Czytaj książkę: «Mən bir susmaz duyğuyam ki…»

ŞEİRLƏRİ

ANA

 
Əgər bütün bəşəriyyət ədüvvi-canım ola,
Ürək süqut eləməz aldığı mətanətdən.
Ricavü xəvfə məkan vermərəm gər alimlər,
Min il vəz edələr dəhşəti-qiyamətdən.
 
 
Pələnglər tuta dövrüm, çəkinmərəm haşa,
Və ya ki, vəd edələr dövləti-cahanı mənə
Ki, bir kəsə baş əyib əczimi bəyan eləyim,
Əyilmərəm nə ki yer, versələr səmanı genə.
 
 
Yanımda gər dura cəllad əlində şəmşiri,
Ölüm gücilə mənə hökm edə olum təslim,
Əyilmərəm yenə haşa! Ölüm nədir ki, onun
Cücilə xalqa həqiranə eyləyim təzim?
 
 
Cahanda yox elə bir qüvvə baş əyim ona mən,
Fəqət nə güclü, zəif bir vücud var, yahu,
Ki, hazıram yıxılım xaki-payinə hər gün,
Öpüm ayağını əcz ilə. Kimdir o? Nədir o?
 
 
Ana! Ana!.. O adın qarşısında bir qultək
Həmişə səcdədə olmaq mənə fəxarətdir;
Onun əliylə bəla bəhrinə yuvarlansam,
Genə xəyal edərəm bəzmi-istirahətdir.
 
 
Əs, ey külək, bağır, ey bəhri-biaman, ləpələn!
Atıl cahana sən, ey ildırım, alış, parla!
Dayanma, taqi-səmavi gurulda, çatla, dağıl!
Sən, ey günəş, yağışın yağdır, ey bulud, ağla!
 
 
Mənə əsər eylərmi bu? Mütləqa yox! Yox! – Yox!!!
Fəqət Ana! O müqəddəs adın qabağında,
O pak bağrına bassın məni, desin layla,
Təbəssüm oynadaraq titrəyən dodağında.
 
 
Bütün vücudum əsər, ruhum eyləyər pərvaz,
Uçar səmalara hər aləmi-xəyalətdə.
Yatar, ölər bədənim, nitqdən düşər bir söz:
– Ana… Ana… Sənə mən rahibəm itaətdə!..
 
 
Aman… Aman!.. Bu müqəddəs vücudu mümkünmü
Ki, bir taqım canavar zülmnən şikar eləsin?!
Yıxıb da xaki-rəzalətdə, tapdayıb əzərək,
Ayaqlar altına topraq kibi nisar eləsin?!
 
 
Zəlilü-xar edərək məhbəsi-əsarətdə,
O şanlı qollarına zülminən vurar zəncir.
Niyə? Neçin? Hanı vicdan? Hanı ədalət bəs?
Neçin də parlayıb etməz cahanı bir tənvir?
 
 
Aləmi, ədl-ədalət üzüldü dünyadən,
Neçin nəsibim edibsən bu zülm-dövranı.
Ey asiman dağıl, ey zöhrələr axın, tökülün
Ki, aləmi-bəşəriyyət unutdu vicdanı.
 

NOVRUZ BAYRAMINA HAZIRLAŞAN MÜSƏLMANLARA TÖHFƏ!

 
Pər vur, ey mürği-dili-zarim, bu möhnətxanədən,
Uçgilən balalərə, seyr et mədari-aləmi!
Aləmi-islamə bax! Bir yanda işrət bərqərar,
Bir tərəf fəryadə guş et, gör qurulmuş matəmi.
 
 
Bax, könül, baladən ol buz bağlayan səhralara,
Bax o çılpaq, ac yetimin naləvü fəryadinə.
Gör acından rəngi solmuş qızları xarü zəlil.
Varmı gör bir kimsə yetsin onların imdadinə?
 
 
Bir tərəf millət zəvalə üz tutub biixtiyar,
Bir tərəfdə xanimanlar tar-mar olmaqdadır.
Bir tərəfdə əğniyamız eyd üçün hazırlanır,
Musiqi avazəsindən nəşədar olmaqdadır.
 
 
Ey içən bəxti-səadət şərbəti, sirab olan,
Qarlar içrə ac qalıb can tərk edir ixvanınız!
Ey vuran fəryad içində tarə mizrabi-səfa!
Matəm içrə eyş olur?.. Yoxdurmu heç vicdanınız?!
 
 
Hər tərəf mövci-həlakət üz tutub ixvaninə,
Bunların halından, aya, kim xəbərdar olmalı?
İngilislərmi, firənglərmi və ya islamilər?
Kim yanıb qardaş qəmində çox dilazan olmalı?
 
 
Xaneyi-millət xərab olmaqda, imdad istəyir.
Ey ucaldan təqi-ərşə fəxr ilə kaşanələr!
Nerdədir “əl mömininə ixvətin” ayatı bəs?
Ey özün islamə daxil eyləyən biganələr!
 
 
Ey özün mömin bilənlər, imtəhan meydanıdır,
Qəlbiniz amalını etsin sübut amalınız.
Leyk, millət, can verir, siz eyşü nuş aludəsi,
Şər qanuninə mütləq ziddir əfalınız,
 
 
Bu zəlalət ərsəsində cismi-millət bisipər,
Tiqi-cəlladi-əcəl rədi-səma tək rəşədar.
Zülm ilə pamal olur millət, siz eyd etməkdəsiz.
Hökmi-Quran böylədirmi, söylə, ey biəğniya?
 
 
Ax, bu səslər kimləri imdadə səslər müttəsil?
Ax, bu əllər hansı bir qövmin dilər ehsanini?!
Kimlərə bu yaşla dolmuş gözlər olmuş intizar?
Ax, bu solğun xəstə kimdən gözləyir dərmanini?!
 
 
Bax, bu yanda gör tərənnümsüz olur sazəndələr,
Ax, nə xoş rəqs eyləyib əl oynadır rəqqasələr!
Gör nə zəninlə tamaşa eyləyir bu çeşmlər,
Ax, nə xoş kəskin şəfəq saçmaqdadır əlmasələr!
 
 
Ac yetimlər naləsi əflakə əksəndaz olur;
Əğniyalər süfrə qurmuş, eyd edir püriftixar.
Böylə bir millət yaşarmı? Bu nə cür bir sirdir?
Bəzi işrət, bəzisi ac, giryələr eylər nisar.
 
 
Ağla, ağla, ey yetim, imdadə səslə milləti!
Çal, çal, ey sazəndə, tarın başqa bir xülyası var!
Ax, ax, ey göz yaşları, səpil bəla tək mövcə gəl!
Tök, tök, ey saqi, şərabın dadlı bir sevdası var!
 
 
Lal ola, ya rəb, o dil imdadə gəldim söyləməz,
Kar ola ol naləyə guş etməyən cəlladlər!
Kor ola, ol kor olan gözlər ki, görməz zilləti,
Məhv ola ixvaninə rəhm etməyən şəddadələr!
 
 
Ar ola ol şəxsə kim, fəryad eşitməz, inləməz!
Ar ola ol şəxs əsla rəhmi yox, ehsanı yox!
Ar ola ol millətə kim, matəm içrə eyş edər!
Ar ola ol millət əfradinə kim, vicdanı yox!
 

BU HƏQİQƏTDİR Kİ…

 
Bu həqiqətdir ki, bir səslə edib aləm qəbul:
Sarsıdar əflaki birlik, ittifaqın qüvvəti.
İttihad ərbabinə aləm müti olmuş müdam,
Müttəhim bir millətin daim ucalmış şöhrəti.
 
 
Partlasın toplar, şrapnellər, tüfənglər, bombalar,
İttihadın qüvveyi-əzmi hər asan eyləməz.
Partlasın odlar, alovlar, ildırımlar, şölələr,
İttihadın odu qəlbi zərrə suzan eyləməz.
 
 
Qələlər, bürclər, dəmirlər və möhkəm istehkamlar,
Puç olar gər İttihadın tiği etsə ictihad.
Arkadaşlar, varlığın millət istərsə saxlasın,
Əlbəəl versin də, etsin ittihadi-ittihad.
 

HÜSEYN ƏRƏBLİNSKİYƏ

(Hüseyn Ərəblinskinin təşhi-cənazəsinə oxunan növhə)

 
Möhtərəm, ey sevgili yoldaşımız mərhum Hüseyn!
Çox çəkib cövrü-cəfa qardaşımız məzlum Hüseyn!
 
 
Zillət içrə etdim abad səhneyi-millimizi,
Xabi-qəflətdən oyatdın milləti-küllimizi.
 
 
Ac-susuz atdın özün bu kəşməkeş meydanına,
Millətin bir cam yetirdin səhneyi-ürfanına.
 
 
Səhneyi-milli səninlə bir təcəlla bulmada,
Sən vəli bir xaki-zülmətə şitaban olmada.
Çəkdiyin cövri-cəfanın intəhasın bilmədin,
Həsrətin qəlbində, bir cəllada can tərk eylədin.
 
 
Cismini millət qəmi çoxdandu milliləndirdi, ya
Qoymadı rahət səni, zatında cuş etmişdi ya!
 
 
Cəhd qıldın, tək çalışdın, səhnə abad eylədin,
Leyk, bir cəllad əlində qəlbin bərbad eylədin.
 
 
Xalq unutmaz xadimin, ey millətin dilarəsi,
Millətin ruhunda yer açmış şu qurşun yarəsi…
 

SEVDİYİM

(Azərbaycanın bayrağına)

 
Altun köksün hilal-yıldız, işıqları öpüncə,
Zirvəsindən Şah dağının gündoğuşu dinilür.
Rəhm Allahi gözəlliklər tanrısı tək pək incə,
Bir siyaqla könüllərə hey salamlar söylüyür.
O yerlərdə qardaşları, dostları var, pək sevir,
Yaşıl donlu, mavi gözlü, al yanaqlı sevdiyim.
Canalıcı bir görkəmlə dağ başında durunca,
Oxşadıqca bahar yeli açıq-dağnıq tellərin.
Nazlı əlin umuzunda saçlarına vurduqca,
Bir-bir oxşayırsan bütün Turan ellərin.
Altaylardan, Altun dağdan doğma sellər bəkləyor
Yaşıl donlu, mavi gözlü, al duvaqlı sevdiyim.
 
 
Rəmuz ilə dörd bir yanə işıq saçmaq istiyor,
Ara-sıra tərpəniyor, bu kəsik uçmaq istiyor,
Qollarilə türk ellərin bütün qucmaq istiyor,
Yaşıl donlu, mavi gözlü, al duvaqlı sevdiyim.
 

AZƏRBAYCAN BAYRAĞINA

 
Buraxınız, seyr edəyim, düşünəyim, oxşayayım,
Şu sevimli üç boyalı, üç mənalı bayrağı.
Mələklərin qanadımı üzərimə kölgə salan?
Nə imiş bu, aman Allah?! Od yurdunun yarpağı!
Göy yarpaqlı, al çiçəkli yaşıl otlar topasımı?
Xayır, xayır? Çiçək solur, otlar yerdə tapdanır.
Fəqət bizim bayrığımız ucaları pək seviyor,
Yulduzlardan hilaldan da yüksəklərdə fırlanıyor.
 
 
Kölgəsində ay əyilib bir gözəli qucmada.
Qucaşaraq sevdiyilə yüksəklərə uçmada,
Şu görünüş bir ananın şəfqətinə oxşayor.
Düşündükcə zövqlərimi, vicdanımı oxşayor.
Bu ay, yıldız, boyaların qurultayı nə demək?
Bizcə böylə söyləmək!
Bu göy boya Göy Moğoldan qalmış bir türk nişanı,
Bir türk oğlu olmalı!
Yaşıl boya islamlığın sarsılmayan imanı,
Ürəklərə dolmalı!
Şu al boya azadlığın, təcəddüdün fərmanı,
Mədəniyyət bulmalı.
Səkkiz uclu şu yulduz da səkkiz hərli OD YURDU
Əsarətin gecəsindən fürsət bulmuş quş kibi,
Səhərlərə uçmuşdur.
Şu hilal da türk bilgisi, düzgün sevgi nişanı,
Yurdumuzu qucmuşdur!
Allah, əməllərim edib şu bayrağı intiqal,
Birər-birər doğru olmuş, bir ad almış: İSTİQLAL!
Yürəyimdə bir dilək var, o da doğru kəsilsin,
O gün olsun bir göy bayraq Turan üstə açılsın.
 

SALAM

Məhəmmədzadə Mirzəbala qardaşıma töhfə

 
Amal quşu Şərqə doğru uçarkən,
Gündoğuşda murad suyu içərkən,
Səbah yeli Altun dağdan keçərkən,
Turan ellərinə salam söyləyin.
 
 
Bir gözəl görsəniz göylər elindən,
Öpün dalğalanan ipək telindən,
Od yurdunun yavruları dilindən,
Turan ellərinə salam söyləyin.
 
 
Baykalda görsəniz ördək izləri,
Unutmayın tapşırdığım sözləri.
And verirəm, durnalarım, sizləri,
Turan ellərinə salam söyləyin.
 
 
İntizar gözlərdən Xəzər doğuldu,
Həsrət ürəyimiz yanar dağ oldu.
Dillərimiz Turan deyə yoruldu
Turan ellərinə salam söyləyin.
 
 
Yıldızlı bir göy tac üstə ay parə,
Bir al yaylıq verim yetirin yarə,
Durnalar, durnalar, bizdən dübarə
Turan ellərinə salam söyləyin.
 

DÜN O GÖZLƏRDƏ

 
Dün o gözlərdə inliyən sevgi,
O baxışlarda titrəyən xülya,
Gülüşündən uçan səmimiyyət
Varlığından gülümsəyən sevda
Ruhi sar-sar əsirin eylərdi.
Utanıb dün çiçək kibi qızaran,
Şu yanaqlar bəharə bənzərdi.
 
 
Gül dodaqlar əsər, susar, utanar,
Gözlərin bildirirdi hər dərdi.
Həm də pək şairanə söylərdi
Tellərindən öpüncə aydınlıq.
Ləblərindən gülümsüyürdü həyat
O zaman bən sənin əsirin idim,
Çünki məsum idin, fəqət heyhat!
 
 
Şimdi hər şey havaya savruldu,
Böyüdün, bir qədər də oldun şən.
Dillə “sevdim” diyorsan imdi, fəqət,
Dinməmiş gözlərindən anladığım…
Eşq yox, zövq yox, yetər! Get, Get!..
Nerdədir gördüyüm səmimiyyət,
Niyə yavrum riyayə çevrildi?!
 

ÖLKƏM

 
Şiş ucları buludlarla döyüşən
Dağlarında buzları var ölkəmin.
Göy otlardan ipək paltar geyinən
Tarlaları, düzləri var ölkəmin.
 
 
Verimli torpağı, geniş çölləri,
Çalışqan ərləri, igid elləri,
Böyük gəmiləri, dəmir yolları,
Keçidləri, rizləri var ölkəmin.
 
 
Göllərində ördəkləri üzərlər,
Göllərində maralları gəzərlər,
Güllərindən gəlinlər tac bəzərlər,
Ceyran gözlü qızları var ölkəmin.
 
 
Quzğun dəniz oynar ayaqlarında,
İşıq saçar nefti torpaqlarında.
Tarixlərin altun yarpaqlarında
Dadlı-dadlı sözləri var ölkəmin.
 
 
Yanar dağlarında yalov coşarmış,
Ona tapınmaya ellər qoşarmış,
Bir çağ varmış, ölkəm azad yaşarmış,
Bu yollarda izləri var ölkəmin.
 
 
İpəgindən qızlar çadra geyərlər,
Ölkələrin azad görmək dilərlər,
Bu yerləri bütün ellər sevərlər,
Yalnız bizdə gözləri var ölkəmin.
 

GÖZLƏRİ

 
Ala gözlü ceyranları andırıyor düzləri,
Toplamışdır gözəlliyi ən sevimli qızları –
Görkəmilə andırıyor düşündüyü sözləri
Kəcbaxıcı, evyıxıcı, canyaxıcı gözləri.
 
 
Sərt baxırkən ən alovlu duyğuları dondurur,
Donuqluğu donub qalan ürəkləri yandırır.
Gah bir toytək oynaq olur, gah bir matəm andırır
Kəcbaxıcı, evyıxıcı, canyaxıcı gözləri.
 
 
Bir baxışla azdırıyor, bir baxışla bildirir,
Bir baxışla ağladıyor, bir baxışla güldürür;
Gülümsərkən can veriyor, süzülərkən öldürür
Kəcbaxıcı, evyıxıcı, canyaxıcı gözləri.
 
 
İtirdiyin unutdurur, gördüyündən küsdürür,
Ən sarsılmaz ürəkləri yarpaq kimi əsdirir,
Tutqun gecə, aydın günmü, görən necə kəsdirir
Kəcbaxıcı, evyıxıcı, canyaxıcı gözləri.
 
 
Mən istərdim şairləri, şeir ilahi qucurkən,
İki gözə səcdə edib oynaq dillər açırkən,
Görəydilər incə, xəfif təbəssümlər saçırkən,
Kəcbaxıcı, evyıxıcı, canyaxıcı gözləri.
 

MƏNİM TANRIM

 
Mən bir zaman öz-özümdən uzaxdım,
Dün bir işıq buldum, ruhuma taxdım.
Bütün əski tanrıları buraxdım,
İndi artıq bir tanrım var – gözəllik!
 
 
Bütün əski tanrılara darıldım,
Həp məcazı sevgilərdən yoruldum.
Bir həqiqət buldum, ona vuruldum,
Dünyada bir şüarım var – gözəllik!
 
 
Oxşa məni, yeni tanrım, sevindir!
Artıq fikrim, ruhum, duyğum sənindir!
Çıx könlümdən, əski dünya, sonundur,
Çünki yeni bir yarım var – gözəllik!
 

MƏHKUM ŞƏRQƏ

 
Ey Şərq, sənin üstündə cahan çarpışıyorkən,
Aləm səni bölməklə səadət bölüşüyorkən,
Övladın əsarətdə, yazıq, can çəkişiyorkən,
Hala da sükut etmədəsən, ey evi bərbad!
Kimdən, əcəba, ummadasan dərdinə imdad?
 
 
Rahib kimi qovğayi-həyata həvəsin yox;
Tərpənmədəsən kölgə tək, amma nəfəsin yox;
Məhbəsdəsən, ancaq ki, dəmirdən qəfəsin yox;
Zəncirini qırmaz nə tərəhhüm, nə də fəryad;
Əsr indi dəmir dövrü, barıt dövrüdür, heyhat!
 
 
Dünyanı əsir eylər ikən bir ovuc altun;
Hər millət öz azadəliyin qurşuna mədyun¹
Əsrin sözü top, haqq sözü top, tanrısı qurşun;
Acizliyə qalsan, edən olmaz səni azad,
Hər gün sənə sahib olacaq bir yeni cəllad.
 
 
Döndər günəşin atəşə, saç Qərbə, Şimalə!
Topla nə gücün varsa, giriş qəti cidalə!
Ya haqqını al, ya əbədi öl, laməhalə
Qoy gülləri ya qan sulasın, yaxud ədalət,
Qoy ya bəşəriyyət yaşasın, yaxud əsarət!
 

EY DAN ULDUZU

 
Qaranlıq gecədə səni gözləyib,
Durmaqdan yoruldum, ey dan ulduzu!
Uzaq üfüqlərə göz gəzdirməkdən
Az qala kor oldum, ey dan ulduzu!
 
 
Öksüz taleyimtək gecikdin nədən?
Karvanqıran doğdu, görünmədin sən,
Oxşatdım, yanıldım, könül verdim mən
Bilmədən vuruldum, ey dan ulduzu!
 
 
Arxasınca qoşdum sonsuz bir yola,
Hər addımda tuş gəlincə bir kola,
Qaranlıqda çox baxındım sağ-sola,
Hər yana buruldum, ey dan ulduzu!
 
 
Büsbütün yorulub gücdən düşərkən,
Bir ulduz parladı uzaq üfüqdən.
Bu görünən səndin, artıq gəldin sən,
Axır səni buldum, ey dan ulduzu!
 

MƏN BİR SUSMAZ DUYĞUYAM Kİ…

(ŞƏRQİ)

 
Mən bir solmaz yarpağam ki, çiçəkləri bəzərim,
Mən bir susmaz duyğuyam ki, ürəkləri gəzərim.
Mən səninçin ömrüm boyu cəfalara dözərim,
Sənsiz güllər açılmasın, axar çaylar dayansın,
Oxu, bülbül, bəlkə yarım oyansın!..
Mən bir sönməz ulduzam ki, daim işıq saçarım,
Mən bir oynaq bülbüləm ki, güldən-gülə uçarım,
Mən bir saqlı aləməm ki, sevgilərdir açarım.
Sənsiz günəş görünməsin, qaralara boyansın,
Oxu, bülbül, bəlkə yarım oyansın!..
Mən səninçin şəfəqlərdən süslü bir tac yaparım,
Yol ver mənə, gül dərmişəm, sevdiyimçin aparım!
Arar, arar, arar, arar, axır səni taparım;
Sənsiz solsun göy yarpaqlar, axar sular bulansın,
Oxu, bülbül, bəlkə yarım oyansın!..
 

DÜŞKÜN DÜNYA!

(ŞƏRQİ)

 
Tarixlərdə öksüz kimi göründük.
İllər boyu qaralara büründük,
Yetər artıq ayaqlarda süründük,
Qalx, qalx, qalx düşkün dünya!
 
 
Tarix cəllad qan içməkdən yorulmaz,
Tərpənişsiz qara zəncir qırılmaz,
Yazıq, artıq bu dərdlərə durulmaz,
Qalx, qalx, qalx, düşkün dünya!
 
 
Qoy qırılsın artıq cəllad bıçağı,
Qoy uçulsun ölüm və qan ocağı,
Dünya olsun azad ana qucağı,
Qalx, qalx, qalx, düşkün dünya!
 
 
Hər bir qanun azadlığa bir yağı,
İnsan oğlu olmuş insan tapdağı,
Silkin, uçsun köləliyin torpağı,
Qalx, qalx, qalx, düşkün dünya!
 

YADA DÜŞDÜ

 
Gördüm üzünü, bağçada laləm yada düşdü;
Əmdim dodağın bal kimi, ağzım dada düşdü.
 
 
Bir lalə yetişmişdi bu viranə çəməndə,
Bad əsdi, xəzan vurdu da, laləm bada düşdü.
 
 
Bir qönçə yetirdim, bəzədim, nazını çəkdim;
Aldı fələk əldən onu, yarım yada düşdü.
 
 
Bağlandı könül bir gülə, səs tutdu mahalı;
Guya ki, bu dünyada qan oldu, qada düşdü.
 
 
Söz verdi, sözün tutmadı, and içdi, unutdu;
Bəlkə, deyirəm, yar usanıb innada düşdü?
 
 
Bəxt onda ki, paylandı, biri çatmadı payə,
Dünyada o bədbəxt də bizim bərbada düşdü.
 
 
Bir ovçu kimi göldə gözəl bir sona vurdum,
Çaldı qanadın göydə, gedib dəryada düşdü.
 

Satirik şeirləri
GƏLİR

“Abdulla Cövdət” həzrətlərinə bənzətmə

 
Zurnaçı toyda zurnasın çalsa,
Orda bir az da vodka da olsa,
Guşimə “Sonya”nın sədası gəlir.
 
 
Millətim xar olub əzildikcə,
Ac yetimlər nəvası gəldikcə,
Guşimə “Sonya”nın sədası gəlir.
 
 
Millətə qəm olursa rahnümun,
Hamısın birdən etsələr mədfun,
Guşimə “Sonya”nın sədası gəlir.
 
 
Asimanda “Çapellin” uçduqca,
Xalq qırğın salıb vuruşduqca,
Guşimə “Sonya”nın sədası gəlir.
 
 
Millətin başına kül olduqca,
Hamı qəri-məzarə dolduqca,
Guşimə “Sonya”nın sədası gəlir.
 
 
Bulvarı seyr edən adamlardan,
Ruhə ləzzət verən madamlardan
Guşimə “Sonya”nın sədası gəlir.
 
 
Zurnanın xunksar havasından,
Bakıda milyoner balasından
Guşimə “Sonya”nın sədası gəlir.
 
 
Millətin “aktyor” dəhanindən,
Şairindən, filan-filanindən
Guşimə “Sonya”nın sədası gəlir.
 

QİYAMƏTMİ QOPAR

 
Xalq oyandı, biz hələ yatsaq, qiyamətmi qopar?
Kef edib, meymun-zad oynatsaq, qiyamətmi qopar?
Pul bizim, bulvarda qız, yollar açıqdır getməyə;
Dağ duman, əlvan tuman, höcətmi var fikr etməyə?
Maryanı xoşhal edib zövqü səfaya yetməyə,
Fatmanı evlərdə ağlatsaq, qiyamətmi qopar?
 
