tam idrakla, taleyin təsadüflərindən qorunmaq məsələsində, o biri arzulardan üstün tutsun. Buna görə, əgər biz lazım olduğu kimi hərəkət etmək istəyiriksə, işimizi elə qurmalıyıq ki, allahın bizə verdiyi şeyi seçib əldə edə bilək, bizə də nə lazım olduğunu ancaq allah bilir, bunu da bizə o verə bilər. Lakin insanlar öz arzuları üzündən müxtəlif şəkildə günah iş tuturlar, siz də, məla-hətli xanımlar, bir məsələdə günah iş tutursunuz: siz təbiətin verdiyi gözəlliklə kifayətlənməyərək, daha gözəl olmaq istəyirsiniz, buna görə də çox məhərətlə öz gözəlliyinizi artırmağa çalışırsınız. İndi mən sizə bir sarisin qızının uğursuz gözəlliyindən danışmaq istəyi-rəm: o öz gözəlliyi üzündən cəmisi dörd ilin içində doqquz dəfə ərə getməli olmuşdur.

Biri varmış, biri yoxmuş, çox-çox bundan əvvəl Babilistanda Beminedab adlı bir sultan varmış. Arzu etdiyi şeyi o çox vaxt əldə edə bilərmiş. Beminedabın bir neçə oğlu və qızı varmış, bu qızlardan birinin adı Alatiel imiş, onu görənlər deyirmiş ki, dünyada olan qız-ların ən gözəli odur. Beminedab, çoxlu qoşunla hücum edən ərəblərə böyük zərbə endirir, bu qalibiyyətdə kral del Qarbonun ona çox köməyi dəyir; sultan da bunun əvəzində Alatieli ona verəcəyini vəd edir. Kral bunu ondan böyük bir mərhəmət kimi xahiş etmişdi. Sultan Beminedab qızını, kişilərdən və qadınlardan ibarət hörmətli bir məiy-yətlə, baha qiymətli, zəngin avadanlıqla, yaxşı silahlanmış, yaxşı təchiz edilmiş gəmiyə qoyub, allaha tapşırır, kralın yanına göndərir. Hava yaxşı olan kimi gəmiçilər gəminin yelkənlərini açıb, İskəndə-riyyə limanından çıxırlar, gəmini külək əsən səmtə yönəldərək, bir neçə gün rahat yol gedirlər. Sardiniyanı keçirlər, istədikləri yerə çatmağa az qalanda, qarşı tərəfdən külək qalxır, get-gedə elə şiddət-lənir ki, qızın mindiyi gəmini az qalır batırsın, belə ki, gəmidəki adamlar bir neçə dəfə özlərini məhv olmuş hesab edirlər. Lakin gəmiçilər məhərətli olduqlarından, bütün təcrübə və güclərini işə salaraq, fırtınalı dənizlə mübarizəyə girişir, iki gün davam gətirirlər, fırtına yatmır, get-gedə artırdı. Üçüncü gün, axşam, gəmiçilər nə gəmiçilərə tanış olan əlamətlərlə, nə də gözlə harada olduqlarını müəyyən edə bilmədilər, çünki göy üzünü bulud almışdı, hava zil qaranlıqdı. Onlar Mayorkadan bir az yuxarıda olanda hiss etdilər ki, gəmi çatlamışdır. Buna görə, başqa bir qurtuluş yolu olmadığından, həm də hər kəs öz hayına qaldığından, dənizə qayıq saldılar, gəminin başçısı qayığı çatlamış gəmidən etibarlı hesab edib qayığa endi, onun da ardınca gəmidə olan adamlardan bir neçəsi özünü qayığa atdı. Qayıq batar deyə, onlar bu adamlara bıçaqla mane olmaq istədilər, lakin qabaqlarını ala bilmədilər. Onlar ölümdən xilas olmaq istərkən özlərini ölümün ağuşuna atmış oldular: qayıq, fırtınalı dənizdə bu qədər adamı saxlaya bilmədiyindən, batdı, içindəki adamlar da məhv oldu. Amma gəmi çatlasa da, içi az qala su ilə dolsa da, şiddətli külək onu qovub apardı. Gəmidə sultanın qızından, qızın qulluqçularından başqa heç kəs qalmamışdı, onlar da fırtınanın zəhmindən və qorxu-dan taxta döşəmə üstündə bayılıb qalmışdılar. Nəhayət, külək gəmini Mayorka adası sahilinə elə sürətlə atdı ki, gəmi sahildən bir az kənarda az qaldı quma batsın, bütün gecəni dalğaların zərbəsindən yırğalana-yırğalana orada qaldı, külək onu yerdən qopara bilmədi. Səhər açılandan, fırtına da bir az sakitləşəndən sonra qız ölümcül halda başını qaldırdı. O, gücdən düşsə də, məiyyətindən olan adam-ları çağırmağa başladı, cavab verən olmadı, çünki bu adamlar daha yox idi. Gördü ki, heç kəs ona səs vermir, heç kəs də yoxdur, – buna heyrət etdi, onu bərk titrətmə tutdu. Bir təhər ayağa qalxaraq gördü ki, onunla gələn qadınlar da, o biri adamlar da yerdə yıxılıb qalmış-lar. Onları bir-bir əli ilə yoxladıqdan və xeyli çağırdıqdan sonra bildi ki, bu adamlardan çox azı sağ qalmışdır: bəzisi şiddətli mədə pöz-ğunluğundan, bəzisi də qorxudan ölmüşdür, bu onun dəhşətini daha da artırdı. Lakin özünü tək görsə də, harada olduğunu bilməsə də, müəyyən bir qərara gəlmək zərurətini hiss etdi: sağ qalanlara ürək verib, onları ayağa qaldırdı, sonra da yəqin etdi ki, kişilərin harada olduğunu onlar da bilmir, gəminin də sahildə quma batdığını, su ilə dolduğunu görüb, o biri qadınlarla bir yerdə dərdli-dərdli ağlamağa başladı.

Saat doqquza işləyirdi, lakin qız nə sahildə, nə də başqa bir yerdə adam görmürdü ki, yalvarıb-yaxarsın, kömək diləsin. Saat doqquza qalırdı, Perikon da Visalqo adlı aristokrat bir adam, bir neçə xidmət-çisi ilə, atla təsadüfən öz malikanəsindən qayıdarkən, oradan keçib gedirdi. Gəmini görüb, nə hadisə baş verdiyini o saat başa düşdü, xidmətçilərindən birinə əmr etdi ki, tez gəminin içinə gir, orada nə olduğunu öyrən. Xidmətçi çox çətiiliklə gəmiyə qalxdı, gördü ki, orada cavan bir xanım, yanında da bir neçə qadın var, onlar gəminin qabaq tərəfində qorxa-qorxa gizlənmişlər. Onlar bu adamı görüb ağlaya-ağlaya yalvardılar ki, bizə rəhmin gəlsin, bizi buradan xilas elə. Lakin gördülər ki, o adam bunların dediyini anlamır, bunlar da onun dediyini başa düşmürlər, qəzaya uğradıqlarını əl-qol hərəkəti ilə ona izah etməyə çalışdılar. Xidmətçi hər şeyi diqqətlə gözdən keçirdi, orada gördüklərini gəlib Perikona danışdı. Perikon dərhal sərəncam verdi, qadınları, çıxarılması mümkün olan ən qiymətli şeyləri gəmidən götürdüb, öz qəsrinə apartdırdı. Qadınlar burada yeyib dincəldilər. Sonra Perikon qızın zəngin avadanlığından başa düşdü ki, o, yüksək aristokrat ailəsindəndir. Çox keçmədi, o biri qadınların qıza göstərdiyi hörmətdən bunu yəqin bildi. Dənizdəki fəlakət nəticəsində qızın rəngi solsa da, Perikona çox qəşəng gö-ründü, dərhal belə qərara gəldi: əgər qız ərdə deyilsə, onunla evlənsin, evlənə bilməsə, onu məşuqə etsin.

Perikon üzdən mərd adama oxşayırdı, bədəncə də çox möhkəm idi. Onun buyruğu ilə qıza mümkün qədər yaxşı baxdılar, bunun nəticəsində qız lap əmələ gəldi. Perikon gördü ki, onun gözəlliyi vəsfə gəlməz gözəllikdir, qızın dilini, qızın da onun dilini bilmə-diyinə çox təəssüf etdi, çünki qızın kim olduğunu öyrənə bilmirdi. Qızın gözəlliyi Perikonda hədsiz bir ehtiras oyatmışdı, o çalışırdı ki, xoş və aşiqanə rəftarı ilə onu yola gətirsin, qız onun arzusunu sözsüz yerinə yetirsin. Ancaq bundan bir şey çıxmadı, qız onun aşiqanə hərəkətlərini qəti rədd edirdi. Bu, Perikonun ehtirasını daha da alovlandırdı. Qız bunu başa düşdü, həm də bir neçə gün burada qalandan sonra xalqın adətindən gördü ki, xristianlar içərisinə düşmüşdür, belə bir yerdə, kim olduğunu açıb söyləyə bilsə də, bunu söyləməyin ona heç bir xeyri olmayacaqdır. Lakin o, Perikonun arzusunu ya zorakılıq nəticəsində, ya xoşluqla yerinə yetirəcəyini yəqin etdikdən sonra bu qərara gəldi ki, başına gələn müsibətlərə alicənablıqla dözsün, qulluqçularına tapşırdı ki, (onun ancaq üç qulluqçusu qalmışdı) mənim kim olduğumu heç kəsə söyləməyin, söyləsəniz də elə yerdə söyləyin ki, bizim azad olmağımıza bunun köməyi dəyə bilsin; bundan başqa öz bakirəliyini saxlamağı da onlara bərk-bərk tapşırdı, öz qərarını da onlara dedi, dedi ki, ərimdən başqa heç kəs mənə sahib ola bilməyəcək. Qızın qulluqçuları buna görə onu təriflədilər, söz verdilər ki, gücümüz çatana qədər sizin tapşırıqlarınızı yerinə yetirəcəyik. Perikon həsrətini çəkdiyi qızı daha yaxından gördükcə, həm də təklifi daha artıq rədd edildikcə, ehtirası gün-gündən alovlanırdı. Nəhayət, zorlamağı ən axıra saxlayaraq, hiylə və fənd işlətməyə başladı. Perikon bir neçə dəfə görmüşdü ki, şərab qızın xoşuna gəlir, ancaq onun dini şərab içməyi qadağan etdiyindən, o içməyə alışmamışdı. Perikon qızı Eşq allahının birinci xidmətçisi olan şərabla ələ almaq fikrinə düşdü. Özünü elə göstərdi ki, guya qızın şərabı haram hesab etməsinə əhəmiyyət vermir. Bir gün təntənəli qonaqlıq şəklində yaxşı şam hazırlatdı, qızı da bu qonaqlığa gətirdi. Süfrə çox gözəl düzəlmişdi. Perikon qıza qulluq eləyən xidmətçiyə tapşırdı ki, ona bir-birinə qarışdırılmış şərab versin. Xidmətçi onun buyruğunu çox gözəl yerinə yetirdi. Qız da heç şeydən ehtiyat etməyərək, içkinin ləzzətinə uyaraq, ismətinə layiq olandan artıq şərab içdi, sərməst olaraq bütün keçmiş müsibət-lərini unutdu, kefi açıldı, bir neçə qadının Mayorka qaydasınca rəqs etdiyini görüb, o da İskəndəriyyə qaydasınca oynamağa başladı. Perikon bunu gördükdə hiss etdi ki, arzusuna yetməkdədir; daha çox yemək və şərab gətirdərək, qonaqlığı axşamdan xeyli keçənə qədər uzatdı. Nəhayət, qonaqlar gedəndən sonra qızla otağa girdi. Qız şərabın qızğınlığından, ismətini nəzərə almayaraq, abır-həya gözlə-mədən, Perikonun yanında soyunub yatağa uzandı, sanki bu adam onun qulluqçularından biri idi. Perikon dərhal bütün işıqları söndü-rüb, tez onun yanına girdi, qızı qucaqlayıb, sevgi həsrəti ilə onunla əylənməyə başladı, o da buna qətiyyən etiraz etmədi. Qız bu ləzzəti duyanda, Perikonun sözünə uzun zaman qulaq asmadığına sanki peşman oldu, belə şirin gecələrə daha dəvət edilməyi gözləməyərək, özü tez-tez onu yanına çağırdı, həm də onun bu çağırışı sözlə deyil, işlə oldu, çünki Perikonun dilini bilmirdi. Başqa bir amansız sevgi onların çəkdiyi kefə mane oldu; sanki tale onu, kralın arvadı olacağı yerdə cəngavərin məşuqəsi etməsi ilə kifayətlənməmişdi. Perikonun Marato adlı iyirmi beş yaşlı, qəşəng, qızılgül kimi təravətli bir qardaşı vardı. Marato qızı gördü, qız onun çox xoşuna gəldi. Qızın rəftarından o elə zənn etdi ki, o da qızın xoşuna gəlmişdir; onu ələ keçirmək fikrinə düşdü. Gördü ki, bu məqsədə çatmaqda bircə şey ona mane olur, o da Perikonun qızı çox ciddi qorumasıdır. Ağlına amansız bir fikir gəldi, o bu cinayətkar fikri yerinə yetirməyə başladı. Təsadüfən şəhərin limanına, mal yüklənmiş və Kyarensaya gedən bir gəmi gəlmişdi. Gəminin yiyəsi iki cavan genuyalı idi. Onlar yelkən-lərini açıb yola düşmək üçün əlverişli külək əsməsini gözləyirdilər. Marato gedib onlarla danışdı, gecə bir qadınla onların gəmisində buradan gedəcəkləri haqqında razılığa gəldi. Marato məsələni həll etdikdən sonra, nələr etdiyini qabaqcadan nəzərə alaraq, bir neçə sədaqətli yoldaşı ilə gizlicə Perikonun evinə getdi. – Perikon ondan qətiyyən ehtiyat etmirdi. O öz niyyətini yoldaşlarına demişdi. Marato, öz aralarında qoyduğu şərtə əsasən, Perikonun evində gizləndi. Gecədən bir qədər keçəndən sonra öz yoldaşlarını içəri buraxdı, onlar Perikonla qızın yatdığı otağa girdilər, yatağın üstünü açaraq Perikonu öldürdülər; qız ayılıb ağlamağa başlayanda, «səs-küy salsan səni öldürəcəyik» deyə onu qorxutdular, Perikonun qiymətli şeylərinin çoxunu, bir də qızı götürüb, tez sahilə getdilər. Heç kəs onları görmədi. Sahildə Marato da, qız da gəmiyə mindilər, yoldaşları isə geri qayıtdılar. Arxadan külək əsirdi, gəmiçilər yelkən-lərini açaraq dənizə çıxdılar. Qız həm əvvəlki, həm də indiki bədbəxtliyindən şikayətlənib dərdli-dərdli ağladı, lakin Marato, allahın bizə bəxş etdiyi müqəddəs Vstaninin köməyi ilə qıza elə təsəlli verdi ki, qız ona öyrəşərək Perikonu unutdu.