 
Beşcə gün dünyada kefdən başqa bir şey qanmarıq,
Yüz min il çalsa qəzetçi zurnasın, aldanmarıq,
Pul qurtarsa, oğurluq vardır, məəttəl qalmarıq,
Evdə boşqab, nimçəni satsaq, qiyamətmi qopar?
 
 
Əcnəbi getdi qabaq, ay qəzetçi, mənlik nə var?
Qoy gedir, bir daş dalınca, bizlərə vardır nə ar?
Fikr edib kəşti² çıxardar, pul verib olluq suvar,
Pul verib başların aldatsaq, qiyamətmi qopar?
 
 
Harda biz aciz müsəlman görsək, ani bizlərik.
Qız nədir, arvad nədir, hər kəs danışsa, dizlərik;
Kani-hümmət, kani-qeyrət, kani-şəfqət bizlərik,
Arı namussuzluğa qatsaq, qiyamətmi qopar?
 
 
Leyk min alim əgər mənbərdə olsa bərqərar,
Söyləsən: cəhd eyləyin, əldən gedir namus, ar.
Əkşi, axmaqsan, nəsən? Biz Maryadan olluq kənar?
Qeyrəti, namusu lap atsaq qiyamətmi qopar?
 
 
Kim Tükəzbanla otursa, evdə bir gün görməyir,
İşvə bilməz, qəmzə bilməz, eyşü işrət bilməyir.
Maryanın nazilə gülmür, həm bizi güldürməyir,
Biz də kamə, ay Baba, çatsaq, qiyamətmi qopar?
 

BİLMƏSƏYDİ

 
Dövran edərdi dövrün, rəftar bilməsəydi,
Gündə günah edərdim, qəhhar bilməsəydi.
 
 
Hər nə desəydi Zina, mən səbr edib dözərdim,
Dünya adamlarından lap ülfəti üzərdim,
Zinanı sinəm üstə, vallah, qoyub gəzərdim,
Amma məni o zalım mındar bilməsəydi.
 
 
Hər nə desə, onunçün dərhal mən alardım,
Versə riza, yanında məskən salıb qalardım;
Lap küçədə gəzəndə qol boynuna salardım,
Lakin məni bu məxluq dindar bilməsəydi.
 
 
Pul qurtarınca dərhal mən oğurluq edərdim,
Gündə adam soyardım, xalqın ətin didərdim.
Çox işlərin dalınca mən xəlvəti gedərdim,
Amma Babada ”Şəbrəng Əyyar”³ bilməsəydi.
 
 
Dini-zadı atardım, tək zinanı tutardım,
Ondan ötrü həyatı, namusu da atardım,
Vallah ki, pul qurtarsa, lap börkümü satardım,
Amma məni xəlayiq biar bilməsəydi.
 
 
Bilməm nə var bu xalqa daim edir məzəmmət,
İllah ki, bu qəzetçi bilmir həyavü hörmət,
Lap cini aldadardım, düşsə əlimə xəlvət.
Təzəpirin yanında cindar bilməsəydi.
 
 
Daim oruc yeyərdim bir gizli restoranda,
Xalqa tutun deyərdim, vardır oruc Quranda.
Lakin oruc yamandır, derdim urus soranda,
“Babi-Əmirdə” Əyyar – qəddar bilməsəydi.
 
 
Mümkün deyildir hərgiz bu arzular, ey dil,
Varkən Baba, bu işlər müşküldü, xeyli müşkül
Xalqı soyub, puliylə Həccə gedirdim hər il,
Əhli-behişt olardım, gər nar bilməsəydi.
 

BÖHTAN YAZILIBDIR

 
Bu söz, a Baba, bizlərə çoxdan yazılıbdır,
Hər nə yazılıbsa, hamı böhtan yazılıbdır.
 
 
Bəsdir daha tənqid elədin xas ilə ami,
Çox yazma, danışma daha, tul etmə kəlamı,
Təngə gəlib istər axundu, istər əvamı,
Çün hər birinə bir yekə dastan yazılıbdır,
Hər nə yazılıbsa, hamı böhtan yazılıbdır.
 
 
Bu barədə bədnam elədin molla Babanı,
Zalım kişi, təngə gətiribsən bu cahanı,
And içmiş əlindən dəxi bu xalq nəhanı.
Dur qaç, a Baba, qətlinə fərman yazılıbdır,
Qatilliyə bir sahibi-iman yazılıbdır.
 
 
Əkşi, nə işin molla olub maili-ehsan,
Hər gün sənə nə, dolma yeyir, yağlı fisincan.
Sən də, hünərin varsa, buyur ye, a gic insan!
Molla belədir, alnına ehsan yazılıbdır,
Hər nə yazılıbsa, hamı böhtan yazılıbdır.
 
 
Qəyyum deyilsən ki, bizimçin çalışırsan,
Biz bir pis iş etdikdə nöyüt tək alışırsan.
Əkşi, sənə nə, sən niyə boş-boş danışırsan?!
Zalım, deyəsən, bizlərə sultan yazılıbdır,
Konsul yazılıb, bəy yazılıb, xan yazılıbdır.
 
 
Dərya ola çernil, yazasan min dənə peyman,
Ölsən də ki, molla yeyəcək hər gecə ehsan.
Əkşi, sənə nə? Molla yazıq ölsün acından?
Kim baxmaz ona vasili-niran yazılıbdır,
Hər nə yazılıbsa, hamı böhtan yazılıbdır.
 

BULVAR HARA, MƏKTƏB HARA?

(Yay tətilindən sonra məktəbə getməyə məcbur olan uxajor mütəəllimlərin naləsi)

 
Getmərəm mən məktəbə, məktəbdə namım çıxsa da;
Çəkmərəm bulvardan əl, bulvarda canım çıxsa da!
 
 
Rədd olub getmişdi məktəb başımızdan birtəhər,
Seyr edib bulvarda qızlardan olurduq bəhrəvər,
Sentyabr gəldi, dur qaç məktəbə hər gün səhər,
O deyir, bu söyləyir, insan olub lap dəngəsər.
Getmərəm mən məktəbə, namım, nişanım çıxsa da,
Çəkmərəm bulvardan əl, bulvarda canım çıxsa da!
 
 
Hər nə var, bulvarda var, məktəb, deyin, aya, nədir?
Hər nə var, qızlarda var, sənət bizə biganədir.
Boşla dərsi, məktəbi, ondan gözəl meyxanədir;
Hər kəs elmə meyl etsə, doğrusu divanədir.
Getmərəm mən məktəbə, məktəbdə namım çıxsa da,
Çəkmərəm bulvardan əl, bulvarda canım çıxsa da!
 
 
Bulvarı qoy, dur yüyür hər gün bu viran məktəbə…
Bir baxın, bu sözlərin heç dəxli vardır mətləbə?
Bilmirəm hansı… bu məktəbi saldı dəbə?
İndi var on beş yaşım, qoy məktəbə getsin bəbə!
Getmərəm mən məktəbə, məktəbdə namım çıxsa da,
Çəkmərəm bulvardan əl, bulvarda canım çıxsa da!
 
 
Pul babamdan, şükr ola, qalmış mənimçin bir qədər;
Onları xərc eylərəm, lap azı on beş il gedər.
Vallah, bir Janka mənimçin əlli min dərsə dəyər;
Şoğərib məktəb edir insanın ömrün lap hədər.
Getmərəm mən məktəbə, məktəbdə namım çıxsa da,
Çəkmərəm bulvardan əl, bulvarda canım çıxsa da!
 
 
Məktəbə qoy getsin axmaqlar, bizə lazım deyil;
Bizlərə həm elmdir Janka, ədəbdir, həm də gül;
Söhbəti şirin, özü şirin, danış, hər dəm də gül;
Jankaya bir kəs sataşsa, ya döy onu, ya döyül.
Getmərəm mən məktəbə, məktəbdə namım çıxsa da,
Çəkmərəm bulvardan əl, bulvarda canım çıxsa da!
 
 
Dilbərim, fəxrim, sürurim, ixtiyarım Jankadır.
Məktəbim, dərsim, ülumim, gülzarım Jankadır.
Çernilim, ruçkam, yazım, hər dürlü karım Jankadır.
Müxtəsər, dinim, həyatım, iftixarım Jankadır.
Getmərəm mən məktəbə, məktəbdə namım çıxsa da,
Çəkmərəm bulvardan əl, bulvarda canım çıxsa da!
 

BİLİRƏM

 
Millətə hər nə yazırsansa, rəvadır, bilirəm,
Ay Baba, yazdığın hər dərdə dəvadır, bilirəm.
 
 
Leyk yazdıqların əsla eləməz xalqa əsər,
Söyləyirsən, çığırırsan, bağırırsan da hədər,
Yenə millət, babası getdiyi yol ilə gedir.
Boyasan rəng ilə daşı yenə daşdır, nə ki zər.
Millətə hər nə yazırsansa, rəvadır, bilirəm,
Ay Baba, yazdığın hər dərdə dəvadır, bilirəm.
 
 
Yazdığın daşları hərçənd kəbab etmədədir,
Köhnələr indi də bicliklə savad etmədədir,
Hamısı çəngü tərəb şürbə şitab etmədədir,
Qış gəlir, kürsü qurulmuş, hamı xab etmədədir.
Millətə hər nə yazırsansa, rəvadır, bilirəm,
Ay Baba, yazdığın hər dərdə dəvadır, bilirəm.
 
 
O ki, bir çoxları dövlətlilərinin zadəsidir,
Hamısı ləhvü ləəb, bicliyin amadəsidir,
Atası – lal, babası – əldə olan badəsidir.
O qoduqlar hamısı qızların iftadəsidir.
Onların dərdinə bir Anna dəvadır bilirəm,
Millətə hər nə yazırsansa, rəvadır bilirəm.
 
 
Hər nə yazsan yeri var, yazma itilget sözünü,
İş məqamında görərsən hamı örtər gözünü.
Səkkiz il baş darayar, ya da ki, çırpar tozunu,
Boş yerə çırmalanıb, ortaya tullar özünü.
Sənəti büxlü həsəd, kibrü riyadır, bilirəm,
Millətə hər nə yazırsansa, rəvadır, bilirəm,
Ay Baba, yazdığın hər dərdə dəvadır, bilirəm.
 

ARZU

 
Ya rəbbi, qıl zəmanədə viranə məktəbi,
Etmə nəsib bircə müsəlmanə məktəbi!
 
 
Məktəb deyəndə lərzə tutur cismi-zarımı,
Bulvar yanında eyləyir əskik güzarımı,
Hər gün bu məktəb artıq edir intizarımı.
Bundansa… kaş atam qazıyaydı məzarımı.
Ya rəbbi, qıl zəmanədə viranə məktəbi,
Etmə nəsib bircə müsəlmanə məktəbi!
 
 
Gündə gəlib müəllim edir vəzi-moizə,
Tülkü, inək, qoyun, keçir axırda ilbizə.
Yerdən qurtardı, qoyma ki, dırmaşdı ulduza.
Vallah, çərən-pərən, nəyə lazım bular bizə?
Ya rəbbi, qıl zəmanədə viranə məktəbi,
Etmə nəsib bircə müsəlmanə məktəbi!
 
 
Məktəb binasını yekə bulvar tikəydilər,
Bir dəstə modalı mənə paltar tikəydilər,
Bu qırmızı xəritəni şalvar tikəydilər.
Qızlar geyəydi leyk bir az, dar tikəydilər.
Ya rəbbi, qıl zəmanədə viranə məktəbi,
Etmə nəsib bircə müsəlmanə məktəbi!
 
 
Bulvarda vardır işvə ilə nazı qızların,
Məktəbdə tappa-tuppu gəlir kürsü, mizlərin,
Dəftər-kitaba bax, çıxa tainki gözlərin,
Cismin zəif olur, kəsilir tabı dizlərin.
Ya rəbbi, qıl zəmanədə viranə məktəbi,
Etmə nəsib bircə müsəlmanə məktəbi!
 
 
Əzbərləyir kitabı, buraxmaz birin dala,
Guya ki, oxşadır bizi zənbilli hambala,
Bir az dilin çaşarsa, yazar “iki” jurnala,
Şeytan deyir, bu uçteli dur yaxşı tapdala!
Ya rəbbi, qıl zəmanədə viranə məktəbi,
Etmə nəsib bircə müsəlmanə məktəbi!
 

DƏNG OLDUQ

 
Bəsdir, Baba, danışdın, fəryad sənin əlindən!
Bir gün olurmu millət azad sənin əlindən?
 
 
Hər yerdə bir iş olsa, ordan xəbər bilirsən;
Bir pis iş etsə bir kəs, pıqqıldayıb gülürsən.
Ta hər işin o şəxsin məxluqa bildirirsən.
Bir biclik etməyir xalq icad sənin əlindən;
Bir gün olurmu millət azad sənin əlindən?
 
 
Dəllək dükanın etdi bir kəs qumar yuvası;
Yaxşı mədaxil aldı, yüksəldi iştəhası;
Yazdın onu qəzetdə, dağıldı hər əsası,
Çox keçmədi ki, oldu bərbad sənin əlindən;
Bir gün olurmu millət azad sənin əlindən?
 
 
Biçarə Vamiq oldu avara öz elindən,
Məcnunu sən ayırdın Leyli kimi gülündən,
Hətta bu cür deyirlər, bir ravinin dilindən:
Başın daşa çalıbdır Fərhad sənin əlindən;
Bir gün olurmu millət azad sənin əlindən?
 
 
Hərgah sən olmasaydın hər kəs işin bilərdi;
Birsi adam soyardı, birsi cibə girərdi;
Firon hələ min il də Allahlıq eyləyərdi.
Gizləndi qəbr evində Şəddad sənin əlindən;
Bir gün olurmu millət azad sənin əlindən?
 
 
Qorxudan indi xalqın gizlənmək oldu şuğlu;
Ölsən, kəsər xəlayiq qurban beş-altı toğlu
Yıxdın evin bu xalqın, adə, a zalım oğlu!
Vallah, camaat olmur dilşad sənin əlindən;
Bir gün olurmu millət azad sənin əlindən?
Təngə gəlib xəlayiq, fəryad sənin əlindən!..
 

DEMƏDİM

 
İşimiz boş danışıq, həmdü sənadır, demədim?
Ay Baba, işlərimiz xeyli fənadır, demədim?
 
 
Millət əfradı unutdu hamı həsbü nəsəbi;
Elm təhsilinə sərf eylədi həm ruzu şəbi;
Mən bilən ki, ona lənət oxuyur cəddü əbi,
Baxmadı hərçi deyib dad elədi Molla Cəbi.
Rükni-dinin biri də rəngi-hənadır, demədim?
Ay, Baba, işlərimiz xeyli fənadır, demədim?
Ortaya saldı özündən hərə bir tazə dəbi,
Nə bilim qız oxusun, bəlkə də olsun ədəbi.
A kişi, arvad hara, bayram hara, kimdir səbəbi?
Bir yerə cəmləşib saxlaya mövludi-nəbi?
Oxumaq milləti-islama bəladır, demədim?
Ay Baba, işlərimiz xeyli fənadır, demədim?
 
 
Qız hara, məktəb hara, dərsü qələmdan hara?
Elm hara? Bilgi hara? Fatma, Tükəzban hara?
Ay canım, arvad hara? Zümreyi-insan hara?
Qız ki, şeytan kimidir, biz hara, şeytan hara?
Evimiz bir heçin üstündə binadır, demədim?
Ay Baba, işlərimiz xeyli fənadır, demədim?
 
 
Baxın indi oxumuş qızlara tüğyan eləyir;
Biri cəmiyyət açır, pul yığır, ehsan eləyir;
A kişi, arvad da özün bir yekə insan eləyir.
Tuf belə adətə olsun ki, müsəlman eləyir.
Arvada layiq olan cövrü cəfadır, demədim?
Ay, Baba, işlərimiz xeyli fənadır, demədim?
 

NOVBAHAR

 
Şad ol, könül ki, fəsl yenə novbahardır;
Hər yerdə bəzmi-eyşü tərəb aşkardır.
 
 
Bulvarda Annalar eyləyirlər səyahəti;
Yox naz-qəmzənin, bu sən öl, heç nəhayəti;
Var doğrudan da bulvara çıxmaq ləyaqəti;
Ey dil, bu bəzmə getməyinin var səfahəti.
Bulvar demə, behişt kimi laləzardır;
Şad ol könül ki, fəsl yenə novbahardır.
 
 
Bax, diqqət eylə lizaların xəttü xalına;
Ağlın gedər baxan kimi rüxsari-alına;
Bihuş olunca, diqqət elə gül camalına;
Baxma bu qəztə-məztəçinin qiylü qalına;
Vallah, o da Marusyalara cannisardır;
Şad ol könül ki, fəsl yenə novbahardır.
 
 
Millət itirdi şövkətü şanın, cəhənnəmə!
Zillət kəsib cahanda təvanın, cəhənnəmə!
Aclıqdan az qalıb verə canın, cəhənnəmə!
Fikrin nədir, verəm hələ nanın? Cəhənnəmə!
Millət evi cəhənnəmə ki, tar-mardır;
Şad ol könül ki, fəsl yenə novbahardır.
 
 
Yığ şəlpə-şülpəni, bulvara qıl səfər;
Ol cənnəti-cahanı gəziş bir, a bəxtəvər!
Huri deyilmi? Seyr eləyir, yaxşı et nəzər,
Aldanmaram qəztəçiyə, dad eyləmə hədər.
Millət qəmindən itilgetlər kənardır;
Şad ol könül ki, fəsl yenə novbahardır.
 
 
Ruhun var isə millət işin qoy kənarda,
Millət qəmini kim çəkəcək novbaharda?
Çıxsın canı, nə borcuna, yatsın məzarda.
Get işrət eylə, məqsədi-insan nigardır;
Fikr etmə ki, bu cür hərəkət nagüvardır.
Hər kəs dedi ki, millət işi ahü zardır,
Söylə ki, vaxt yoxdur hələ, novbahardır.
 

HALIN NECƏDİR?

 
Ay Baba, söylə görüm, indiki halın necədir?
Millətin halı üçün fikrü xəyalın necədir?
Söyləyirdin bizə daim niyə bu qədr yalan
Ki, uzun oynanacaq səhnədə “Arşın mal alan?”
Öləcək səhnə, drama, nə ki var yerdə qalan.
Təzə cəmiyyət açıblar, nə yatıbsan, bir oyan.
Di bu cəmiyyətə məqsudi-məalın necədir?
Millətin halı üçün fikrü xəyalın necədir?
 
 
Səhnəyə çəkdi “Səfa” ildə on üç gün zəhmət,
Hasili getdi drama baş-ayaq, bir rəhmət;
Aktyorlar yığışıb axırı etdi hümmət,
Təzə cəmiyyət açıb, ta ki, dirilsin millət.
Di bu cəmiyyətə sorğu-sualın necədir?
Millətin halı üçün fikrü xəyalın necədir?
 
 
Dirilib indi drama, kefim olmuşdur çaq,
Bu işi əmri-mahal ədd eləyirdin, a qoçaq!
Aşna, gördüm şaşıb hərdəm danışırsan beş-ayaq,
Yaşasın bu sayaq artist, sağ olsun, yenə sağ!
Başa gəldi, o sənin əmri-mahalın, necədir?
Millətin halı üçün fikrü xəyalın necədir?
 
 
Daha hər lobyasatan, çəkməçilərlə həmrah
Oluban, küçədə verməkçin oyun, tapmaz rah;
Dirilib gəldi drama, azacıq söz kütah,
Ömür lütf et belə artistlərə sən, ey Allah!
Söz ki bitdi, daha sındı pərü balın, necədir?
Gələcək səhnə üçün fikrü xəyalın necədir?
 

OYANIB

 
Yaşasın doğrusu, gör cümlə müsəlman oyanıb,
Varlı, yoxsul, ürəfa, canlı və bican oyanıb.
 
 
Hamısı hümmət edir, qeyrət edir, ibrət edir,
Eləyir cümlə nəzər işləri sahman, oyanıb.
 
 
Oyanıb millət əcəb, tapdı nicatın yolunu,
Oxuyub elm, kəlam etməyə insan oyanıb.
 
 
Sübh açıldıqda böyüklər yüyürürlər qabağa,
Dalca gəlməkliyə də millət obaşdan oyanıb.
 
 
Çıxıb hər gündə qəzet, həftədə məcmuə, kitab,
Çox mübarək, bu “Babayi-Əmir” əlan oyanıb.
 

BİLİRƏM

“Zəhlə töküb yazma” – deyənlərə

 
Yazdığım zəhləni tökməkdədi çoxdan, bilirəm,
Məni əfv et, yazıram hərzəvü-hədyan, bilirəm!
 
 
Nə ədibəm, nə mühərrir, kişi, şair deyiləm,
Şüəra və üdəbalar kimi mahir deyiləm.
Ciddi yazmaqla Hadi, gülgüdə Sabir deyiləm,
Xamədən dürrü-gövhər tökməyə qadir deyiləm.
Yazıram çünü-cəra, hərzəvü-hədyan, bilirəm,
Yazdığım zəhləni tökməkdədi çoxdan, bilirəm!
 
 
Mən də az-maz bilirəm yazmağı, bir pürhəvəsəm,
Çün neçə sahibi-xamə ilə mən həmnəfəsəm.
Məcburam töhmətin ilə səsimi mən də kəsəm,
Məni əfv eylə, itaət sözünə eyləməsəm.
Mən də çün-çün yazmağıma yoxdu bir imkan, bilirəm,
Yazdığım zəhləni tökməkdədi çoxdan, bilirəm!
 

O NƏDİR?

 
Səndən xəbər alım haqq bilən aşiq,
O nədir ki, sözü vardır, özü yox?
Cavab qaytar istəyinə müvafiq,
O nədir ki, özü vardır, sözü yox?
 
 
O nədir ki, bizləməsən, çalışmaz?
O nədir ki, dindirsən də danışmaz?
O nədir ki, xeyrə-şərə qarışmaz?
O nədir ki, haqq görməyə gözü yox?
 
 
O nədir ki, vaxtı keçmiş ölməyir?
O nədir ki, çox ağlayır gülməyir?
O nədir ki, yaxşı-yaman bilməyir?
O nədir ki, özün görər, bizi yox?
 
 
O nədir ki, Allahına pul deyir?
O nədir ki, ağasına qul deyir?
O nədir ki, olmaz şeyə ol deyir?
O nədir ki, əyrisi var, düzü yox?
 
 
O nədir ki, mümkün ikən tapılmaz?
O nədir ki, iynə satar, sap olmaz?
O nədir ki, istədiyin tapılmaz?
O nədir ki, arşını var, bezi yox!
 
 
O nədir ki, ayda qırx gün bağlanır
O nədir ki, bir həftədə bağlanır?
O nədir ki, qapısında ağlanır?
O nədir ki, “yox”dan başqa sözü yox?
 
 
O nədir ki, gün uzunu işləyir?
O nədir ki, işləmədən dişləyir?
O nədir ki, gündə birin boşlayır?
O nədir ki, oğlan sevər, qızı yox?
 
 
O nədir ki, bir həsirdir, dörd divar?
O nədir ki, bir qapıdır, bir açar?
O nədir ki, gördüyünə göz yumar?
O nədir ki, içində bir mizi yox?
 
 
O nədir ki, dəftəri çox, işi az?
O nədir ki, “sabah gəl”i qurtarmaz?
O nədir ki, qulaq verməz yüz min yaz?
O nədir ki, qışda getsən buzu yox?
 

POEMA
QIZ QALASI

1

 
Quzğunun sahilində pək qocaman
Bir yapı, əski sirlər yuvası,
Sanki dalmış dərin düşüncələrə,
Duruyor sakitanə Qız qalası.
Bu yaxın keçmişin gözəl gəlini,
Baxıyor, sanki qəm büküb belini,
Qocalar tək həyatdan doymuş,
Baxıyor dövrəyə yarımuyumuş.
Hər yan altın bəzəkli şən yapılar,
Dirilik dörd yanında qaynamada.
Arxada bir gurultu, bir yenilik.
Öndə çapqın vaporlar oynamada.
Qara, yüksək, şubay buruqlardan
Neft atılqanları nöyüt sərpər.
Həp yarım milyon işçinin çəkici
Öylə çarpar ki, yer əsib titrər.
Gecə sahil boyunda seyr edəsən,
Gəzişirlər yığın-yığın qızlar;
Günəşin istiqanlı yavruları
Hərə bir canlı gül seçib izlər;
Oxşayıb güldürər, gülər, dinlər,
Söyləyər, yalvarar, deyər, inlər.
Hər tərəf başqa dürlü bir yenilik;
Hər tərəf sevgi, hər tərəf şənlik;
Dirilik tam gurultusilə özün
Göstərir sahilində bir dənizin.
 