İndi qıza elə gəlirdi ki, daha hər şey yoluna düşmüşdür, lakin tale sanki keçmişlə kifayətlənməyərək, yeni müsibət hazırlayırdı. Onun çox gözəl və xoşrəftar olduğunu biz bundan əvvəl də dəfələrlə söyləmişik. Gəminin sahibi cavan oğlanlardı; onlar qıza vurularaq hər şeyi unutdular. Ancaq ona qulluq göstərməyə, onun xoşuna gələn şeyi etməyə çalışırdılar. Eyni zamanda qorxurdular ki, Marato bunun səbəbini anlaya bilər. Onlar bir-birindən qıza vurulduqlarını bildik-dən sonra, bu barədə gizlicə məsləhətləşdilər, bu qərara gəldilər ki, sevgiyə birgə sahib olsunlar, sanki sevgi də mal və ya qazanc kimi bir şeymiş. Gəmiçilər, gördülər ki, Marato qızı heç gözdən qoymur, bu onlara öz niyyətlərini yerinə yetirməyə mane olurdu. Bir gün Marato gəminin kənarında durub, heç bir şeydən ehtiyat etməyərək, dənizə baxırdı. Gəmi də sürətlə gedirdi. Onlar öz aralarında razılığa gəlib, Maratoya yaxınlaşdılar, tez onu daldan tutub dənizə atdılar. Ancaq bir mil yol gedəndən sonra başqaları onun dənizə düşdüyünü bildilər. Qız bunu eşidəndə, onu geri qaytarmağın mümkün olmadı-ğını görüb, yenə ağlamağa, şikayətlənməyə başladı. Qıza vurulan iki adam dərhal gəlib, xoş sözlərlə, böyük vədlərlə ona təsəlli verməyə, onu sakitləşdirməyə çalışdı. Qız Maratodan artıq, öz dərdinə ağla-yırdı. Onlar xeyli vaxt, həm də dönə-dönə qızı dilə tutdular, nəhayət, elə zənn etdilər ki, o, təsəlli tapmışdır, indi də hansının əvvəl onu öz yatağına aparması haqqında danışmağa başladılar. Hər biri birinci olmaq istədiyi üçün bu barədə razılığa gələ bilmədilər. Bir-birinə ağır sözlər dedilər, bərk höçətləşdilər, bu da onları yaman acıqlandırdı. Bıçağa əl atıb dəliçəsinə bir-birinin üstünə cumdular. Gəmidəki adamlar onları ayıra bilmədilər. Onlar bir-birinə bir neçə bıçaq vurdular. Biri o saat yıxılıb öldü, o birisi, bədəni bir neçə yerdən yaralansa da, sağ qaldı. Bu vəziyyət qızı çox kədərləndirdi, çünki o özünü tək görürdü, heç yerdən nə köməyi, nə də məsləhət verəni vardı; həm də qorxurdu ki, gəmi sahiblərinin qohum-əqrəbası, dostları qəzəblənərək ona bir zərər yetirə bilərlər. Lakin yaralının xahişi, Kyarensaya tez gəlib çatmaları onu ölüm təhlükəsindən qurtardı. Qız yaralı ilə sahilə çıxıb, mehmanxanaya gedəndən sonra, birdən bütün şəhərə onun vəsfə gəlməz gözəlliyi haqqında söz yayıldı. Moreyka şahzadəsi onda Kyarensada idi, bunu eşidib qızı görmək istədi. Qıza baxanda onun deyiləndən daha artıq gözəl olduğunu gördü, ona elə bərk vuruldu ki, ayrı bir şey haqqında düşünə bilmədi. Onun necə gəlib bura çıxdığını eşidərək bu fikrə gəldi ki, qızı əldə etmək olar. Yaralının ata-anası şahzadənin qızı əldə etmək üçün yollar axtardığını eşidəndə, elə o saat qızı aparıb ona verdi, bu həm şahzadənin, həm də qızın çox xoşuna gəldi, çünki qız böyük bir təhlükədən qurtardığını zənn edirdi. Şahzadə qızın gözəllikdən başqa şahanə ədalarla zinətlənmiş olduğunu görub, onun kimliyini başqa yol ilə öyrənə bilmədiyindən, elə hesab etdi ki, o, yüksək aristokrat ailəsinə mənsub bir xanımdır. Bu onun sevgisini daha da artırdı. Onun buyruğu ilə xanıma hər cür hörmət göstərdilər, o özu də qıza bir məşuqə kimi deyil, öz arvadı kimi baxırdı. Qız da bunun nəticəsində özünü əvvəlki müsibətlərə görə çox yaxşı hiss etdiyindən, lap ruhlandı, gözü-könlü açıldı, belə ki, indi bütün Romaniya ancaq onun gözəlliyi haqqında danışırdı. Buna görə də Afina Hersoqu onu görmək istədi. O, cavan, gözəl, cəsarətli bir adamdı, həm də şahzadənin dostu və qohumu idi. Şahzadəni görmək bəhanəsi ilə gözəl və hörmətli məiyyəti ilə Kyarensaya gəldi, – o, dostunun yanına tez-tez gələrdi, – Kyarensada böyük hörmət və təntənə ilə qəbul edildi. Bir neçə gün keçəndən sonra, onlar o qadının gözəlliyi haqqında danışanda hersoq soruşdu ki, o doğrudanmı elə gözəldir? Şahzadə ona belə cavab verdi: «Deyilənlərdən də gözəldir, ancaq mən istəyirəm ki, buna sən mənim sözlərimlə deyil, öz gözünlə görüb inanasan». Hersoq qadını görmək üçün şahzadəni tələsdirməyə başladı, Onlar qadının olduğu yerə getdilər. Qadın şahzadə ilə hersoqun gəldiyini eşidəndə, onları çox mehribanlıqla, gülər üzlə qarşıladı. Onlar qadını öz aralarında oturtdular, ancaq onunla söhbət edib həzz ala bilmirdilər, çünki qadın onların dilini bilmirdi. Onlar, xüsusilə hersoq, ona bir möcüzə kimi baxırdı, o bunun insan olduğuna güclə inanırdı. O, qadına baxdıqca, öz gözləri ilə eşq zəhərini içdiyini duymurdu, elə zənn edirdi ki, ona baxmaqla öz arzusunu yerinə yetirir, lakin bununla qadına odlu bir qəlblə vurularaq, özünü uğursuz bəlaya salmışdı. O, şahzadə ilə bərabər qadının yanından getdi, vaxt tapıb təkbaşına xeyli düşünərək, şahza-dəni hamıdan xoşbəxt hesab etdi, çünki belə gözəl bir məxluq onun ixtiyarında idi. Xeyli düşündükdən sonra qəlbindəki sevgi odu onun şərəfinə üstün gəldi, belə qərar verdi ki, hər necə olsa, bu xoşbəxtliyi şahzadənin əlindən alıb, özünü xoşbəxt eləsin. Tələsmək lazım olduğunu görüb, əqli, ədaləti buraxdı, bütün fikrini fəsad törətməyə sarı yönəltdi. Bir gün şahzadənin ən çox inandığı Çuriaçi adlı xidmətçisi ilə cinayətkarcasına bir razılığa gələrək, gizlincə buyruq verdi ki, atlarını və şeylərini yola düşmək üçün hazır etsinlər. Gecə Çuriaçi deyilən adam hersoqu bir nəfər yoldaşı ilə, səssizcə şahza-dənin otağına buraxdı. Hava bərk isti olduğundan, şahzadə, əsən xəfif küləkdən sərinləmək üçün, dənizə açılan pəncərənin qabağında çılpaq durmuşdu, xanım da yatırdı. Hersoq yoldaşına nə edəcəyini qabaqcadan öyrətmişdi, özü isə yavaşca otağın içindən keçib pəncə-rəyə yaxınlaşdı, bıçağı şahzadənin böyrünə vurdu, elə də vurdu ki, bıçaq onun bu tərəfindən girib o tərəfindən çıxdı. Hersoq tez onu qapıb pəncərədən bayıra atdı. Şahzadənin sarayı lap dənizin kəna-rında idi, özü də çox hündürdü, qabağında durduğu pəncərə dəniz dalğalarının uçurduğu evlərə sarı açılırdı. Bu yerdə çox nadir halda adam görunürdü, ya heç görünmürdü, buna görə də şahzadənin ora düşdüyünü heç kəs eşitmədi. Başqa cürə də ola bilməzdi, hersoq bunu əvvəlcədən nəzərə almışdı. Hersoqun yoldaşı işin bu qayda ilə bitdiyini görüb, gətirdiyi kəndirlə Çuriaçiyə yaxınlaşdı, özünü elə göstərdi ki, guya ona təşəkkür etmək istəyir, kəndiri tez onun başına atıb elə çəkdi ki, o heç cınqırını da çıxara bilmədi. Hersoqla bərabər onu boğub, şahzadəni atdıqları yerə atdılar. Bunu etdikdən sonra hersoq nə xanımın, nə də başqa bir adamın bunu eşitmədiyinə əmin alaraq, şamı götürüb qızın yatağına yaxınlaşdı, üstünü açdı, – o, bərk yatmışdı, – ona xeyli tamaşa elədi, hər yerini gözdən keçirdi. Qadın geyimli ikən onun xoşuna gəlmişdi, indi çılpaq halda daha artıq xoşuna gəldi. O, qızğın şəhvət hissinə tutularaq və indicə etdiyi cinayətdən sıxılmayaraq, qadının qoynuna girdi. Qanlı əlləri ilə onu qucaqladı, yuxulu-yuxulu onu əldə etdi, qadın da elə bildi ki, bu, şahzadədir. Hersoq böyük həzzlə bir qədər onunla əyləndikdən sonra ayağa qalxdı, öz adamlarından bir neçəsini çağırdı, əmr etdi ki, qadını götürsünlər, ancaq elə götürsünlər ki, səs-küy olmasın. Onu özü girdiyi gizlin qapıdan çıxartdı, atın belinə qoydu və mümkün qədər səssizcə yola düşüb, Afinaya qayıtdı. O, evli olduğundan, son dərəcə kədərlənmiş qadını Afinaya deyil, şəhərin üçqarına, dəniz kənarındakı gözəl qəsrinə apardı. Burada onu gizli saxladı, sərəncam verdi ki, ona layiqincə qulluq etsinlər. Ertəsi gün şahzadənin saray adamları onun yuxudan durmasını saat doqquza kimi gözlədilər. Səs-səmir eşitmədikləri üçün qapını açdılar, – qapı yüngülcə örtülmüşdü, – heç kəsi görməyib elə zənn etdilər ki, şahzadə öz gözəl qadını ilə kef çəkmək üçün bir neçə günlüyə harasa getmişdir. Daha onun barəsində fikirləşmədilər. Vəziyyət belə ikən, ertəsi gün bir qələndər, Çuriaçinin və şahzadənin meyiti düşən xarabalığa girəndə, kəndiri çəkə-çəkə Çuriaçini oradan çıxartdı. Çoxları onu tanıdı və buna təəccüb etdi, sonra qələndərin qılığına girib, onunla birlikdə həmin yerə getdilər. Şahzadənin də meyitini oradan tapdılar; bu, bütün şəhər əhlini kədərləndirdi. Onu böyük hörmətlə dəfn etdilər. Bu böyük cinayətə səbəb olan adamı axtarmağa başladılar, gördülər ki, Afina hersoqu yoxdur, o, gizlicə çıxıb getmişdir, bu fikrə gəldilər ki, cinayəti o etmiş, xanımı da götürüb aparmışdır. Buna görə, ölənin yerinə qardaşını şahzadə qoyub, intiqam almağa onu cidd-cəhdlə təşviq etdilər. O, bir çox şeyləri nəzərə alıb əmin oldu ki, məsələ doğrudan da onların dediyi kimidir, kömək üçün dostlarına, qohum-larına, camaata müraciət etdi, az vaxtda böyük, qüvvətli, yaxşı bir qoşun düzəldib, Afina hersoqu ilə vuruşmağa getdi.

Hersoq da bunu eşidib, müdafiə üçün bütün qüvvəsini topladı. Bir çox senyor da onun köməyinə gəldi. O cümlədən Konstantinopol imperatorunun oğlu Konstantin, onun qardaşı oğlu Manuil də yaxşı silahlanmış bir qoşunla gəlmişdi. Hersoq, xüsusilə hersoginya onları çox hörmətlə qəbul etdi, çünki hersoginya onların qohumu idi. Mü-haribə gün-gündən yaxınlaşırdı, hersoginya fürsət tapıb, Konstantin ilə Manuili öz otağına çağırdı, ağlaya-ağlaya bütün əhvalatı onlara danışdı, mühəribənin səbəbini izah etdi, dedi ki, hersoq o qadını gətirməklə məni təhqir etmişdir, o, qadını hamıdan gizli saxlayır; bu hadisədən bərk şikayətlənərək, xahiş etdi ki, hersoqun şərəfini qorumaqla bərabər mənə təsəlli olmaq üçün bir tədbir görün. Bu cavan oğlanlar məsələdən xəbərdar idilər, buna görə, daha bir şey soruşmayıb, hersoginyaya bacardıqları qədər təsəlli verdilər, onun xoş arzusunu yerinə yetirəcəklərini vəd etdilər. O qadının harada olduğunu hersoginyadan öyrənib getdilər. Onlar qadının gözəlliyi haqqında çox təriflər eşitmişdilər. Onu görmək istədilər, hersoqdan xahiş etdilər ki, qadını göstərsin. Hersoq qadını onlara göstərməklə, şahzadənin başına nələr gəldiyini unudaraq, xahişi yerinə yetirdi. Qadının yaşadığı evin gözəl bağı vardı. Hersoq orada yaxşı bir nahar düzəltdirdi, ertəsi gün onları, bir neçə başqa qonaqla, ora apardı. Konstantin qadının yanında oturub, ona heyrətlə baxmağa başladı, ürəyində dedi ki, mən ömrümdə belə gözəl görməmişəm. Hersoq ya başqa bir adam bu gözəli əldə etmək üçün xəyanətə əl atıbsa, ya başqa bir şərəfsiz iş tutubsa, onu doğrudan da bağışlamaq olar. O, qadına çox baxdı, hər dəfə onu daha artıq təriflədi. Hersoqun başına gələn əhvalat onun da başına gəldi: o, qadına vurulmuş halda oradan getdi, müharibə haqqındakı düşünçələrindən əl çəgərək, qadını hersoqun əlindən almaq barəsində fikirləşdi, sevgisini də çox yaxşı gizlədə bildi. Konstantin sevgidən alışıb yanırkən, hersoqun torpa-ğına yaxınlaşmaqda olan şahzadə ilə dava etmək vaxtı gəlib çatdı; hersoq da, Konstantin də, o biri adamlar da müəyyən edilmiş qayda üzrə Afinadan çıxıb, sərhədi qorumağa, şahzadənin qabağını kəsməyə getdilər. Orada bir neçə gün dayanıb durdular. Qadın Konstantinin fikriıdən çıxmırdı: düşündü ki, indi hersoq onun yanında deyil, o çox asanlıqla öz arzusuna çata bilər. Afinaya qayıtmaq üçün özünü yalandan elə göstərdi ki, guya bərk xəstələn-mişdir, buna görə, hersoqun icazəsi ilə öz işini Manuilə tapşırıb, Afinaya, öz bacısının yanına qayıtdı. Burada bir neçə gün qalandan sonra qadından söhbət açdı, dedi ki, mənim fikrimcə, hersoq o qadını saxlamaqla səni təhqir edir, istəsən bu işdə mən sənə kömək edə bilərəm: qadını buradan götürüb qaçaram. Hersoginya elə zənn etdi ki, Konstantin bunu qadını sevdiyi üçün deyil, onu istədiyindən eləyir, dedi ki, mən bundan çox razı qalaram, ancaq işi elə gör ki, hersoq mənim razılıq verdiyimi bilməsin. Konstantin ona qəti söz verdi. Hersoginya dedi ki, necə istəyirsən elə də et. Konstantin buyruq verdi, gizlincə yüngül bir qayıq hazırladılar. Bir gün qayığı o qadının yaşadığı bağın yaxınlığına göndərdi, qayıqdakı adamlarına nə edəcəklərini tapşırdı; sonra o biri adamlarla qadının yaşadığı saraya getdi. Burada həm qadının qulluqçuları, həm də özü tərəfin-dən sevinclə qarşılandı. Qadın Konstantinin xahişi ilə həm öz qulluqçuları, həm də Konstantinin xidmətçiləri və adamları ilə bağa getdi. Konstantin, hersoqun adından onunla danışmaq bəhanəsi ilə, qadınla bərabər dənizə açılan qapıya sarı yönəldi. Qapını onun yoldaşlarından biri qabaqcadan açmışdı. O, şərti işarə ilə qayığı yaxına gətirtdi, adamlarına əmr etdi ki, qadını tez götürüb qayığa qoysunlar, özü isə qadının qulluqçularına dedi: «Ölmək istəmir-sinizsə, yerinizdən tərpənməyin, bircə kəlmə də söz deməyin, çünki mən hersoqun məşuqəsini götürüb qaçmaq fikrində deyiləm, bu qadın mənim bacımı rüsvay etmişdir, mən bu rüsvayçılığı aradan qaldırmaq istəyirəm». Bunun qabağında heç kəs cəsarət edib söz deyə bilmədi. O, qayığa mindi, – qadın ağlayırdı, – adamlarına əmr etdi ki, avarları işə salıb, qayığı sürsünlər. Avarçılar avar çəkmir-dilər, elə bil ki, qayıqla bərabər uçurdular. Onlar ertəsi gün səhər açılanda gəlib Ekinaya çatdılar. Sahilə çıxdılar. Qadın öz gözəlliyinin belə uğursuz olmasına ağlayırdı. Konstantin ona təsəlli verirdi. Sonra yenə qayığa minib, bir neçə gündən sonra Xiosa çatdılar. Konstantin atasının məzəmmətindən, həm də qadını onun əlindən ala biləcə-yindən qorxaraq, təhlükəsiz bir yer kimi, burada qalmağı qət etdi. Qadın başına gələn müsibətə bir neçə gün ağladı, nəhayət, Konstan-tin onu ovundurdu. O, taleyin bu dönüklüyündən də əvvəlkilər kimi zövq almağa başladı.

Osbek o zaman türklərin kralı idi, həmişə də imperatorla müha-ribə edirdi. Bu vaxt o, təsadüfən İzmirə gəlir, eşidir ki, Konstantin gətürüb qaçdığı qadınla Xiosda kef çəkir, ehtiyat üçün də heç bir tədbir görmür. O bir gecə, bir neçə az silahlı gəmi ilə Xiosa gedir, öz adamları ilə yavaşca şəhərə girir, düşmənin gəldiyindən xəbər tutana kimi, bir çoxlarını elə yataqda tuturlar, yuxudan ayılıb silaha əl atanları qırırlar, bütün şəhəri yandırırlar, gəmiləri ələ keçən qəni-mətlə və əsirlərlə doldurub, İzmirə qayıdırlar. O, ələ keçən qəniməti, əsirləri gözdən keçirəndə bir gözəl qadına rast gəlir, bilir ki, bu, Konstantinin yatağından yuxulu-yuxulu götürdüyü qadındır. Osbek cavan idi, qadını görməyinə çox sevindi, ləngimədən toy qurub onu özünə arvad elədi, bir neçə ay onunla şən həyat sürdü. Bu hadisədən əvvəl imperator, Kappadokiyanın kralı Bazanla danışığa girmişdi, Bazan öz qoşunu ilə bir tərəfdən, imperator da o biri tərəfdən Osbekin üstünə hücum etməli idi; ancaq danışıq hələ başa çatdırıl-mamışdı, çünki Bazan elə şey tələb edirdi ki, imperator bunu yerinə yetirməyi lazım görmürdü. Lakin o, oğlunun başına gələn müsibəti eşidəndə çox kədərləndi, Kappadokiya kralının tələbini yerinə yetirərək, onu mümkün qədər Osbekin əleyhinə çıxmağa təhrik etdi, özü də bir tərəfdən Osbekə hücum etməyə hazırlaşdı. Osbek bunu eşidib qoşun yığdı, bu iki qüdrətli hvkmdar hərəkətə gələnə kimi öz gözəl arvadını İzmirdə sədaqətli xidmətçisi və dostuna tapşırıb, Kappadokiya kralının üstünə hücum etdi. Bir azdan sonra Kappa-dokiya kralı ilə üz-üzə gələrək döyüşə girdi, özü də öldü, qoşunu da məğlub olaraq qaçıb dağıldı. Bunun da nəticəsində Bazan İzmirə sərbəstcə hərəkət etdi, yol uzunu hamı ona, qalib gəlmiş bir hökmdar kimi, öz itaətkarlığını bildirdi. Osbek gözəl arvadını Antiox adlı xidmətçisinə tapşırıb getmişdi. Antiox cavan deyildi, lakin qadını son dərəcə gözəl görüb, öz dostuna və hökmdarına olan sədaqətini pozaraq ona vuruldu. Antiox qadının dilini bilirdi, bu, qadının çox xoşuna gəldi, çünki o bir neçə il idi ki, lal-kar adam kimi yaşayırdı: heç kəsin dediyini başa düşmürdü. Heç kəs də onun sözünü anla-mırdı. Antiox duyduğu sevginin təhriki ilə bir neçə günün içində qadına elə yaxınlaşdı ki, bütün qoşunu və silahı ilə müharibəyə gedən hökmdarına daha əhəmiyyət vermədi; bir qədərdən sonra onun bu yaxınlığı dostluğa çevrildi, dostluq da sevgi şəklini aldı, onlar yataq içində bu sevginin bol-bol ləzzətini duydular. Onlar eşidəndə ki Osbek vuruşmada məğlub olub ölmüşdür, Bazan ölkəni qarət edə-edə yaxınlaşır, bu qərara gəldilər ki, onun gəlişini gözləməsinlər. Osbekin qiymətli şeylərindən çoxunu götürüb, gizlincə Rodosa getdilər.

Onlar burada çox yaşamamışdılar ki, Antiox bərk xəstələndi. Kiprdən onun yanına təsadüfən bir tacir gəldi. O, Antioxun yaxın dostu idi, Antiox da onun xatirini çox istəyirdi. Antiox ömrünün sona çatdığını hiss edərək, bütün dövlətini də, sevimli qadınını da tacirə vermək qərarına gəldi. Ölümü yaxınlaşanda onların hər ikisini yanına çağırıb dedi: «Mən görürəm ki, axır nəfəsimdir, bu məni kədərlən-dirir, çünki mən indiki kimi yaxşı yaşamamışdım. Burası da var ki, adam gec-tez ölməlidir, ançaq mən o cəhətdən sakit ölürəm ki, dünyada hamıdan çox istədiyim iki adamın yanında can verirəm: bunlardan biri, əziz dostum, sənsən, biri də bu qadındır ki, onunla yaxınlıq etdiyim gündən onu özümdən artıq istəyirəm. Mən öləndən sonra o burada qalacaq, bu mənə ağır gəlir, çünki o, yad eldədir, ona nə bir kömək eləyən, nə də məsləhət verən var. Əgər bilsəydim ki, sən burada yoxsan, mənim xatirim üçün onun da qeydinə mənim qeydimə qaldığın kimi qalmayacaqsan, bu məndən ötrü daha ağır olardı. Buna görə də sənə bütün qəlbimlə yalvarıram: mən öləndən sonr6a bütün əmlakımı, həm də onu öz himayən altına al, bunun hər ikisi ilə özün bildiyin kimi rəftar elə ki, mənim ruhum sakit olsun. Əzizim, səndən də xahiş edirəm məni yaddan çıxartma, qoy o dün-yada deyim ki, təbiətin yaratmış olduğu ən gözəl bir qadın məni sevir, bununla da lovğalana bilim. Siz bu iki məsələdə məni arxayın etsəniz, mən, heç şübhəsiz, dünyadan rahat gedərəm». Onun dostu tacir də, qadın da bu sözləri eşitdikcə ağlayırdı. Antiox sözünü qurtardıqdan sonra ona təsəlli verməyə başladılar, vicdanla vəd etdilər ki, əgər ölsən, bütün xahişlərini yerinə yetirəcəyik. Çox keçmədi Antiox öldü. Onu çox hörmətlə dəfn etdilər. Bir neçə gündən sonra Kipr taçiri Rodosda öz işini qurtarıb, limanda dayanan Kataloniya gəmisi ilə geri qayıtmaq istədi, gözəl qadından soruşdu ki: «Siz nə fikirdəsiniz? Mən gərək Kiprə qayıdım». Qadın da ona belə cavab verdi: «Əgər razı olsanız, mən sizinlə məmnuniyyətlə gedərəm; ümid edirəm ki, Antioxun xatirini istədiyinizdən, məni saxlarsınız, mənimlə öz bacınız kimi rəftar edərsiniz». Tacir də dedi ki, sizin bütün arzularınızı yerinə yetirməyə hazıram. Kiprə çatana kimi onun başına bir iş gəlməsin deyə, qadını qorumaq məqsədi ilə, onu öz arvadı kimi qələmə verdi. Gəmiyə mindikdən sonra, gəminin burun tərəfində onlara bir otaq verdilər. Tacirin sözü ilə hərəkəti arasında ziddiyyət görünməsin deyə, qadınla balaca bir çarpayıda yatdı. Bunun da nəticəsində elə bir şey oldu ki, Rodosdan çıxanda bu, nə qadının, nə də tacirin fikrində vardı: qaranlığın, rahat və isti yatağın təsiri ilə (bunların təsiri az olmur) həvəsə gələrək, rəhmətlik Antioxa olan dostluğu və məhəbbəti unudaraq, eyni şəhvətə, ehtirasa qapılaraq, Baffa çatana qədər kefə baxdılar. Kiprli taçir baffalı idi.