2

 
O, fəqət bunlara qoyurmu məhəl?
Yox, yox, o iştirakə pək tənbəl.
Görkəmindən düşündüyün sonsuz
Andırar sanki dərdli bir öksüz.
Unudulmuşmudur, ona darılar?
Əski elxanlılar çağınmı anar?
Kim bilir, söyləməz, qonuşmaz ki,
Qaynayan dirliyə uyuşmaz ki.
Dalmış o pək dərin xəyalə, durur,
Nələr, Allah, bu əski ev düşünür?!
 

3

 
Burası örtülü bütün eldən…
Pək dərin keçmişin, fəqət dildən –
Dilə vardırdığı dumanlı xəbər
Xalq içində maraqla söylənilər
Ki, bizim paytaxtımız xanının
Qızını Abşeron xanı görmüş,
Oğluna almaq istəyib sormuş.
Xan da bu batqın ölkə xalqından
Qorxaraq, indiki bu dik qalayı
Xəzərin göy suyunda tikdirərək,
Qızını, bir də bir qoruq alayı
Abşeron çapqınından aldırmış,
Göylərə, bu binayə qaldırmış.
 

4

 
Söylənir bu… fəqət mənə bir gün,
Qoca, düşkün qiyafəli bir pir
Pək gözəl, şairanə sözlərlə,
Etdi bir qəmli macəra təsvir.
 

5

 
Altı yüz il qədər əvvəllərdə,
Bu binaya yaxın duran yerdə
Bakının sahilüstü bir küçəsi,
Can sevən bir gözəl mayis gecəsi…
Tam göyün ortasından ay durmuş,
Dörd yanın dövrə bir işıq bürümüş.
Altı-yeddi sarımtıraq ulduz
Pək uzaqlarda titrəşir fərsiz;
Sakitanə dəniz durub parlar,
Sıçraşıb xırda damcılar oynar;
Uyuyur qumlar üstə ilbizlər;
Orda gizlənqaç oynayır qızlar.
Mey vurunca hava xəfifanə,
İnlədikcə dəniz xəfifanə,
Yerə aydan işıq saçıldıqca.
Görünüşdən ürək açıldıqca,
O mələk gözlərində bir sevda,
Baxıyor, sanki seyr edir röya.
 

6

 
Ruhu onsuz da oxşayan bu gecə,
Dayanıb bağda bir yaşıl ağaca,
Saçların dağınıq arxaya tökərək,
Gözlərin ta uzaqlara dikərək,
Baxıyor bir xəyalə dalmış qız,
Baxıyor kainata qırpımsız.
Göydən ay öz şəfəqlərin səpiyor,
O qızın ağ gümüş döşün öpüyor.
Bir xəyalı kaman tək inləyərək,
Şəvə tək saçların öpər yellər.
Oxşadıqca ilıq hava bədənin,
Qucuyor boynunu uzun tellər.
O fəqət… dinləməz bu aləmi bir,
Baxıyor düz, düşüncəli, dilgir;
Sanki bir başqa kainat arayır.
Arabir diksinib için çəkiyor,
Ağaca doğru başcığın əkiyor,
Yenə dinməz, baxır fəzaya qəmin,
Yenə tutqun, haman yenə dalğın,
Qara gözlər haman yenə süzülür,
Al dodaqlar ara-sıra büzülür,
Gülüyor, ağlıyor, deyil, bəlli,
İnliyor, dinliyor çətin həlli!
İri, süzgün, qara kömür gözlər
Bu üfüqlərdə, ax, nələr gözlər?!
Keçmişin bu işıqlı ulduzunun,
Allah, Allah, bu gündoğuş qızının
Nələr etmiş xəyalını məğşuş,
O ayıqdırmı, yoxsa bir bihuş?!
Bu gözəllik, bu incəliklə məgər
Görən olsa, ona deyərmi bəşər?
Yox, satqın, heç bu od ona gəlməz,
Onu kim görsə, canlı zənn edəməz;
Deyəcəkdir, yəqin ona röya,
Pək dərin, şairanə bir xülya.
 

7

 
Göydə bir parça ağ bulud yürüdü,
Pərdəvarı ayın üzün bürüdü.
Bir dəqiqə hava qaraldı bütün,
Yenə durmuş bu qızcığaz məhzun.
Yenə əvvəlki tək deməz, dinməz
Yenə əvvəlki tək susar, gülməz
Bulud ötdü, yenə açıldı hava;
Yenə dalğın bu müztərib sima.
Demək olmaz ki, mütləqa qəmli,
Demək olmaz sevinməsin də vəli.
Doğrudan qayğımı çəkir bu mələk?
Yoxsa sevdalıdır bu qönçə çiçək?
Bağlıdırmı bir odlu eşqə bu qız?
Kimə aşiq bu parlayan ulduz?
Kimdir o taleyi bu cür gülüyor
Ki, onunçun bu al çiçək soluyor?
Onu yoxsa sevirmi bir sevici,
Gülüyor qız, bu eşqə pünhanı?
Yoxsa mümkünmü saymayır, eşqin?
O da bu sevginin pərişanı.
Böylə orta, bilinməyən bir hal.
Kəsdirib, bilmək həp bu halı mahal.
Ağ buludcuq ayın yanında gəzir,
Bir qayıq ta uzaq dənizdə üzür.
Yel ipək kömləyin qızın oxşar,
Saçların telbətel öpər, oynar.
Gecə ölgün sükut ilə yürüyor,
Qız da əvvəlki hal ilə duruyor.
 

8

 
İki yandan sümükləri çıxmış,
Qırışıq sərt üzündə bir iffət;
Boz qalın qaşlarilə örtülmüş
Xırda dik gözlərində bir şəfqət.
Gülüyor, hər addımda bir duraraq,
Gəliyor, çiyninə başın buraraq,
Gəliyor, san, nə isə dinləyərək,
Gəliyor hər addımda inləyərək,
Gəliyor o Qantemir pərişan hal.
Gəliyor xəstələr kimi bihal,
Gəliyor söyləsin öz eşqini ta,
Seviyor öz qızın zavallı ata…
Seviyor, həm deyil ki, bu ata tək,
Onu etmiş əsir o canlı çiçək,
Seviyor həm nasıl ki, gənc gənci;
Seviyor həm nasıl ki, bir sevici.
Yürüyor ixtiyarsız, ölgün;
Yürüyor kəndi-kəndinə küskün.
Qorxuyor o, zəhərli dillərdən,
Sanacaq xalq onu rəzillərdən;
Adına nəslinin ləkə sürüyor,
Ox, nə müdhiş bu!.. Bir qədər duruyor,
Qorxuyor tutduğu şəriətdən,
Qorxuyor tanrıdan, qiyamətdən;
Ad, san, el, tanrıdan olur məhrum.
Görüyor qarşısında bir uçurum.
Ölüyor, partlıyor, yenə seviyor.
Yürüyor, inliyor, yenə yürüyor.
İstəyir getməsin, ürək sürüyor;
İstəyir sevməsin, könül seviyor!
 

9

 
Doğru bir sevginin hüdudumu var?
Yox, yox, ancaq sevən bunu anlar!
Sevgi bir şey ki, çəkdirir zillət,
Həp əzabından aldırır ləzzət.
Sevgi bir od ki, yandırır ürəyi;
Sevgi bir göz ki, yox onun bəbəyi.
Kim ki sevdi, kim olduğun sormaz.
Sevdiyindən o, başqa şey görməz,
Eyləyir sevgi əqli tez fani,
Veriyor bir həyati ruhani.
Onu dünya yığılsa qandırmaz,
Ya mələklər gələ ovundurmaz.
Ona bir fərqi yox düyün, matəm,
Sevəcəkdir dağılsa da aləm.
Qorxmaz o, tanrıdan, şəriətdən,
Alır onsuz da zövq zillətdən.
Onda yox artıq hissi-heyvani,
Arar ancaq ki, zövqi ruhani.
 

10

 
Yürüyor Qantemir yenə irəli,
Qorxduğu şeylərin yox heç əsəri;
Yürüyor sevgi, başqa təkcə məal…
Duruyor qız önündə sanki xəyal.
İndi ay ağ buludcuğu devirib,
İşığın sanki büsbütün çevirib,
Töküyor sahilə gülümsəyərək,
Sanki cənnət yaratmaq istəyərək,
Qızı guya mələkliyə sınayır.
Şəfəqilə qızıl saçın yıqayır.
Mən əminəm ki, göydən ensə mələk,
Yenə üstün gələr bu nazlı çiçək.
Bu gecə etiraf olunsun, əvət,
Tanrıya bir rəqib olub xilqət.
Artırınca gözəlliyin yaranış,
Alıyor qız ilahi bir görünüş.
 

11

 
Baxıyor Qantemir, həzin baxıyor;
Yaş gözündən dayanmadan axıyor.
Baxıyor Qantemir qəmin, məhzun.
Çıldırır, bax, deyilmi bir məcnun?
Baxıyor, bir zavallı tək baxıyor,
Bu gözəllik sinirlərin yaxıyor.
Gülüyor hər tərəf: dəniz, su, hava,
Bircə tutqun bu qızcığaz, bu ata.
Yarpaqaltı işıqlar oynaşıyor;
Qıza Məcnun ata yaxınlaşıyor,
Gözlərində alovlu bir sevda;
Sərt, fəqət pək boğuq səsiylə ona:
– Durna! – Qız diksinib, həzin, süzgün
Baxıyor, qarşısında san düşkün,
Pək və şaşqın, yazıq ata, duruyor.
– Yenə gəldinmi? – Of, – deyib soruyor.
– Bu qədər qayğı, bunca işgəncə
Sanıyorsan ki, azmı bir gəncə?
Məni, onsuz düşüncələr bürümüş;
Fikrimi onsuz da qayğılar yormuş.
Mənə onsuz bu eşq tüğyani
Veriyor bir əzabi-ruhani.
Yaxıyor qəlbimi bu eşqin ya,
Ox, zavallı, aman, zavallı ata!
– Durna! Sus! Sus! Nədən bu danladığın?
Bilirəm, yox ki, eşqi anladığın,
Bilirəm sən nədən bu cür dalğın,
Bilirəm, ax, bu sevgi pək şaşqın.
Haqlısan sözlərində, pək haqlı,
Duyğum üstün ki, susdurub ağlı.
Durna! Duyğum Xəzər kimi daşqın;
Nə edim? Əmr edir bu cür şaşqın.
Yox, bu şaşqın deyil, deyil, əsla!
Məndə bu sevgi doğru bir sevda.
Kim olursan sən, ol da, yox xəbərim,
Mən fəqət bu gözəlliyi sevərim.
Bu gözəllik, bu incəlik, bu, əvət,
Aldığın bu ilahi vəziyyət,
Mən deyil, hər kəs olsa bənd eləyər,
Atan hərgah peyğəmbər olsa, sevər.
Baxıyor qızcığaz inildəyərək,
Ata həm ağlayır sözün deyərək:
– Sən nəsən? Çünki bir sevilməli gül.
Ağlayırsanmı? Durna, sus! Gül, gül!
Ağlamaqdansa, al məni öldür.
Gül, bu məcnun ürəyimi güldür!
Səni ağlar görəndə handa mənim!
Çatlayır, partlayır bütün bədənim.
Durna! Səndən çocuq kimi dilərəm:
Ağlama, yoxsa indicə ölərəm.
Gülüyor qızcığaz heç istəmədən:
– Ata, ah, söylə, söylə, nədən
Böylə şaşqın bir eşqə verdin dil,
Nə deyər tanrı, ya nə söylər el?
Vurdu meh, keçdi bir ilıq ruzgar,
Güldü san incə bir gülüşlə bahar.
Gəldi bir an tərənnümə güllər,
Yenə susdu əvvəlki tək yellər.
Yenə ölgün sükuta batdı açun,
Qantemir indi büsbütün məcnun.
Çal bığlarla örtülən ağzı
Hər sözündən sonra köpüklənərək,
San ürəkdən tutub çəkir sözünü.
Sözü gah yüksəlib də, gah enərək,
Söyləyir: – Durna! Anlamam səni mən,
Bu qədər qorxu, ya sıxıntı nədən?
Mən özüm indi kimsəni tanımam,
Kim nə istər desin, mən aldanmam.
Mənə indi mələk və ya insan,
El, peyğəmbər, kitab, din, Quran,
Məmləkət, hökmdarlıq, xanlıq,
Qüssə, qayğı və ya firavanlıq,
Hamı bir heç, hamı mənə röya!
Bircə sən, sən, aman, aman, Durna!..
O baxışlar ki, sevgi tək qəmgin,
O yanaqlar ki, gül kimi rəngin,
O dodaqlar ki, ağlayır gülərək,
Gülüyor sanki dərdimi bilərək,
Ax, o kirpik ki, indicə qurumuş,
O qızıl saç ki, boynunu bürümüş,
Ax, o gözlər ki, andırır xülya,
Çırpınır varlığında bir sevda,
Bu gözəllik, bu incəlik, bu gülüş,
Bu xəyali, ilahi bir görünüş
Mən deyil, Tanrıya vurar düzgü.
Bax, özün Durna, bax, aman, güzgü
Yox ki… yar qəlbimi var onda hamı.
Canlı bir Durna, yox ki, tək rəsmi.
Bu gözəllik ki, səndə var, Durna,
Tanrı, sevsəm, yəqin darılmaz ona.
Haqsızam sevməyə gözəlliyi mən?
Kəndisi Məryəmə vuruldu nədən?
Sevdi kəndi yaratdığın kəndi,
Mən sevərsəm, mənə nə der indi?!
İstəyirsə ki, sevməyim səni mən.
Səni böylə gözəl yaratdı nədən?
 

12

 
Qantemir məmləkətdə bir dahi,
Əski qalxan-qılıncın Allahı.
Qantemir qəhrəmanlar öldürmüş,
Diriliklər qılıncı soldurmuş,
Ona tabe alovlu bir ölkə,
İndi durmuş nasıl ki, bir kölgə;
Heç duyulmaz ki, işləyir nəfəsi;
Arabir inləyir qırıntı səsi:
– Durna! Yavrum, darılma, olma məlul.
Sevmə bir başqasın, aman, mənim ol!
Varlığın çeynər odlu bir qayğu,
Ata bəklər maraqla qaytarğu.
İndi sahildə səs-səmir əsla
Eşidilməz, açun yatıb guya,
Tərpənişsiz bütün hava durmuş,
Batqıya doğru bir az yürümüş.
Seçilir göydə güclə ulduzlar,
Uyumuş həp dəminki gənc qızlar
Dinməz öz boynunu əyib güllər,
Sanki bir şey maraqla pək dinlər.
Bu sükutu yarar fəqət arabir
İlbiz oymaqları yaşıl təpələr;
Öndə parlaq sularda incə, xəfif
Bir şırıltıyla oynaşan ləpələr.
Baxıyor Durna, sanki bir heykəl,
Çeynəyir varlığın dəmir bir əl.
Baxıyor kainata hiddətlə,
Qocanı, həm kəmali-diqqətlə
Süzüyor, kəndi bilmədən səbəbin;
Yenə dalğın, haman yenə dalğın…
Qantemir indi canlı bir heycan,
İldırım, od, alovlu bir vulkan.
İnləyir tapdağında guya yer,
Parlayır gözlərində şimşəklər.
Bu gözəllik sinirlərin yaxıyor;
Sanki ac qurd şikar üçün baxıyor.
Baxıyor Durnanın bu heyətinə,
Mütərəddid gözəl qiyafətinə,
Söyləyir: – Durna! Nazlı yavrum, bax,
Məni məhv etmə, bu sükuta burax!
Mən həyatımda dürlü gün gördüm,
Əymədim baş açunda bir nəfərə,
Bir nəfər yox, bütün bəni-bəşərə.
Oda girdim, ölümlə çarpışdım.
İçmədim su, həmişə qan içdim
Məni gördükdə handa bir əsgər,
Qəhrəmanlar, igid-igid ərlər
Titrəyirlərdi sanki bir yarpaq,
Oynaşım qan, dəmir, çəlik, mızraq!..
İxtiyarəm deyib də, aldanma.
Hələ pək güclüyəm, inan, Durna!
Mənə odlar, sular, biyabanlar,
Vəhşilər, arslanlar, insanlar –
Həpsi bir heç! Önümdə bir kölgə…
Bax özün, iştə odlu bir ölkə,
Bir böyük kütlənin həyatı bütün
Bir oyuncaq kimi əlimdə zəbun
İstəsəm, həpsini əzib, didərəm,
Tapdaram həp həyatı məhv edərəm.
Tikərəm bir hasar bu ləşlərdən,
Yaparam bir minarə başlardan.
Orda bir şən çiçəkli bağ salaram.
Həp bu qanlarla torpağın sularam.
Mənə dünyada qarşı qüvvət yox,
İstəyim verməyən şəriət yox.
“İstəyin yapma!” söyləyən bir din
Mənə lazım deyil də, məhv olsun…
Ulu tanrım, bu süngü, bu qalxan
Türk üçün həp budur böyük yaradan.
Çünki varkən əlimdə bu mizraq,
Nə dilərsəm, o mütləqa olacaq!
Nə ararsam əlimdədir, taparam,
Hökmranam, nə istəsəm yaparam!
Bircə sən… ox, zavallı yavrum, sən,
Sən böyüksən və güclüsən məndən!
Eşqi yıxmaq ki, qeyri-mümkündür,
O ki, hər hökmdarə üstündür.
Hər kim olsan da tapdaram, ayamam,
Bircə ancaq bu eşqi zorlayamam,
Çünki sənsən mənim də bir əməlim,
Dön, gözəl yavru, tanrım ol da mənim!
Diləyin varsa, söylə, rədd etməm,
Sənə qarşı, satqın, güc işlətməm
Al, ölümlər saçan bu mızraqlar,
Bu geniş anlı-şanlı torpaqlar,
Qüvvətim, dövlətim, yerim, yurdum,
Təxtü tacım, mənliyim, bu qəddim,
Sərt, bükülməz qolum önündə bükük;
Bax, bu mızraq, bu mən götür əz, tök!
Qüvvətim, varlığım, dəmirli əlim.
İştə bir eşq ilahəsinə təslim.
Sən bu gün hökmdarsan, mən qul,
Durna… yavrum! Fəqət… aman… mənim ol!
Qantemir, Qantemir igid bir ər,
O ki, yıxmış böyük vilayətlər;
O ki, mehrabə, çox baş əyməzdi,
Pürvüqar alnı möhrə dəyməzdi;
Onu qorxutmayırdı atəşgah,
Onu tapdarmayırdı bir Allah;
O, əvət o, bax, iştə diz çökmüş,
Tanrı bulmuş da, həp boyun əymiş.
Əlli ildir bükülməyən dizlər
Bükülüb indi yaş çubuqlar tək.
Ağlamaq bilməyən bu sərt gözlər
Ağlayır, ağlayır çocuqlar tək!
Yenə ruhunda bir təkəbbür var,
Onda guya dəniz, sular, dağlar
Söyləyir: – Qantemir, utan, doğrul,
Sən ki, ərdin, tapınma, qalx da, ər ol!
Bu qədər yalvarış nədir bu qıza…
Baxıyor Durna bu kədərli üzə,
Çeynəyir ruhun odlu bir dəhşət,
Gülüyor heyətində bir əzəmət;
İnliyor gözlərində yorğunluq,
Qaplamış kainatı susqunluq.
 

13

 
Göydə ay ağ buluddan ayrıldı,
Qara varlıq ziyaya qərq oldu.
Göylərin boşluğunda pək müdhiş,
Sanki pək laübali bir sərxoş
Gəzərək kainatın hər yerini,
Sərpərək öz ziyalı tellərini.
Durnanın etdi üzcüyün tənvir.
Gəl də, şair, bacarsan, et təsvir!
Çalma, rəssam, fırçaya çəngə;
Giriyor, bax, nəfəsdə yüz rəngə.
Həp qızarmış bu gül yanaqlar, bax,
Al dodaq, sanki indi qan axacaq.
Qara qaşlar çatıldı quş qanadı,
Qara gözlərdə titrəyir sevgi;
Nəfəsin çəkdi bir tərəddüdlə,
Sanki vardır pək incə bir diləyi.
İstəyir söyləsin… yumruq ağzın
Pək zərif bir şaqaq tək açdı.
Dinməyir… ağlayır… tərəddüd edir.
Gül dodaqdan, bax, iştə qan açdı.
Susdu, guya ki, pək ağırdı sözü,
Rəngi qaçdı, saraldı bət-bənizi.
İstədi söyləsin, fəqət susdu.
Küsdü, bilməm nədənsə, pək küsdü.
Daldı bax, pək dərin xəyalə yenə,
Düşüyor, kəsdirir o bilməm nə?
Titrəyir, bax yenə qızardı üzü,
İstəyir söyləsin dəminki sözü.
Yenə susdu, baxışları süzülür,
Daldı, bilməm nədənsə pək üzülür.
Yenə küsdü, yaşardı həm də üzü,
Baxıyor, sanki seyr edir dənizi.
 

14

 
Nədir, Allah, bu yavruda bu məlal!
Bu tərəddüd, bu qəm, bu küskün hal!
Aman Allah, nədir onun diləyi?
İlk baharın bu nazənin çiçəyi
Yenə susmuş neçin tərəddüd edir?
Kim bilir, o, həp nələr düşünür?
Atasın istəyirmi qandırsın?
Sevdiyinmi bir az yubandırsın?
Atasın “yox!” deyib, yox etsinmi?
Demədən sevdiyilə getsinmi?
Yoxsa, atsın bütün, bütün eşqin,
Olaraq keçmişin pərişanı,
Sevsin ancaq yazıq qoca atasın,
Çəkərək bir əzabi-vicdani?
Keçmişin, sevdiyin, özün, ürəyin,
Gələcək günlərin, adın, diləyin.
Həpsin, həpsin atıb, onu tutsun?
Bilərək kəndisin fəda etsin,
Duyğunu, ağlı, hissi dondursun,
Bu yazıq aşiqin ovundursun?..
Bu da pək güc, onun ümidləri bəs?
Boğulur, san, yazıq çəkincə nəfəs.
Hələ fikrində bir yığın heycan,
Hələ qəlbində odlu bir vulkan.
Hələ titrək dodaqlarında yaxar,
Dünkü bir öpkünün bu gün yeri var.
Həm də şahid bu ay, bu ulduzlar.
Allah, Allah! O verdiyi sözlər…
Bəs o? Bəs o? Onu unutdumu, dur,
Seviyor, ox nasıl onu unudur?
Səndə təsvirə güc bulunsaydı,
Çöhrəsindən görərdiniz indi
Ki, bütün bunları xatırlayaraq,
Keçirir bir rəsm kimi gözdən.
Yeri gəldikcə inləyir, saralır,
Bəllidir, həpsi, həpsi də üzdən;
Qızarır həp, yenə dönüb ağarır,
Hər nəfəs başqa bir qiyafət alır.
Göylərin boşluğunda ay qoşuyor,
Ağ buludlarla sanki oynaşıyor.
Ta uzaqlarda parlayan suları
Ufacıq bir qayıq yarıb üzüyor;
Qızcığaz həp əvvəlki tək dalğın,
Onu, guya, düşünmədən süzüyor.
Bax, çatıldı yenə hilal qaşlar,
Qəti bir halda gəldi, doğruldu,
Sanki bulmuş kimi o, istədiyin,
Sərt, çevik tərpənişlə döndü dedi:
– Ata, artıq mənim deyilsən atam,
Mən sənə, anladınmı, indi yadam.
Mən Xəzər sahilində bir durna,
Sən də bir ovçu kimi vuruldun ona.
Yetər artıq, üzülmə, ağlama, gül!
Al, sənin indi sevdiyin bir gül,
Çeynə, did, parçala, gəmir, məhv et!
Nə bilirsən də et, muradına yet!
Qoy eşitsin bütün cahan, bilsin!
Həpsi dildən-dilə deyib gülsün
Ki, rəzil bir ata, rəzil bir qız
Yaşayıb öldülər də ismətsiz.
– Durna! Yavrum, bu halətin dəhşət,
Haqsızam mən, fəqət düşün, əfv et!
– Keçmiş artıq, nə olsa, qoy olsun,
Sənə həp son məzarım eşq olsun!
Qoy desinlər, yalandır, aldanmam,
Dinlə, zövcüm, mənim dünənki atam!
Qoy desinlər: o bir rəzil qocadır;
Məncə eşqin sənin fəqət ucadır.
Sən özün heç, sözün də biməna,
Eşqin ancaq böyük, vuruldum ona…
Söyləyir Durna bilmədən özünü,
Söyləyir kəlmə-kəlmə hər sözünü…
İşlədikcə çapıq-çapıq nəfəsi,
Eşidildikcə incə, dadlı səsi,
Zənn edirsən ki, incə bir dilbər
Sararaq bir kəmanı əllərini,
Başdakı sevginin xəyalilə
İnlədir aşiqanə tellərini.
Söyləyir Durna – Qantemir, dinlə!
Yaşamaq istəyirmisən mənlə!
Seviyorsun yəqin ki, var xəbərim,
Verərəm söz ki, mən də həp sevərəm.
Sənin olsun ki, varlığım, ürəyim,
Var fəqət səndən incə bir diləyim:
Doğrudan sən məni sevirsənsə,
Yapacaqsan nə sevdiyin diləsə.
Görüyorsunuzmu, bax, bu ağ dənizi,
Şüşə tək parlayır nasıl da üzü,
Mənə təkdir bu göy sularda bir ev,
Qaldır əvvəl bu yüksəyə, sonra sev.
İstəyirsənmi boynunu qucayım,
Mənə imkan ver, ilk əvvəl uçayım,
Uçayım pək uzaq bu yerlərdən,
Uçayım pək uzaq bəşərlərdən…
Burda qalsam, mənim üzüm gülməz.
Məni bir kimsə anlamaz, bilməz;
Gələr hər kəs dilində yəzdani,
Anlamaz kimsə zövqi-ruhani.
Öylə olsun evim uca və böyük,
Övzülün Kaspi öpsün, üstün göy.
Bu bina sevgililərlə qoy dolsun,
Dörd yanım, həp mühitim eşq olsun;
Mənzilim olsun eşqlər yuvası,
Adı olsun sevimli Qız qalası.
Durma, get, haydı, çırpınır ürəyim;
Get, fəqət bulmalı yerin diləyim.
Ondan əvvəl mənə görünmə, saqın.
Qantemir açmadan dilin, dodağın.
Sanki gənc çağların bu gün yaşıyor,
Sərt addımlarla həp uzaqlaşıyor,
Yenə dik gözlərində bir şiddət,
Yenə fikrində bir yığın dəhşət.
 