Qadın Baffada tacirlə bir qədər yaşadı. Bu zaman elə oldu ki, Baffaya Antiqon adlı bir aristokrat gəldi. O, yaşa dolmuş çox ağıllı bir adamdı, ancaq dünya nemətlərindən istifadə etmək məsələsində bəxti gətirmirdi, çünki Kipr kralının yanında qulluq edirkən, bir çox işlərdə tale ona yar olmamışdı. Bir gün o, gözəl qadının yaşadığı evin qabağından keçəndə, təsadüfən pəncərədən onu gördü, qadın çox gözəl olduğundan, diqqətlə ona baxmağa başladı, ona elə gəldi ki, qadını haradasa görmüşdür, ancaq hərada gördüyü yadına düşmürdü. Bu zaman Kipr taciri Ermənistana mal aparmışdı. Qadın uzun zamandan bəri taleyin əlində oyuncaq olduğu halda, indi bunun sonu yaxınlaşırdı: Antiqona baxan kimi yadına düşdü ki, onu İskəndəriy-yədə, atasının yanında qulluqda və yaxşı vəzifələrdə görmüşdür; buna görə qəlbində o saat belə bir ümid doğdu: Antiqonun məsləhəti ilə o yenə də şahanəlik vəziyyətinə qayıda bilər; tacirin evdə olmadı-ğını bildiyindən, tez onu yanına çağırtdırdı. O adam gələndə utana-utana soruşdu: «Siz famaqostalı Antiqon deyilsinizmi?» Antiqon onun sözünü təsdiq etdi, sonra da dedi: «Madonna, mənə elə gəlir ki, sizi tanıyıram, ancaq harada gördüyümü yadıma sala bilmirəm, buna görə xahiş edirəm, sizin üçün pis düşməzsə, kim olduğunuzu mənim yadıma salın». Qadın onun doğrudan da Antiqon olduğunu görüb, hönkür-hönkür ağlayaraq, onun boynunu qucaqladı, bir qədər keç-dikdən sonra soruşdu: «Siz məni İskəndəriyyədə görmüsünüzmü?» Antiqon qadının bu hərəkətinə son dərəcə heyrət etdi, sonra da sualı eşidəndə o saat başa düşdü ki, bu, sultanın qızı Alatieldir; onu dəniz-də batmış zənn edirdilər. Antiqon ona bir padşah qızı kimi hörmət etmək istədi, lakin Alatiel qoymadı, xahiş etdi ki, bir az otursun. Antiqon da belə elədi, sonra ondan ehtiramla soruşdu ki, nə vaxt, necə və haradan bura gəlib çıxıb, çünki bütün Misir yəqin etmişdi ki, o bir neçə il bundan əvvəl dənizdə batmışdır. Alatiel ona belə cavab verdi: «o cür ki mən yaşamışam, kaş elə dənizdə batmış olaydım. Elə güman edirəm ki, atam necə yaşadığımı eşitsəydi, o da elə mənim dənizdə batmağımı arzu edərdi». Alatiel bunu deyib hönkür-hönkür ağlamağa başladı. Antiqon dedi: «Madonna, indidən ürəyinizi sıxmayın. Xahiş edirəm, başınıza gələn müsibətləri, necə yaşadı-ğınızı mənə söyləyin, bəlkə də məsələ elədir ki, biz, allahın köməyi ilə, yaxşı bir nicat yolu tapacağıq». Alatiel dedi: «Antiqon, səni görəndə mənə elə gəldi ki, atamı gördüm. Mənim borcumdur atamı istəyəm, ona hörmət eləyəm, buna görə də başıma gələn əhvalatı açıb sənə deyirəm, bunu mən deməyə də bilərəm. Çox az adam tapılar ki, mən onları görəndə, səni görüb tanıyarkən duyduğum həzzi duya biləm. Buna görə, uğursüz taleyin müsibətlərini həmişə gizlətdiyim halda, ancaq öz atam kimi, onları sənə açıb deyirəm. Deyəcəklərimi eşidəndən sonra əgər yol tapıb məni əvvəlki vəziyyətimə qaytara bilsən, səndən xahiş edirəm, bunu elə. Yol tapa bilməsən, sənə yalvarıram, məni gördüyünü, ya mənim haqqımda bir söz eşitdiyini heç kəsə söyləmə». Alatiel belə dedikdən sonra, Mayorka sahilində qəzaya uğrayandan ta indiyə qədər başına gələn əhvalatı ağlaya-ağlaya Antiqona danışdı. Antiqon da onun halına ağladı. O bir az düşündükdən sonra dedi: «Madonna, bu müsibətlər içində sizin kim olduğunüzu heç kəs bilməmişdir, mən, heç şübhəsiz, sizi atanıza, sonra da kral del Qarboya qaytararam; atanız sizi daha artıq əzizlər, del Qarbonun da arvadı olarsınız». Alatiel soruşdu ki, bu necə ola bilər, Antiqon nə etmək lazım gəldiyini qayda ilə ona danışdı; başqa bir maneənin meydana çıxmaması üçün o saat Famaqostaya yola düşdü, kralın yanına gedib dedi: «hökmdarım, əgər istəsəniz, siz həm özünüzə yaraşan şərəfli bir iş tutarsınız, həm də mənə, qulluq cəhət-dən kasıbladığım halda, az xərc ilə böyük fayda yetirə bilərsiniz». Kral soruşdu ki, bu necə ola bilər? Antiqon dedi: «Baffaya çox gözəl bir qız gəlmişdir; o, sultanın qızıdır: çoxdan bəri söz yayılmışdır ki, o, dənizdə batmışdır. Öz namusunu qorumaq üçün o, böyük müsi-bətlər çəkmişdir, indi isə yoxsul bir vəziyyətdədir, atasının yanına getmək istəyir. Siz bu qızı mənim himayəm altında onun atasına yetirsəniz, bununla çox şərəfli bir iş tutmuş olarsınız, mənə də bundan böyük xeyir dəyər. Elə güman edirəm ki, belə yaxşılıq sultanın heç vaxt yadından çıxmaz». Kral şahanəlik alicənablığı ilə elə o saat dedi ki, bunu eləməyə hazırdır; hörmət və ehtiramla qızın dalınca adam göndərdi ki, onu Famaqostaya gətirsinlər. Famaqostada onu həm kral, həm də kraliça vəsfəgəlməz təntənə ilə, böyük hörmətlə qəbul etdi. Kral və kraliça onun başına gələn əhvalatı soruşanda, qız, Antiqonun verdiyi məsləhətə əsasən, hamısını açıb dedi.

Bir neçə gündən sonra kral, qızın xahişi ilə, onu, bir neçə kişidən və qadından ibarət gözəl, hörmətli məiyyətlə, Antiqonun başçılığı altında sultana göndərdi. Qızın, həm də Antiqonun və yoldaşlarının necə təntənə ilə qəbul edildiyini heç soruşmaq lazım deyil, Qız bir neçə gün dincəldikdən sonra sultan bilmək istədi ki, o necə sağ qala bilmişdir, bu vaxta qədər harada olmuşdur, öz vəziyyəti haqqında niyə heç bir xəbər verməmişdir. Qız, Antiqonun məsləhətini yadında çox yaxşı saxladığından, atasına belə dedi: «Ata, sizin yanınızdan gedəndən bəlkə iyirmi gün sonra, gecə bizim gəmimizi şiddətli fırtına qərbdə, Akvamorta deyiləi yerin yaxınlığında sahilə çırpıb sındırdı. Gəmidəki adamların başına nələr gəldiyini bilmədim, sonra da bunu heç kəsdən eşitmədim. Yadımda qalan ancaq bu oldu ki, səhər açılanda mən sanki ölmüşdüm, dirildim, camaat hər tərəfdən axışıb gəldi, sınmış gəmini görüb, onu qarət eləməyə başladılar. Məni iki qızla dartıb sahilə çıxartdılar, iki cavan oğlan o qızları götürüb hərəsi bir yana qaçdı, onların başına nələr gəldiyini heç indi də bilmirəm. Sonra iki oğlan da, mənim müqavimət göstərməyimə baxmayaraq, hörüklərimdən tutub darta-darta sürüdü, mən də bərk ağlayırdım. Məni meşəyə tərəf yol ilə çəkə-çəkə apardılar, birdən dörd atlı göründü. Məni darta-darta aparan adamlar onları görən kimi tez məni buraxıb qaçdılar. O dörd adam mənə hökumət adamı kimi göründü, onlar özlərini mənə yetirib, sorğu-suala başladılar, mən də onlara çox söz dedim, ancaq nə onlar mənim sözümü başa düşdülər, nə də mən onların. Atlılar öz aralarında xeyli məsləhətləşdilər, sonra məni atların birinin belinə qoyub qadınlar yaşayan yerə apardılar, onların qanununa görə, bu qadınlar rahibələr imiş. Atlıların onlara nə dediyini bilmədim, ancaq onlar məni dostcasına qəbul etdilər, həmişə də mənə hörmət edirdilər; sonralar biz böyük ixlaskarlıqla Dərin Dərədə müqəddəs Vstaninin şərəfinə bayram düzəldirdik: o yerin qadınları müqəddəs Vstaniyə yaman pərəstiş edirdilər. Orada bir qədər qalandan sonra onların dilini də bir az öyrəndim. Onlar məndən soruşanda ki, kimsən, haralısan, man harada olduğumu bildiyimdən, sözün düzünü deməyə qorxdum, qorxdum ki, ayrı dindən olduğuma görə məni qovarlar, dedim ki, kiprli bir aristokratın qızıyam, məni ərə verib Kritə göndərəndə yolda tufan bizi gətirib bura çıxartdı, gəmimizi də sahilə çırpıb parçaladı. Mən çox vaxt daha pis vəziyyətə düşməkdən qorxaraq, onların qayda-qanununa əməl edirdim. O qadınların bir başçısı vardı, ona abbat deyirdilər, o da qadındı. Bir gün o məndən soruşdu ki, Kiprə qayıtmaq istəyirsənmi? Mən çavab verdim ki, bundan artıq heç bir şeyi arzu etmirəm. Amma o mənim namusumu qoruduğundan, Kiprə gedənlərdən heç kəsə arxayın olub məni tapşıra bilmirdi. Axırda, bəlkə də iki ay bundan əvvəl Fransadan bir neçə hörmətli adam öz arvadı ilə ora gəldi, o qadınlardan biri abbat qadının qohumu idi. Abbat qadın eşidəndə ki, onlar Qüds-Şərifə, müqəddəs qəbri ziyarətə gedirlər, – onlar bu qəbirdə basdırılana allah kimi pərəstiş edirlər, onu yəhudilər öldürəndən sonra orada dəfn ediblər, – bəli, o abbat qadın məni onlara tapşırdı, xahiş etdi ki, onu Kiprə aparıb, atasına verin. Bu ləyaqətli adamlar məni elə hörmətlə qarşıladılar, onların arvadları məni elə mehribanlıqla qəbul etdilər ki, bunu danışmaq çox uzun çəkərdi. Bəli, biz gəmiyə mindik, bir neçə gündən sonra gəlib Baffaya çatdıq. Mən heç kəsi tanımırdım, ora gələndən sonra bilmirdim ki, o ləyaqətli adamlara nə deyim, çünki onlar məni, o hörmətli qadının tapşırığı ilə, atamın yanına aparmaq istəyirdilər. Bu zaman elə bil ki, allahın mənə rəhmi gəldi, məni qarşılamaq üçün Antiqonu sahildə hazırlayıb qoydu. Baffada sahilə çıxan kimi Antiqonu çağırdım, öz dilimizdə dedim ki, məni qızın kimi qəbul elə. Ona görə öz dilimizdə dedim ki, bu hörmətli adamlar, onların arvadları mənim söylədiyimi başa düşməsinlər. Antiqon dərhal mənim nə demək istədiyimi anladı, məni böyük şadlıqla qarşıladı, yoxsulluğun verdiyi imkan dairəsində o ləyaqətli adamlara, onların arvadlarına hörmət göstərdi, məni Kipr kralının yanına apardı. Kipr kralı da məni elə hörmətlə qəbul edib, sizin yanınıza göndərdi ki, bunun hamısını danışmaq iqtidarında deyiləm. Qalan bir şey varsa, qoy Antiqon söyləsin, çünki başıma gələn əhvalatı bir neçə dəfə ona danışmışam».

Antiqon öz sultanına müraciət edərək dedi: «hökmdarım, madon-nanın bir neçə dəfə mənə nəql etdiyini, onunla bərabər o hörmətli kişilərin və xanımların da mənə söylədiyini indi madonna sizə eynən danışdı. Ancaq bir şeyi demədi, bunu da, elə güman edirəm ki, söy-ləmək ona yaraşmazdı: madonnanı gətirən o hörmətli kişilər və qadınlar onun rahibə qadınlarla bir yerdə müqəddəs həyat keçirdi-yindən, yüksək əxlaq sahibi və xoşxasiyyət olduğundan danışdılar, o kişilər və qadınlar madonnanı mənə qaytararkən göz yaşı ilə, təəssüflə ondan ayrıldılar. Onların söylədiyini sizə müfəssəl danış-saydım, buna bu gün də, gecə də kifayət etməzdi. Sizə bir şey deyim, bu özü kifa-yətdir: onların sözündən belə bir nəticə çıxartmaq olar ki, – mən özüm də bunu gözümlə gördüm, – sizin qızınız bütün tacidar hökmdarların qızından həm gözəl, həm namuslu, həm də mərd qızdır, siz onunla fəxr edə bilərsiniz». Sultan bu sözləri eşidəndə çox sevindi, o, allaha yalvardı ki, mənim qızıma hörmət edənlərə, xüsusilə qızı belə şərəflə mənə yetirən Kipr kralına layiq olduqları yaxşılığı etmək üçün mənə imkan ver. Bir neçə gündən sonra əmr etdi, Antiqona qiymətli hədiyyələr verib, Kiprə yola saldıdar, həm də qızına yaxşılıq etdiyi üçün, krala məktubla, xüsusi olaraq göndərilən səfirlərlə çox-çox təşəkkürlər etdi. Sonra da əvvəl başladığı işi sona yetirmək, yəni qızını kral del Qarboya ərə vermək üçün məktub yazıb məsələni izah etdi; onu da yazdı ki, əgər qıza sahib olmaq istə-yirsinizsə, onda qızı aparmaq üçün adam göndərin. Kral del Qarbo buna çox sevindi, qızın dalınca hörmətlə adam göndərib, onu fərəhlə qəbul etdi. Qız da səkkiz kişi ilə bəlkə on min dəfə yatandan sonra bakirə bir qız kimi onun yatağına girdi, kralı da buna inandırdı. Bu qayda ilə padşah arvadı olaraq, onunla uzun illər şən həyat sürdü. Bax buna görə də deyirlər: «Dodaq öpüşdən təravətini itirmir, ay kimi təzələnir».

SƏKKİZİNCİ HEKAYƏ

Anvera qrafı yalandan müqəssir edildiyindən, iki oğlunu İngiltərənin başqa-başqa yerlərində qoyub, sürgünə gedir; qayıdandan sonra onu tanımırlar; o, uşaqlarını yaxşı vəziyyətdə görür, fransız kralı qoşununda mehtər olur, müqəssir olmadığı üçün əvvəlki mövqeyinə qaytarılır

Xanımlar o gözəl qızın başına gələn əhvalata qulaq asdıqca, dərindən ah çəkirdilər. Bəlkə də, bəzisi onun halına yanmaqdan artıq, onun kimi tez-tez ərə getmək arzusu ilə ah çəkirdi. Lakin, onlar Pamfilonun son sözünə güldükdən sonra daha bu barədə danışmaya-cağıq. Kraliça da bu sözlə hekayənin qurtardığını görüb, Yelizaya sarı döndü, qoyulmuş qayda ilə öz hekayəsinə başlamasını əmr etdi.

– Bu gün bizim hərəkət etdiyimiz meydan böyükdür, elə adam yoxdur ki, onun bir deyil, on belə fəaliyyət meydanını çox asanlıqla yüyürüb keçmək imkanı olmasın. Bu meydan taleyin gözlənilməz, amansız təsadüfləri ilə doludur. Mən də bu hədsiz-hesabsız təsadüf-lərdən birini nəzərdə tutub danışmaq istəyirəm. Roma imperatorluğu titulu fransızlardan almanlara keçəndə, bu iki xalq arasında böyük düşmənçilik, ardı-arası kəsilməyən amansız müharibə başlandı. Bunun da nəticəsində fransız kralı öz ölkəsini qorumaq, həm də başqasının ölkəsinə hücum etmək üçün, öz oğlu ilə bərabər, bütün qüvvəsini, həm də köməyə gələ bilən dostlarının, qohumlarının qüvvəsini toplayıb, düşmənin üstünə yerimək üçün böyük bir ordu düzəltdi. Kral hərbi səfərə çıxmamışdan əvvəl, krallığı başsız qoymaq istəmədi. O bilirdi ki, Anvera qrafı Qvaltyeri əsli-nəcabəti olan ağıllı bir adamdır, onun sədaqətli dostu və xidmətçisidir. Qvaltyerinin hərbi işdən yaxşı başı çıxsa da, o, dava etməkdən daha artıq naz-nemətə meyl edirdi, buna görə də onu, fransız krallığını idarə etmək üçün, bir canişin kimi öz yerində qoyub, yola düşdü. Qvaltyeri ona tapşırılan vəzifəni, kraliça və kraliçanın gəlini ilə məsləhətləşərək, qayda-qanunla, ağılla yerinə yetirməyə başladı. Kral onları Qvaltyerinin mühafizəsi və hakimiyyəti altında qoyub getsə də, o, kraliçaya da, gəlininə də hökmdar arvadı və gəlini kimi, həm də özündən böyük adamlar kimi hörmət edirdi. Qvaltyeri deyilən bu adamın qırxa yaxın yaşı olardı. O, çox qəşəng, bir aristokrat kimi çox mülayim və xoş rəftardı. Bundan əlavə, o zaman məşhur olan cəngavərlərin hamısından nəzakətli və cazibədardı, geyimi-nin qəşəngliyinə hər şeydən çox fikir verirdi. Qvaltyerinin arvadı ölmüşdü, ondan kiçik bir oğlu, bir də qızı qalmışdı. Kral öz oğlu ilə müharibədə ikən, Qvaltyeri kraliça ilə gəlininin sarayına tez-tez gedər, krallığın ehtiyacı haqqında onlarla söhbət edərdi. Belə oldu ki, kraliçanın gəlininin Qvaltyeriyə gözü düşdü, onun xasiyyətinə, hərəkətlərinə böyük heyranlıqla baxaraq, öz ürəyində ona vuruldu. O özünün cavan, təravətli bir qadın olduğunu, Qvaltyerinin də arvadının öldüyünü bilir, öz arzusuna asanlıqla çatacağını zənn edirdi. Buna ancaq onun isməti mane ola bilərdi. İsməti də kənara atıb, belə qərara gəldi ki, ürəyini açıb ona desin. Bir gün evdə tək idi, vaxtı əlverişli görüb, başqa məsələlər haqqında söhbət etmək üçün qrafın dalınca adam göndərdi. Qadının düşündüyü şey qrafın heç ağlına da gəlmirdi. Qraf dərhal onun yanına getdi. Onlar, qadının təklifi ilə, skamyada oturdular, otaqda ayrı heç kəs yox idi. Qraf nə üçün çağrıldığını iki dəfə ondan soruşdu. Qadın susurdu. Nəhayət, sevginin təsirindən, utandığından qıpqırmızı qızararaq, bədəni əsə-əsə, az qala ağlayaraq, qırıq-qırıq dedi: «Mənim əziz və istəkli dostum, hökm-darım! Siz ağıllı adam olduğunuzdan, kişilərin və qadınların, – müxtəlif səbəblərə görə birinin az, birinin çox, – zəif olduğunu yaxşı bilirsiniz; buna görə də adamların müxtəlif keyfiyyətləri nöqteyi-nəzərindən ədalət məhkəməsi qarşısında, haqlı olaraq, eyni xəta üstündə eyni dərəcədə cəza almırlar. Kim inkar edə bilər ki, güclə dolanan bir yoxsul kişi ya yoxsul qadın sevgiyə qapılarsa, sevginin təhriki ilə hərəkət edərsə, o, bütün arzuları yerinə yetən varlı, qeyri-kübar bir qadından daha çox məzəmmətə layiqdir? Elə zənn edirəm ki, heç kəs. Buna görə mən belə güman edirəm: bu göstərilən şərtlər belə bir vəziyyətə düşən qadını, – əgər o qadın sevgiyə qapılmışsa, – təmizə çıxarmaq üçün böyük bir əsas olmalıdır, başqa cəhətdən isə onu, sevib seçdiyi ağıllı, mərd adam, – əgər o belə bir adam sevmişsə, – bağışlar. Mənə elə gəlir ki, bu şərtlərin hər ikisi məndə vardır: bundan əlavə, məni sevməyə vadar edən səbəblər də, yəni mənim gəncliyim də, ərimin burada olmaması da göz önündədir: qoy bu şərtlər mənim xeyrim və mənim odlu ehtirasımın müdafiəsi üçün sizin qarşınızda canlansın. Bunlar sizə təsir etsə, – əslində bu şeylər ağıllı adama təsir etməlidir, – yalvarıram sizə, sizdən xahiş etdiyim məsələ haqqında öz məsləhətinizi mənə-söyləyin, mənə kömək edin. Məsələ burasındadır ki, ərim burada olmadığından, şəhvətin təhri-kinə, həm də sevginin təsirinə qarşı dura bilmək iqtidarında deyiləm; bu sevgidə və şəhvətdə elə güc vardır ki, o hər gün ancaq zəif ,qadınları deyil, qüvvətli kişiləri də özünə tabe edir. Bolluq içində yaşadığımdan, heç bir iş görmədiyimdən, – özünüz bunu görürsünüz, – mən vurulduğum bir adamın da sevgisinə uyaraq, bu sevgi ilə əylənməyə özümə icazə verdim. Mən bilirəm ki, işin üstü açılsa, bu, namussuz bir hərəkət hesab edilərdi, amma nə qədər ki, bu gizli qalıb, mən onu namussuz hərəkət hesab etmirəm. Lakin Eşq allahı mənə elə mərhəmət göstərdi ki, özümə aşiq seçməkdə ağlımı itirmədim, hətta o mənə çox kömək etdi: sizi mənim kimi bir qadının eşqinə layiq gördü, çünki, əgər fikrim məni aldatmırsa, mən sizi bütün Fransa krallığında ən qəşəng, ən xoş, ən sevimli, ən ağıllı cəngavər hesab edirəm. Bir də ki, mən ərsiz yaşadığım kimi, siz də arvadsız yaşayırsınız, bunu söyləməyə mənim haqqım var. Buna görə, sizdən xahiş edirəm, sizə qarşı qəlbimdə alovlanan bu sevgi naminə siz də məni öz sevginizdən məhrum etməyin, məni od qarşısında büz kimi əriməyə vadar edən cavanlığıma yazığınız gəlsin». Bu sözdən sonra o elə ağladı ki, əlavə xahiş etmək istərkən, daha bir söz söyləmək iqtidarında olmadı və məyus halda göz yaşı tökə-tökə başını qrafın sinəsinə qoydu, onun boynunu qucaqlamaq istədi. Qraf namuslu bir cəngavər olduğundan, qadını özündən kənar edərək, dəlicəsinə ehtiras üstündə onu ciddi məzəmmət etməyə başladı, and içərək dedi ki: «Mən çarmıxa çəkilməyə razıyam, lakin öz hökmdarımın şərəfinə xəyanət etmərəm, başqasını da qoymaram». Qadın bunu eşidəndə dərhal öz sevgisini unutdu, bərk açıqlanıb dedi: «Yaramaz cəngavər, bu qayda ilə siz mənim arzumu ələ salırsınız! Vay o gündən ki, siz məni ölümə sürükləmək istərkən, mən sizi ölməyə vadar edim, ya da ali cəmiyyətdən didərgin salım!» Bunu deyib saçını yolmağa, əynindəki paltarı cırmağa, çığırmağa başladı: «Ay aman, köməyə gəlin, Anvera qrafı məni zorlamaq istəyir!» Qraf bunu görüb, vicdan əzabı çəkəcəyindən yox, saray adamlarının hədəsindən qorxaraq, həm də onun günahsız olduğuna deyil, bu xanımın hiyləsinə daha artıq inanılacağını nəzərə alaraq, tez yerindən qalxıb otaqdan və saraydan çıxdı, evinə yüyürdü. Çox fikirləşmədən uşaqlarını ata mindirdi, özü də ata minib, tələsə-tələsə Kaleyə yol aldı. Qadının çığırtısına çox adam yüyürüb gəldi: onu görəndə, çığırtısının səbəbini eşidəndə, hamı onun sözünə inandı. Bunu da əlavə etdilər ki, qrafın xeyli vaxtdan bəri göstərdiyi xoş ədaları, qəşəng geyinməsi də elə bu məqsəd üçün imiş. Hamı qəzəblə qrafın evinə cumdu: onu tutmaq istədilər, qrafı tapa bilməyib, evini talan etdilər, sonra da tamam uçurub dağıtdılar. Bu xəbər iyrənc şəkildə qoşuna, krala və onun oğluna çatdı. Onlar yaman acıqlandılar, qrafı və onun nəslini əbədi sürgünə məhkum etdilər, həm də kim onun ölüsünü ya dirisini gətirsə, ona böyük hədiyyə vəd etdilər.

Qraf müqəssir olmadığı halda, qaçdığı üçün müqəssir olmuşdu, bu, onu çox məyus etdi. Öz uşaqları ilə Kaleyə gəldikdən sonra kim olduğunu heç kəsə bildirmədi. Heç kəs də onu tanımadı. Elə o saat da gəmiyə minib, İngiltərəyə yola düşdü, yoxsul paltarında Londona getdi. Londona çatmamışdan əvvəl o öz uşaqlarına lazımi məsələləri müfəssəl başa saldı, xüsusilə iki şeyi bərk tapşırdı: birincisi budur ki, günahsız olmadığı halda taleyin həm sizin başınıza, həm də mənim başıma açdığı bu ağır müsibətə səbirlə dözün; ikincisi də, əgər yaşa-maq istəyirsinizsə, heç kəsə haradan gəldiyinizi, kimin uşaqları olduğunuzu qətiyyən deməyin. Qrafın oğlunun adı Luici, qızının adı Violanta idi; Luicinin bəlkə doqquz yaşı, qızın da altı yaşı olardı. Onlar kiçik olsalar da, atalarının sözünü və tapşırığını yaxşı başa düşdülər, sonralar da bunu işdə göstərdilər. Qraf öz işini yaxşı qurmaq üçün uşaqlarının adını dəyişməyi lazım gördü; belə də elədi: oğlana Perotto, qıza Cyannetta adını verdi. Onlar köhnə paltarda Londona gələndən sonra, fransız dilənçiləri kimi, dilənməyə başla-dılar. Bir gün kilsənin qabağında dilənəndə, elə oldu ki, ingilis kralı marşallarından birinin arvadı, məşhur bir xanım kilsədən çıxanda qrafla uşaqlarını sədəqə istəyən gördü. Qadın ondan soruşdu ki, sən haralısan, uşaqlar sənindirmi? Qraf da cavab verdi ki, mən Pikardi-yadanam, böyük oğlumun yaramaz hərəkəti üstündə bu iki uşağımı götürüb oradan uzaqlaşmağa məcbur oldum. Xanımın onlara rəhmi gəldi; Cyannetta çox qəşəng, sevimli, mehriban bir qız idi; qız qadının çox xoşuna gəldi, dedi ki: «hörmətli adam, sənin bu qızın çox qəşəng qızdır, onu mənə versən, məmnuniyyətlə apararam. O böyüyüb ləyaqətli bir qız olsa, vaxtı gələndə ərə də verərəm, onun üçün də yaxşı olar». Xanımın xahişi qrafın çox xoşuna gəldi, dərhal razı oldu, göz yaşı tökə-tökə qızı ona verdi, çox xahiş etdi ki, ondan muğayat olsun.

Bu qayda ilə qraf qızını bir yerə düzəltdikdən, həm də o adamın kim olduğunu bildikdən sonra daha Londonda qalmaq istəmədi. Oradan yola düşüb, çox çətinliklə Vallisə gəldilər, çünki onlar piyada getməyə vərdiş etməmişdilər. Burada kralın başqa bir marşalı yaşa-yırdı. Onun imarəti və çoxlu qulluqçusu vardı. Qraf özünün və oğlunun qarnını doydurmaq üçün tez-tez onun qapısına gələrdi. Orada marşalın oğlu, bir neçə də aristokrat uşağı vardı; onlar həyətdə oynardılar, yüyürərdilər, hoppanardılar. Perotto da bu oyunlarda iştirak etməyə başladı. O bütün oyunları hamıdan yaxşı oynayırdı. Marşal bir neçə dəfə onu gördü, uşağın hərəkəti, mərifəti çox xoşuna gəldi, soruşdu ki, uşaq kimdir? Dedilər ki, bir yoxsulun oğludur, o bəzən bura dilənməyə gəlir. Marşal tapşırdı ki, o gələndə xahiş edin, uşağı bizə versin. Qraf da elə bunu allahdan istəyirdi, oğlundan ayrılmaq onun üçün çox ağır olsa da, uşağı məmnuniyyətlə ona verdi.

Oğlu ilə qızının işini bu qayda ilə düzəltdikdən sonra daha İngil-tərədə qalmadı, özünü bir təhər İrlandiyaya yetirib, Stanforda gəldi. Orada təsadüfən bir qrafın cəngavərinin yanında qaldı, bir nökər ya mehtər kimi cəngavərin işini görməyə başladı. Burada o, uzun zaman məhrumiyyət və əziyyət içində yaşadı, ancaq onun kim olduğunu heç kəs bilmədi.

Cyannetta deyilən Violanta Londonda aristokrat xanımın yanında yaşayır, ildən-ilə böyüyür, gözəlləşirdi. O, xanımın da, ərinin də, başqa ev adamlarının da, onu tanıyanların da hüsn-rəğbətini qazan-mışdı, hamı ona valeh idi. Qızın xasiyyətinə, mərifətinə hər kəs diqqət yetirsəydi, onun böyük hörmət və səadətə layiq olduğunu etiraf edərdi. Qızı öz himayəsinə götürən, lakin onun həqiqətən kim olduğunu bilməyən aristokrat qadın onu, mənsub olduğu ictimai vəziyyətə görə, ləyaqətli bir adama ərə vermək qərarına gəldi. O, qızın atası haqqında qrafın dediyindən başqa ayrı bir şey bilmirdi. Allah-taala hər kəsin qədr-qiymətini ədalətlə müəyyən edir: o bilirdi ki, bu qız aristokrat ailəsindəndir, heç bir günahı olmadan, başqasının cinayəti üzündən əzab çəkir, buna görə də məsələni başqa cür həll etdi, yəqin ona görə başqa cür həll etdi ki, aristokrat bir qız əsli-nəcabəti olmayan adamın əlinə düşməsin. Bunun da nəticəsində, allahın inayətilə, başqa bir hadisə baş verdi. Aristokrat xanımın bir oğlu vardı; anası da, atası da onu həm oğul kimi, həm də çox ləya-qətli bir insan kimi istəyirdi, çünki o hamıdan mərifətli, şücaətli, mərd, qəşəng bir gəncdi, Cyannettadan altı yaş böyükdü. O, qızın gözəl, füsunkar, məlahətli olduğunu görüb, ona vuruldu; elə vuruldu ki, ondan yüksək bir insan təsəvvür etmədi. Qızın aşağı təbəqədən olduğunu zənn edərək, onunla evlənmək istədiyini ata-anasına söylə-məyə cəsarət etmirdi, həm də qorxurdu ki, aşağı təbəqədən olan bir qızı sevmək üstündə onu məzəmmət edərlər. Buna görə öz sevgisini ürəyində saxlayırdı. Bu, onun eşqini daha da alovlandırırdı. Onun məhəbbəti açıq olsaydı, bəlkə də belə şiddət etməzdi. Nəhayət, o, qəm çəkməkdən bərk xəstələndi. Müalicə üçün çağırılan həkimlər onu yoxlayaraq, xəstəliyini müəyyən edə bilmədilər; heç biri də onun sağalacağına ümid etmirdi. Cavan oğlanın ata-anası elə dərd çəkirdi ki, daha buna dözmək mümkün deyildi. Onlar bir neçə dəfə yalvara-yalvara ondan xəstələnməsinin səbəbini soruşdular, o da bunun cava-bında ya astaca ah çəkir, ya da deyirdi ki, gün-gündən zəiflədiyimi hiss edirəm. Bir gün təsadüfən elə oldu ki, çox cavan, lakin çox bilikli bir həkim onun yanında oturub, nəbzini yoxlayırdı. Birdən Cyannetta içəri girdi, – o öz xanımına yaxşılıq etmək məqsədi ilə cavan oğlana qulluq edirdi. Cavan oğlan qızı görən kimi, heç bir söz söyləmədən, hərəkət etmədən, qəlbində sevgi odunun şiddətlə alov-landığını duydu, bunun da nəticəsində nəbzi tez-tez vurmağa başladı. Həkim buna təəccüb etdi, onun nəbzinin çoxmu belə vuracağını dinməz-söyləməz yoxladı. Cyannetta otaqdan çıxanda onun nəbzi yenə əvvəlki qayda ilə vurdu. Buna görə həkim elə zənn etdi ki, cavan oğlanın xəstəliyinin səbəbini qismən tapmışdır. Az sonra bir şey soruşmaq bəhanəsi ilə qızı yenə də otağa çağırtdırdı. Oğlanın da nəbzini əlindən buraxmadı. Cyannetta dərhal gəldi. Otağa girən kimi oğlanın nəbzi yenə tez-tez vurdu, qız gedəndə yenə öz qaydasına düşdü. Bunun nəticəsində həkim öz müşahidəsini tamamilə əsaslı hesab edərək, yerindən qalxdı, oğlanın ata-anasını kənara çəkib dedi: «Sizin oğlunuzun sağalması həkimin qüvvəsi daxilində deyil, Cyannettanın əlindədir; mən bəzi əlamətlərdən aydın bildim ki, sizin oğlunuz o qıza aşiq olmuşdur, amma bunu da bildim ki, qızın bundan xəbəri yoxdur. Oğlunuzun yaşamasını istəyirsinizsə, indi özünüz bilirsiniz nə etmək lazımdır», O hörmətli adamla arvadı bunu eşi-dəndə çox sevindilər, çünki onu ölümdən xilas etmək üçün əlac tapılmışdı, ancaq bir şey onların heç xoşuna gəlmədi: bu, elə bir əlacdı ki, onlar elə bundan, yəni Cyannettanı öz oğullarına almaqdan qorxurdular. Həkim gedəndən sonra onlar xəstənin yanına getdilər. Qadın dedi: «Oğlum, mən heç gözləməzdim ki, sən arzu etdiyin bir şeyi məndən gizlədəsən, xüsusilə dərk edəsən ki, bunu yerinə yetirməmək sənə ziyan gətirir. Sən əmin olmalı idin, indi də əmin olmalısan: sənə zövq verə bilən elə bir şey yoxdur ki, – lap elə ləya-qətsiz şey olsun, – mən ona əməl etməmiş olum, elə bil lap bunu özüm üçün edərəm. Sən belə hərəkət etsən də, allah səndən artıq sənin qeydinə qalmış, sənə mərhəmət göstərmişdir: bu xəstəlikdən ölməməyin üçün bunun səbəbini mənə bildirmişdir, bu da sənin bir qıza bəslədiyin qəribə sevgidən ibarətdir. Əslində sən gərək utanma-yaydın, açıb deyəydin, çünki sənin cavanlığın bunu tələb edir, sən qız sevməmiş olsaydın, mən səni çox əhəmiyyətsiz bir adam hesab edərdim. Oğlum, məndən çəkinmə, öz arzunu aç söylə, qorxma. Qəm-qüssəni at getsin, fikir çəkmə, bu xəstəlik də ondandır, qoy ürəyin açılsın, elə bir şey yoxdur ki, sən onu istəyəsən, onun əldə edilməsini mənim öhdəmə buraxasan, mən onu bacardığım qədər yerinə yetirməmiş olum, çünki səni canımdan artıq istəyirəm, buna əmin ola bilərsən. Utanmağı, qorxunu at getsin, de görüm, sənin eşqin üçün bir əlac edə bilərəmmi, görsən ki, mən bunun üçün çalış-mıram, buna müvəffəq olmuram, məni ən amansız bir ana hesab et». Cavan oğlan anasının sözlərini eşidəndə əvvəl utandı, sonra fikirləşdi ki, heç kəs onun arzusunu anasından yaxşı yerinə yetirə bilməz, utan-mağı bir tərəfə qoyub, anasına belə dedi: «Madonna, yaşa dolmuş bir çox adamları müşahidə etdiyimdən, ancaq buna görə öz sevgimi gizlətməyə məcbur oldum, çünki onlar bir zaman cavan olduqlarını yadlarına salmaq istəmirlər. Mən görürəm ki, siz məsələni başa düşürsünüz, buna görə də sizin hiss etdiyiniz, söylədiyiniz şeyi mən inkar etməyəcəyəm, ürəyimi açıb sizə deyəcəyəm, ancaq bir şərtlə: verdiyiniz vədə əsasən mümkün qədər bunu yerinə yetirəsiniz. Onda mənim sağalmağıma kömək etmiş olarsınız». Qadın məsələni nəzərdə tutduğu yolla həll edəcəyinə çox arxayındı, lakin buna müvəffəq olmadığını görüb, açıqca dedi: «Qorxma, öz arzunu mənə de, mən yubanmadan işi elə quraram ki, sən istədiyinə nail olarsan». Cavan oğlan bunu eşidəndə dedi: «Madonna, Cyannettanın adamı valeh edən gözəlliyi, tərifəlayiq xoş rəftarı, sevgimi onun duya bilməsindən çəkinməyim, bunun başqasında mərhəmət hissi oyada biləcəyi fikri, sevgimi, kim olur-olsun, özgələrinə açıb söyləmək qorxusu məni indi gördüyünüz hala salmışdır. Əgər siz verdiyiniz vədə əməl etməsəniz, onda əmin olun ki, ömrümün sonudur». Qadın gördü ki, indi məzəmmət vaxtı deyil, oğluna təsəlli verməlidir, gülümsəyərək dedi: «Ah, oğul, elə bundan ötrü özünü bu günə salmısan? Sakit ol, sən sağalan kimi mən bunu düzəldərəm». Cavan oğlanın qəlbi xoş ümidlərlə doldu, o az vaxtda sağalmağa başladı, anası da buna çox sevindi, vədini yerinə yetirməyə çalışdı. Bir gün Cyannettanı yanına çağırdı, sanki zarafatla, həm də çox mehriban-lıqla ondan oynaşı olub-olmadığını soruşdu. Cyannetta qıp-qırmızı qızarıb dedi: «Madonna, mənim kimi evindən qovulmuş, gəlib baş-qasının yanında qulluqçuluq eləyən zavallı bir qıza sevgi ilə məşğul olmaq lazım deyil, bu ona heç yaraşmaz da». Qadın bunun qabağında belə dedi: «Sizin könlünüzə yatan bir adam yoxsa, biz sizə belə bir adam verərik, onda siz şən yaşayarsınız, öz gözəlliyinizdən daha artıq zövq alarsınız. Sizin kimi gözəl bir qız gərək oynaşsız yaşa-masın». Cyannetta ona belə cavab verdi: «Madonna, siz məni atamdan alıb öz qızınız kimi böyütdünüz, buna görə də gərək mən sizin hər bir arzunuzu yerinə yetirəm, ancaq bu məsələdə sizin arzu-nuza əməl edə bilməyəcəyəm, elə bilirəm ki, bununla da yaxşı iş tutmuş olaram. Siz məni ərə vermək istəsəniz, mən o adamı sevə bilərəm, başqasını yox, çünki ata-babadan mənə ancaq bir namus qalmışdır, nə qədər ki sağam, mən onu qoruyub saxlayacağam». Qadın gördü ki, qızın söylədiyi sözlər onun əldə etmək istədiyi şeyin əksinədir, bununla da oğluna verdiyi vədi yerinə yetirə bilməyə-cəkdir. O, ağıllı qadındı, ürəyində qızın hərəkətini bəyənsə də, dedi: «Necə axı, Cyannetta? Əlahəzrət kral, – cavan bir cəngavər, – sənin kimi gözəl bir qızın sevgisindən zövq almaq istərsə, onu rədd edərsənmi?» Cyannetta dərhal ona belə cavab verdi: «Kral məni zorlaya bilər, lakin mənim razılığımla namusuma toxunan bir şeyi heç vaxt əldə edə bilməz». Qadın Cyannettanın necə bir qəlbə malik olduğunu görüb, söhbəti kəsdi, sonra da onu sınaqdan keçirmək fikrinə düşdü, oğluna dedi ki, sən sağalandan sonra qızı gətirib sənin otağına sala-ram, onda çalışıb istədiyin şeyi əldə edə bilərsən. O, eyni zamanda nalayiq iş tutduğunu da hiss edirdi: sanki aradüzəldən arvad kimi qızı tovlayır, oğluna düzəltmək istəyirdi. Oğlu anasının bu tədbirinə qətiyyən razı olmadı, xəstəliyi də birdən ağırlaşdı. Qadın bunu görüb, öz fikrini Cyannettaya dedi, lakin onu əvvəlkindən də möhkəm görüb, tutduğu işləri ərinə danışdı. Onlar Cyannettanı almağı özləri üçün nalayiq bir şey hesab etsələr də, buna razı oldular, çünki öz oğullarını arvadsız ölü görməkdənsə, onun tayı olmayan bir qızla diri görməyi üstün tutdular. Çox götür-qoydan sonra belə də elədilər; Cyannetta çox sevindi, onu yaddan çıxarmayan allaha sədaqətli bir qəlblə şükürlər etdi; bununla belə o həmişə özünə pikardiyalının qızı deyirdi. Cavan oğlan sağaldı, hamıdan yaxşı, ürəkaçan bir toy elədi, Cyannetta ilə çox gözəl yaşayıb, ömür sürdü.