15

 
Yel bir az da sərinləşib əsiyor,
Baxışı sərt işıqla Ay kəsiyor,
Mey vurunca xəfif-xəfif yellər,
Qız daha müztərib durur, inlər.
Sahilə bir ufaq qayıq yanaşır,
Süslü bir gənc onun içindən aşır.
Durnaya doğru durmadan qoşaraq,
Ona doğru haman yaxınlaşaraq,
Söyləyir: – Pək gecikmişəm, Durna!
Ağlayırsan, aman, darıldın ona!
Bilmədim, sevdiyim, bağışla məni…
Durnanın titrəyib bütün bədəni,
Baxıyor pək sürəkli, pək sakit:
– Son, bütün son, səfalı günlərə son!
Son, bütün keçmişə, keçənlərə son!
Məni bundan sonra düşünmə…
– Aman!
– Bilirəm pək bəlalıdır hicran,
Duyğusuz, uyğusuz yetim gecələr,
Süslü dünya cəhənnəm olsa əgər,
Yenə qarşımda başqa yox tədbir,
İki yol var, fəqət, nəhayət bil,
Həp ölümdür, ölüm, ölümdür, ölüm!
İştə, yavrum, bu son səfalı yolum…
Məni səndən ayırdı bir tufan,
Çarə yox, böylə istəmiş yaradan…
Durna bir gül ki, açmadan soldu;
O səninçin həmişəlik öldü.
Eşq üçün ayrılıq gözəl bir yol,
Get, gülüm, get, fəqət üzülmə, ər ol!
Baxaraq bir də son nəfəsdə ona,
Evə doğru uzaqlaşır Durna.
Yenə ağlar gözündə bir sevda,
Yenə dalğın üzündə bir xülya.
 

16

 
Ay dolanmış da, həftələr ötmüş,
Suda pək süslü bir bina bitmiş.
Qucuyor övzülün dəniz, quru yer,
Öpüyor yüksək alnını göylər.
Üstü görsənməyir dumanlarda,
Sanki itmişdir asimanlarda;
İlk gülən, son ölən şüası bütün
Həp onundur doğan, batan günəşin.
O gözəldir, o bir gəlin kimi şən,
Baxıyor bir vüqar ilə gendən.
Qarşıda daxmalar hörümlü, açıq,
Komalar həp qırıq, tökük, dağınıq;
Çevrəsində nə varsa, həp əski,
Bir rəqib axtarır da, bulmaz ki.
Suda öz kölgəsin görüncə gülər,
Öz şubay görkəmilə fəxr eylər.
Sanki bir güzgüdə boyun dümdüz
Görərək, çevrilir gülər bir qız.
Birləşib pək uzaq dənizlərlə,
Baxıyor sahilə gülümsəyərək,
Eşqə vurğun kədərli gözlərlə
Sanki öz saçlarilə fəxr edərək.
İştə son zirvəsində göylərdə
Duruyor, pək uzaq bəşərlər ona;
Duruyor sanki bir sular pərisi,
Duruyor bir vüqar ilə Durna.
Baxıyor sanki bir mələk göydən,
Bir mələk görkəmində gerçəkdən.
Saçları arxaya səpinmiş açıq,
Baxıyor sanki fikri pək dağınıq.
Baxıyor, san, gözəllərin şahı,
Baxıyor, san, gözəllik Allahı.
Baxıyor sanki göydə bir ulduz,
Baxıyor bir xəyali dilbər qız…
Tac taxınmış çiçəkdən, otlardan,
Sanki doğmuş bu, ağ buludlardan.
Onu guya ki, bəsləmiş göylər,
Bir çiçəkdir, toxunsalar, tökülər.
Onu guya ki, şeirdən hörmüş
Bir çəmənzar içində bülbüllər.
Onu guya ki, nəğmədən toxumuş
Nazlı bir qız, ziyalı bir dilbər.
Onu guya ki, süsləmiş, bəzəmiş
Göylərin incə mənəviyyatı.
Onu guya ki, sevgidən yaradıb
İlk baharın gülümsəyən səhəri.
Onu guya ki, bilmədən doğurub
Gülüşündən görünməyən Tanrı.
Yox, burax, tanrı-manrı bilməm mən
O, qadındır, gözəldir hər şeydən.
Sadə bir qız, sevimli bir dilbər;
Ona tapqın dəniz, hava, quru, yer.
Nədir əyləndirən həyatı, pəki?
Bir gözəllik deyilsə bilməm ki,
Həp yarınçın sürüklənirkən sən,
Umduğun şey nədir yarınlardan!
Gələcəkçin nədir bu qayğı, bu hal?
Həp gözəllik deyilmi bir ideal?
İştə hər kəscə etiraf edilir
Ki, qadın canlı bir gözəllikdir.
Həp təbiət edir pərəstiş ona,
Hamısından gözəl, fəqət, Durna.
Həp çiçəklər onun gülüşləridir,
Həp çəmənlər onunla süslənilir,
Boş fəzalarda seyr edib uçuşan
Bu mələklər xəyalı, kölgəsidir.
Qəlblər, ruhlar, könüllər həp,
Eşqə təslim olan bir ölkəsidir.
Şairin, şeirin həp ilahəsi o,
Şeirlər, nəğmələr onundur hamı.
Hər kəsin şərt-ilahi tapmasıdır.
Əsl Allah bu, o biri yapmasıdır.
 

17

 
Üzüyor Qantemir düşündüyü bu,
İnləyir sərt küləklərindən su.
Bir qayıqla yaxınlaşıb yapıya,
Bir buruq ip ilişdirib qapıya,
Dırmanıb Qantemir, girir içəri.
Dinmədən bircə-bircə pillələri
Çıxıyor çox çapıq nəfəs çəkərək,
Hər gördükdə bir azca əylənərək.
Bir baxış… sanki seyr edir suları,
Yenə qalxır çapıq-çapıq yuxarı.
Çal bığlar, çəkincə iç titrər,
Enli alnından axmada tərlər.
Qarışıq çöhrədə sevinc parlar;
Parlayan gözlərində eşq oynar.
 

18

 
Əmrinə Durnanın boyun əyərək,
Qantemir büsbütün əməl etmiş.
İkiillik əzabdan sonra
Su içində bu dik bina bitmiş;
Toplamış ölkəsində hər nə ki var
Bacarıqlı, dəyərli sənətkar.
Hamısından da çox çalışmış özü,
Eşqə təslim üçün coşan dənizi.
Can çürütmüş, əzaba qatlanmış,
Hər daşın göy yaşıyla islatmış.
İki il cansıxan uzun gecələr…
Bir cəhənnəm otaq, yataq, hər yer.
İki il ayrılıqda çırpınaraq,
Bəkləmişdir bu son günü naçar.
İştə son gün ki, bu bina bitmiş,
Yenə axşam mayis… sevimli bahar.
Əyərək Durna həp qəzayə boyun,
Gecələr, uyğusuz, gündüz tutqun,
Gözü ağlar nasıl ki, yazda bulud,
Bağçalar həp gözündə bir tabut;
Bir məzarlıq gözündə aləmlər,
Yaşamış adətən cəhənnəmlər.
İkiillik əzabdan sonra
Əmrinin bitdiyin demişlər ona.
Büsbütün əski xatiratə uyuq.
Bu binaya bu gün çıxıb Durna,
Baxıyor bir maraq ilə göydən,
Baxıyor kainata yüksəkdən.
Görüyor bir yığın ufaq komalar,
Bəşərin ilk məzarı həp bunlar.
Zəmilər, bağçalar ki, böylə geniş,
Bir məzarlıq deyilsə, ya nə imiş?
Həp bu insan nədir, tifil hərbi?
Gəzişir bir yığın qarışqa kibi!
Bunun ondan nə fərqi var, tək bir,
İki, ya dörd ayaqlığındamıdır?
Eşqlər, duyğular, düşüncə, bu qəm…
Nədir, Allah, bu çarpaşıq aləm?
Öylə açmış təsəvvüratı qanad,
Oynayır sanki bir yüyənsiz at.
Başqalaşmış gözündə həp dünya;
Son dönüşdür bu, seyr edir guya.
Görür insanların keçinməsini,
Günəşin son şüası sönməsini.
Hərəkətlər də sustlaşır artıq,
Bir sükutə batıb gedir aralıq,
İndi dammış sükunət hər yerdə,
Eniyor kainata bir pərdə.
Bir qaranlıq, ürək sıxan qaralıq,
Daldı həp birdən uyquya varlıq.
Yandı göylərdə göylərin çırağı,
İndi ay doğdu, sanki qan çanağı.
Durna artıq baxınmayır, dalmış.
Bəkləməkdən vücudu sustalmış.
Gözləyir göydə öz ərin – atasın,
Ruhu dalğın, vücudu həp dalğın.
 

19

 
Qapını Qantemir açıb girdi,
Durna diksindi, sıçrayıb durdu.
İki ildir görüşməmişlərdi,
Hər baxış, san, bir incə xəncərdi…
Qara gözlər dikildi Qantemirə,
Sanki mızraq dayandı sərt dəmirə.
İlk əvvəl endi bir sürəkli sükut:
Ata məhbut, qız da həp məhbut…
Qantemir sonra, uslu, çox qorxaq,
Cansıxan bir sükutə son qoyaraq:
– Durna! Yavrum! Neçin donub qaldın?
Pək üzüldün, neçinsə sustaldın!
Durna durmuş bir incə sərtliklə,
Dinməyir bir sükut içində hələ,
– Nə gözəl bir qiyafət almışsan!
Sən həqiqətdə pək gözəlmişsən!
Ox! Bu paltar, yanılmayırsam əgər…
– Anamındır, əvət, bu əlbəsələr;
Doğrudur, Qantemir, xatırladığın.
– Bu qiyafətlə kaş ki, bilsəydin,
Nə qədər bənzəyirsən öz anana!
– Bir zaman gənc ikən…
Vuruldum ona…
– Abşeron xanlığıyla çarpışdın…
Bir təsadüf ki, sən əsir düşdün.
– Demə, yavrum, yetər keçənlərdən…
– Səni onlar da asmaq istərkən,
Anam ancaq təsadüfən görmüş,
Gecə gəlmiş…
– Əvət, bəlalı bir iş.
– Uyuyurkən yanında bir cəllad,
Səni dustaqdan eyləmiş azad.
Xan qızıykən əsirə bağlanmış.
Səni sevmiş, vəfalısan sanmış.
– Onu mən son məzarədək sevdim.
Onu hətta bu gün də… ah nə edim?
Onu dünyaya bu gün dəyişməzkən…
– Bircə sən, sən onun bərabərisən.
– İzləyirkən sizi qızın atası,
Söylə, batrıldı Abşeron adası…
Qantemir xatirat içində haman
Çeynəyir sanki varlığın qaplan.
– Durna! Yavrum! Burax, danışma daha!
– Üzülürsən, neçinsə, ha-ha-ha!..
Bax, bu süslər, bu gördüyün paltar
Həp onundur, geyinmişəm nə ki, var.
Qucacaqsan bu yadigarı… utan,
Qantemir… iştə həpsi qandır, qan…
– Durna… artıq bu sözlərin yersiz.
Sən unutdunmu? Bağda verdin söz…
Mən də, eşqim də suçluyuq bəlkə,
– Andı qırmaq yaqışmayır türkə,
“Olacaqdır?” – dedim, dedin: “Olacaq!”
Mən bu dəryanı zorla susladaraq;
Vermişəm bu binaya varsa nəyim,
Hökmdarkən önündə indi nəyim?
Məni heç bir səbəb utandıramaz,
Eşqdən aşiqi usandıramaz.
Hər şeyin varsa bir nizamı bu gün,
Eşq üçün yox cahanda bir qanun.
Qoy dağılsın bu varlıq övzüldən,
Qalmasın bir iz ölkədən, eldən!
Qaplasın qoy cahanı bir matəm,
Göz yaşında boğulsun həp aləm!
Qoy cahan dövrü saxlanıb dönsün!
Yanmasın göydə bir ziya, sönsün!
Bitməsin bir göyərti bir yerdə,
Gülməsin bir çiçək çəmənlərdə!
İldırımlar vurub da, od, yansın.
Yerə ensin nə varsa – ulduz, gün!..
Yerə qiyamət kəsilsin istər yer!
Həp bu varlıq sükuta qoy dalsın,
Dirilik məhv olub da sarsılsın!
Qaplasın kainatı bir qaralıq,
Bir xəyal olsun iştə həp varlıq!
Ölüm açsın həyata qarşı yürüş,
Ulasın hər tərəfdə bir bayquş!
Qoy cahan bir məzara çevrilsin,
Bəşəriyyət həyatı son bulsun!
Yenə ruhum qımıldamaz əsla!
Yenə eşqimdə sabitəm, Durna!..
Mən bu gün bir yabançı, sən bir qız,
İştə son gün, xatırla, verdin söz.
İntixab et, önündə var iki yol:
Ya bu gün öl və ya ki, təslim ol!
– Andı qırmaq yaqışmayır türkə,
Kim bilir, mən alışqanam bəlkə.
Ona söz verdim öncə, son döndüm,
Eşqə yandım, sonunda həp söndüm.
Sənin eşqində bir zaman varkən,
İncə bir duyğu, incə bir məna.
Qantemir, indi sən nəsən, nəçisən?
Adi bir ər, qadınçı bir sima.
İkiillik öz iztirabımdan,
Anladım mən nədir dəyərli həyat.
Zövq alırkən bu göz yaşından mən,
Sən… nədir eşq, duymadın heyhat!
Boyun əymək bir ehtirasa fəqət,
Kiçikləşmək deyilmi, təsdiq et!
Bir zaman başqa bir ifadə ikən,
İndi, sən… bax, bu daş, bu torpaqsan.
Mən sənin eşqinin əsiriydim.
“Səni sevdim!” xatırla, mən demədim.
Doğru bir sevgi, bir gözəl sevda,
O, edilməz bir ehtirasa fəda.
Həp bu təhdid üçün səbəb nə imiş?
Eşqə qarşı ölüm böyükmü bir iş!
Mən sevirkən bir özgəsin gəldim,
Yeni bir eşqə bağlanıb, öldüm;
Mən yanıldımsa, fərq yox, hamı bir,
Sən yaratdın, yaşatdın, həp öldür.
İki şey səndə çırpınıb duruyor:
Biri eşqindir, o biri nəfsindir.
Ya tapın eşqə, yüksəlib mənim ol,
Mənsiz ol, ya da nəfsə təslim ol!
Məni əfsanələrlə doldurmaq,
Bir taqım boş xəyala uydurmaq
Bəlkə mümkün, fəqət nəhayətsiz
Dolaşıb, bir nəticə bəkləməmək
Heç də mümkün deyil; fəqət xoşdur
Hər əzabın soniylə əylənmək.
Ayrılıq, ağlamaq gözəldir, əvət,
Bir vüsalın ümidi olsa fəqət.
Həm də varlıq önümdə titrərkən.
Bu cəsarətlə çox keçinməzsən.
İki il bəklədim ki, son bir gün…
Həp bu gündür, əvət bu qanlı düyün.
– Qanlı, qansız əlimdəsən artıq;
Ya mənimsən, və ya ki, yoxsan, yox!
Qantemir gözlərində qan əsəri,
Yürümək istəyirdi həp iləri;
Durna ilk addımın onun görcək,
Baxdı bir kainata pək ürkək,
Sanki bir quş gələn görüb qaçacaq,
Sanki bir durna indicə uçacaq.
Yapının son kənarına çıxdı,
Bir də həsrətlə aləmə baxdı.
Gördü əvvəl bulunduğu bağca,
Yenə bir can sevən işıqlı gecə.
Baxıyor Durna göy geyimli düzə,
Baxıyor ta uzaq-uzaq dənizə;
Düşüyor könlünə keçən işlər,
Ax, sevimli, səfalı keçmişlər…
Gecə, göy bağçalar, yaşıl bağlar,
Sevdiyin bəkləyib duran çağlar,
Xatırından keçir çocuqluğu həp,
Anası, keçmiş evləri, məktəb.
Gəliyor fikrinə haman o gecə,
Həp nasıl da dayandığı ağaca.
Atası, ah, haman gecə atası,
Yada düşdükcə çırpınır nəfəsi.
İki il sonra sürdüyü dəmlər,
Qayğılar, duyğular, ağır qəmlər
Qarşısından birər keçir bunlar,
Gözü yox, ruhu büsbütün ağlar.
Düşünüb inadı həp bir sözlə,
Büsbütün məhv edib ata diləyin.
Xatırat, ox… Aman, aman, dəhşət!
Xatırat, ox… yaxıb tökür ürəyin.
Yenə ay göydə durmada sabit…
Yenə əvvəlki tək dəniz sakit.
Yenə də bir ufaq qayıq üzüyor,
Baxıyor, sanki son dönüş süzüyor,
Büsbütün, büsbütün unutmuş özün,
Baxıyor kainata pək dalğın.
Duraraq parlaq ayla üzbəüzə,
Baxıyor parlayan açıq dənizə.
Uyuyor, qarşısında bir uçurum,
Ah, bu parlaq suda nə dadlı ölüm!…
O zamandan ki, sevdiyin qovmuş,
O da kəndin bu Kaspidə boğmuş.
Neçin, Allah, neçin? Səbəb o… əvət!
Ah… nasıl qıydı da ona, dedi: “get!”
Neçin əhd etdi, bəs neçin qırdı,
Sevdiyin başqasıyçın öldürdü?
O, həyatın bir eşq üçün verdi;
O, igid, həm vəfalı bir ərdi.
Ondan ayrı dayanmayıb getdi;
Getdi, həp kainatı tərk etdi.
Qantemir atmaq istəyirdi qədəm,
Durna: – Ah, qorxma, sevdiyim, gəlirəm,
Eşq üçün ayrılıq, ölüm bir gün,
Məncə, ən dadlı bir xəyali düyün.
Bizə bir gün düyün yapar sonda
Ana Quzğun səfalı qoynunda.
Ah, uçun! Ah, əzablar yuvası…
Ah, bağışla, sevimli Qız qalası! –
Deyərək, saçla örtüyor üzünü,
Parlayan Kaspiyə atır özünü…
Geyimin oxşadıqca yel guya,
Axıyor göydə canlı bir xülya.
Uçuyor həp, nasıl da söyləməli,
Sanki bir şairin uçan əməli.
Axıyor sanki pənbə bir röya
Bir mələk, ya ki, canlı bir sevda
Axıyor sanki bir axan ulduz.
Bu uçan Durnadır, əvət, yalnız.
Sanki göydən yerə xəyal uçuyor,
Onu Quzğun dayanmadan qucuyor.
 

20

 
Yenə ay öz işıqların səpələr,
Yenə oynar dənizdə ağ ləpələr.
Yenə əvvəlki tək yerində qala;
Bircə kim yox! Aman, yazıq Durna!
 

21

 
Daim ondan sonra bu ev məhzun,
İndi ondan bu evciyəz küskün.
Dörd yanından onun sular qurumuş,
Yüksək evlər bütün onu bürümüş.
Dövrəsindən gurultular soyumaz,
O fəqət bunlara məhəl qoymaz.
Ta o çağdan o kəndi Durnacığın
Düşünüb durmada bu cür dalğın.
Ta o çağdan özün unutmuş o,
Başqalarçın çəkir fəqət qayğu.
Ta o çağdan o, bir peyğəmbərtək
Bəşərin halına yanıb acıyor.
Zirvəsində fənər, uçanlar üçün
Odlu bir ölkənin yolun açıyor.
 

DRAM ƏSƏRLƏRİ

SOLĞUN ÇİÇƏKLƏR

5 pərdəli dram

MƏCLİS ƏHLİ

Bəhram – Saranın əmisi oğlu

Sara – Bəhramın əmisi qızı, Gülnisənin qızlığı

Gülnisə – Saranın analığı

Pəri – Gülnisənin qızı

Əbdül – ev nökəri

BİRİNCİ PƏRDƏ

Məclis vaqe olur. Saranın varlı və Avropa qaydasilə bəzənmiş otağında. Sol küncdə kreslo, qabaqda miz, üzərində şamdanlar, kitab və qeyri, yanında bir neçə kürsü və bir tərəfdə üçayaq üstündə bir dibçəkdə zərif qırmızı çiçəklər, divarda Saranın rəsmi. Uzun bir kresloda Bəhram və Sara oturublar.

Bir qədər mütaliədən sonra.

Bəhram. Mən nə qədər fikir edirəmsə, Sara, bu əcaib hadisədən bir şey anlaya bilmirəm. Mənim əmim, əlindən yaxşılıqdan başqa bir şey gəlməyən, Allahın mömin və müqəddəs bir bəndəsi idi. Fəqirlərə yüz minlərlə ehsan edib, bütün şəhəri öz səxavət və mərhəmətinə mat etmişdi. Bir kəsə bir fənalıq etməmişdi. Belə bir adama zəhəri kim vermiş və nə qəsd ilə vermiş olduğunu anlamaq doğrudan da müşküldür.

Sara. Bəhram, görürəm, sən daima əminin fikrini edirsən. Daha iş olub-keçib və mən çox güman edirəm ki, bu səhvdən olan bir işdir. Zira mənim atamın bir düşməni ki yox idi.

Bəhram. Doğrudur, iş olub-keçib, amma sənin üçün qorxuram!

Sara. Mənim üçün nə qorxursan, atam qocalmışdı, onsuz da həyatına çox qalmamışdı. Atam ölübsə, sənin canın sağ olsun. İndi mənim ümidim bircə sənsən ki, səni sevəndən sonra bir şey nəzərimdən çıxıb, elə bilirəm ki, dünyada bir sənsən, bir də mən.

Bəhram. Doğrudur, Sara, ustad-xilqət səni mənim üçün və məni sənin üçün xəlq eləmişdir. Amma qorxuram ki, atana zəhər verən xain sənin də…Yox, yox, yox, səhv eləmişəm. Qorxma, mən gecə-gündüz pərvanə kimi dövrənə fırlanıb, sənə gələcək bəlaları sinəm ilə qarşılaram. Sənin xoşbəxtliyin mənim həyat və səadətim deməkdir.

Sara. Qorxursanmı ki, mənə də zəhər verərlər. Yox, vallah, sən səhv edirsən. Mənim atamın düşməni yoxdur, mən də ki, bir kəsə bir şey edəcək ürəyə malik deyiləm… Atam üçün qüssə edəcəyimdən qorxursansa, o da bicadır. Zira, sən mənim yanımdasan, səni sevirəm və dünyalar qədər dərdim olursa, səni görən kimi hamısını unuduram…

Bəhram. Ax, Sara! Bilirsənmi nə gözəldir dünyada sənin kimi bir gözəli sevmək və ona sevilmək! Sən insan deyilsən, bir hüsn mücəssəməsi, bir mələki-xoşətvar!

Sara. Odur ki, mən daima səninlə görüşəndə qorxuram, ələlxüsus bu vaxtlarda, zira, biz bir-birilə görüşəndə kənardan bir nəfər bizi seyr edərsə, hər ikimizin üzündə bir lövhəyi-məhəbbət, bir eşq qızartısı olduğunu aşkar anlar. Hərçənd biz bir günah iş görmürük, amma hər halda Gülnisə mənim analığımdır. Bir tərəfdən atamın ölməsindən mükəddər olmuş, bir də bizi məhəbbətlə şən görərsə, daha da mükəddər olacaq ki, guya atam ölən kimi mən tez məhəbbət bəsləməyə başladım. Daha o biçarə nə bilsin ki, biz çoxdan bir-birinə aşiqik.