Vallisdə, ingilis kralı marşalının yanında qalan Perotto da böyüdü, o da öz ağasının rəğbətini qazandı, adada hamıdan qəşəng, cəsarətli bir gənc oldu, belə ki, o ölkədə heç kəs ona yarış meydan-larında, cıdırda, hərbi işdə tay ola bilməzdi. Hamı ona pikardiyalı Perotto deyirdi. O, adlı-sanlı, məşhur bir adam oldu. Allah onun bacısını yaddan çıxartmadığı kimi, sübut etdi ki, onun özünü də unutmamışdır, çünki o ölkəyə taun azarı düşəndə camaatın təxminən yarısı qırıldı; sağ qalanların da çoxu qorxudan başqa vilayətlərə qaçıb dağıldı, ölkə boşaldı. Bu zaman Perottonun ağası marşal da, onun arvadı da, oğlu da, qardaşları da, əmisi, dayısı uşaqları da, bütün qohum-əqrəbası da öldü. Marşalın ərə getməli yetişmiş bir qızı, bir də Perottonun bir neçə xidmətçisi qaldı. Taun xəstəliyi bir qədər azalandan sonra qız, orada diri qalmış bir neçə adamın məslə-həti və razılığı ilə, Perottoya ərə getdi, çünki o, mərd və ləyaqətli bir adamdı. Qız onu varisi olduğu bütün var-dövlətə sahib elədi. Bunun üstündən bir az keçəndən sonra İngiltərə kralı marşalın öldüyünü eşidib, pikardiyalı Perottonun mərd, cəsarətli bir adam olduğunu bildiyindən, onu mərhumun yerinə qoyub, özünə marşal elədi. Bəli, Anvera qrafı öz uşaqlarını itirmiş kimi, başqalarına verdiyi halda, az vaxtda bu iki günahsız uşağın başına belə əhvalat gəldi.

Anvera qrafı canını qurtarmaq üçün Parisdən qaçdığı vaxtdan on səkkiz il keçmişdi. O, İrlandiyada yoxsulluq içində yaşarkən çox müsibətlər çəkmişdi. İndi qocaldığını hiss etdiyindən, mümkün olarsa, uşaqlarını görmək, onların başına nələr gəldiyini bilmək istədi. Buna görə, üzdən özünü tamamilə dəyişmiş görüb, həm də uzun zaman ağır həyat keçirdiyindən, bekarçılıqla keçən gəncliyinə nisbətən bədəninin xeyli möhkəmləndiyini hiss edib, çoxdan bəri yaşadığı adamın evindən çıxdı, yoxsul və dilənçi halında İngiltərəyə yola düşdü, – Perottonu burada marşala verib getmişdi. Gedib gördü ki, Peretto marşaldır, mötəbər ağadır, möhkəm bədənli, sağlam, gözəl bir kişidir, bu, onun çox xoşuna gəldi, ancaq Cyannettadan xəbər tutmayınca özünü ona tanıtmaq istəmədi. Bu məqsədlə də yenə yola düşüb, heç yerdə dayanmadan Londona gəldi. Burada Cyannet-tanı evində qoyub getdiyi xanımın və Cyannettanın barəsində çox ehtiyatla məlumat aldı, bildi ki, Cyannetta o xanımın oğluna ərə getmişdir. Bu da onun çox xoşuna gəldi, uşaqlarını sağ-salamat və yaxşı vəziyyətdə görərkən, çəkdiyi müsibətlər yadından çıxdı. Cyan-nettanı görmək arzusu ilə bir diləkçi kimi onun qonşuluğundakı evə gedib-gəlməyə başladı. Bir gün Cyannettanın əri Cyakketto Lamien onu orada gördü, bu qoca dilənçiyə yazığı gəldi, xidmətçilərindən birinə tapşırdı ki, onu evə aparıb, allah rizasına yedirib doydursunlar, xidmətçilər bunu məmnuniyyətlə etdilər, Cyannettanın Cyakkettodan bir neçə oğlu vardı, – böyüyü səkkiz yaşında idi, – hamısı da çox qəşəng, çox mehriban uşaqlardı. Onlar qrafın çörək yediyini görüb, o saat başına yığışdılar, ona mehribanlıq elədilər, sanki gizli bir qüvvə-nin təhriki ilə onun kim olduğunu hiss etmişdilər. Qraf da bilirdi ki, bu uşaqlar onun nəvələridir, onları sevə-sevə əzizləyirdi, uşaqlara baxan adam onları çağırsa da, uşaqlar qrafın yanından getmək istə-mirdilər. Cyanetta buu eşidib otaqdan çıxdı, qraf oturduğu yerə gəlib uşaqları bərk hədələdi, dedi ki, müəllimin sözünə baxmasanız, sizi döyəcəyəm. Uşaqlar ağladılar, dedilər ki, biz bu yaxşı adamın yanından getmək istəmirik, o bizi müəllimdən çox istəyir. Bunu eşidəndə uşaqların anası da, qraf da güldülər. Qraf bir ata kimi deyil, bir yoxsul kimi, Cyannettaya qızı kimi deyil, bir xanım kimi təşəkkür etmək üçün ayağa qalxdı, qızını görəndə vəsfə gəlməz bir sevinc duydu. Lakin Cyannetta nə onda, nə də sonralar qrafı tanımadı, çünki qraf əvvəlkinə görə çox dəyişmişdi: qocalmışdı, saçı ağarmışdı, üzünü saqqal basmışdı, arıqlamışdı, rəngi qaralmışdı, o, qrafa deyil, başqa bir adama oxşayırdı. Cyannetta gördü ki, uşaqları aparmaq istəyəndə onlar ağlayırlar, qrafdan ayrılmaq istəmirlər, müəllimə dedi ki, icazə verin, uşaqlar bir az burada qalsınlar. Bu qayda ilə uşaqlar o hörmətli adamın yanında ikən, elə oldu ki, Cyakkettonun atası gəldi, müəllim əhvalatı ona danışdı. Cyakkettonun atasının Cyannettadan zəhləsi gedirdi, o dedi ki: «Qoy qalsınlar, allah onları ağ günə çıxartmasın! Nəsillərinə çəkiblər, ana tərəfdən səfilə oxşa-yıblar, buna görə, onların səfillə durub-oturmaq istəməsi heç də təəccüblü deyil». Qraf bu sözü eşidəndə yaman pərt oldu, lakin o, çiyinlərini çəkib, bir çox həqarətə dözdüyü kimi, buna da dözdü. Cyakketto, uşaqların o hörmətli adamı, yəni qrafı sevinclə qarşıla-dığını eşidəndə, bundan xoşu gəlməsə də, uşaqları çox istədiyindən, onları gözü yaşlı görməmək üçün, belə bir əmr verdi: «Əgər o adam mənim yanımda qulluğa girib, burada qalmaq istəyirsə, onu bir işə düzəldin». Qraf bu təklifi məmnuniyyətlə qəbul etdi, ancaq dedi ki, mən ata baxmaqdan başqa ayrı bir şey bacarmıram, bütün ömrüm boyu buna öyrəşmişəm. Ona at verdilər. O hər gün ata baxandan sonra uşaqları əyləndirməklə məşğul olurdu.

Qəza-qədər, yuxarıda söylədiyimiz qayda ilə Anvera qrafının və onun uşaqlarının işinə belə əncam verdiyi halda, elə oldu ki, Fransa kralı almanlarla sülh müqaviləsi bağladıqdan sonra öldü, oğlu onun yerində hökmdar oldu. Qraf da onun arvadının ucbatından didərgin düşmüşdü. Almanlarla bağlanan son müqavilənin vaxtı qurtardıqdan sonra, yeni kral yenə də amansız bir müharibəyə başladı. İngiltərə kralı, təzə qohum kimi, onun köməyinə öz marşalı Perottonun, həm də başqa marşalın oğlu Cyakketto Lamienin başçılığı altında çoxlu qoşun göndərdi. O hörmətli adam da, yəni qraf da onlarla getdi. Heç kəs onu tanımadı, o, uzun zaman qoşunda mehtər kimi qulluq elədi. Bacarıqlı adam olduğundan, öz məsləhəti ilə, işi ilə ondan tələb olunandan artıq xeyir verirdi. Təsadüf elə gətirdi ki, müharibə vaxtı fransız kraliçası bərk xəstələndi; ölümünün yaxınlaşdığını hiss etdiyindən, günahlarını Ruan arxiyepiskopuna etiraf etdi, başqa günahları ilə bərabər, qraf barəsində böyük bir ədalətsiz iş tutduğunu da söylədi. O ancaq bunu söyləməklə kifayətlənmədi, mötəbər adamların yanında işin necə olduğunu danışdı, sonra xahiş etdi ki, onlar krala təsir göstərsinlər, – qraf sağ isə onu, sağ deyilsə, onun uşaqlarından birini gətirdib əvvəlki mövqeyinə qoysun. Kraliça bir qədərdən sonra öldü, onu hörmətlə dəfn etdilər. Kraliçanın etirafını krala söyləyəndə, kral ləyaqətli bir adama haqsız yerə belə pislik edildiyinə təəssüflənərək, bir neçə dəfə dərdli-dərdli ah çəkdi. Bütün qoşuna və başqa yerlərə məlumat verdi ki, kim Anvera qrafının ya onun uşaqlarının harada olduğunu öyrənib xəbər gətirsə, onların hər biri üçün böyük hədiyyələr veriləcəkdir, çünki kraliçanın etirafından aydın olmuşdur ki, onun heç bir təqsiri yoxdur. O nahaq yerə didər-gin düşmüşdür, kral ona əvvəlkindən də yüksək rütbə verəcəkdir. Qraf bu xəbəri eşidəndə hələ mehtər idi, o bunun doğru olduğunu bilirdi, elə o saat Cyakgettonun yanına gedib xahiş etdi ki, mənimlə bərabər Perottonun yanına gedək, mən kralın axtardığı adamı göstər-mək istəyirəm. Bir yerə yığışanda Perottoya dedi: «Perotto! Burada, bizim yanımızda olan Cyakketto sənin bacınla evlənmişdir, amma qızın cehizi olmamışdır. Bacının cehizsiz olmaması üçün mən istəyirəm ki, kralın həm səndən (bil ki, sən Anvera qrafının oğlusan), həm bacın Violantadan, həm də sizin atanız olan Anvera qrafından, yəni məndən ötrü vəd etdiyi böyük mükafatı sən alasan». Perotto bu sözü eşidəndə diqqətlə qrafa baxdı, onu dərhal tanıdı, ağlaya-ağlaya atasının ayaqlarına düşdü, qıçlarını qucaqlayıb dedi: «Ata, xoş gəlmisən!» Cyakketto qrafın sözlərini eşidəndə, sonra da Perottonun hərəkətini görəndə buna elə heyrət etdi, elə sevindi ki, heç bilmədi nə eləsin. Deyilən sözə inandı, həm də qraf mehtər olarkən ona nalayiq sözlər deməsindən xəcalət çəkərək, üzü üstə onun ayaqlarına yıxıldı, o təhqirlər üçün bağışlanmasını acizanə xahiş etdi, qraf da Cyakket-tonu ayağa qaldırıb, çox mehribanlıqla onu əfv etdi. Onlar başlarına gələn müsibətlərdən danışaraq, çox ağladılar. Sonra da belə ağ gün-lərə çıxmalarına çox sevindilər. Perotto ilə Cyakketto qrafın paltarını dəyişmək istədilər, lakin qraf buna qətiyyən razı olmadı, dedi ki, Cyakketto kralın vəd etdiyi mükafatı aldıqdan sonra məni elə bu mehtər paltarında krala təqdim edin, qoy o daha artıq xəcalət çəksin. Bəli, Cyakketto qabaqda, qrafla Perotto dalda, kralın hüzuruna gəldilər. Cyakketto krala dedi ki, vəd etdiyiniz kimi, mənə mükafat versəniz, qrafı da, oğlunu da sizə göstərərəm. Kral dərhal, onlar üçün vəd edilən mükafatın gətirilməsini əmr etdi, Cyakkettoya dedi ki, əgər doğrudan da qrafla uşaqlarını mənə göstərsən, hədiyyələr sənindir. Hədiyyələr də, Cyakkettonun fikrincə, çox qiymətli şeylərdi. Cyakketto mehtərlik edən qrafı və Perottonu qabağa gətirib dedi: «Mənim hökmdarım, ata ilə oğul budur; mənə ərə gələn qız isə burada yoxdur, siz az vaxtda, allahın köməyi ilə, onu da görəcək-siniz». Kral bunu eşidəndə qrafa baxdı. Qraf çox dəyişsə də, diqqətlə baxdıqdan sonra onu tanıdı, – qraf onun qarşısında diz çökmüşdü,–onu qucaqlayıb öpdü, Perottoya da mehribanlıq göstərərək əmr etdi ki, geyim, xidmətçi və əmlak məsələsində qraf yenə onun əsil-nəcabətinə layiq olan vəziyyətə qaldırılsın. Onun əmri dərhal yerinə yetirildi. Bundan başqa kral Cyakkettoya çox hörmət etdi, həm də onun keçmişini bilmək istədi. Cyakketto qrafla oğlu üçün vəd edilən hədiyyələri aldıqdan sonra, qraf dedi: «Mənim kralım olan hökm-darın böyük səxavətlə verdiyi hədiyyələri al, yadından çıxartma, atana de ki, sənin uşaqların, onun və mənim nəvələrim ana tərəfdən sərsərilər nəslindən deyil». Cyakketto hədiyyələri aldıqdan sonra arvadını və onun qayınanasını Parisə çağırtdırdı. Perottonun da arvadı ora gəldi, onlar, qrafla bərabər, böyük şənlik düzəltdilər. Kral da qrafın bütün əmlakını özünə qaytardı, rütbəsini də əvvəlkinə nisbətən xeyli yüksəltdi. Sonra onlar qrafın icazəsi ilə öz evlərinə qayıtdılar, qraf da ömrünün axırına kimi Parisdə şan-şöhrət içində yaşadı.

DOQQUZUNCU HEKAYƏ

Ambrocilo genuyalı Bernabonu aldadır. Ber-nabonun var-yoxu əlindən çıxır, o öz günahsız arvadını öldürmək istəyir. Qadın kişi paltarı geyib, sultanın yanında qulluğa girir, yalançını ifşa edir, Bernabonu İskəndəriyyəyə gətirdir; orada yalançı cəzalandırılır. Qadın yenə arvad paltarı geyir, varlanaraq əri ilə Genuyaya qayıdır.

Yeliza qəlbi riqqətə gətirən hekayəsini söyləyərək, öz borcunu yerinə yetirdikdən sonra, ucaboylu, gözəl, hamıdan mehriban və gülərüzlü kraliça Filomena bir az düşünüb dedi: «Dioneo ilə qoyulan şərti yerinə yetirmək lazımdır: bizdən başqa hamı öz hekayəsini söyləmişdir, indi əvvəl mən öz hekayəmi danışacağam, sonra da o, çünki bunu o, acizanə xahiş etmişdir». Kraliça bunu deyib sözə başladı: – Xalq arasında belə bir zərbi-məsəl vardır, deyirlər ki: yalançı, aldatdığı adamın ayağı altına düşür; bunu başqa bir yol ilə deyil, adamın başına gələn işlə daha yaxşı sübuta yetirmək olar. Buna görə, əziz xanımlar, öz vəzifəmi yerinə yetirməklə bərabər, mən istəyirəm ki, bu zərbi-məsəlin də doğru olduğunu sübut edəm. Onu eşitmək sizin üçün də pis olmaz, çünki siz də özünüzü yalan-çılardan qoruyarsınız.

Parisdə bir mehmanxanaya bir neçə böyük italyan taciri toplaş-mışdı. Onlardan hərəsi bir iş üçün gəlmişdi. Bir axşam onlar ləzzətli yeməkdən sonra söhbətə başladılar. Sözdən sözə keçərək, evlərində qoyub gəldikləri arvadlarından söhbət saldılar. Tacirlərdən birisi zarafatla dedi: «Bilmirəm indi mənim arvadım neyləyir, amma onu bilirəm ki, mənim əlimə qız düşəndə, o qız da xoşuma gələndə, arvadıma olan sevgimi kənara qoyub, bu qızla istədiyim kimi kef eləyirəm». O biri tacir də dedi: «Mən də belə eləyirəm; çünki təsəv-vür etsəm ki, arvadım sevgi məsələsində bir iş tutmaq fikrinə düşsə istədiyini eləyəcək, bunu təsəvvür etməsəm də, o, hər halda, istədi-yini eləyəcək. Buna görə orada arvad nə eləyirsə, biz də onu eləyək: eşşək divara necə təpik vursa, səsi də elə çıxar». O biri tacir də eyni nəticəyə gəldi. Sözün qısası, bu məsələdə onların fikri bir oldu: dedilər ki, evdə qoyub gəldiyimiz arvadlar, fürsət düşsə, bu fürsəti əldən verməyəcəklər. Ancaq Bernabo Lomellino adlı bir nəfər genu-yalı tacir bu fikirlə razılaşmadı, dedi ki, mənim arvadım qadınlara lazım olan hər cür gözəl əxlaqa malikdir, hətta cəngavərdən ya saray baş mehtərindən də mərddir, belə mərd arvad bəlkə bütün İtaliyada tapıl-maz; o həmdə gözəldir, çox cavandır, diribaşdır, güçlüdür, qadına aid olan bütün işləri, məsələn, ipək tikmələri və bu kimi şeyləri hamıdan yaxşı bacarır. Tacir onu da dedi ki, elə baş mehtər ya da məsələn, qulluqçu tapılmaz ki, nahar vaxtı ağaya onun kimi yaxşı və cəld qul-luq eləsin, çünki o çox gözəl tərbiyə almışdır, mərifətli və ağıllıdır. Sonra da onun yaxşı at minməsini, qolu üstündə alıcı quş tutmasını, oxuyub-yazmasını, tacirdən də yaxşı hesab bilməsini dedi. O öz arvadını başqa bir çox şeylərdə də tərifləyərək, o biri tacirlərin söylədiyi məsələ üstünə gəldi, and içib dedi ki, dünyada onun kimi namuslu, ismətli qadın olmaz, buna görə də mən lap arxayınam ki, on il də evdən kənarda qalsam, o, heç vaxt belə şeylər üçün başqa kişilərə müraciət etməz.

Orada tacirlərlə bərabər söhbət edən piaçensalı Ambrociolo adlı cavan bir tacir vardı. O, Bernabonun öz arvadı haqqında söylədiyi son tərifi eşidəndə, qəhqəhə ilə güldü, onu ələ salaraq soruşdu ki, başqa kişilərdən üstün olmaq üçün bu imtiyazı sənə bəlkə imperator vermişdir? Bernabo bir az acıqlanaraq dedi ki, bu inayəti mənə impe-rator deyil, imperatordan qüdrətli olan allah bəxş etmişdir. Onda Ambrociolo dedi: «Bernabo, sən söylədiyinin doğru olduğuna əminsən, mən buna zərrə qədər şübhə etmirəm; ancaq mənə elə gəlir ki, sən məsələnin mahiyyətinə az diqqət yetirmisən, əgər yaxşı diqqət yetirmiş olsaydın, – sən o qədər də fəhmsiz deyilsən ki, bir çox şeyi görməmiş olasan, – bu da səni bu məsələ haqqında ehtiyatla danışmağa vadar edərdi. Biz öz arvadlarımız haqqında çox sərbəst danışdıq, sən bundan elə nəticə çıxartma ki, bizim arvadlarımız sənin arvadından fərqlənir, ya da onlar başqa cür yaranmışlar. Biz bunu təbii düşüncənin təhriki ilə söylədik, indi mən səninlə bu məsələ haqqında bir az söhbət etmək istəyirəm. Mən həmişə eşitmişəm ki, allahın yaratmış olduğu məxluqat içərisində ən nəcib heyvan kişidir, sonra da qadındır. Lakin kişilər, ümumiyyətlə, güman edildiyi kimi, həm də tutduqları işlərindən görünür ki, daha mükəmməldirlər, belə mükəmməl olduqları üçün də, heç şübhəsiz, daha mətanətli olmalıdırlar, əslində, elə mətanətlidirlər də; qadınlar isə ümumiyyətlə cıvrıqdırlar. Onlar niyə belədirlər: bunu bir çox təbii səbəblərlə izah etmək olardı, ancaq mən indi bu barədə susmaq fikrindəyəm. Bu qayda ilə kişi böyük mətanətə malik olduğu halda, qadın məsələsində özünü saxlaya bilmirsə, ondan xahiş edən qadına güzəştə gedirsə, xoşuna gələn qadına qarşı şəhvət hissi duyursa, şəhvət hissi duyduğu qadınla yaxınlıq etmək üçün əlindən gələni etməyə hazırsa, bu da onun başına ayda bir dəfə deyil, gündə min dəfə gəlirsə, elə ümid edirsən ki, öz təbiəti etibarı ilə cıvrıq olan qadın onu sevən ağıllı bir adamın xahişlərinə, yalvarışlarına, hədiyyələrinə və min cür başqa tədbir-lərinə qarşı dura bilər? Sən elə güman edirsən ki, qadınlar özlərini saxlaya bilər? Sən öz-özünü bu barədə inandırsan da, mən inanmıram ki, sən buna inanırsan: deyirsən ki, mənim də arvadım qadındır, o da başqa arvadlar kimi eyni ətdən-qandan yaradılmışdır; əgər belə isə onun da, başqa arvadlar kimi, eyni arzusu, eyni təbii ehtirası olmalıdır. Buna görə o çox namuslu arvad olsa da, yəqin ki, başqa arvadların etdiyini edəcəkdir, bunun əksini sənin kimi ciddi-cəhdlə sübuta yetirməklə, bunu inkar etmək olmaz». Bernabo ona belə cavab verdi: «Mən tacirəm, filosof deyiləm, sənə bir tacir kimi də cavab verəcəyəm. Mən bilirəm ki, sənin dediyin şeyi abrını itirmiş ağılsız arvadlar edə bilər. Amma abrını gözləyən ağıllı arvadlar öz namuslarını elə qoruyurlar ki, hətta kişilərdən də mətanətli olurlar, başqa kişilər heç yadlarına düşmür. Mənim də arvadım belə arvad-lardandır». Ambrociolo dedi ki: «Doğrudan da arvadlar hər dəfə belə işlə məşğul olanda onların alnında buynuz çıxsaydı, buynuz da onların belə iş tutduğunu göstərsəydi, yəqin ki, belə işlə məşğul olan arvadlar az tapılardı. Amma heç bir arvadın alnında buynuz çıxmır, ağıllı arvadlarda bunun heç izi də görünmür. Namusa toxunan biabır-çılıq isə ancaq üstü açılanda biabırçılıq olur. Ona görə arvadlar da bu işi gizlin tuturlar, ancaq axmaq arvadlar aşkar edirlər. Sən bir şeyə əmin ol: ismətli ancaq o arvaddır ki, ya heç kəs ondan bu şeyi istə-məmişdir, ya da heç kəs onun xahişini eşitməmişdir. Mən bunun təbii və həqiqi səbəblər əsasında belə olduğunu bilsəm də, özüm bir çox arvadlarla dəfələrlə belə iş tutmasaydım, bu barədə belə qətiyyətlə danışmazdım. İndi gör sənə nə deyirəm: mən sənin o sədaqətli arvadınla bir yerdə olsaydım, söz verirəm ki, başqa arvadların başına gətirdiyimi az vaxtda sənin də arvadının başına gətirərdim». Bernabo acıqlı halda dedi: «Mübahisə sözlə çox uzana bilər, sən deyərsən, mən deyərəm, bunun bir nəticəsi də olmaz. Deyirsən ki, bütün arvadları ələ almaq olar, guya sən bunu yaxşı bacarırsan, onda mən arvadımın namuslu olmasını sələ sübut etmək üçün belə bir şərt qoyuram: sən onu ələ ala bilsən, mən başımın kəsilməsinə razı olaram, yox, bacarmasan, onda sən bunun əvəzində mənə min qızıl florin verərsən». Ambrociolo da mübahisədən acıqlanaraq dedi: «Bernabo, mən bu məsələdə udsam, heç bilmirəm sənin meyitinlə nə edəcəyəm. Sən mənim dediyim məsələni görmək istəyirsənsə, onda məndən tələb etdiyin min florinin qabağında beş min qızıl florin qoy, bu pul yəqin ki, sənə başından daha ucuz oturar. Sən bunun üçün vaxt təyin etməsən, mən boynuma götürürəm ki, Genuyaya gedib, buradan çıxan gündən üç ay sonra sənin arvadınla öz işimi görərəm. Bunu da sübut etmək üçün onun ən çox istədiyi şeylərdən sənə gətirərəm, həm də onun elə nişanələrini sənə deyərəm ki, özün etiraf edərsən ki, bu doğrudan da belədir. Ancaq bircə şərtim var: söz ver ki, bu vaxt ərzində Genuyaya gəlməyəcəksən, arvadına da bu barədə bir şey yazmayacaqsan». Bernabo dedi ki, məmnuniyyətlə razılaşır. O biri tacirlər bu işə mane olmağa çalışdılar, dedilər ki, nəticəsi pis olar, lakin Bernabo ilə Ambrociolo elə acıqlanmışdılar ki, tacirlərin sözünə baxmadılar, bu şərtlərə əməl edəcəklərinə söz verdilər.

Belə bir şərt qoyduqdan sonra Bernabo burada qaldı, Ambrociolo fürsət düşən kimi Genuyaya getdi. Orada bir neçə gün yaşadıqdan sonra o qadının əxlaqını, hansı küçədə yaşadığını çox ehtiyatla öyrəndi: o qadın haqqında Bernabonun söylədiklərindən də artıq sözlər eşitdi, buna görə girişdiyi iş ona ağılsız oyun kimi göründü. Bununla belə, Bernabonun arvadının yanına tez-tez gedən yoxsul bir qadınla tanış oldu; Ambrociolo onu başqa bir işə təhrik edə bilməsə də, bir məsələdə pul ilə ələ ala bildi. o, Ambrociolonu qutuda o hör-mətli qadının yataq otağına aparmalı idi. Ambrociolo bunun üçün öz səliqəsi ilə bir qutu qayırtdırdı. Ambrociolonun tökdüyü tədbirlə o yoxsul qadın Bernabonun arvadının yanına getdi, ondan xahiş etdi ki, mən öz işim üçün başqa yerə gedəcəyəm, bu qutu bir neçə günlüyə sənin otağında qalsın. Qadın razı oldu. Qutu qadının yataq otağında qaldı. Gecə, qadın yatandan sonra, Ambrociolo öz karastıları ilə qutunu açıb, yavaşca oradan çıxdı. Otaqda işıq yanırdı. Otağın quru-luşunu, divarlardakı naxışları və başqa yaxşı şeyləri gözdən keçirib, yadında saxladı. Sonra qadının yatağına yaxınlaşdı, qadın öz qızı ilə şirin-şirin yatırdı. Yavaşca onun üstünü açdı, gördü ki, o çılpaqdır; bu halında da geyimli olduğu qədər gözəldir. Ancaq onun bədənində elə bir əlamət tapmadı ki, gedib bunu Bernaboya söyləsin. Yalnız sol döşünün altında bir xal, xalın da ətrafında, qızıl kimi parıldayan bir neçə zərif tük gördü, sonra yavaşca onun üstünü örtdü. Qadını çılpaq görəndə onun yanında yatmaq həvəsinə düşsə də, buna cəsarət etmədi, çünki onun bu barədə çox ciddi olduğunu, heç kəsi özünə yaxın buraxmadığını bilirdi. Gecənin çox hissəsini sərbəstcə onun otağında keçirdi, sandığını açıb, onun pul kisəsini, üst paltarını, kəmərini, bir neçə üzüyünü götürüb öz qutusuna qoydu, sonra da qutuya girib, qapağını əvvəlki kimi bərkitdi.

Ambrociolo iki gecə belə elədi, qadın bundan duyuq düşmədi. Yoxsul qadın, verilən tapşırığa görə, üçüncü günü gəlib qutunu apardı. Ambrociolo qutudan çıxıb, o yoxsul qadını, verdiyi vədə əsasən, razı saldı, əldə etdiyi şeyləri götürüb, müəyyən edilmiş günə qədər özünü Parisə yetirdi. Söhbətdə və mərcdə iştirak edən tacirləri çağırdı, Bernabonun yanında dedi ki, mərci uddum, çünki lovğalan-dığım məsələni yerinə yetirdim. Bunun doğru olduğunu sübut etmək üçün, əvvəl otağın quruluşunu, divarındakı naxışları təsvir etdi, sonra da gətirdiyi şeyləri göstərdi, dedi ki, onları qadın mənə vermişdir. Bernabo etiraf etdi ki, otaq doğrudan da onun təsvir etdiyi kimidir, bu şeylər də arvadınındır. Onu da qeyd etdi ki, sən otağın quruluşunu xidmətçilərdən öyrənib, bu şeyləri əldə edə bilərsən, başqa bir şey göstərməsən, söylədiyin şeylər mərci udmaq üçün kifayət deyil. Ambrociolo dedi: «Əslinə qalanda, bunlar kifayətdir, sən ki başqa dəlillər də istəyirsən, qoy onda deyim: sənin arvadın madonna Cinevranın sol döşü altında iri bir xal, xalın da ətrafında, qızıl kimi parıldayan altı dənə zərif tük var».

Bernabo bunu eşidəndə elə bil ki, ürəyinə bıçaq soxdular; o, böyük kədər duydu. Bircə kəlmə söyləməsə də sifəti tamam dəyişdi, bununla da Ambrociolonun dediklərinin doğru olduğunu göstərdi. Bir az keçəndən sonra dedi: «Ağalar, Ambrociolonun söylədikləri doğrudur, buna görə də mərci udmuşdur, qoy o nə vaxt istəsə gəlsin, udduğu pulu alsın». Uduzduğu pulun hamısını ertəsi günü Ambro-cioloya verdi. O birisi gün Parisdən çıxıb Genuyaya yola düşdü, – onun qəlbi arvadına qarşı qəzəblə dolu idi. Genuyaya yaxınlaşarkən, şəhərə girmək istəmədi, şəhərdən iyirmi mil kənarda olan bir malikanəsində qaldı. Çox inandığı xidmətçisini iki at və bir məktubla Genuyaya göndərdi; arvadına yazdı ki, qayıtmışam, xidmətçi ilə mənim yanıma gəl. Amma xidmətçisinə gizlincə tapşırdı ki, sənə əlverişli görünən bir yerə gəlib çatanda, mərhəmət göstərmədən onu öldür, sonra mənim yanıma qayıt. Xidmətçi Genuyaya gəlib, məktubu xanıma verdi. Qadın onu böyük sevinclə qəbul etdi, ertəsi gün, ata minib, xidmətçi ilə bərabər yola düşdü. Onlar yolda müxtəlif məsələlər haqqında söhbət edə-edə gəlib dərin bir dərəyə çatdılar. Dərə yüksək qayalar və ağaclar arasında tənha bir yerdi. Bu yer xidmətçiyə, özünü təhlükəyə salmayaraq, ağasının əmrini yerinə yetirmək üçün əlverişli göründü, bıçağını çıxartdı, qadının əlindən tutub dedi: «Madonna, ruhunuzu allaha tapşırın, çünki siz burada öləcəksiniz». Qadın bıçağı görüb, bu sözləri eşidib qorxdu, dedi: «Allah eşqinə, mənə rəhmin gəlsin, sənə axı nə pislik eləmişəm ki, məni öldürmək istəyirsən, onu de, sonra öldür». Xidmətçi dedi: «Madonna, siz mənə heç bir pislik etməmisiniz, amma ərinizi təhqir etmisiniz, bunu da ancaq ondan bilirəm ki, o mənə tapşırmışdır heç bir mərhəmət göstərməyim, sizi yolda öldürüm; o deyib ki, əmri yerinə yetirməsən, səni boğazından asacağam. Siz bilirsiniz ki, mən ona çox minnətdaram, onun tapşırığına irad tuta bilərəmmi? Allah özü görür ki, mənim sizə yazığım gəlir, ancaq başqa cür eləyə bilmə-rəm». Qadın ağlaya-ağlaya dedi: «Sən allah, rəhm elə, başqasına qulluq göstərib, sənə pislik eləməyən adamın qatili olma. Hər şeydən xəbəri olan allah özü bilir ki, mən elə bir şey eləməmişəm ki, bunun üçün ərim məndən belə qisas alsın. Əl saxla, əgər istəsən, sən allah üçün də, ağan üçün də, mənim üçün də xeyirli bir iş görərsən: mənim paltarımı al, öz çuxanı, plaşını mənə ver, mənim paltarımı ağana apar, de ki, onu öldürdüm. Sənin mənə bəxş etdiyin canıma and içirəm, mən buradan elə yerə gedərəm ki, heç kəs bu ölkədə məndən səs-soraq tutmaz: nə sən, nə ərim, – heç kəs yerimi bilməz». Xidmət-çinin də onu öldürməyə ürəyi gəlmirdi, qadının sözü ona təsir etdi. Paltarını aldı, öz köhnə çuxasını, plaşını, yanında az-çox nə qədər pulu vardısa ona verdi, xahiş etdi ki, başqa bir yerə çıxıb getsin. Qadını dərədə qoydu, onun atını da götürüb ağasının yanına getdi, dedi ki, tapşırığınızı yerinə yetirdim, hələ meyitini də bir sürü canavara atdım.

Bernabo bir qədərdən sonra Genuyaya qayıtdı. Adamlar bu əhva-latı eşidəndə onu bərk danladılar. Xidmətçi gedəndən sonra qadın dərədə tək qaldı. O, böyük kədər içində idi. Hava qaralandan sonra, mümkün qədər sir-sifətini dəyişib, yaxındakı bir həyətə getdi. Burada bir qarı ona lazımi şeylər verdi; o da çuxanı bir az qısaldıb öz bədə-ninə görə düzəltdi, köynəyindən bir çaxçur tikdi, saçını kəsdi, dənizçi simasında dənizə sarı getdi. Xoşbəxtlikdən, burada Enkararh adlı bir senyora, Kataloniya zadəganına rast gəldi. O öz gəmisindən düşüb bulaq başında sərinlənməyə gedirdi, gəmi də bir az kənarda, Albada dayanmışdı. Qadın senyorla danışdı, onun yanında qulluğa girib, gəmisinə mindi, özünü də finaleli Sikurano adlandırdı. Bu hörmətli adam ona yaxşı paltar verdi, Sikurano paltarını dəyişdi. Gəmidə zadəgana elə yaxşı, elə məharətlə qulluq elədi ki, onun çox böyük hörmətini qazandı.