Bəhram. Sara, qorxulacaq bir şey yoxdur, mən səni sevirəm, sən məni. Mən sənsiz yaşaya bilmərəm, sən mənsiz. Kimsə bizi bir-birindən ayıra bilməyəcək…

Sara. Ax, Bəhram! Nə vaxt görəsən bizim həyatımız birləşəcək. Mən hiss edirəm, daha bizim birləşmək zamanımızdır. Əhdimizin sərəncamı gərəkdir, vallah, daha səbir edə bilmirəm. Biz azdan sonra mən Pərini görüm və ona deyim ki, yavaş-yavaş Gülnisəyə desin. Pəri mənim ögey bacım isə də, mən onu min doğma bacıdan artıq sevirəm və o da bizim məhəbbətimizi bilir və zənn edirəm ki, Gülnisə də bizim məhəbbətimizə mane olmaz.

Bəhram (kənara). Gülnisə, Pəri, ögey ana və ögey bacı! Mənim bu hiyləgər insanlardan əsla gözüm su içmir. Onlar mənim yadıma düşəndə sanki gözümün önünə bir qara pərdə çəkilir və bir şey mənim ürəyimdə: – Qorx onlardan, qorx, qorx, – deyir. Sara, doğru deyirsən, birləşmək zamanımızdır. Ax, nə qədər xoşbəxtəm mən ki, sənin kimi bir gözəl sevib və bir iztirab ilə sənə dedikdə: “Mən də, əmioğlu səni sevirəm” – deyə, mənimlə əhd etdin.

Sara. Əlbət ki, ürək ürəyin parçasıdır. Amma heç çiçəklərim yadımda yoxdur. (Gözü dəyib qalxır, gedib onları öpür və sevir.)

Bəhram. Ax, nə qədər sevimli! Nə qədər xoşəxlaq!

Sara. Bəhram, görürsənmi mənim çiçəklərim nə qədər gözəldir! Vallah, bu çiçəkləri özümdən çox istəyirəm. Özüm əkmişəm, özüm bəsləmişəm. Dünyada sevdiyim şey bir sənsən, bir də bu çiçəklər. Nə gözəl də açılıb! Sənin belə gözəl çiçəyin varmı? (Bağrına basır.)

Bəhram. Var! Sənsən mənim gözəl çiçəyim! Bu çiçəklər onun üçün gözəldir ki, onları sənin kimi gözəl bəsləmiş və mənim səndən sevimli bir şeyim yoxdur!

Sara. Gedim su gətirim güllərimi sulayım. (Gedir. Bəhram bir qədər güllərə baxır.)

Bəhram. Amma Saranın çiçəkləri doğrudan da özü qədər gözəldir. Yəqin bunları məndən də çox istəyir. Yox, mənim yolumda hər bir şeyi fəda etməyə hazırdır. Ax çiçəklər, çiçəklər, nə qədər sizin o qırmızı yarpaqlarınızda mənim Saraya və Saranın mənə söylədiyi təranəyi-aşiqanə əks-əndaz olub.

Sara (gəlib su gətirir). Mən sağ ikən bu çiçəkləri belə təravətlə saxlayacağam. Vay o zamandan ki, bu çiçəklər soldu, o zaman ya mənim nəhayətimdir və yaxud mən dünyada yoxam! Əbdül əmi də bağçada güllərə su verir, seyr etməyə gedirsənmi?

Bəhram. Gedirəm, amma orada da gülləri deyil yalnız səni seyr edəcəyəm.

Sara. (gülüb çiçəkləri öpür və Bəhrama). Bəhram, sən də öp çiçəklərimi! Onlar iki aşiqin məhəbbətinə şahiddirlər.

Öpüb gedirlər, sonra Gülnisə daxil olur.

Gülnisə. Gedin! Çiçəklər şahid isə, mən də şahidəm! Necə sənin ananı vərəmlədib öldürdüm, ərini əlindən aldım; necə atanı zəhərləyib öldürdüm, malını əlindən aldım, elə də səni eləyib, sevdiyin Bəhrama öz doğma qızımı verəcəyəm və bütün atanın malları sənə, ögey bir qıza deyil, mənim doğma qızım Pəriyə qalacaq. Sadəlövh qız elə bilir ki, mən atasının ölümündən mükəddər olmuşam, daha demir ki, atasının dilindən qırx min manatlıq veksel düzəltmişdilər, o da, pullarım oğrulara qismət olmasın deyə, hər bir şeyini qəpiyinə qədər mənim adıma saldırıb, özü Məkkəyə getdi və gələndən sonra yarım manatlıq zəhərə fəda olub getdi. Pulunu nə üçün adıma saldırdığına yalnız iki nəfər axund şahiddir ki, onları da hələlik yoldan çıxara bilmirəm. İndi hər bir şey məndədir. Sara yazığın heç bir xəbəri yoxdur. İstəsəm bu saat hər ikisini evdən çıxarram, amma iş tədrici lazımdır. Yoxsa, Sara bir şey edə bilməz. Amma Bəhram kişi olduğundan gedib axtarar, tapar, başıma bəla gətirər. Ona görə əvvəl çalışıb Pərini Bəhrama verib, əl-qolunu bağlamaq lazımdır. Sonra Sara özü-özündən vərəmlənəcəyi təbiidir. Zira, o yalnız Bəhrama güvənir, onun üçün də yaşayır. İndi Pəri də Bəhramı sevir və eşqin mənə dedikdə, mən tapşırdım ki, nə cür istəyirsə, Bəhramı özünə cəlb etsin. Pəri hiylədə mənə oxşadığından, Bəhramı Saranın əlindən almağı bacarar. Ona kömək olmaq üçün mən də çalışmalıyam ki, Bəhram ilə Sara təklikdə görüşə bilməsinlər və Bəhram evə gələn kimi Pərini onun yanına göndərməliyəm ki, danışıb sevişsinlər. Mən bayaq içəri girirdim, amma Hacını kim zəhərləmiş söhbəti başlananda daxil olmağa cəsarət etmədim. Hər halda pullar məndədir, onunla hər şey etmək olar. (Çağırır.) Əbdül! Əbdül!

Əbdül (daxil olur). Bəli, xanım!

Gülnisə. Bu evləri yaxşı-yaxşı süpür, bu nədir?

Əbdül. Bağışlayın, xanım, güllərə su verirdim, indicə süpürərəm.

Gülnisə. Mənə bax, sənə tapşırıram, gərək Bəhram ilə Saranı tək oturub danışmağa qoymayasan, onları tək görən kimi tez bir bəhanə ilə gedib yanlarında dayan, işin olarsa, mənə xəbər elə, bildinmi? Əvəzində sənə bəxşiş verəcəyəm! Eşidirsənmi? Vay olsun sənin halına əgər…

Əbdül. Baş üstə, xanım, arxayın olun, dediklərinizin hamısını anlayıram.

Gülnisə. Çox gözəl! Sən idraklı olduğun üçün bilirdim ki, sözümü tez anlayacaqsan. (Gedir.)

Əbdül (tək evi düzəldir). Arvadın üzünə baxanda elə bil özündən gözəl, xeyirxah adam yoxdur. Amma bilsəydilər onun ürəyində nə var. Hacının birinci arvadı rəhmətlik elə bilirdin bu dünyanın adamı deyildir. Gülərüzlü, mərhəmətli, mənə öz qardaşı kimi baxardı. Amma Allah rəhmətinə gedib, hər bir cəhətdən özünə bənzər mələk xasiyyətli qızı Saranı və biz yazığı da saldı bu iblisin əlinə. Mən çoxdan bilirəm, Bəhram Saranı, o da Bəhramı istəyirlər. Pəri də Bəhramı istəyir. İndi bu istəyir ki, yazıq Sara üçün tor qurub, öz qızı Pərini Bəhrama versin. Vallahi, iki aşiqə mane olmaq heç insaf deyil. Can deyil Sara ki, elə mərhəmətli bir mələyə mane olub, o əcinnəyə, iblisə bənzər Pəriyə kömək eləyim və halonki, Sara məni öz atası kimi, mən də onu uşaqlıqdan bəri öz qızım kimi sevirəm.

Gülnisə (daxil olur). Əbdül, qurtardınmı?

Əbdül. Bəli, xanım. (Kənara.) Ey dünya üzünün iblisi, işi düşüb, görün necə həlim danışır?

Gülnisə. Bəhramı tap, söylə, xanım çağırır.

Əbdül. Baş üstə, xanım. (Gedir.)

Gülnisə. Tamah və bala məhəbbəti insanı hər bir şeyə vadar edər, hətta cinayətə! Nə eləyim! Bir yandan qızım Pəri onu gözləyir. Bir yandan işlərin üstünü örtmək lazımdır. İndi yavaş-yavaş Bəhramın qulağını doldurum. (Stol üstə Saranın açıq kitabına baxır.)

Bəhram məhzun daxil olur.

Gülnisə. Bəhram! Halın məğşuşdur, nə olub məgər, oğlum?

Bəhram. Heç, elə bir şey yoxdur.

Gülnisə. Bəhram! Əmin vəfat etdisə, Allah rəhmət eləsin, heç qəm yemə, onun yerində səni öz balasından çox istəyən əmin arvadı var.

Bəhram. Allah sizdən razı olsun əmigəlini!

Gülnisə. Mən səni əvvəldən özümə oğulluğa götürmüşəm və ümidvaram ki, sən də mənə oğul olmağa razı olub sözümdən çıxmazsan!

Bəhram. Əlbət ki, əmigəlini, siz elə mənim anam yerində və anamsınız!

Gülnisə. Vallah, öz qızımçın nə qədər fikir edirəmsə, sənin üçün də o qədər fikir edirəm! Dünən gecə yenə sənin fikrini eləyirdim ki, daha vaxtın yetişib, başını bir yerə yığasan! Allaha şükür, yaxşı dərsin, ağlın və əminin dövləti, onları da salaram sənin adına. Əmiqızının da barmağına bir üzük keçirərsən.

Bəhram. Əmigəlini, Saranınmı? Saranınmı barmağına üzük keçirim?

Gülnisə. Hər kimin olursa, onu sonradan sənə deyib məsləhətləşərik.

Bəhram (kənara). Yəqin Saranı deyir! Görünür, Pəri bizim halımızı ona deyib, ox, mən səhv edib bunu şübhəli görmüşəm, bunun kimi gözəl insan yoxmuş.

Pəri daxil olur.

Gülnisə. Gəl, qızım! Gəl otur, sənin də yavaş-yavaş ərə verilmək vaxtındır.

Bəhram. Doğrudur, doğrudur, mənim Sara ilə birləşməyimin zamanıdır.

Gülnisə. Niyə qızarırsan, əmin oğludur, kimsə yoxdur ki, utanırsan, yalanmı deyirəm?

Bəhram. Eybi yoxdur, əmigəlini, mən də sizin oğlunuz, hər nə hökm edərsiniz, mən hazıram.

Gülnisə. Çox gözəl!

Əbdül daxil olur.

Əbdül. Xanım, dünən çağırtdırdığınız axund Fərəculla gəlib.

Gülnisə. Yaxşı, gəlirəm. (Durur ayağa.)

Bəhram. Mən də gedim sizinlə bərabər, deyilmi? (Durur.)

Gülnisə. İstəməz, siz oturub söhbət edin, mən də indi gələrəm. İstər isən otağa müşayiət edəcək qədər gəl də, sonra qayıdarsan. (Gedir.)

Bəhram. Yəqin, mənimlə Saranın barəsində danışacaq, onun üçün məndən gizli danışır. (Gedir.)

Pəri (tək). Bəli, mən ərə gedəcəyəm, belə gözəl bir oğlana, başqasına yox.

Sara (daxil olur). Pəri, sən buradasan? Gedək bağçaya, belə yaxşı havadır ki, insanın ruhu uçur. Bəhramı anam çağırtdırdı, mən tək qalmışam. (Onu qucaqlayır.)

Pəri. Sara, mən bir az naxoşam, sən get, mən getməyəcəyəm. Bəhram ilə danışdın?

Sara. Ax, bacı! Sən bilmirsənmi ki, mən onunla nə danışacağam, amma, sən allah, bacı, sən də əlindən gələn qədər öz bacının xoşbəxt olması üçün çalış. Gedək, Pəri, bağçaya, çiçəklərimi də aparıb açıq havada qoyum, bir az canlansın.

Pəri. Vallah, mənim başım ağrıyır, sən gedirsən, get, olur ki, mən də gələrəm.

Sara (gülləri götürür). Yaxşı, gələndə Bəhramı da özünlə gətir. (Gedir.)

Pəri. Get! Bacın sənin xoşbəxtliyin üçün çalışacaq. Bəhramı sənə verəcək: xa-xa-xa… Çalışacağam! Çox gözəl, çalışacağam ki, Bəhram mənim olsun.

Bəhram daxil olur.

Pəri. Görürsünüzmü, Bəhram, anam mənə nə deyir. Vallah elə utandım ki, deyir ərə getmək zamanıdır. (Kənara.) Ox, belə bir gözəl oğlandan əl çəkmək olarmı?

Bəhram. Doğru deyir! Əlbəttə ki, ana öz övladının fikrini hamıdan artıq çəkir.

Pəri. Bilirəm. Fəqət ərə getmək asanmı? Yox, mən ərə getməyəcəyəm.

Bəhram. Gedəcəksən, gedəcəksən! Hənuz səbir elə.

Pəri. Bəhram! Gül dövrəsini tikanlar bürüdüyü bir halda, bülbül ona yanaşa bilərmi?

Bəhram. Necə? Necə dedin, anlamadım?

Pəri. Deyirəm, bir ayı şam üzərini pəncəsilə örtəndə, pərvanələr şam üzərinə gələ bilərmi?

Bəhram. Nə demək istəyirsən? Yenə anlamadım.

Pəri. Niyə bilmirsən, deyirəm biyabanda vəhşi bir səyyad olarsa, ahular azad biyabanı gəzə bilərmi?

Bəhram. Yenə anlamadım.

Pəri. Elə isə qoy aşkara deyim: Yusif zindan zülmətin qəbul edərsə, biçarə Züleyxa eşqinə ümid edə bilərmi? İndi düşündün? (Sükut.) Niyə danışmırsan?

Bəhram. Vallah, mən heç bilmirəm sən nə danışırsan!

Pəri. Bəhram, necə mən ərə gedim! Mən bir kəsə gedə bilmərəm. Zira, bilirsənmi ərə getmək üçün nə lazımdır? Mənim kimi bir qız sənin kimi bir oğlanı sevməsə, ərə getməz, deyilmi?

Bəhram. Əlbət ki, belədir. Fəqət istədiyini sevə də bilərsən!

Pəri. Amma kimi sevmək istərəmsə, məni alarmı?

Bəhram. Təbii alar, zira, pulunuz, gözəlliyiniz, əlbət ki, alar.

Pəri. Elə isə səni sevirəm! Məni alarsanmı?

Bəhram. Mənimi? Mənimi? Sənmi?

Pəri. Bəli, səni! Mən səni istəyirəm! Səni sevirəm.

Bəhram. O! Yox! Çəkil, çəkil məndən! Uzaqlaş! Mən Saraya aşiqəm, o da çoxdan mənə aşiqdir. Biz əhd etmişik! Sən bilmirsənmi? Məhəbbətdən danışdığın bir halda, məhəbbətin nə olduğunu bilmirsənmi? İllərlə yanan bir məhəbbət şamını söndürməkmi istəyirsən? Yox? Yox? Məni ancaq Sara sevə bilər, mən də ancaq onu ala bilərəm.

Pəri. Bəhram! Çığırma! Sən nə cür istəyirsən istə, fəqət ola bilər ki, qəza sən istəyəni istəməsin, başqa cür istəsin. Zor ilə, çığırtı iləmi qəzanı qaytaracaqsan? Onu da bil ki, təqdiri-qəza, qüvvəti-bazu⁴ ilə dönməz! Söylədiyin, illər ilə yanan şamı şiddətli bir rüzgar əsər isə, söndürər. Heç hiddətlənmə, Bəhram!

Bəhram. Səhv edirsiniz! Yüz min dəfə səhv edirsiniz! Rüzgar ancaq piydən qayrılmış şamları söndürə bilər. Fəqət məhəbbət şamını, ruhani bir şamı söndürə bilməz. “Bir şəm ki, haqdan yana, heç bad ilə sönməz”. At, at başından o xəyalları, çıxar qəlbindən o xülyaları. Bütün kainat cilvələnib fələklər sərnigün olsa da, mən səni almaram və ala bilmərəm: əmin ol!

Pəri. Bəhram, çığırma! Sən ki, uşaq deyilsən! Mən də sənin üçün uşaq deyiləm ki, mənim üstümə qışqırırsan. Onu yaxşı bil ki, sən bu evdə xidmətçi kimi bir şeysən. Bu cür sənin qışqırmağın mənə bicadır, əqlini cəm et.

Bəhram. Əcəba, mən öz əmimin evində xidmətçiyəmmi? Yox, yenə səhv edirsiniz, mən xidmətçi deyiləm, mən əmim qızının pasibanıyam.

Pəri. Sənin əminin evidir, mənim atamın! Bu evləri heç kəs sənə tapşırmamışdır. Səni də tanıyıram, özümü də tanıyıram, Saranı da. Sən Saranı almayacaqsan, zira, sənə səni sevən adam gərəkdir, nəinki başqaları! Sara sənə qalmayacaq. Amma axırda sənə qalan, sənin dərdinə yanan yenə mən olacağam, Bəhram!

Bəhram. Çəkil! Uzaqlaş məndən! Bir dəfə sənə dedim ki, günbədi-səmavi⁵ təzəlzül edib kürreyi-ərz toqquşsa da, yalın qılınclar quru sümüklərimə çarpıb iniltisi dağlarda əks-səda olsa da, bütün dünya qaranlıq bir məzarıstana dönüb bəşəriyyət məhv olaraq yer üzündə bir sən və bir də mən qalsam da, yenə Saranın qəbrini qucaqlayıb orada ölərəm. Amma öz bacısının məhəbbətinə xəyanət edən bir qızı almaram…

Pərdə

İKİNCİ PƏRDƏ

Vaqe olur Bəhramın otağında. Otaq çox müzəyyən deyilsə də, fəqət kürsü, miz, krovat və qeyri mövcuddur. Sara fikirdə; bir azdan sonra başını yavaş-yavaş qaldırır.

Sara. Ey rüzgar, səndən nələr gözləmək olmaz! Bu ev mənim atamın, mən bu evdə xanım olduğum halda, sonradan gəlmiş bir arvadın qızı: – Səni bu evdə bir qulluqçu kimi saxlamışıq, – deyir. Necə olubsa, bilmirəm. Fəqət məlum olur ki, hər bir şey Gülnisənin adına imiş. Atamın heç bir şeyi yox imiş. (Sükut) Ah! Nə əcəb Bəhram belə gec gəldi. Nə vaxtdır gözləyirəm ki, dərdimi ona deyim. Mənim ki, ondan başqa bir köməyim yoxdur. Gülnisə deyir sənin üçün elçi gəlib, səni ərə vermişəm, getməzsən, səni maldan məhrum edərəm. Eyvah! Bəs Bəhram, bəs Bəhrama verdiyim sözlər. Bir dövlət üçün mən əmim oğlunu ata biləcəyəmmi? Yox! Yox! Mənim Bəhramdan başqa bir xeyirxahım yoxdur. O məni tutmuş, mən də onu tutmalıyam. O, ac qalarsa, mən də ac qalaram. Yox, istəmirəm o dövləti ki, məni Bəhramdan ayıracaq. Ax, niyə bu Bəhram gəlib çıxmadı? (Ayağa durur.) Bəlkə başına bir qəziyyə gəldi.

Bəhram daxil olur.

Bəhram. Xoş gördük, əmiqızı, yəqin məni çox gözləmişsiniz?

Sara. Niyə belə gec gəldin? Bilmirsənmi ki, əmin qızı sənsiz darıxır. Həm də intizar qalmışdım.

Bəhram. Bağışla, Sara, axund Fərəcullanın yanına getmişdim ki, ondan bəzi məlumatlar alım. Belə məlum olur ki, veksel vərəqəsi doğru imiş. Amma çifayda ki, qanun ilə bir şey eləmək olmaz. Dörd milyona qədər puldur. Məhkəməyə düşərsə, iki axundun şəhadətinə inanarlarmı? Və ondan əlavə, axundlar ömürlərində məhkəmə görmədiklərindən, məhkəmədə şəhadət etməkdən qəti surətdə imtina edirlər.

Sara. Bilirsənmi, Bəhram, mal bəhəməhal, heç olmasa da mənim üçün təfavüt etmir. Lakin bilirsənmi, Gülnisə mənə ərə getməyi təklif edir. Amma sənə yox, bir qeyrisinə.

Bəhram. Mənə də evlənməyi təklif edirlər, amma sənə yox, bir qeyrisinə.

Sara. Bəhram, belə də zülm olar? Mənə deyirlər ki, guya bu evdə qulluqçu kimi saxlanmışam…

Bəhram. Bəli! Sara! Mənə də nökər deyirlər, haqları da var. Zira, hər şey Gülnisənin adınadır.

Sara. Mənə təklif edirlər ki, milyoner Hüseyn Ağanın oğluna gedim, zira Bəhram yoxsuldur, deyirlər.

Bəhram. Mənə də təklif edirlər ki, Pərini alım.

Saranın üzü dəyişir.

Sara. Kimi? Pərinimi? Pərini?

Bəhram. Bəli, Pərini alım, yoxsa bu evdən çıxım. İndi bilmirəm nə eləyim.

Sara. Bəhram! Əmioğlu, özün bilirsən ki, mənim dünyada bir kimsəm yoxdur. Mən yalnız sənin vücudunla fəxr edirəm. İndi hər nə cür edərsənsə, mən də sənə tabe olmağa hazıram. Bəhram! Bilirəm indi sənin heç bir şeyin yoxdur. Unutma, mən günlərlə ac qalmağa da hazıram. Hərgah səni bu evdən qovmaqla təhdid edirlərsə, eybi yoxdur. Sən ac, mən də ac, gedək bir guşeyi-xəlvətdə əl-ələ verib işləyək, yaşayaq. Səadət pulda deyil, mənim səadətim səninlə olmaqdadır.

Bəhram. Doğru deyirsən, əmiqızı! Maldan əlin çıxarsa, canın sağ olsun. Onlar səni atdılarsa, mən varam. Sən mənim şəmimsən və mən pərvanə kimi daima dövrəndə fırlanmağa hazıram.

Sara. Ah, əmioğlu, vallah, sənin məhəbbətin və sən olmasan, mən bir dəqiqə dünyada qala bilmərəm. Mən ancaq sənin üçün yaşayıram.

Əbdül (daxil olur). Ay Sara xanım! Yavaş danışın, Gülnisə yan otaqdadır. (Çıxır.)

Sara. Bəhram! Sən bilirsən ki, mən bir ürəyiaçıq, sadəlövh adamam, amma bunların bu hərəkətini görəndə bədgüman oluram ki, bəlkə atamı da Gülnisə zəhərləmişdir ki, pulları özünə götürüb, Pərini də sənə versin.

Bəhram. Mən də bir qədər şübhə edirəm, ancaq bir az səbir etmək lazımdır. Qəm çəkmə. Sara, sən dur get, rahat yat, Allah kərimdir. (Sara durur.)

Sara. Sağ ol, Bəhram, Allah səni mənə çox görməsin, məni köməksiz qoymasın. (Sara gedir.)

Bəhram (tək). Ox, belə də xəyanət olarmı? İndi nə etmək? Milyonlarla pulları iki nəfər arvad əlimizdən alıb bizi evdən qovsunmu? Evdən çıxıb xidmət edərsəm, çox alacağam 40-50 manat, bununla bizə nə olacaq. Yox, burada bir iş var ki, bir növ ilə pulları əldə etmək üçün Pəri ilə yavuqlaşım, sonra yenə əvvəlki halında bərqəraram. Madam ki, bütün insanlar məkr və təzvir ilə öz məqsədlərinə yetişirlər, nə səbəbə mən hiylə qarşısında hiylə işlətməyim. Belə də olmalı. Bu gündən Pəriyə yavuqlaşmalıyam. Hələ bir neçə gündür ki, bir qədər yumşaq dolanıram. Demək ki, belə də olacaqdır (sükut). Ey dili-qafil, qız ki var, maqnit kimi bir şeydir. Yavuqlaşdıqca insanı cəzb edir; və nəhayət, ola bilər ki, bədbəxt əmim qızını tamamilə unudum. Qız ki var, atəş kimi bir şeydir. Yavuqlaşdıqca insanı yandırır. O… Yox! Mən özümü onu sevir kimi göstərərəm. Fəqət daima yadımda saxlaram ki, Saranı sevirəm və ona kömək üçün bu vasitəyə müraciət etmişəm.

Pəri daxil olur.

Pəri (kənara). Ax, bir Bəhramı özümə cəlb edə bilsəydim, daha qəmim olmazdı. (Bəhrama) Bəhram! Halın necədir, əzizim, yenə fikir edirsən?

Bəhram. Bəli! Fikir edirəm, necə olsun, qəzaya məğlub olmayım.

Pəri. Qəza səni sıxıntı altına aldığını hiss edirsənmi?

Bəhram. Bəli, qəzaya məğlub olmaq istəyirəm. Fəqət qəzanın sıxıntısından deyil, peşman olmuş ürəyimin və yaxud azmış olduğunu dərk edən həyatımın sıxıntısından.

Pəri. Bəhram! Saranın gözəlliyinə aldanırsansa, sənə divanə deməzlərmi? Bax, mən Saradan gözəl deyiləmmi və əlavə…

Bəhram. Pəri! Qızlarda vəfa olmaz. Ələlxüsus zəngin qızlarında. Mən bir dəfə ürəyimi bir tərəfə çevirmişdim, döndərdim. Qorxuram digər bir tərəfə çevirərəmsə, bir bivəfalığa təsadüf edib ürəyimi çevirə bilməyəm və çevirməyə səy edərəmsə, əbədilik sındıram.

Pəri. Bax, bir neçə gün bundan əvvəl sən özün dedin ki: “Bir şəm ki, haqdan yana, heç bad ilə sönməz”. Mən onu etiraf edirəm, fəqət sən o şəmin nə tərəfə yandığında və kimin üçün yandığında səhv etmişsən.

Bəhram (kənara). Nə şirin nəğmələr ilə məni məst etmək istəyir.

Pəri. Ox, Bəhram, bilirəm indi sən məni qınayacaqsan ki, gərək oğlan qıza aşiq olsun, nəinki qız oğlana. Amma bilirsənmi ki, sən nə qədər gözəl və cazibədarsan! Hərgah səni bir yabançı görərsə, bir insan adı ilə deyil, mütləqa bir mələk adı ilə çağıracaq.

Bəhram. Qondarmalarına⁶ müqabil təşəkkürlər edirəm, Pəri!

Pəri. O! Yox, mən qondarmıram! Hər səni görən insan birinci baxışda söyləyəcək ki, nəqqaşi-təbiət öz məharətini büruzə vermək üçün illərcə çalışıb bir gözəl vücud yetirib ki, o da Bəhramdır.

Bəhram. Mənim adımla özünü təsvir edirsən, zənn edirəm.

Pəri. Zənnində səhv edirsən! Zira, mən dediyim kimi və sən zənn etdiyin kimi olsaydım, sən mənim məhəbbətimdə iştirak etmiş olardın.

Bəhram. Cəsarət etmirəm.

Pəri. Sevəcək adam qorxmaz.

Bəhram. Qorxuram, fəqət kimsədən yox, səndən!

Pəri. Mən ki, sənə məhəbbətimi aşkar söyləyirəm. Daha nə tərəddüd! (Kənara.) Ax, deyəsən Bəhramın ürəyi bir neçə gündür mənə tərəf dönmüş.

Bəhram. Doğrudur, aşkar deyirsən. Amma qadın ürəyi bir ildırıma bənzər. İnsanlar heç vaxt ildırıma güvənməzlər, zira ziyası sabit deyil, bir saniyədə bütün cahanı işıqlandırıb, yenə tez sönər. Elə də qadınlar ürəyində məhəbbət sabit olmaz.

Pəri. Doğru deyildir. Sən bir dəfə, Saradan əl çəkdim, səni sevirəm kəlməsini mənə söyləsən, mənim həyatım illər uzunu sənə tapşırılmış olar. Təkrar edirəm: dediyinlə xəta edirsən.

Bəhram. Mən, mən, mən Saradan əl çəkib səni istəyirəm.

Pəri (özünü Bəhramın qucağına yıxır). Ax, nə qədər indi özümü xoşbəxt hiss edirəm! (Kənara) Bir növ ilə Saranı da bu evdən çıxara bilsəydim, onda daha rahat olardım. Budur, indi mən özümü tamamilə sənin ixtiyarına verirəm. Bəhram, doğru deyirsənsə, öp, öp məni! (Bəhram çəkilir.)

Bəhram. Yox, yox! Mənim səni öpməyə şərən ixtiyarım yoxdur.

Pəri. Özün məktəb görmüş cavansan, məhəbbət səhnəsində ülviyyət dolaşarmı? Mən sənə ixtiyar verirəm. (Bəhram çəkilir.)

Bəhram. Ah, özümü nə təhlükəli bir dolaba saldım. Danışdıqca sanki bir qüvvə məni ona doğru cəzb edir. Şeytanlarmı mənim ürəyimdə qüvvətlənib məni bədbəxt, köməksiz Saraya xəyanət etməyə təşviq edirlər? O! Yox! Unutmamışam! Mən Saranı sevirəm!

Pəri. Bəhram! Nə qaçırsan? Bu gündən sonra mən özümü sənin ixtiyarına verdiyim kimi, sən də özünü mənim ixtiyarıma verməlisən. Vaxta ki sən məni sevdiyini söylədin, o halda mən sənə ixtiyar verirəm, öp!

Bəhram (kənara). Sən ixtiyar verirsən! Bəs Sara! Bəs o insan cildinə girmiş mələk! Bəs Saraya verdiyim sözlər! Pəri, mən nə qədər səni sevirəmsə, mən nə qədər Avropa həyatına bələdəmsə də, fəqət adət və ənənati-qövmiyyəmi itirəcək qədər özümü itirməmişəm.

Pəri. Məhəbbətin qanun zəncirindən mübərra⁷ olduğunu bilmirsən?

Bəhram. Mən onu insaniyyətdən də uzaq bilirəm.

Pəri. Məhəbbət insaniyyət özü deməkdir, zənn edirəm.

Bəhram. Fəqət insaniyyət xəyanət demək deyil.

Pəri. Elə isə, mən sizi öpüm…

Bəhram. Qanun qarşısında bütün bəşəriyyət bərabər olmalıdır.

Pəri. Eybi yoxdur, Bəhram! Fəqət sən ki, məni sevirsən, ona qarşı sübut olaraq səndən bir dilək diləyəcəyəm.

Bəhram. Həmin müamilədə mən bulunmaq istərdim.

Pəri. İzn verərsənmi ki, Saranı bu evdən başqa bir evə köçürək?

Bəhram. Ox… Mən qorxulu bir lətifəyə başladım. Deyəsən, həyatım mənə xəyanət etmək istəyir. Yox, mənim ürəyimdə başqa dürlü hisslər oyanır və get-gedə qüvvətlənir. (Fikrə gedir.)

Pəri (kənara). Bilirəm, Bəhram məni puldan ötrü istəyir. Amma ürəyi zəifdir. Tədriclə onu özümə tərəf çəkərsəm, öz məqsədini itirib doğrudan da məni sevər. Hələlik səbir etmək lazımdır. Bəli, yavaş-yavaş tora ilişib çapalarsan (ona). Şuxluq edirəm, Bəhram, Sara harada olursa, bizə mane ola bilməyəcək. Zira, sən daha məni sevirsən, deyilmi?

Bəhram. Ox! Sənin sualını tamamilə unutmuşam. Bir növ başım ağrıyır. Gözlərim də qaralan kimi olur.

Pəri. Doktor çağırtdırımmı?

Bəhram. İstəməz! İstəməz! Tez keçər, zənn edirəm.

Pəri. Elə isə, mən gedim, sən bir az rahat ol. (Pəri özünü əzərək, ikiəlli Bəhrama əl verir. Bəhram diqqətlə onun simasına və gedəndə arxadan baxır.) Hələlik xudahafiz, sevgilim, salamatlığınızı Allahdan dilərəm. (Gedir.)

Bəhram. Sanki bir neçə ildə üzünə baxmaq istəmədiyim Pəri deyil, bir qüvveyi-cazibə kəsb etmişdir. Doğrudan da nə qədər siması gözəlləşmiş, nə qədər əxlaqı həlimləşmiş! Həqiqətən sevilməyə layiq bir qız olmuşdur. Danışdıqca insanın ürəyini əzir, oxşayır. Sanki bir şey mənə ürəyimdən: – Əhd əsiri olma, insan hürr yaranıb və daimi surətdə hürr olmalıdır, – deyir (sükut). O! Yox! Nə qədər Pərinin üzü gözəlləşmişsə də, Saranın məhzun çöhrəsindən gözəl deyildir! Bəhram, nə edirsən? İllərcə bəslədiyin məhəbbəti iki kəlmə şirin sözə, yaxud havavü-həvəsəmi satmaq istəyirsən? Namərd! Bilmirsənmi ki, bədbəxt Sara özünü sənsiz həlak edər. Onun ki, bircə ümidi sənədir. (Sükut.) Əmimin vaxtında mən yoldaşlarımın arasında milyoner balası idim. İndi əlli manata xidmət edərsəm, mənə gülməzlərmi? Sara gözəldir, sevimlidir. Fəqət nə etməli ki, yoxsuldur. Saranı tutub bütün həyatımı üsrətlə keçirim? Və halonki Pərini alarsam, milyonlar arasında bəxtiyar üzəcəyəm və özü də bu gün məni elə cəzb etmişdi ki, heç ayrılmaq istəmirdim.

Gülnisə daxil olur.

Gülnisə. Oğlum, Bəhram! Xəstəsənmi! Bu saat sənin üçün həkim gətirtdirim.

Bəhram. İstəməz, əmigəlini, doktora ehtiyac yoxdur.

Gülnisə. Darıxırsansa, Pərini göndərim yanında oturub sənə həmsöhbət olsun.

Bəhram (kənara). Bu gün ürəyimdə bir hiss oyanmış ki, daima Pərini görmək istəyirəm. Fəqət qorxuram ki, tamamilə… yox, zəhmət verməyin. (Gülnisə gedir.) Ax, bədənini mənim bədənimə toxundurub güləndə, sanki damarlarımda elektrik qüvvəsi oyanırdı. Nə qədər də şən və həvəslidir! Nə qədər məni sevir! Ax, darıxıram! Çağırım bir az həmsöhbət olsun. (Ara qapını açır.) Bir az mənə isti su göndərərsinizmi, Pəri? (Qayıdır.) Bir yandan milyonlar mənim başımı dumanlatmış, bir yandan son hissiyyatım.

Pəri daxil olur.

Pəri (əzilərək gülür). Halın necədir? Bəhram! Məni qorxuzdun! Baş davasımı içəcəksən?

Bəhram (gülür).

 
Mənzurumuz nə seyri-çəmən, nə təranədir,
Didari-yarı görməyə bunlar bəhanədir.
 

Pəri. Mən də ona görə suyu qəsdən özüm gətirdim. Bilirsənmi, Bəhram! Anam deyir ki, gərək bütün mal-dövləti Bəhrama tapşırım, o idarə etsin, amma Saranın başqa bir evə köçürülməsinə razısanmı?

Bəhram. Pəri! Sara bizə mane ola bilməyəcək. Yetimdir, onun ürəyini sındırmamalıyıq. Hər halda bir neçə gün səbir edəriksə, gözəl olar.

Pəri. Çox gözəl, necə sən deyirsən, elə də hərəkət edəcəyəm. (Kənara.) Almışam onu əlimə! Yan, Sara, güvəndiyin Bəhram da mənə tərəf gəldi.

Bəhram. Nədənsə bu gün halım artıq dərəcədə məğşuşdur. (Oturub fikrə gedir.)

Pəri. Mən də görürəm, bu gün sənin halın bir az yaxşı deyil, yat, bu gecə rahatlaş, sabah görüşərik. Sağ ol, əzizim. (Yenidən əl verib gedir.)

Bəhram. Nə yaman bir yerdə günümü gecələdim. Əhdimə vəfa edərək, Saranı tutub rüzgarımı üsrətdəmi keçirim? Və yaxud onu bir qeyrisinə dəyişim? Nə etməli, əlbət ki, Sara kimi bir mələyi sevirdim, fəqət pul, güzəran burada; şənlik, şuxluq burada; varlıq, səadət, xoşbəxtlik hamısı bu tərəfdə! Ah, nə edim? Bir belə maneəni necə kənar edim?! Bir belə şeydən necə keçim?!.

 
Düşmən bir olsa, dəfini asandır eyləmək,
Vay ol zaman ki, qoya dörd bir kənaridən.
 

Pərdə

ÜÇÜNCÜ PƏRDƏ

Pərdə qalxır, səhnədə heç kim yox, bir zaman sonra Sara sadə geyinmiş, başında bir qara örpək, mütəfəkkir halda daxil olub, Bəhram üçün baxır.

Sara. Ax, fələk! Bu nə fəlakətdir ki, məni saldın, mən ki, ömrümdə bir kəsi incitməmişəm! Ya rəbbi, niyə məni incidirlər? Məni evdən çıxarıb həyətin o biri başında bir daxmada oturdublar. Eybi yoxdur, hər yerdə olursam-olum, fəqət bircə Bəhrama bir şey olmasın. Onun sağlığından başqa bir şey istəmirəm. (Bəhram gəlib qapı yanında gizlənir.) Onu da bir neçə vaxtdır ki, gormurəm. Yəqin biçarə mənim bu halımı görüb utandığından yanıma gəlmir. Ah, yazıq əmim oğlu nə eləsin, hənuz tələbə ikən dərsdən alındı, əlində də bir şey yox. Dünən gedib bacılığım Soltan bəyin qızına yalvarmışam atasına desin ki, ona öz kantorunda münasib bir yer versin. O da 60 manat ilə bir yer verəcək, vallah yetər, ac da olsaq, eybi yoxdur. Ah, yazıq əmioğlu, nə edim? Bilirəm, sən məndən utanırsan, mən də səndən utanıram ki, əlimdə bir şey yoxdur. (Burada fikrə gedib, başını stolun üstünə qoyur.)

Bəhram. Ey dili-qafil! Necə oldu ki, mən belə mələküzlü, süzgün baxışlı bir qızdan əl çəkib də, Pərini istədim? Milyonlaramı uydum? Ax, o milyonlar ki, səadətin açarı deyildir. Belə də insaf olar ki, biçarə Saranın illərlə davam edən məhəbbətini sındırıb da, əhdimi buraxıb da, bir başqasına əsir oldum. Bax, Bəhram, siması nə qədər məhzun, nə qədər həzin! Mən gecə-gündüz qəhqəhələrlə gülməkdə, söhbətdə, işrətdə ikən, o məni səfil, kəsrəti-qəmdən küçələrə düşmüş zənn edir. Daima mənim üçün çalışır. Ox, simasında nə can sevən məhzuniyyət! Yanaqlarında nə sevimli qızartı, gözlərində… Ax, o ahu baxışlarında nə qədər məlulluq! Oturub məni gözləyir. Məndən başqa bir kimsəsi yoxdur… Gəl, Bəhram, əl çək hər bir şeydən, sağlam bir vücuda malik ikən özünü qeyrilərə əsir etmə! Al ağuşuna bu dünyanın sevimli hurisini, uzaqlaş bu vicdanı napak olan hiyləgər insanlardan, çəkil bir guşeyi-xəlvətdə çalış və kimsəyə möhtac olmadan, yaşa. Səadət budur. Ya rəbbi, bəsdir bivəfalıq etdim! Qəhr olsun dünyanın milyonlar sayəsində vücuda gələcək səadəti! Səadət nə? Səadət Saranın məhəbbəti deməkdir. O… o… ox, Bəhram! Biinsaf! Belə bir vücuddan da üz çevirmək olarmı? Yox, bəsdir! (İçəri girmək istəyir, gedir, dayanır.) Tədarük görülüb, mənim üçün bu günlərdə toy olacaq. Bəs o? Özümü bütün şəhər içində bədnammı edəcəyəm? Sultan bəy ki, mənim əmimin pulu ilə dolanıb, indi onun yanında xidmətmi edəcəyəm? Ah nə etməli? Daha nə olub, keçən keçib, əvvəldən zərərini gör, bir işə başlama, başladın, nəhayətə vur. Saranı da minlərlə adam istəyir. Mən olmayım, bir qeyri milyoner olsun, hələlik bir az incisə də, sonra hər şey yadından çıxar, daha söz vermişəm, toy olacaq… (Fikrə gedir, Sara yenə başını qaldırır.)

Sara. Ah! Gecə keçdi, niyə bu yazıq Bəhram gəlib çıxmadı? Neçə vaxtdır gözləyirəm, gözləyirəm, gəlmir, gedirəm. Vallah, zərrə qədər öz dərdimi çəkmirəm! Daima onun fikri! Qorxuram yazıq özünü həlak etsin. Bəlkə onu buradan qovublar? Ah! Yazıq Bəhramciyim, haradasan?

Bəhram. Nə eləyim? Bu sözlər hərəsi bir iynə kimi mənim sinəmə batır. Gəl, Bəhram, əl çək hər bir şeydən.

Gülnisə daxil olur.

Gülnisə (çığırır). Nə var, burada oturmuşsan? İtilib öz yerinə getsənə, bu vaxta qədər burada nə eləyirsən? Elə onu istəyirsən ki, həyətdən də çıxarılıb qovulasan?

Sara. Mən öz əmim oğlunun halını bilmək üçün bura gəlib onu gözləyirəm.

Gülnisə. Səsini kəs, həyasız! Sən buranı nəyə bənzədirsən! Bu saat rədd olub öz xarabana, çıx, eşidirsənmi?

Sara. Mən sizdən xahiş edirəm ki, bir qədər nəzakətli dolanasınız! Mən sizə bu vaxta qədər ana demişəm, amma siz məni kimə bənzədirsiniz? Siz məni namussuz qızlaramı bənzədirsiniz? Bircə o qalmışdı ki, onu da mənə dediniz, nə qədər siz rəhimsiz, vicdansız insansınız! Ax, ana, ana, haradasan? Ata, ata, eşidirsənmi ki, sənin əziz qızına səndən sonra namussuz deyirlər? (Ağlayır.)

Gülnisə. Niyə yas tutursan, burada sənin nə işin var?

Sara. Bu vaxta qədər danışmamışam, fəqət siz məni vadar edirsiniz. Əcəba, bu ev mənim atamın deyilmi və ondan başqa, mənim, öz yetim əmim oğlunun halını bilməyə ixtiyarım yoxdur?

Gülnisə. Otaqdan xaric ol sənə deyirəm, yoxsa güc ilə çıxarılarsan!

Sara. İndi hamısını yəqin etdim, sabah ərizə verəcəyəm ki, mənim atamı da siz zəhərləyib, malını mənimsəmişsiniz.

Gülnisə. Səsini kəs, həyasız! Bu saat bayıra! Niyə durmuşsan? Əbdül!

Əbdül (daxil olur). Bəli, xanım!

Gülnisə. Çıxar bu həyasızı bayıra!

Bəhram. Ox, Bəhram, nə ölümdür! Səndə heç ürək yoxdur ki, bu qədər zülmə davam edib, özündən ötrü belə bir qızı məhzun edirsən!

Gülnisə. Niyə durmuşsan? Eşitmirsənmi?

Əbdül. Bağışlayın, xanım, kişi olsaydı, mən güc-xoş çıxarardım, amma onunla mən dava eləyə bilmərəm ki! Gücsüz bir qız…

Sara. Mən özüm gedirəm. Fəqət bu gecə Bəhramı görməyə mənə izn verin, sonra tamamilə bu həyətdən çıxıb gedərəm.

Gülnisə. Bayıra! Artıq söz lazım deyil! Sən azmışsan!

Sara. Yaxşı, mən gedirəm! Fəqət mən daha bu zülmlərə dayana bilmirəm, mənim atamın malını mənə qaytarmalısınız ki, daha əmim oğlu çöllərə, mən də bu qədər zülmə düşməyim!

Gülnisə. Atanın nəyi vardı? Hər nəyi vardısa, borclarına verdim.

Sara. Daha bilirəm, hamısını bilirəm, veksel düzəltməyi də bilirəm, malların adınıza salınmasını da bilirəm. Axundlar da bilir, barı gedib sizi mühakiməyi-şərə çağıraram! Mənim atamın kim olduğunu hamı bilir, siz Əbdülü çağırarsınız, mənim də əmim oğlu aciz deyil, fəqət mən onu saxlayıram.

Gülnisə. Bayıra çıx deyirəm sənə, hər nə bilirsən get, elə! Əbdül! Eşitmirsənmi ki, deyirəm çıxar bunu?

Sara. Əbdül adi bir nökər isə də, sizin kimi vicdansız deyil, gedirəm, özüm gedirəm! Əbdül əmi! Bəhram gələrsə, söylə ki, mənim yanıma gəlsin. Degilən çox nigarandır. (Yavaş-yavaş gedir.)

Əbdül (kənara). Bəli, gəlsin. Bəhram elə namərd deyil ki, sənin yanına gəlsin. Odur, qapılar arxasında gizlənib qeyrətini, kişiliyini pula satan məlun! Biçarə qıza bu sözləri, bu işləri demirəm ki, özünü öldürər.

Gülnisə (gəlir). Bu, bu işləri haradan bilir? Yox, belə olmaz! Bunu tamamilə rədd etmək lazımdır ki, bu gün sabah toy da olanda bir qiyamət salmasın. Ha, ha, ha! Axmaq qız! Qorxma, daha Bəhram sən görən Bəhram deyil. Bu saat Pəri Bəhramı elə alıb əlinə ki, Saranı öldürməyə də ona hökm etsə, Bəhram çəkinməz. (Gedir.)

Bəhram. Ax! Bu nə bəladır mən özümü saldım! Bəhram, qorx! Qorx öz vicdanından! Sən ki, Saranın xatiri üçün bu işə iqdam etmişdin, nə tez sovuşdun? Bəli, hiylə sənin işin deyil, onunçün da xüsusi insanlar var. Sən özgəyə hiylə etmək istədikdə özün yıxıldın. Qorx, Bəhram, qorx! Getdiyin qorxunc yolun nəhayəti bir biyabani-vəhşət deyilmi? Tutduğun nəsəza əməlin nəhayəti bir matəmsərayi-fəlakət deyilmi? Tutduğun çirkin işin nəticəsi bir peşman sərayi-təəssüf deyilmi? Zənn etdiyin məsud həyatın nəticəsi bir dəryayi-ədəmi-təhəyyür, bir məzaristani-həlakət deyilmi? Qorx Bəhram, qorx! Hiylə sənin işin deyil, qorx bu xətərnak olan lətifədən! (Fikrə gedir.) Ya rəbbi! Nə edim, bu tərəfdən də toy başlanmaq üzrədir. Bütün cahan bilir. Bu yerdən qaçmaq olarmı? Bütün mallar mənim adıma yazılıb, toy olub, izdivac keçəndən sonra Gülnisə imza edəcək. Bəli, qəza belə istəmiş imiş. Daha iş işdən keçib, bu yerdən dönmək olmaz. Sara üçün də bir yaxşı ər tapmağa səy edərəm ki, o da xoşbəxt olsun. (Sükut.)

Pəri daxil olur.

Pəri. Bəhram! Niyə fikrə getmişsən? Yenə nə olub, Saranın cəncəlindənmi əhvalın qarışıb?

Bəhram (birdən diksinib gülür). Sən buradasan? (Ona tərəf gedir.)

Pəri. Gərək, Sara: “Bəhram, Bəhram”, – deyəndə sən birdən oradan çıxıb: “Mən Bəhram, nə deyirsən? Əl çəkməzsənmi?” – deyə idin. Onda daha da gözəl olardı.

Bəhram. Yox! Gözəlim! O, bir az namünasib düşərdi.

Pəri. Ha-ha-ha! Bilirsənmi nə qədər o biri evdə gülmüşəm! Ərizə verəcəyəm, axunda gedəcəyəm. Bəhram gəlsin! Ha-ha-ha! Mən deyirəm qız axır vaxtlarda dəli olmuşdur.

Bəhram. Nə eləsin biçarə? Adamın yazığı gəlir. Qalır xəlvət evdə, fikir, xülya! Gündə yüz dönüş mənim dalımca gəlir, mən də ki, o gələndə qaçıb gizlənirəm, gərək onu köçürüb əvvəlki yerində, yaxında oturdaq, yoxsa tamamilə dəli olar.

Pəri. Vallah, onun canı bərkdir, heç bir şey olmaz! Əgər mənim xatirimi istəyirsənsə, belə sözü söyləmə. Qoy öz yerində oturubdur.

Bəhram. Eybi yoxdur, mən bir söz demirəm, desəm də sənin sözündən çıxmaram! Sən mənə nəinki onu, bəlkə həyatını ver desən, yenə söz demərəm.