Bir qədərdən sonra təsadüfən elə oldu ki, bu kataloniyalı Enka-rarh, gəmisinə yük yığıb İsgəndəriyyəyə gəldi, sultana bir neçə tülək tərlan gətirdi. Sultan bir neçə dəfə onu nahara dəvət etdi. Sikurano da həmişə öz ağası ilə gələr, ona qulluq edərdi. Onun rəftarı sultanın çox xoşuna gəldi, kataloniyalıdan xahiş etdi ki, bu xidmətçini ona versin, kataloniyalı da könülsüz halda onun xahişini yerinə yetirdi. Sikurano az vaxtda öz xidməti ilə sultanın da hörmət və məhəbbətini qazandı. Bunun üstündən bir müddət keçdi. O zaman, ilin müəyyən vaxtında, sultanın hakimiyyəti altında olan Akrada yarmarka kimi bir bazar açılırdı, ora çoxlu xristian və müsəlman tacirləri gəlirdi. Sultan bu tacirləri, onların gətirdiyi malı mühafizə etmək üçün, adətən, öz məmurlarından başqa, əyanlarından da birini bir neçə adamla ora göndərərdi. Vaxtı çatanda sultan bu iş üçün ora Sikuranonu göndər-məyi qət etdi, göndərdi də. Sikurano indi onların dilini çox yaxşı bilirdi. Bu qayda ilə Sikurano tacirləri, onların malını qoruyan mühafizə dəstəsinin rəisi və başçısı kimi Akraya gəldi. O öz vəzi-fəsini yaxşı və çox diqqətlə yerinə yetirir, gəzə-gəzə hər şeyə göz qoyurdu. Burada Siciliyadan, Pizadan, Genuyadan, Venetsiyadan və başqa yerlərdən gəlmiş bir çox italyan tacirini gördü. Sikurano vətənini xatırlayaraq, onlara məmnuniyyətlə yaxşılıq edirdi. Bir gün də elə oldu ki, o, Venetsiya tacirlərinin dükanı qabağında dayananda, qiymətli şeylər arasında bir pul kisəsi və kəmər görüb təəccüb etdi: bu şeylər onun idi. Özünü o yerə qoymayaraq, nəzakətlə soruşdu ki, bu şeylər kimindir, bunları satırlarmı? Ambrociolo Pyançensadan Venetsiya gəmisində ora çoxlu mal gətirmişdi; o eşitdi ki, mühafizə dəstəsinin başçısı bu şeylərin sahibini soruşur, özünü qabağa verib gülə-gülə dedi: «Messere, bu şeylər mənimdir. Mən onları satmıram, ancaq sizin xoşunuza gəlirsə, məmnuniyyətlə sizə sataram». Siku-rano onun güldüyünü görüb, şübhələndi: bəlkə bu adam onu bəzi hərəkətlərindən tanımışdı? Lakin o, üzünün ifadəsini ciddiləşdirərək dedi: «Sən yəqin ona gülürsən ki, mən hərbi adam olduğum halda bu qadın şeyləri ilə maraqlanıram?!» Ambrociolo dedi: «Messere, mən ona gülmürəm, onları necə əldə elədiyimə gülürəm». Sikurano bunun cavabında dedi: «Yaxşı da, onda əgər nalayiq məsələ deyilsə, allah eşqinə, danış görək onları necə əldə etmisən». Ambrociolo: «Messere, – dedi, – bunları, bir neçə də başqa şeyi mənə Bernabo Lomellinonun arvadı, genuyalı madonna Cinevra adlı ləyaqətli bir qadın, gecə onunla yatanda vermişdir, özü də xahiş etmişdir ki, bunları mən ona olan sevgim xatirinə qoruyub saxlayım. Mən Berna-bonun axmaqlığına güldüm, çünki o, çox ağılsız adam idi, mənimlə mərc gəldi, dedi ki, sən mənim arvadımı ələ ala bilməzsən, mənim min qızıl florinimin qabağında o, beş min florin qoydu. Mən də gedib onun arvadını ələ aldım, mərci də uddum. Əslində, o gərək özünü öz sarsaqlığı üstündə cəzalandıraydı, çünki onun arvadının tutduğu işi bütün arvadlar tutur: sonra da eşitdim ki, Parisdən Genu-yaya qayıdıb arvadını öldürtdürüb».

Sikurano bunu eşidəndə, Bernabonun niyə ona acığı tutduğunu başa düşdü, aydınca gördü ki, onun bədbəxtliyinə bu adam səbəb olmuşdur, öz-özlüyündə qərara gəldi ki, bunun heyfini ondan çıxsın. Üzdən özünü elə göstərdi ki, guya əhvalat onun çox xoşuna gəlmiş-dir, hiylə işlədərək Ambrociolo ilə elə dostluq düzəltdi ki, yarmarka qurtarandan sonra Ambrociolo, onun təhrikiilə malını götürüb, Sikurano ilə İsgəndəriyyəyə getdi. Sikurano İsgəndəriyyədə onun üçün dükan açdı, özünə də çoxlu pul verdi. Ambrociolo bu işi özü üçün çox faydalı görüb, məmnuniyyətlə İsgəndəriyyədə qaldı. Sikurano günahsız olduğunu tezliklə Bernaboya göstərmək üçün sakit oturmadı. İsgəndəriyyədə olan bir neçə tanış genuyalı tacir vasitəsi ilə, müxtəlif bəhanələrlə Bernabonu ora çağırtdırdı. Bernabo yoxsullaşdığından, Sikurano dostlarının birinə gizlicə tapşırdı ki, onu öz yanında saxlasın. Sikuranonun fikrincə, işlətdiyi kələyi başa yetirənə kimi, Bernabo o adamın yanında qalmalı idi. O, Ambro-ciolonu yola gətirmişdi ki, sultanı əyləndirmək məqsədi ilə bu əhvalatı ona danışsın. Sikurano gördü ki, Bernabo buradadır, daha məsələni ləngitməyi lazım bilmədi, əlverişli bir vaxt tapıb sultandan xahiş etdi ki, Ambrociolonu və Bernabonu öz yanına çağırtdırsın, Bernabonun yanında, xoşluqla olmasa, zorla məsələnin düzünü Ambrocioloya söylətsin, qoy o, lovğalana-lovğalana danışdığı əhvalatı, yəni Bernabonun arvadı ilə tutduğu işi nəql etsin. Sultan Ambrociolo ilə Bernabonu çağırtdırdı, bir çox adamın yanında çox ciddi ifadə ilə Ambrocioloya əmr etdi ki, Bernabodan necə beş min qızıl florin udduğunu danışsın. Sikurano da burada idi, Ambrociolo xüsusilə ona arxayın idi, amma Sikurano daha qəzəblə ona baxır, bu baxışı ilə də, sözün düzünü deməsə, ona daha artıq cəza veriləcəyini bildirirdi.

Buna görə də Ambrociolo həm o tərəfdən, həm də bu tərəfdən qorxaraq, bir qədər də məcburiyyət qarşısında qalaraq, Bernabonun və oradakı başqa adamların qarşısında əhvalatı olduğu kimi danışdı: o, beş min qızıl florin və o biri şeylərin qaytarılmasından başqa ayrı bir ağır cəza gözləmirdi. Ambrociolo sözünü qurtarandan sonra Siku-rano, sultanın hökmünü yerinə yetirirmiş kimi, Bernabodan soruşdu: «Bu yalanın qabağında sən öz arvadına nə elədin?» Bernabo ona belə cavab verdi: «Mən də həm pul əlimdən çıxdığından, həm də arva-dımın doğrudan da mənə xəyanət etdiyinə inandığımdan, qəzəb mənə qalib gəldi, xidmətçimə tapşırdım ki, arvadı öldürsün. Xidmətçi də gəlib dedi ki, öldürdüm, elə o saat da bir sürü canavar onu parçalayıb yedi».

Sultan, Ambrociolonun söylədiyi bu əhvalatı eşidib məsələni başa düşsə də, Sikuranonun bu işi nə məqsədlə təşkil etdiyini, Bernaboya nə üçün sual verdiyini, məsələni hara yönəltdiyini bilmirdi. Sikurano ona dedi: «hökmdarım, siz o gözəl təbiətli qadının bu oynaşla və əri ilə necə fəxr edə biləcəyini aydın görürsünüz: oynaşı yalan xəbərlə onu rüsvay edir, onun yaxşı adını böhtanla ləkələyir, həm də ərini müflis edir, əri də uzun illərdən bəri sınaqdan çıxmış həqiqətə deyil, yad bir adamın yalanına inanıb, arvadını öldürtdürür, canavarlara yedirir. Bundan başqa, həmin oynaşın və ərin ona olan rəğbəti, məhəbbəti elədir ki, onlar uzun zaman o qadınla bir yerdə olduqları halda, onu tanımırlar. İndi siz onların nəyə layiq olduqlarını çox gözəl fəhm etdiyinizdən, mənə xüsusi mərhəmət göstərib, o yalançını cəzalandırmağa, o yalana uyan adamı əfv etməyə razılıq versəniz, mən o qadını sizin hüzurunuza təqdim edərəm».

Sultan bu məsələdə mərhəmət göstərib, Sikuranonun xahişini yerinə yetirmək məqsədi ilə dedi ki, mən razıyam, qadını çağır gəlsin. Bernabo arvadının öldüyünə qəti əmin olduğundan, bu sözə heyrət etdi, Ambrociolo ondan da artıq heyrətə düşərək, qadının gəlməsini gözlədi: o, başına bir iş gələcəyini duyur, aldığı pulu geri qaytarmaqdan daha böyük bir müsibətə düşəcəyindən qorxurdu, həm də xanımın bura gəlməsi ilə daha nəyə ümid edəcəyini və nədən qorxacağını bilmirdi. Sultan öz razılığını bildirəndə, Sikurano onun qarşısında diz çökdü, daha kişi kimi görünmək istəmədiyindən, kişi səsi ilə deyil, öz səsi ilə dedi: «hökmdarım, altı il kişi sifətində dünyanı avara-avara dolaşan, bu xain Ambrociolo tərəfindən cinayət-karcasına yalandan təhqir edilən, bu amansız ərim tərəfindən öz xidmətçisinin əli ilə öldürülüb canavarlara yem edilən o biçarə, o bədbəxt Cinevra mənəm». Paltarını cırıb, döşünü göstərdi, kim olduğunu sultana və orada olan adamlara bildirdi. Sonra Ambro-cioloya sarı dönüb, acıqlı-acıqlı soruşdu: «Sən lovğalana-lovğalana demisən ki, mənimlə yatmısan. Axı sən nə vaxt mənimlə yatdın?» Ambrociolo onu tanıdı; xəcalətdən sanki dili tutuldu, heç bir söz demədi. Sultan həmişə Sikuranonun kişi olduğunu zənn etdiyindən, buna çox təəccübləndi, gördüyü, eşitdiyi şeyin həqiqət olduğuna inanmadı, ona elə gəldi ki, bu, yuxudur. Nəhayət, onun təəccübü keçib getdi, bunun həqiqət olduğuna qəti inandı, bu vaxta qədər Sikurano deyilən qadının həyat tərzini, mərdliyini, əxlaqını çox-çox təriflədi. Əmr etdi ki, Cinevraya yaxşı qadın paltarı versinlər, yanına da bir neçə qadın gətirsinlər. Cinevra qadınlar içərisində olmağı ondan xahiş etmişdi. Sultan Bernabonu da layiq olduğu ölüm cəzasından xilas etdi. Bernabo Cinevranı tanıyıb ayaqlarına düşdü, ağlaya-ağlaya əfv edilməsini xahiş elədi. Bernabo bağışlanmağa layiq olmasa da, Cinevra məmnuniyyətlə onun günahlarından keçdi, onu ayağa qaldırıb, mehribanca qucaqladı. Sonra sultan əmr etdi ki, Ambrociolonu dərhal şəhərin hündür bir yerində, gün altında payaya bağlasınlar, bədəninə bal sürtsünlər, ölməyincə payadan açmasınlar. Sultanın əmri yerinə yetirildi. Sonra, o buyruq verdi ki, Ambroci-olonun var-yoxu Cinevraya verilsin. Bu şeylərin də qiyməti on min dublondan çox idi ki, az deyildi. Sultan gözəl bir şənlik düzəltdirdi. Şənlikdə Bernaboya, madonna Cinevranın əri kimi, madonna Cinevraya da mərd qadın kimi hörmət göstərdi, ona qiymətli şeylər, qızıl və gümüş qablar, həm də pul bağışladı, bu şeylərin də qiyməti on min dublondan az deyildi. Sərəncam verdi ki, gəmi hazırlasınlar. Şənlik qurtarandan sonra Bernabo ilə madonna Cinevraya, onların arzusunu nəzərə alaraq, Genuyaya qayıtmağa icazə verdi. Bernabo arvadı ilə çox dövlətli bir adam kimi, böyük sevinclə Genuyaya gələndə, onları, xüsusilə hamının ölmüş bildiyi madonna Cinevranı çox hörmətlə qarşıladılar, ona, bütün ömrü boyu, əxlaq sahibi olan ağıllı bir qadın kimi hörmət elədilər. Ambrociolo da payaya bağlan-dığı, bədəninə bal sürtüldüyü gündə böyük əzab içində ölmüşdü: o ölkədə çoxlu mal çibini, böyənək olur, bunlar onun qanını sormuş, ətini də tamam yemişdilər, sümükləri damarlarından asıla qalmışdı; ona uzun zaman əl vurmadılar: ağara-ağara qalan bu sümüklər onun etdiyi alçaqlığın şahidi idi. Bu qayda ilə yalançı, aldatdığı adamın ayaqları altına düşmüş oldu.

ONUNCU HEKAYƏ

Monakolu Paqanino messer Riççyardo da Kinzikanın arvadını götürüb qaçır. Messer Riççyardo onun yerini tapır, arvadının dalınca gedir, Paqanino ilu dostlaşaraq, xahiş edir ki, arvadını ona qaytarsın, Paqanino razılaşır, deyir ki, arpad getmək istəyirsə, getsin. Amma arvad getmək istəmir, messer Riççyardo öləndən sonra Paqaninonun arvadı olur

Bu hörmətli məclisdə hamı, xüsusilə Dioneo, kraliçanın söylədiyi gözəl hekayəni bəyəndi. İndi Dioneo öz hekayəsini danışacaqdı. O, hekayə söyləyəni xeyli təriflədikdən sonra sözə başladı: – Gözəl xanımlar, kraliçanın hekayəsində bir məsələ məni öz fikrimi dəyişib, başqa bir şey söyləməyə vadar etdi, bu da Bernabonun və başqala-rının (Bernabo bu işdən sağ-salamat qurtarsa da) ağılsızlığıdır: heç demə başqaları da, Bernabo kimi bir şeyə inanırlar və təsəvvür edirlər ki, onlar səfərə çıxanda muxtəlif qadınlarla uzun zaman əylənirkən, evdə qalan arvadları əllərini qoyunlarına qoyub otururlar; sanki biz, bu qadınların arasında doğulduğumuz və böyüdüyümüz halda, onların necə düşgün olduqlarını bilmirik. Bu hekayəni söyləməklə, belə adamların axmaqlığını, həm də özlərini təbiətdən quvvətli hesab edən şəxslərin daha axmaq olduqlarını sizə göstərə-cəyəm. Bu adamlar ağla sığmayan uydurmalarla özlərini inandırırlar ki, onlar bacardıqlarından artıq iş tuta bilərlər, başqalarını da, – onlar öz təbiətləri etibarı ilə buna qabil olmasalar da, – özlərinə oxşatmağa çalışırlar.

Bəli, biri varmış, biri yoxmuş, Pizada bir hakim varmış, adı da Riççyardo da Kinzika imiş. O, bəddən çox ağıldan qüvvətli imiş. Elə güman edirmiş ki, alacağı arvad onun məşğuliyyəti ilə kifayətlənə-cəkdir. Riççyardo çox varlı olduğundan, özünə gözəl, cavan bir qız axtarırdı, əslində o, başqalarına məsləhət verdiyi kimi, özünə də məsləhət verə bilsəydi, gərək nə gözəl, nə də cavan qız alaydı. Nəha-yət, o belə bir qız tapa bildi: messer Lotto Qvalandi Bartolomeya adlı qızını ona verdi. Bartolomeya Pizada ən gözəl, ən çazibədar qızlar-dan sayılırdı, əslində, Pizada bu çür kərtəngələ kimi çevik qızlar az deyildi. Messer Riççyardo gözəl və təntənəli toy eləyib qızı evinə kətirdi. Nikah xatirinə ilk gecəni onunla bir təhər yaxınlıq elədi; burası da var ki, o az qalmışdı bu birçə dəfə yaxınlığı ilə çıxılmaz vəziyyətdə qalsın. O, arıq, sısqa, süst bir adam olduğundan, ertəsi gün səhər qırmızı şərabla, bədən möhkəmləndirən dava-dərmanla, ədviyyə ilə və başqa vasitələrlə özünü qüvvəyə gətirməli oldu. Çənab hakim əvvəlkindən daha artıq öz canının qeydinə qalaraq, arvadına, savad öyrənən uşaqlara yarayan və yəqin ki, vaxtilə Ravennada tərtib edilən bir təqvim öyrətməyə başladı; çünki onun sübut etdiyi məsələlərdə elə bir gün yox idi ki, o günə bir deyil, bir neçə bayram düşməmiş olsun. Ər ilə arvad da, bu bayramlara öz hörmətlərini göstərərək, müxtəlif səbəblərə görə belə günlərdə yaxınlıq etməkdən çəkinməli idi. Cənab hakim bu bayramlara böyük və kiçik pəhrizləri, müqəddəs həvvarilərin və minlərlə başqa müqəddəs şəxslərin ərəfə-lərini, çümələri, şənbələri, İsanın doğulduğu günü, bütün böyük pəhrizi, ayın mərhələlərini və bir çox başqa şeyləri əlavə edirdi, bəlkə də o elə düşünürdü ki, öz mülki işlərini yerinə yetirirkən, bəzən yol verdiyi feriyalara arvadla da yataqda əməl etmək lazımdır. Cənab hakim bu xətti-hərəkəti uzun zaman davam etdirdi, həmişə də arvadını diqqətlə qoruyurdu ki, birdən bir başqası ona, o, bayram günlərini öyrətdiyi kimi, iş günlərinin də olduğunu başa salar.

İstilər düşəndə messer Riççyardo Monte Nero yaxınlığında olan gözəl malikanələrindən birində əylənmək arzusuna düşdü. Oranın havası yaxşı olduğundan, bir neçə gün bu malikanədə qalmaq istədi. Gedəndə gözəl arvadını da özü ilə apardı. Bir gün o, arvadını əylən-dirmək üçün, ona balıq tutmağı göstərmək istədi. Onlar iki qayıqda balıq ovuna baxmağa getdilər: messer Riççyardo balıqçılarla bir qayığa, arvadı da qadınlarla başqa qayığa minmişdi. Bu əylənçə onları çox maraqlandırırdı, onlar özləri də hiss etmədən, sahildən bir neçə mil üzaqlaşdılar; bütün diqqətləri balıq ovunda idi. Birdən Paqanino da Marenin gəmisi göründü, – Paqanino məşhur dəniz qulduru idi. O, qayıqları körüb, gəmisini onlara sarı yönəltdi. Qadın-lar minən qayığı bərk sürüb sahilə çatdıra bilmədilər, Paqanino özünü onlara yetirdi. Qayıqda gözəl bir qadın görüb, ayrı heç nəyə əl vurmadan, Riççyardonun gözü qabağında arvadı öz gəmisinə qoyub apardı. Riççyardo bu zaman sahildə durmuşdu. Cənab hakim o qədər qısqanc idi ki, öz arvadını havaya da qısqanırdı, bunu görəndə onun nə hala düşdüyünü heç soruşmaq lazım deyil. Pizada və başqa yer-lərdə dəniz quldurlarının cinayətkar işlərindən o, çox şikayətləndi, ancaq bunun heç bir nəticəsi olmadı: o bilmirdi arvadını kim qaçır-mışdır və onu hara aparmışlar. Paqanino gözəl qadını görüb, onu ələ keçirməsindən razı qaldı, arvadı olmadığından, bu qərara gəldi ki, qadını həmişə öz yanında saxlasın. Qadın bərk ağladığından, ona nəzakətlə təsəlli verməyə başladı. hava qaralandan sonra təqvim Paqaninonun qurşağından yerə düşdü, bütün bayramlar, feriyalar yadından çıxdı, o, qadına işlə təsəlli verməyə başladı, – ona elə gəlirdi ki, gündüz söylənən sözlərin köməyi az olmuşdur. Elə də təsəlli verdi ki, Monakoya gəlib çatana kimi hakim də, qanunlar da qadının yadından çıxdı. O, Paqanino ilə çox ləzzətli həyat sürməyə başladı, – dünyada heç belə ləzzətli həyat olmazdı. Paqanino qadını Monakoya gətirdikdən sonra ona gecə-gündüz təsəlli verməkdən başqa, onu öz arvadı kimi hörmətlə saxladı.