Pəri. O! Vallah, nə qədər sevimlisən, Bəhram! (Boynunu qucaqlayır. Kənara.) Bütün-bütünə mənim, mənim əlimdədir. Mum kimi hər tərəfə istəsəm, əyərəm.

Bəhram. Pəri, bu axır vaxtlarda sən, nədənsə, o qədər gözəlləşmisən ki, heç əvvəlki Pəriyə bənzəmirsən. Yox! Əvvəl sən belə deyildin, mən səndən qaçırdım, amma indi başqa bir qiyafət almışsan.

Pəri. Ola bilər ki, əvvəl mənim sənə aşiq olduğumu bilmirdin, fəqət indi bizim məhəbbətimiz bir-birinə aşikar olduğu üçün, bu qədər şirinləşmişik.

Bəhram. Pəri, bilirsənmi? Mən əvvəl səni sevmirdim və səni sevdiyimi söylədikdə, doğrusu yalan deyirdim. Amma indi bütün vücudumla səni sevirəm və nəzərimdə səndən başqa bir şey yoxdur.

Pəri. Daha Allaha şükür, hər bir şey hazırdır. Anam sazandar və lazımlı şeylərin hamısını mühəyya edib, toy bu günlərdə başlanasıdır.

Bəhram. Pəri, nə qədər mən səni sevirəm, inanırsanmı, dil təsvirindən acizdir.

Əbdül (daxil olur). Ağa! Sara xanım mənə yalvarıb ki, sizi onun yanına çağırım. Neçə dəfə də mən sizə demişəm, getməmişsiniz, amma bu gün əhvalı çox məğşuşdur. Daima ağlayır.

Pəri. Əbdül! Axır vaxtlarda sən çox üzlü olmuşsan. Sənə min dəfə demişəm ki, hər saatda bir xəbərlə yüyürüb gəlmə! Halı məğşuşdur. Hiddətindən. Yeri, çıx get öz işinə…

Əbdül. Xanım, mən nə eləyim. Mənə dedilər, mən də gəlib dedim. Daha niyə acıqlanırsınız?

Pəri. Yeri deyirəm sənə, öz işini gör.

Əbdül. İndi biçarə Saraya necə deyim ki, Bəhram gəlmir? Bağrı çatlar. Yox, demərəm. (Gedir.)

Bəhram. Pəri, mən elə bilirəm ki, bir gedib onunla görüşsəm, yaman olmaz. Yazıqdır… Məni görərsə, nə olar? Heç bir şey.

Pəri. Elə isə, Bəhram, sən məni istəmirsən ki, onun yanına getmək istəyirsən. Ağlayır deməsinə acıdın? Ağlayanda gözünün sürməsi getməz ki! İstədiyi qədər ağlasın, nəhayət, yorulub oturacaq deyilmi?

Bəhram. Pəri! Səni istəyirəm, sevirəm, fəqət nə olursa olsun, Sara da insandır, barı nə deyəcəyini, nə olduğunu soruşum.

Pəri (işvə ilə durur). Elə isə həmişəlik get! Daha mən səninlə danışmıram. (Yavaş-yavaş getmək istəyir.)

Bəhram. Pəri! Getmirəm, bura gəl (əlini ona uzadır, sərxoş kimi). Bir dəfə ki, mən səni sevmişəm, sevmişəm. Əl də çəkmərəm, sözündən də çıxmaram.

Pəri. Sübut olaraq mən Saranın bilmərrə bu evdən çıxarılmasına razı olmağını istəyirəm.

Bəhram. Pəri! Mən sənə deyirəm ki, səni istəyirəm, daha Sara bizə heç bir şey edə bilməyəcək. Elə bil ki, bir qulluqçudur evdə saxlamışsınız, fəqət israr edərsənsə, əlbət ki, sözünü sındırmaram.

Pəri. İndi inanıram ki, məni doğrudan da sevirsən. (Bəhramın boynunu qucaqlayır. Bəhram da əlini onun başına uzadır.)

Bəhram. Sevirəm, bəli! Mən səni sevirəm! Bütün mövcudiyyətimlə. Və səndən ötrü həyatımı fəda etməyə hazıram, zira ürəkdən səni sevirəm.

Sara içəri girir və bunları gördükdə bir neçə saniyə ayaq üstündə durub birdən

Sara. Ah… Bəhram!!! Sən də, sən də məni atdın! (Yıxılır.)

Pərdə

DÖRDÜNCÜ PƏRDƏ

Vaqe olur bir bağçada. Bir tərəfdə qaranlıq bir otaqdır. Bir krovat üstündə Sara düşkün, saçları pərişan sinəsinə tökülmüş. Başının yanında çiçəklər, dərman şüşələri. Divarda güzgü. Əbdül mütəfəkkir dayanmış. Bağçanın o biri başında digər bir otağa girəcək qapı. Saranın daxmasından bağçaya pəncərə. Camaatla üzbəüz qapı. Lampa yarımxod.

Əbdül. Ey fani dünya, etibarına lənət! Bir neçə ay bundan qabaq Sara bu evdə xanım idi, hər ixtiyar onda idi. İndi adamsız kənizlər kimi bu qaranlıq daxmada can üstündədir. Bir müsəlman yoxdur, bir adamı yoxdur ki, onu yada salsın. Çörəyi yeyirlər, artıq qalsa ona göndərirlər, qalmasa yaddan çıxıb gedir. Bu yazıq da həm naxoş, həm ac. Vallah, iki gündür öz payımı gətirib ona verirəm. Dəxi bunları ona demirəm, yoxsa daha da tez bağrı çatlar. Bəhram zalımın gözlərini pul elə tutub ki, heç qulağına da girmir. Burada belənçik gözəl can üstündə, orada o, iblis Pəri ilə kef eləyir. Tfu belə etibara, belə kişiliyə! Yazıqcığaz dəxi axır dəqiqələrdədir. Bəhramı dilə tutub, neçə dəfə gedib demişəm, bir yandan Pəri qışqırır, xəlvəti deyəndə o da mənim üstümə qışqırır. Yenə gəlib yalandan deyirəm ki, görmədim. Nə eləyim? Otururam, o ağlayır, mən ağlayıram. Az qalır bağrım çatlasın. Əgər bu Sara olmasaydı, mən bir dəqiqə belə qüssədə qalmazdım. Amma yalqız qoyub gedə bilmirəm ki, acından, qüssədən bu xəlvət evdə ölər, kimsə də bilməz. O qədər anası, atası və özü mənə yaxşılıqlar eləyiblər, mən uşaqlıqdan ona ata, o də mənə qız yerində olmuşdur… Ah… Nə eləyim! Allah belə istəyibmiş. (Saranın üzünü yelləyir.)

Sara. Əbdül əmi! Bəhram gəlmədimi?

Əbdül. Xanım, qızım, getdim, görmədim onu, bilmirəm haradadır.

Sara. Əmi, bilirəm, məndən gizləyirsən. Bəhram mənim yanıma gəlmək istəmir.

Əbdül. Yox, qızım, nə danışırsan? Heç ola bilər ki, Bəhram sənin yanına gəlməsin?

Sara. Əmi, Bəhram mənim yanıma niyə gəlsin ki, mənim pulum yox, atam-anam yox, köməyim yox. Onda ki, var idi, istəyirdi, sonradan ki, hamı Pərinin əlinə keçdi, o da Pərini sevdi. Daha mənim yanıma niyə gəlsin?

Əbdül. Qızım, qüssə çəkmə! İnşaallah sağalarsan, bu işlərin hamısını ayırd elərik.

Sara. Əmi, bilirəm mən bir də sağalmayacağam! Daha mən ölürəm. Amma əlimdə bir şey olmadığı üçün bilmirəm, sənin yaxşılığını nə ilə əvəz eləyim. Belə yaman günümdə mənə qalan bircə sən oldun! Ax, Əbdül əmi, görürsənmi mənə nə eləyirlər? (Ağlayır.)

Əbdül. Mənə heç şey lazım deyil, təki sən sağalasan. Hər şey sənə qurban olsun.

Sara. Əmi! O sandığın içərisində mənim dünya malından bir dəst ipək paltarım və iki də qızıl üzüyüm var. Mən öləndən sonra onları özün üçün götürərsən.

Əbdül gizli ağlayır.

Əbdül. Allah eləməsin, qızım, nə danışırsan? Məgər sənə nə olub! Qorxma, inşaallah bu gün, ya sabah sağalarsan. (Kənara.) Yazıq qız ölüm halındadır, amma o yanda Pəri ilə Bəhram üçün toy eləyirlər. Adamların ürəyi daşa dönüb. Dağılsın belə dünya, dağılsın.

Sara. Əbdül əmi, səni and verirəm o Allaha, nə qədər mənə indi yaxşılıq eləyirsən, mən öləndən sonra mənim çiçəklərimə elə!.. Qoyma mənim çiçəklərim solsunlar… Onlar mənim xoşbəxt günlərimin yadigarıdır.

Pəri ilə Bəhram səhnəyə çıxırlar, qayıdırlar.

Bəhram. Sənin kimi bir gözəlin yanında qəmgin oturmaqmı olur! İnsan üzünə baxınca, biixtiyar fərəhindən gülümsəyir. Nə qədər xoşsima olduğunu bilmirsən.

Pəri. Nə qədər mən gözəl olarsam, o qədər sən sevinməlisən.

Bəhram. Təbii, zira sabahdan bizim həyatımız tamamilə birləşir. (Səhnədən gedirlər.)

Sara. Əbdül əmi, mən ölərsəm, mənim qəbrimi atamın ayaqları altında qazarsan. Əmimin də qəbri oradadır. Ax… Şikayət edəcəyəm əmimə ki, sənin oğlun Bəhram məni köməksiz qoyub qeyrisini tutdu. Sən ki, məni hər şeydən artıq sevərdin, gecə-gündüz qucağına alıb oynadardın, amma səndən sonra… (Ağlayır.) Allah, nə üçün məni hər bir şeydən məhrum edib, quru sümüklərimi saxlayıbsan? Bu gün deyilsə, sabah, ya o biri gün öləcəyəm, elə indicə al canımı. Ah… bivəfa Bəhram! (Ağlayır.)

Həyətin o başındakı otaqlarda tar, kamança çalınıb, xanəndə oxuyur.

Xanəndə.

 
Könül, pər vur, pərişan halimi dildarə izhar et!
Xəbərsiz yarımı hali-xərabımdan xəbərdar et!
 

Bəhram və Pəri çıxıb qayıdırlar.

Əbdül (pəncərədən baxır). Odur, toy eləyib oxuyurlar! Odur, Bəhram namərd! Niyə qalmışsan, ax, məlun, iblisəbənzər Pəri!

Xanəndə.

 
Vəfasız yar cövründən ölür bir aşiqi-məhzun,
O namərdi oyadıb qəflətindən bircə bidar et!
 

Sara (yavaş-yavaş hərəkətlənir). Ax, bu səs hardan gəlir? Nə yaxşı da oxuyur! Ax, kimdir bu fəlakət içində fəryad eləyən? Əbdül əmi, kimdir bu oxuyan ki, oxuduqca könül təranələrini tərənnüm edir? Of, bu sözlər hərəsi bir eşq mübtəlasının paralanmış sinəsindən axan qanlar, sineyi-suzanından parlayan alovlar deyilmi? Ox, yoxsa mənim üçün ölüm əzanı çəkirlər? Eləmi, Əbdül əmi? Məgər mən ölürəm ki, mənim üçün əzan çəkirlər? Mən ki, dünyada bir şey görməmişəm!

Əbdül. Nə üçün, qızım, narahat olursan? Qonşunun evində toydur, xanəndə oxuyur. Məgər sənə nə olub, Allaha şükür, salamatsan, bu gün, ya sabah tamamilə salamat olub durarsan!

Sara. Hansı qonşu üçündür toy?

Əbdül (kənara). Yazıq qız, toy Bəhram ilə Pəri üçün. (Saraya.) Bilmirəm hansı qonşudan gəlir, ancaq oxuyan evimizdən uzaqdır.

Sara. Ah… fələk! Bəs məni niyə nakam ikən bəstəri-həlakətə saldın! Ya rəbbi, mən nə günahın sahibi idim… Bəhram! Bəhram!.. Əmi!

Əbdül. Bəli, qızım!

Sara. Əmi, sən allah gör Bəhramı çağıra bilərsənmi? Söylə ki, ey bivəfa, bədbəxt Sara ölür, fəqət ölməkdən qabaq səni görmək istəyir.

Əbdül. Eybi yoxdur, qızım, bu saat gedirəm. (Kənara.) Bəhram elə qızmış ki, elə bir pələngdir, yanından keçmək olurmu? (Gedir.)

Pəri ilə Bəhram qol-qola səhnəyə çıxırlar.

Əbdül onlara yaxınlaşır.

Əbdül. Ağa! İzin versəniz bir kəlmə xəlvəti sizə söz deyim?

Bəhram ayrılıb gəlir.

Pəri. Bu nədir? Gizlin, xəlvəti! Bu nə deməkdir! (Çığırır.)

Bəhram. Dayan görək, Pəri, bəlkə bir ciddi xəbərdir.

Əbdül. Ağa, əminiz qızı ölüm halındadır, sizi arzulayır.

Bəhram. Əbdül, sən Allah məndən əl çək. Hər saatda yüyürürsən Sara…

Pəri. Daha sən bizi təngə gətirmişsən. Əl çəkməzsənmi bizdən?

Əbdül. Xanım ölüm halındadır. Deyir, bəs nə eləyim?

Pəri. Daha bəsdir, sən itil, işlərini gör, sənə demişəm onun yanına getmə.

Əbdül. Daha nə eləyim, bağışla, xanım. (Gedir.)

Sara. Bəhramın səsi gəlir zənn edirəm, görəsən gələcəkmi? (Əbdül gəlir.) Əbdül əmi, gəlirmi?

Əbdül. Xanım, Bəhramı görmədim, bir azdan sonra yenə gedərəm.

Sara. Ah, daha bildim ki, məndən gizlədirsən. Bəhramın səsi mənim qulağıma gəldi, eşitdim, fəqət nə dediyini bilmədim.

Əbdül. Xanım, Bəhramın işi vardı.

Sara. Ah, bədbəxt Sara, niyə davam edirsən? Sənin dünyada bir kəsin və bir gözləmən yoxdur. Məhəbbətin qırıldı! Ürəyin sındı! Sevdiyin bivəfa! Ya rəbbi! Al bədbəxt Saranın canını! Bəsdir zillət çəkdim. Ax, Bəhram! (Bihal olur.)

Əbdül. Xanım, ağlama, eybi yoxdur! Vay, əhvalı fənalaşdı, bihal oldu! Yanımda bir qəpik yox! O biinsafları da dindirmək olmur. (Özünü itirir, üzünə su səpir, dərman şüşəsini süzür boğazına, bayıra yüyürür, Pəri və Bəhram səhnəyə çıxır. Əbdül onlara yanaşır.) Sara xanımın halı fənalaşır, bihal olub, tez həkim lazımdır.

Pəri. La ilahə illəllah, a kişi, itil buradan. (Lap bərkdən çığırır.)

Gülnisə o qapıdan çıxır.

Gülnisə. Nə var? Nə olub səhərdən çığırırsınız?

Əbdül. Xanım, Saranın ürəyi gedib, tez həkim lazımdır!

Pəri. Daha bizə rahatlıq vermir, gedir hərdən bir bəhanə ilə yüyürüb gəlir.

Gülnisə. Sənə mən nə qədər söz tapşırmışdım, hamısını elədinmi, hələ itib tapılmırsan? Məgər səni Sara üçün tutublar?

Əbdül. Nə eləyim, axı müsəlmandır, ürəyi xarab olub, vallah, ölür, vallah ölüm halındadır, tez həkim…

Gülnisə. Sən öz işinə get! Bizim işimizə qarışma. Saranın yanına getmə, eşidirsənmi?

Əbdül (kənara). Biçarə qız ölür, amma bunlar heç qulaq asmırlar. Ya rəbbi! Yenə keçən dəfəki kimi öz məvacibimdən alıb tez həkim çağırım! (Gülnisəyə.) Xanım, özünüz bilərsiniz, ancaq mənə bir beş manat pul verin, gərəyimdir.

Gülnisə. Dünən aldın, gündə də pul olarmı? Yeri məclisə, qonaqlara xidmət et!

Əbdül. Xanım, vallah mənə lazımdır.

Gülnisə. Ay kişi, bu qarışıqlıqda iki saat da məni saxlama, itil sənə deyirəm.

Pəri. Ana, çıxarın bunu getsin, insanı təngə gətirir.

Bəhram. Madam ki, bu qədər sözə baxmayıb hər dəqiqədə insanın qanını qaraldır, daha niyə saxlamışsınız, başqa xidmətçi yoxmu?

Gülnisə. Qoyun bircə bu toy qurtarsın, onu evdən elə rədd edim ki… (Gedir.)

Əbdül (kənara). Danış! Sən də danış, kişilikdən uzaq olan bihəya! (Gedir.)

Əbdül Saranın otağına daxil olub su səpir, yelləyir, fəqət üzü məsrurdur.

Əbdül. Dava vəkili Kərim bəy gəlmişdi, deyir bütün işlər düzəlib. Axundlar məhkəməyə getməyə razı olublar. Bütün məhəllə camaatı da deyib ki, biz hamımız axundlarımıza sadiq olduğumuz üçün məhkəmədə şəhadət edirik. Sabah yox, biri gün işə baxılacaq. Pərvərdigara, sən bu köməksiz qıza kömək edib, onu bu zalımların əlindən xilas elə. İlahi, görürsənmi, yad bir vəkil atasının yaxşılıqlarını yadına salıb pulsuz, təmənnasız onun üçün çalışır. Amma bu zalımlar həkim gətirmək bir yana, mənim də bu yazıq qızın yanında qalmağıma razı olmurlar. Məni çıxarsalar da, bu biçarə qızı yalqız qoymayacağam. Kərim bəyə yalvardım, dedi indicə gedib həkim göndərərəm. (Sara yavaş-yavaş ayılır.) Sara, qızım, Kərim bəy gəlmişdi, qorxma, işlər yaxşıdır. Bu işdən xəbərsiz neçə mötəbər adam tapılıb, axundlar da məhkəməyə getməyə razı olublar. Daha heç qorxma!

Sara. Əbdül əmi, bir az mənə kağız-qələm ver! Mənim əhvalım pərişandır. Heç bir şey istəməzdin. Yalnız Bəhram! Oh, bivəfa Bəhram! Bietibar Bəhram! (Yazır.) Əmi, bu kağızı gizlət, mən öləndən sonra oxuyarsan! Mənim halım çox fənadır. Heç həyatıma ümidim yoxdur.

Əbdül. Xanım qızım, heç qəm çəkmə, sabah yox, biri gün işə baxılacaq, inşaallah, malınız sizə qayıdan kimi Bəhram da tez yanına gələr.

Sara. Əbdül əmi, məhəbbət pul ilə alınacaq bir şeymi? Ax, məhəbbət şamı vəfasızlar pəncəsilə söndürülən yazıq canım! (Çiçəklərə baxır.) Əmi, bir az su ver, güllərimə verim! Ax, çiçəklər, çiçəklər! Sizsiniz mənim xoşbəxt günlərimin yadigarı, siz bizim əhdimizin şahidisiniz. Həmin əhdi gördünüz. Bəs indi görürsünüzmü mənə nə eləyirlər! (Ağlayıb öpür, su verir.)

Xanəndə (oxuyur).

 
Aşiq oldur ki, can verə cananı görməmiş,
Bülbül ölər səfayi-gülüstanı görməmiş.
 

Sara. Ax, Əbdül əmi, necə də mənim hali-pərişanımdan söyləyir! Zəhmət də olsa, lütf edib məni pəncərənin qabağına aparın, bir az qulaq asım, ürəyim açılsın. (Əbdülün köməkliyilə pəncərənin qabağına gəlir.)

Xanəndə.

 
Aşiq deyil, o kəs ki, dilər eşqdən səfa…
 

Sara. Ax, bu sözləri söyləyəndə mütləq mən bədbəxtin halın təsvir etmişlər.

Xanəndə.

 
Məcnun deyil, kim ölsə biyabanı görməmiş.
 

Əbdül. Yazıq qız heç özündə deyil.

Bəhram Pəri ilə qol-qola səhnəyə çıxırlar.

Pəri. Gərək bizim toyumuzda belə qəmli sözlər oxunmaya idi.

Sara onları görür.

Sara. Ah, Bəhram üçün, Pəri üçün toy olur! Ya rəbbi, mən nə üçün qalmışam? Ax, bundan sonra ölüm yaxşıdır! Ölüm! Ölüm! Qaçmaq gərək bu bivəfa insanların üzündən. Ah, öldüm, bağrım çatladı!

Əbdül (təlaş edir). Xanım, xanım, səbir edin, niyə belə deyirsiniz?

Sara. Əmi, əmi, daha mən ölürəm! Belə qalmaqdan ölüm yaxşıdır. Bağışla məni, bağışla! Mənim çiçəklərim! Ah, dünyada kam almamış bədbəxt Sara, öl!

 
Tez geri-geri çəkilib rəxtxabına yıxılıb ölür.
Əbdül iztirabla baxır, öldüyünü görüb ağlayır.
 

Əbdül. Ah, biçarə öldü! Namərd Bəhram, yazıq qızı öldürdün. İnsafsız Pəri, zalım Gülnisə, biçarə qızcığazı işrətinizə fəda etdiniz! Çalın! Oxuyun!

Bayıra yüyürür. Pəri, Bəhram səhnəyə çıxırlar. Əbdül yetişir.

Əbdül (bərkdən). Ağa Bəhram, müjdə! Ağa Bəhram, müjdə verin ki, Sara öldü.

Bəhram (pərişan olur). Nə? Nə dedin, nə oldu?

Əbdül. Namərd, Saranı öldürdün! Bəli, Sara öldü!

Bəhram başını tutub tükləri ürpərərək, Saraya doğru gedir. Pəri onu tutur.

Pəri. Daha hara gedirsən? Ölünü ki, diriltməyəcəksən! Niyə cəza-fəza edirsən?

Bəhram. Burax! Burax məni!

Pərini itələyib cəld içəri girdikdə çit pərdəni bərk itələyib baxır, birdən cəld Saranın üstünə yüyürüb gözlərinə baxır, bir kəlmə “Sara, əmiqızı”, – deyib, bərk qışqırır və Saranın başını sinəsinə basıb ağlayır, pərdə ahəstə-ahəstə düşür.

Pərdə

BEŞİNCİ PƏRDƏ

Məclis vaqe olur dördüncü pərdədəki otaqda. Əbdül tək oturub.

Əbdül. Bəli, Sara da getdi! Yazıq qız, nakam qız! Onun ölümü mənim sinəmə bir dağ çəkdi. Qız deyildi. Sara məlakə idi. Namərd oğlu namərd! Tfu sənin insafına olsun, Bəhram! Gülnisənin hiyləsi, Pərinin işvəsi, pulları, havası onun başını elə dumanlandırdı ki, yazıq qızcığazı bad-fənaya verdi. Biçarə qız əvvəldən ölməyini yəqin eləmişdi, kağızda da yazıb vəsiyyət eləyibdir. Məndən sonra atamın pulları geri alınarsa, dörd yerə bölüşüb, bir hissəsi yaman gündə məndən əl çəkməyib, atalıq, analıq və pasibanlıq edən Əbdül əmiyə, bir hissəsi insaniyyət adına mənim üçün çalışan vəkil Kərim bəyə, bir hissəsi mənim kimi yoxsulluqdan məhəbbəti sınıb istiqbalı matəmə dönəcək qızların təmin istiqbalına, bir hissəsi də ona… O bivəfaya, o məni puç edib gəlinlik pərdəmi qaranlıq məzara döndərən Bəhrama. Mən bu sözləri yadigar olaraq əzbər öyrənmişəm. Nə yaxşı sözlər ilə də yazıb biçarə! Görün Bəhramı nə qədər istəyirdi ki, qatili ola-ola ona rəhm eləyir. İşə baxılıb sübut olunubdur ki, rəhmətlik Hacını da bu iblis balası iblis Gülnisə zəhərləyibdir. Vəkil tutdu, nə elədi olmadı. Axırda haqq aşkara çıxdı, beş gün Gülnisəni zamına götürdülər, sabah qazamata aparacaqlar. Amma orası yamandır ki, pulların tən yarısı Pəri məluna çatacaq. Hər bir şeyi də bixəbər gəlib yazıblar. Bəhram də sərsəm kimi olub, o vaxtdan evə də gəlməyibdir. (Sükut.) Elə bil bütün ev üzümə baxıb ağlayır. Vay, xanımın gülləri necə solub? Ömrümün axırına kimi qoymaram onları solsunlar. (Durub gəlir su verir.)

Gülnisə daxil olur.

Gülnisə. Haradasan, səhərdən itmişsən tapılmırsan? Sara ölüb, yenə bu daxmadan əl çəkməzsən? Kağızı vəkil üçün apardınmı?