Bir qədərdən sonra messer Riççyardoya arvadının harada olduğu xəbəri çatdı. O elə güman etdi ki, bu məsələ üçün lazım olan işləri heç kəs onun kimi yaxşı eləyə bilməz. Qərara gəldi ki, özü onun dalınca getsin: arvadını geri almaq üçün nə qədər pul istəsələr, ver-məyə hazırdı. Belə bir arzu ilə gəmiyə minib, Monakoya getdi, orada arvadını gördü, arvadı da onu gördü. Qadın axşam bunu Paqaninoya dedi, sonra da öz rəyini söylədi. Səhər messer Riççyardo Paqaninonu gördü, onunla tanış oldu, az vaxtda onunla dost oldu. Paqanino da özünu elə göstərdi ki, guya onu tanımır, gözlədi ki, görsün bu işin axırı hara çıxacaq. Bir gün messer Riççyardoya elə gəldi ki, daha vaxt çatmışdır; o bacardığı qədər dostçasına, çox mehribanlıqla buraya gəlməsinin səbəbini açıb ona dedi, xahiş etdi ki, nə istəyirsən al, ancaq arvadı geri qaytar. Paqanino bu sözün qabağında gülə-gülə dedi: «Messere, xoş kəlmisiniz! Sizə qısaca cavab vermək üçün deməliyəm: doğrudur, mənim yanımda cavan bir qadın yaşayır, bilmirəm o sizinmi arvadınızdır, ya başqasının, çünki mən sizi tanı-mıram, onu da ancaq mənim yanımda yaşayandan bəri tanıyıram. Deyirsiniz ki, onun ərisiniz, onda mən sizi onunla görüşdürərəm, siz mənə yaxşı və hörmətli bir adam kimi görünürsünüz, mən əminəm ki, o sizi tanıyacaq. O desə ki, məsələ siz deyən kimidir, sizinlə getmək istəsə, sizin xatiriniz üçün mən buna etiraz etmərəm, siz də bunun əvəzində mənə lazım bildiyiniz qədər pul verərsiniz. Amma məsələ siz deyən kimi olmasa, onu mənim əlimdən almaq istəsəniz, onda pis iş tutmuş olarsınız, çünki mən cavan oğlanam, mənim də əlimdə başqaları kimi arvad ola bilər. Xüsusilə beləsi: ömrümdə belə gözəl arvad görməmişəm». Messer Riççyardo onun cavabında dedi: «Buna söz ola bilməz, məni onunla görüşdürsən, özün görəcəksən, o dərhal yüyürüb boynumu qucaqlayacaq, buna görə xahiş edirəm ki, dediyin kimi də elə, məni onunla görüşdür». Paqanino «onda gedək» deyib, Riççyardonu öz evinə apardı. Zala girib tapşırdı ki, qadını çağırsınlar. Qadın geyimli-keçimli, bərli-bəzəkli, öz otağından çıxıb, messer Riççyardo və Paqanino olan zala gəldi, lakin o, messer Riççyardoya elə münasibət köstərdi ki, Paqanino ilə özgə bir adam kəlsəydi, ona da belə münasibət köstərmiş olardı. hakim el zənn edirdi ki, arvadı onu böyük sevinclə qarşılayacaqdır lakin belə soyuqluğu görüb çox təəccub elədi, ürəynndə dedi: «Bəlkə də o, əlimdən çıxandan bəri, bu uzun müddətdə çəkdiyim dərd, qəm-qüssə məni elə dəyişmişdir ki, o məni tanıya bilmir». Buna görə də dedi: «Arvad, səni balıq tutmağa aparmağım mənə çox baha oturdu, çünki sən əlimdən çıxandan sonra çəkdiyim dərdi heç kəs ömründə çəkməmişdir, sən mənimlə elə danışırsan ki, elə bil məni tanımırsan. Görmürsən ki, mən sənin ərin messer Riççyardoyam? Gəlmişəm ki, evində olduğumuz bu ləyaqətli adama istədiyi qədər pul verim, yenə də sənə sahib olub aparım. Bu adam da, verəcəyim pulun qabağında, iltifat göstərib, səni mənə qaytarır». Qadın azca gülümsəyərək dedi: «Messere, siz bunu mənə deyirsinizmi? Əməlli baxın, yəqin siz məni kimə isə oxşadırsınız, mən sizi tanımıram, sizi heç görməmişəm də». Messer Riççyardo dedi: «Bir fikirləş gör nə danışırsan, mənə yaxşı-yaxşı bax, olmuş şeyləri yadına salmaq istəsən, görərsən ki, doğru-dan da mən sənin ərin Riççyardo da Kinzikayam». Qadın dedi: «Messere, məni bağışlayın, deyirsiniz ki, mənə yaxşı-yaxşı baxın, sizə çox baxmaq bəlkə də mənim üçün abırsızlıq olardı, əslində, mən sizə çox diqqətlə baxmışam, əmin olmuşam ki, indiyə qədər sizi heç görməmişəm». Messer Riççyardo elə zənn etdi ki, arvadı Paqani-nodan qorxduğu üçün belə eləyir, onun yanında messerin arvadı olduğunu boynuna almaq istəmir. Buna görə, bir az sonra Paqani-nodan xahiş etdi ki, qadınla təklikdə, ayrı bir otaqda danışmağa icazə versin. Paqanino buna ancaq bir şərtlə razı oldu, dedi ki, arvad istəməsə, onu öpməyin. Qadına da əmr etdi ki, onunla bərabər otağa get, gör o sənə nə demək istəyir, istədiyin kimi də ona cavab ver. Qadınla messer Riççyardo ayrı bir otağa getdilər. Hər ikisi oturduq-dan sonra messer Riççyardo danışmağa başladı: «Mənim qəlbim, mənim çanım-çiyərim, mənim ümidim, doğrudanmı sən ərin Riççyardonu tanımırsan? Axı o səni öz canından çox istəyir. Axı bu necə ola bilər? Yoxsa mən çox dəyişmişəm? Gözümün nuru, mənim əzizim, bir azca mənə bax!» Onun arvadı gülməyə başladı, onu daha danışmağa qoymayıb dedi; «Siz çox yaxşı başa düşürsünüz ki, mənim hafizəm o qədər də zəif deyil ki, sizi tanımayam, mənim ərim messer Riççyardo da Kinzika olduğunuzu bilməyəm. Amma mən sizinlə yaşayanda siz göstərdiniz ki, məni çox pis tanıyırsınız; siz həmişə özünüzü çox ağıllı bir adam kimi göstərmək istəyirsiniz; siz ağıllı adam olsaydınız, gərək başa düşəydiniz ki, mən cavan, təra-vətli, sağlam arvadam, cavan arvadın da, – bunu utandığından deməsə də, – yeməkdən, paltardan başqa ayrı bir şeyə də ehtiyacı var. Onun bu ehtiyaclarını necə ödəyirdiniz, – bunu özünüz bilirsiniz. Sizin üçün qanunla məşğul olmaq arvadla məşğul olmaqdan xoş idisə, onda kərək məni almayaydınız. Əslində, siz mənə heç hakim kimi də görünmürdünüz. Mən sizi müqəddəs işlərin, bayramların carçısı kimi təsəvvur edirdim, çünki siz bunları, həm də pəhrizləri, ərəfələri çox yaxşı bilirdiniz. O adam ki mənim xırdaca əkin yerimi becərməli idi, ona verdiyiniz bayram günlərini öz malikanələrinizdə işləyən rəncbərlərə versəydiniz, heç məhsulunuz olmazdı, bircə dən də əldə etməzdiniz. Allah mənim cavanlığımı nəzərə alıb, mənə rəhm elədi: bu adama rast gəldim. Mən bu otaqda yaşayıram; burada bayram nə olduğunu bilmirlər (mən o bayramları deyirəm ki, siz arvadlara deyil, allaha daha artıq itaətkarlıq köstərib, onlara riayət edirdiniz), nə cümə, nə şənbə, nə ərəfə, nə dörd pəhriz, nə uzun zaman davam edən böyük pəhriz bu qapıdan içəri girməmişdir, burada geçə-gündüz işləyib yun didirlər. Eləki bu işə girişdik, daha dayanmadıq. O vaxtdan bəri axşam olan kimi ibadət zəngləri çalınır. Buna görə, nə qədər ki cavanam, bu adamın yanında qalıb, onunda işləmək istəyirəm, bayramları, indulgensiyaları, pəhrizləri qoçalanda yerinə yetirərəm. Siz mümgün qədər tez çıxıb gedin, allah köməyiniz olsun, gedin, mənsiz nə qədər istəyirsinizsə bayram edin». Messer Riççyardo bu sözləri eşidib yaman kədərləndi, sonra arvadının susduğunu görüb dedi: «Ah, mənim çanım-ciyərim, bu nə sözdür danışırsan? Ata-ananın, öz namusunun sənə dəxli yoxdurmu? Sən burada bu adamın məşuqəsi olmağı, böyük bir günah içində yaşa-mağı Pizaya qayıdıb mönim arvadım olmaqdan üstün tutursan? Bu adam səndən doyandan sonra səni böyük rüsvayçılıqla qovacaq, amma Pizada həmişə mənim əzizim olacaqsan, mən ölsəm də, evimin sahibi olacaqsan. Sən bu dəlicəsinə, biabırçı ehtirasa uyub, öz namusunu, səni öz çanından artıq istəyən adamı yaddan çıxara-caqsan? Sən mənim ümidimsən, mənə daha belə sözləri demə, mənimlə getməyə razı ol. Bundan sonra sənin arzunu nəzərə alıb, o məsələdə səy göstərəçəyəm. Buna görə, mənim əzizim, fikrini dəyiş, gəl mənimlə gedək. O vaxtdan ki, səni mənim əlimdən alıblar, mən heç özümü yaxşı hiss etməmişəm». Bu sözün qabağında arvadı ona belə cavab verdi: «Qoy heç kəs mənim namusumun fikrini çəkməsin (indi də ki, heç lazım deyil). Mən özüm öz namusumun qeydinə qalaram. Atam-anam məni sənə verəndə mənim namusumun fikrini çəkməli idilər. Onda mənim namusumun fikrini çəkməmişlər, indi mən də onların namusunun fikrini çəkmək istəmirəm. İndi mən böyük günah içində olsam da, bir gün bəlaya düşsəm də, siz bundan ötrü həyəcan keçirməyin. Sizə bir şey də deyim: burada mən elə zənn edirəm ki, Paqaninonun arvadıyam, amma Pizada elə bilirdim ki, sizin məşuqənizəm. Orada sizin ulduzunuzla mənim ulduzum ancaq ayın mərhələləri əsasında, həndəsi hesablama üzrə bir-biri ilə toq-quşurdu, amma burada Paqanino bütün gecəni məni öz ağuşunda saxlayır, basıb əzir, dişləyir, özü də necə becərir! Siz də durub deyirsiniz ki, səy edəcəyəm. Nə ilə? Səy edəcəksiniz ki, toppuzu üç götürümə qaldırasınız? Bilirəm axı, məndən sonra yaxşı at minən olmusunuz! Çıxın gedin, öz başınızı dolandırmağa çalışın. Mənə elə gəlir ki, bu dünyada siz təcrübə keçirən bir kirayənişin kimi yaşayır-sınız, çünki sizi çox ölgün, çox sısqa görürəm. Sizə bir şey deyim: bu adam məni atıb getsə (amma deyəsən o, belə fikirdə deyil, mən getməsəm, o məni atmaz), sizin yanınıza qayıtmaq fikrində deyiləm, çünki sizi sıxsalar, bircə cam da şirə çıxmaz. Bir dəfə sizin yanınızda olmaqla mən böyük ziyana düşdüm, onun yanından getsəm, başqa bir yerdə özümə qida axtaracağam. Buna görə, bir də sizə deyirəm: burada nə bayram var, nə bayram axşamı, bunun üçün mən burada qalmaq fikrindəyəm, siz də mümgün qədər tez çıxıb gedin, yoxsa çığır-bağır salaram ki, məni zorlamaq istəyirsiniz». Messer Riççyar-do gördü ki, iş pisdir; o, ancaq indi anladı ki, axmaq iş tutmuşdur: bədəncə zəif olduğu halda, özünə cavan qız almışdır. Qəmgin və pərişan halda otaqdan çıxdı, Paqaninoya da çox söz dedi, ancaq bunun heç bir nəticəsi olmadı. Axırda əlacsız qalıb Pizaya qayıtdı, dərddən elə sərsəm hala düşdü ki, şəhərdə ona salam verən, ya ondan bir şey soruşan adama o ancaq belə deyirdi: «Murdar dəlik bayram-lara riayət etmək istəmir». Az sonra messer Riççyardo öldü. Paqa-nino bunu eşidib, qadını özünə qanuni arvad elədi, – o bilirdi ki, Bartolomeya onu çox istəyir. Onlar nə bayramlara, nə bayram axşamlarına riayət edir, nə də pəhriz saxlayırdılar, gücləri çatan qədər işləyir, xoş həyat keçirirdilər. Buna görə, mənim əziz xanım-larım, mənə elə gəlir ki, Bernabo Ambrociolo ilə mübahisə edərkən, keçiyə minib enişə doğru gedirdi.

Hekayəni eşidəndə hamı gülməkdən uğunub getdi, məç lisdə elə adam olmadı ki, gülməkdən onun rəngi ağarmasın; bütün xanımlar bir ağızdan dedi ki, Dioneo doğru deyir, Bernabo axmaq adammış. Hekayə qurtarandan və gülüş kəsildikdən sonra kraliça gördü ki, daha gecdir. Hamı öz hekayəsini söyləmiş, onun hakimiyyət dövrü qurtarmışdır, qoyulan qayda-qanuna riayət edərək, çələngi öz başın-dan götürdü, Neifilanın başına qoyub, gülərüzlə dedi: «Əziz rəfiqəm, qoy indi sənin hakimiyyətin bu kiçik xalq üzərində bərqərar olsun!» Sonra yenə də oturdu, Neifila aldığı bu hörmətli vəzifədən bir az qızardı, aprel ya may ayında təzə düşmüş şeh səhər tezdən necə rəng alırsa, onun da üzü elə şəfəqləndi, bir az aşağı dikilmiş gözləri dan ulduzu kimi parıldadı. Hamı fərəhlə onu tərifləyib, öz ixlaskarlığını bildirdikdən sonra, kraliça ürəkləndi, belini bir az düzəldərək dedi: «Siz məndən əvvəlki kraliçaların idarə tərzini bəyənmişdiniz, indi mən də kraliça olmaqla, onların iş üsulundan kənara çıxmayaraq, buna riayət edib, bir neçə sözlə öz rəyimi sizə bildirmək istəyirəm; əgər bəyənsəniz, biz bu qayda ilə hərəkət edərik. Sizə məlumdur ki, sabah cümədir, o biri gün də şənbədir: bu günlər, yemək çəhətdən, çoxlarının xoşuna gəlmir. Bunu da deməliyəm ki, çümə gününü xüsusi qeyd etmək lazımdır, çünki bu gün bizim niçatımız üçün ölən adam əzab çəkmişdir. Buna görə, mən bu gün hekayə söyləməyi deyil, allaha dua etməyi daha ləyaqətli iş hesab edərdim. Bir də ki, şənbə günü qadınlar, adətən, başlarını yuyurlar, bir həftə ərzində yığılan tozdan-çirkdən özlərini təmizləyirlər; həm də, ümumi qay-daya görə, Məryəm ananın şərəfinə pəhriz saxlanılır, bazar günü də heç kəs iş görmür, hamı istirahət edir. Lakin biz, qoyulan qayda-qanunu tamamilə yerinə yetirmək imkanında deyilik, buna görə elə güman edirəm ki, bu gün hekayə söyləməkdən çəkinməklə yaxşı iş tutmuş olarıq. Bir də ki, görd gündür biz burdayıq, əgər başqa adamların bura gəlməsini istəmiriksə, onda ayrı yerə getməyi mən daha düzgün hesab edirəm: həra gedəcəyimizi də düşünmüşəm, bu barədə tədbir görmüşəm. Biz bazar günü günorta yuxusundan sonra ora yığışanda, – çünki bu gün bizim söylədiyimiz hekayələrin və söhbətlərin mövzusu çox geniş olmuşdur, – əvvəla sizin üçün fikirləşməyə vaxt olar, həm də danışacağınız hekayələri daha yaxşı düşunüb seçər, qəza-qədərin işrindən birini nəql edə bilərsiniz, məsələn, zənnimcə, elə adamlardan danışmaq olar ki, bacarıqlı olduqların dan, çox arzu etdikləri bir şeyi əldə edirlər, ya da əllərin-dən çıxan bir şeyi geri qaytarırlar. Qoy bu barədə hamı fikirləşsin, elə hekayə danışsın ki, bunun məclisimizə xeyri olsun, ya da heç olmasa gülməli olsun. Dioneoya da verilən imtiyazı həmişə saxlamaq lazımdır». Kraliçanın nitqini və təklifini hamı alqışladı, dedilər ki, belə də olmalıdır. Kraliça bu danışıqdan sonra öz yavərini çağırt-dırdı, axşam süfrəsini harada açacağını, yeni hakimiyyət dövründə nə edəcəyini ona müfəssəl izah etdi. Sonra bütün məclislə bərabər yerindən qalxıb hamıya icazə verdi ki, kim nə etmək istəyirsə eləsin. Xanımlar və kişilər bağa getdilər, burada bir qədər gəzdikdən sonra, axşam yeməyinin vaxtı çatanda, gedib gülə-gülə, məmnuniyyətlə yemək yedilər. Süfrə yığışandan sonra kraliçanın arzusu ilə, Yemi-liya rəqs təşkil etdi, hamı Pampineyanın oxuduğu mahnını təkrar edə-edə oynaıaqa başladı:

 
Hansı qadın mənim tək nəğmə oxuya bilər,
Bütün arzum-diləyim yerinə yetib əgər?
 
 
Gəl ey Amur, gəl mənim hər səadət bulağım,
Yetdiyim arzuların bir sənsən səbəbkarı!
Gəl bir nəğmə oxuyaq, gəl bir nəğmə oxuyaq,
Olmasın bu nəğmələr bir acı könül ahı;
Mən bunları sanıram bir sevinc qanadları;
Mən bu şənlik, bu oyun içində parlayaraq,
Yanıram, bu alışan odda-alovda ancaq
Birçə səni tuturam allah ilə bərabər.
 
 
Alovuna, oduna büründüyüm o ilk gün
Gətirdin göz önünə bir gənci ki, sən
Amur, onda mən
Bir ülviyyət, çəsarət, quvvət ramzini gördüm.
Bu ülviyyət tacıdır, bunları özgədə mən
Tapmaram heç bir zaman, axtarmaram heç nahaq.
Məın əsir eləyib, hökmdarım, o hər vaxt,
Saninlə oxuyuram onun haqda nəğmələr.
 
 
Fəqət yüksək nəşəmi bunda tapıram ki, mən
O, mənə çox əzizdir, mən də ona çox əziz.
Ulu tanrım, mən sənə çox təşəkkür edirəm, –
Ayırmadın könlümü bu gözəl istəyindən!
Məkim o sevgilimə sədaqətim, şübhəsiz,
Bu dünyada ona da, mənə də olar həmdəm.
Bunu o böyük allah görür hər yerdə, hər dəm.
Öz gözəl dünyasında o bizi qəbul edər.
 

Bu mahnıdan sonra daha bir çox mahnı oxudular, bir neçə dəfə oynadılar, müxtəlif musiqi alətlərində çaldılar. Kraliça istirahət vaxtının çatdığını bildirəndə, hər kəs, əlində məşəl, öz otağına getdi. O biri iki gün də kraliçanın dediyi işlərlə məşğul olub, bazar gününü səbirsizliklə gözləməyə başladılar.