Əbdül. Kağızı göndərdim, amma bundan sonra mən sizin qulluğunuza baxmayacağam. Mənə qulluq deməyin. (Kənara.) Vallah, o qədər yanmışam ki, istəyirəm ətini didəm.

Gülnisə. Bu nədir? Hə? Nadürüst, yoxsa Saranın bir parça kağızından qudurmuşsan?

Əbdül. Mən arvad ilə ağızbaağız verən deyiləm. Məndən əl çək!

Gülnisə. Elə isə şeylərini yığıb, bu saat bu evdən çıx. Malı bölüb verəndə gəlib təhvil alarsan. Tez ol!

Əbdül. Məni malların keşiyini çəkmək üçün qoyublar.

Gülnisə. Məni həbs edəcəklər, sən şadlanırsan? Yaxşı, nadürüst, mən gedirəmsə, yerimdə qızım var. Eybi yoxdur. Hər nə bilirsən, elə. (Gedir.)

Əbdül (tək). Siz mənim sinəmə çarpaz dağlar çəkmişsiniz, əlbət ki, şadlanaram. Bircə Saranı bütün nəslinizə dəyişməzdim.

Pəri daxil olur.

Pəri. Sara da ölüb getdi, indi işlər tamamilə düzəldi. Daha bir qəmim yoxdur. Hərçənd ki, Bəhram bir neçə gündür sərsəm kimi olubdur, amma onun eybi yoxdur, yadından çıxıb gedər. Neçə vaxtdır evə də gəlmir. Budur, onun dalınca axtarıb, buraya gəlmişəm. Bir evə gəlsə, sonra mən tez hər bir şeyi başından çıxardaram. Amma anamın həbs ediləcəyi məni çox narahat edir. Gərək lazım gələcək qədər pul qoyub onu xilas edəm. Hər halda Sara öldü, əl-qolum açıldı. İndi Bəhram daha məndən başqa kimi istəyəcək? İstəyirsə, heç məni də istəməsin. Nə vaxta kimi mən təzvir⁸ edəcəyəm. Ondan başqa dünyada gözəl yoxmu? (Əbdül tərəfə gedir.) Yenə sən onlarla oynayırsan? Götür at onları bayıra. Yığışdır o rəsmi, kitabları apar bir yerə qoy, get işini gör.

Əbdül. Mənim heç işim yoxdur. Bu güllər mənim xanımımın yadigarıdır. Ömrümün axırına qədər onlara xidmət edəcəyəm.

Pəri. Necə mənim işim yoxdur? Yoxsa özünü bu evə şərik hesab edirsən? Ondan gözünü çək! Qiyamətəcən onu görməyəcəksən. Bu malların heç biri sənə tapşırılmayıb. Sənə deyirəm, götür onları buradan! Yoxsa bu saat ayağımın altına alıb hamısını tapdaram.

Əbdül. Eybi yoxdur, əl vurma! Qoy gedim, yer hazırlayıb, gəlib aparım. (Kənara.) Bu nadürüstlər ilə bacarmaq olmaz. Ax, yazıq xanım, bu hiyləgər iblislər sənin güllərinin də evdə qalmasına razı olmurlar.

Əbdül və Pəri gedirlər. Bəhram mütəfəkkir, saçları pərişan gəlir, dayanır, ətrafa baxır, gah acıqlanır, gah susur. Sonra fikrə gedir.

Paltarları əzgin, cırıq, məcnunanə bir hərəkət və qiyafətlə.

Bəhram (bir kitab götürüb oxuyur). Vicdan! Vicdan! Ox, vicdan! Vicdan! Pələngi-biaman! Vəhşiyi-canistan! Ox, fəlakətlər təcəssüm edib, nizələr kimi insanın gözünə batsa da, ildırımlar hiddətlənib, şrapnellər kimi insanın vicdanına hücum etsə də, səmalar təzəlzül edib, bombalar kimi insanın başında gur-gur partlasa da, yaralı vicdanın xəfif iniltisi qədər insanı narahat etməzlər. Ah, vicdan! Həya! O, biinsaf vəhşi pələnglər kimi insanın qəlbində daim çırpınır. İti dırnaqları ilə ürək hövzəsindən tutub damarların nəhayətinə qədər ovum-ovum didir, parçalayır, gah uca dağlarda olan vulkanlar kimi partlar, yanar, yandırar, gah anasız yetimlər kimi için-için ağlar, ağladar, gah səhralarda tömə axtaran aslanlar kimi nərə çəkib, dırnaqlarını şaqqıldadar, gah çeşmələr kənarında düşmüş yaralı ahular kimi mini-mini inildər, inildər, gah səmalarda uçan qartallar kimi insanın mövcudiyyətini sarsıdacaq qədər hiddətlənər, gah qəfəslərdəki bülbüllər kimi zar-zar zarıldar, gah dəryalar kimi təlatüm edib, insanın vücudunu lərzədar edər, gah məzarıstanlar kimi bir sayeyi-küdurət və vəhşət olub nəzərə çarpar. Bütün təbiət üzərimə qalxıb, vücudumu dünya üzündən məhv etmək istəsə də, razı idim! Fəqət vicdan! (Kitabı örtür.) Bəli, yazıqlar olsun o adamın halına ki, onun vicdanı mən bədbəxtin vicdanı kimi yaralıdır, ləkəlidir! Ah, mən bədbəxt bilə-bilə öz yazıq əmim qızını məhv elədim. Bundan sonra mənim həyatım həyat deyil, əzabdır, əzab! Doğrudan da mən nəyəm? Öz əhdimi sındırdım, sözümdən qaçdım. Mən də insanmıyam? (Güzgüyə tərəf gedib baxır.) Ey, sən kimsən? Bəhramsan? Yox! Yox! Sən bir xəbissən, bir alçaqsan! Sənin surəti-xəbisin bir xəyanət mücəssəməsinə bənzəyir. Nəsən, nə? Gözlərindən görünür. Sən qiymətsiz pullara öz eşqini, məhəbbətini satan bir qatil, bir cani! (Çəkilir.) Ey divarlar, niyə ağlayırsınız? Ax, sanki bütün ev mənə baxıb ağlayır. Ah! Saraya matəmmi saxlamışsınız? (Güllərə tərəf gedir.) Ah! Ah! Sevimli Saramın sevimli çiçəkləri! Niyə belə məhzun, niyə belə solğunsunuz? Hanı sizin keçmiş lətafətiniz? Bəs hanı Sara? Siz ki, səadətin və keçmiş bəxtiyar günlərin yadigarısınız. Hanı bəs mənim əmim qızı? Ah! Çiçəklər, nə qədər siz sevimli idiniz! Sizi mən sinəmin içərisində saxlayacağam. (Qarşısında Saranın xəyalı çiçəklərə yovuqlaşır, dərağuş edir, öpür, Bəhram çəkilir.) Ah! Budur, budur gəlir! Kimdir o? Kimsən? Mənim vicdanımmısan? Çəkil! Əl çək məndən! Mən deyiləm müqəssir! Məni aldatdılar! (Birdən Bəhram baxıb əlini o tərəf-bu tərəfə uzadır.) Ah, Sara! Əmi qızı! Sənmisən? Gəl! Gəl yanıma, Sara! Səni ürəyim istəyir, harada idin? (Bəhram gedir Sara tərəfə, Sara dinməz geri çəkilir, qapıdan çıxır, onun əvəzində Pəri daxil olur. Bəhram onu tutub gözlərinə baxır, itələyir.) Sən deyilsən, çəkil! Sən deyilsən! (Geri çəkilir.)

Pəri. Bəhram, sən bəs haçan gəldin, mən səni görmədim? Neçə gündür haradasan? Bir belə də gəzmək olarmı? (Ona tərəf gedir.)

Bəhram. Mənim kimi sən gəzsəydin, daha da gözəl olardı.

Pəri. Fəqət mənim sənin kimi gəzməmə razı olarmıydın?

Bəhram. Razı olmadığımı elətdirməyə iqtidarım varmı?

Pəri. Təbii ki, var, zira mən sənin ixtiyarındayam, sən də mənim. Deyilmi?

Bəhram. Yox! Mənim iqtidarım olsaydı, vicdanımın ləkələnməsinə razı olmazdım.

Pəri. Nə danışırsan, Bəhram, vicdan nədir?

Bəhram. Vicdan nə olduğunu sən bilməzsən, zira o, səndə yoxdur.

Pəri. Bəhram, ağlını başına yığ, nə danışırsan! Gəl, gəl otur! (Bəhramı oturdub söhbət edir.) Dünən bacılıqlarımdan bir neçəsi yanıma gəlmişdi. Oturduq, söhbət elədik. Biri bu yaxınlarda ərə gedib. Öz ərinin əksini gətirib mənə göstərir ki, görürsən ərim nə gözəldir. Mən nə qədər gözlədim ki, gələsən, səni ona göstərim, gəlmədin.

Bəhram. Özünü göstərsə idin, olmazdımı? Sən ki, az gözəl deyilsən.

Pəri. Mən gözələm, fəqət sənin üçün.

Bəhram. Bir hiylə edə idin ki, ona da gözəl görünə idin.

Pəri. Bəhram! Sən xoşəxlaqsan, amma arabir sənin bu hərəkətlərini görəndə ürəyim tamamilə səndən sınır. Məyus olub ağlayıram. Allah özü bilir ki, nə qədər mən səni sevirəm. Amma…

Bəhram. Mən! Doğrudur, mən, mən, fəqət bu axır vaxtlarda bir az naxoş kimiyəm.

Pəri. Naxoş olduğunu bilirəm. Neçə dəfə həkim gəlib ki, səni müalicə eləsin, amma sən…

Bəhram. Ədəmi-vücudum da kəsrəti-mərəzimdəndir, zənn edirəm…

Pəri. Təbii olaraq, eybi yoxdur. Qəm çəkmə, keçər gedər. (Əlini Bəhramın və Bəhramın əlini öz boynuna salır.) Amma bir neçə gündə sənsiz tamamilə darıxmışam.

Bəhram. Allah eləsin ki, keçsin. Zira, bütün bədənim titrəyir. Amma nədənsə səni görəndə hamısını unuduram.

Pəri. Mənə olan məhəbbətindəndir ki, məni görəndə hər bir dərdini unudursan. Onda daima yanımda otur, heç bir dərdin olmasın.

Bəhram. Bilmirəm necə əcibədir, yəqin səndə bir əfsun var ki, daima cəzb edir. (Saranın xəyalı görünür. Bəhram görüb qalxır.) Of, yenə gəldi? Ya rəbbi, öldür məni, qurtar. (Bəhram yıxılır. Pəri tutur.)

Pəri. Bəhram, Bəhram, nə danışırsan? Burada kim var? Kim gəldi?

Bəhram (onu itələyir). Odur bax! Nə qədər məhzun! Nə qədər sevimli! Çəkil, çəkil, uzaqlaş məndən! Mən onunkuyam. Əmiqızı, sənsənmi? Niyə mənimlə danışmırsan? O… yoxsa bu mənim vicdanımdır! Ey vicdanımın xəyali-mücəssəmi! Nə istəyirsən məndən? Mən müqəssirmiyəm? Görürsən, yenə məni aldatdı. Məndə təbii bir qüvvə yox ki, hiyləyə qarşı dayana bilsin, iblislərdən uzaqlaşsın. Mən yazığam! Məni aldadırlar. Oh… tanıdım! Əmiqızı, sənsən? Sənsənmi? Gəl! Gəl yanıma. (Ona tərəf gedir. Sara yox olur. Bəhram diksinir.)

Bəhram. Ox, ya rəbbi! Bu nə əzabdır, bu nə məşəqqətdir?

Pəri. Bəhram, nə olub? Nə danışırsan? Görünür xəstəsən, gedək öz otağına. İndicə adam göndərərəm, həkim gələr.

Bəhram. Ox! Ürəyim döyünür. Qızdırmadan sayıqlar kimi oluram. Qoy bir o gülləri iyləyim. Bəlkə bir az ürəyimi rahatlaşdırsın. (Bəhram çiçəklərə tərəf gedir. Pəri onun başını qarışdırıb, söhbətə tutur.)

Pəri. Bu gün bir gül ağacı almışam ki, dünyada bu gözəllikdə şey yoxdur.

Bəhram. Nə qədər gözəl olsa da, qəbir evindən də gözəldirmi? Dünyada onun kimi də gözəl bir şey varmı? (Saranın əksini görüb, ona tərəf gedir.)

Pəri. Əcəb söz danışdın! Ha… ha… ha… (Riyayi gülür, Bəhram da gülümsünür.)

Birdən rəsmin yerində diri Sara durub hərəkət edir. Bəhram özünü itirir, çırpınıb rəsmə doğru getdikcə rəsm əvvəlki halına düşür.

Pəri. Bəhram! Sən ürəyinlə çox danışırsan. Ürəyinə heç bir şey salma.

Bəhram. Mənim ürəyim varmı ki, ona bir şey də salım? Ax, yenə unutdum. Mən qızdırmalı kimiyəm. Bu çiçəkləri iyləyim, bəlkə bir az təskin tapım.

Pəri. Bu çiçəklər solub, daha da başın ağrar. Çoxu da bunlara baxıb qarışırsan. Demişəm, indi gəlib bu çiçəkləri aparacaqlar.

Bəhram. Hər nə isə xəyalat məni bürümüş.

Pəri. Elə isə onları mən bu saat götürtdürərəm. Gedək mənim otağıma. Niyə burada dayanmışsan? Yəqin yuxusuzsan. Bir az yat, rahat ol!

Sara yenə ağ paltarda, Bəhrama doğru yavuqlaşır. Bəhram görür.

Bəhram. Ax, yenə kimsən? Mələkəl-mövtmusan? Əzrailsənmi? Gəl, gəl, al canımı, bu əzablardan xilas olum! Məndə yaşamağa layiq ürək yoxdur. Mənim vicdanım ləkəlidir. Mənim həbibim! Gəl, gəl, al canımı! Ox… indi tanıdım! Sara, sənmisən? Gəl, gəl yanıma! Sara, gəl!

Səhnənin dalında Saranın səsinə bənzər səs gəlir.

Sara. Çəkil! Sən bivəfasan!

Bəhram. Sara, mən müqəssir deyiləm! Mənim ürəyim zəifdir. Məni aldatdılar. Məni hiyləgər Pəri aldatdı. O xəbis mənim gözlərimi bağladı. Mənim hiyləyə qarşı silahım yoxdur. Sara, bağışla məni! Əmiqızı, bağışla! Mən sənə zülm etdim. Mən xəyanət elədim. Sara, keç günahımdan! Apar məni də özünlə, bağışla məni! Gəl, gəl öz əlinlə mənim də canımı al, mən də səninlə getmək istəyirəm.

 
Bəhram Saraya tərəf gedir, xəyal yox olur.
Bəhram diksinir, məcnunanə bir tərəfə baxır.
 

Pəri. Daha bu dəli olmuşdur. Bundan sağalacaq adam olmaz. İnsanı bir fəlakətə doğru sövq edir. Qovmaq gərək, uzaqlaşmaq gərək. (Acıqlı.) Bəhram! Nə üçün belə eləyirsən? Sən əgər Saranı istəyirdin, məni niyə aldın? Məni sevirsənsə…

 
Bəhram ətrafa baxır, gözləri çiçəklərə düşür.
Gedib çiçəkləri öpür, bağrına basır.
 

Bəhram. Mən, mən bu çiçəkləri sevirəm. Bu solğun çiçəkləri, bu solğun çiçəkləri! Bunlar Saranın əlilə bəslənib, mən bunları sevirəm! Bu solğun çiçəkləri! Sara, Sara! Mən Saranı sevirəm.

Pəri. Məni ki, istəmirsən, onda burada nə işin var? Hara istəyirsənsə çıx get, mən ki, güclə sənə getmədim. Get axtar, məzardan Saranın sümüklərini tap, onu da istə. O gülləri də bu saat buradan tullatdıraram. (Çığırır.) Əbdül! Əbdül!

Bəhram. Yox, qoymaram! Onlar Saranın yadigarıdır.

Gülləri bağrına basır. Pəri gəlib Bəhramı itələyir, gülləri almaq istəyir.

Bəhram. Çəkil! Əllərini vurma bu zərif çiçəklərə! Onlar zərifdirlər, xəbis əllərə davam etməyib solarlar.

Pəri. İndi ki, onu sevirdin, daha məni niyə aldın? Onu söylə!

Bəhram. Məni aldatdın! Pəri, get, daha dərdlərimi təzələmə!

Pəri. Aldatdım! Kişi azmış?.. Acından ölürdün! Çıx get, mən səni tutmuram. Sən dəlisən, çıx get! (Çığırır.)

Bəhram. Gedimmi? Gedərəm! Gedərəm! (Çiçəkləri götürür.)

Pəri. Get! Burax, o güllərin də bu saat hamısını tapdalayacağam.

Bəhram. Çəkil, deyirəm sənə! Toxunma bu zərif çiçəklərə!

Pəri (itələyir). Üzümə dürüst bax! Çıx get bu saat!

Güllər düşür, sınır.

Bəhram. Üzünə baxımmı? (Pərini çəkir güzgüyə tərəf.) Gəl, gəl, özünə bax! Görürsənmi? Bu sima xəbis cadulara bənzəməyirmi?

Pəri. Burax məni, divanə! (Qışqırır.)

Bəhram. Bax, görürsənmi nə qədər xəbissən? Ax, xəbis! (Pərini tutub boğur. Bəhram Pərini boğub, sonra qəhqəhə çalıb gülləri yerdən yığır və səhnədə dolanır. Güllər bir-bir əlindən səpələnir, onları bağrına basır və iyləyir, öpür. Bir də gəlib Pəriyə baxır, qapıya tərəf təbəssüm ilə gedirkən.) Ax, can, mənim solğun çiçəklərim, solğun çiçəklərim! (Gedir.)

Pərdə

AYDIN

5 pərdəli dram

OYUNDAKILAR

Aydın – 22-25-29 yaşlarında bir gənc.

Gültəkin – 19-22-26 yaşlarında oxumuş bir türk qızı.

Surxay – Aydınla həmyaş, həmməktəb, onun yoldaşı.

Dövlət bəy – Milyoner oğlu, gözəl, gənc bir oğlan.

Böyükxanım – Dövlət bəyin arvadı.

Balaxan – dövlət görməmiş, təsadüfi zənginlikdən quduran savadsız, kobud bir adam.

Novruz bəy – sərvət içində böyümüş, incə məcazlı, ağırtəbiətli bir adam, 35 yaşında.

Mirzə Cavad – köhnə yaltaq mühərrir, 45 yaşında.

Susanna – şantan qadını.

Pirqulu – sərt təbiətli, mətin iradəli bir adam, 28 yaşında.

Səlim – azacıq qorxaq, qulluq göstərməyə can atan, 45 yaşlı, sadə ürəkli bir işçi.

Qulam – 35 yaşında bir işçi. Şantan lakeyi.

Qurban – Dövlət bəyin keşikçisi, bir qart ləzgi.

İlyas – Surxayın yoldaşı.

BİRİNCİ PƏRDƏ

Yoxsulcasına döşənmiş üç qapılı bir otaq. Sol divarda Gültəkinin böyüdülmüş görkəmi, altında dolab, üzərində tar, sağda dördbucaq, solda isə girdə miz.

A y d ı n. Bu, yaşadığım mühit və həyat şərtlərinin mənə verdiyi tərbiyədir. Mən çocuqkən yetim qaldığımdan, bircə bacımdan başqa kimsə mənə baxmazdı. Bacımın əri və günüsü həmişə məni və mənim üstümdə yazıq bacımı danlayar, kimsə məni insan bilməzdi. Bircə zavallı bacım mənim günümə yanar, məni oxşayardı. Sonradan qəza bir kənd müəllimi vasitəsilə məni məktəbə sövq edincə, çocuq könlümdə bir arzu oyandı. Mühitdən intiqam almaq və bacımı sevindirmək üçün varlı, həşəmətli bir adam olmaq… Daha sonra Çingiz xan və Napoleon kimi məşhur simaları öyrənincə, bu arzu böyüdü. Mən istəyirdim bütün dünya mənimlə hesablaşsın, küçələrdən keçərkən, Aydın gəlir deyə, xalq məni barmağilə göstərsin. Mən istəyirdim əyilmədən kimsə yanımdan keçməsin. Mən istəyirdim bütün bəşəriyyət mənim fikrimə tapınsın…

S u r x a y. Sən gözlə, bir az da böyüsən, allahlıq fikrinə düşməyəsən.

A y d ı n. Bəli! Böyüdükcə, bu arzu da böyüyürdü. Həyata yanaşınca, içindəki təzadları, birinin varlı, birinin yoxsul, kiminin hakim, kiminin məhkum olduğunu görüncə, bu arzu dəyişib, bir fikrə çevrildi: bütün yaşayışda bir inqilab yaratmaq. Mən diriliyi yeni əsaslar üzərində qurmaq üçün bütün bəşəriyyəti qan dənizlərində çimdirib, insanlığın çeynənmiş sümükləri üzərində sağ qalacaq beşyaşlı səbilər üçün, səadət sarayları tikdirmək istəyirdim.

S u r x a y. Amma…

A y d ı n. Amma nə etmək ki, əsrimizdə şöhrət və böyüklük qapalı bir evdədir ki, yiyəsi altun, açarı təsadüf, qorucusu isə ölümdür. Açarsız yanaşınca, ölümlə pəncələşmək lazım gəlirdi ki, burada da əvvəlləri bacım, sonralarda o. (Görkəmi göstərərək.) O məni susdurub, həyata təslim olmağa məcbur etdi. Ox, neçin o məni sevdi!

S u r x a y. Sən sevməyə idin.

A y d ı n. Mən sevirkən də belə düşünürdüm. Mən istəyirdim ki, sevdiyim məni sevməsin. Ona çatmaq ümidilə yüksəlmək, çırpınmaq, çarpışmaq, yuxusuz gecələr, qanlı vuruşmalar, əzab, göz yaşları, mübarizə… nəhayət, napoleonvarı, yurduma dönərkən, istiqbalıma çıxmış qızlar tərəfindən başıma səpilən çiçəklər altında məni görməsini və hesablaşmaq əlaməti olaraq, ancaq gülümsəməsini istəyirdim. Yorulurkən, ümidilə qüvvətlənib durmaqsızın irəli, dayanmaqsızın yüksəklərə! Yenə iztirab, yenə göz yaşları. Yalnız ölərkən, son nəfəsdə dodaqlarımı dodaqlarına sıxıb: mən bir həqiqətəm, mən bir heç deyiləm! – deyə, qalibiyyət və iftixar sevinclərində boğulub ölmək istəyirdim.

S u r x a y. Yaxşı oxuyursan, amma bizim toyuğun qaqqıltısı heç olmazsa bir yumurta ilə təmin olunduğu üçün, daha maraqlıdır. Sənin isə düşündüyün fədəmdəmə, istəklərin damdan dama, etdiklərinə gəlincə, əski tas, əski hamam.

A y d ı n. Bəli! Çox təəssüf, elədir. Fəqət. (Görkəmi göstərərək.) O… hamısı o… o mənim qaranlıq fəzalarda parlaq ulduzlara doğru çırpınan qanadlarımı qırdı. Məni məhv etdi, məhv…

S u r x a y. Nankor!.. Sən bilirsən ki, bütün dünya ona dövtələb idi, o isə hamısını – atasını, anasını belə atıb, sənin kimi yoxsul, şaşqın bir çocuğa gəldi, verdiyi bir kəlmə sözdən dönmədi. Fəqət… sən!.. Sənin səadətinin özül daşları bir çoxlarının göz yaşlarından yapılmışkən…

A y d ı n. Mənim könlüm fikrimə tabe olsaydı, mən o səadəti yalvararaq, istəyənlərə təslim edərdim.

S u r x a y. Sən nankorsan! Uyğusuz gecələrdə göz yaşları ilə islanmış, ayrılıq fəryadlarını qucmuş olsaydın…

A y d ı n. Zavallı dostum! Sən də…

S u r x a y. Sus, Aydın! Gültəkinin o şairanə heyətinə, o füsunkar gözəlliyinə hər kəs pərəstiş edir. Fəqət bir şairin, bir rəssamın ilk baharın gözəlliyinə qarşı pərəstişinə and içirəm ki, mən heç bir vaxt sənə rəqib olmaq fikrində olmamışam, fəqət başqaları…

A y d ı n. Siz həyatı anlamırsınız. Sevdiyini alanlar altun qəfəsə bağlanmış bir bülbüldən başqa heç bir şey deyildir. Halbuki, məncə, səbətlər bucağında yaşayıb hər çiçəkdən bir şəhd alan bir arı kimi olmaqdan, böyük səadət yoxdur. O bir çiçəyi xoşlar, qonar, doyar, qalxar, başqasını bəyənər, ona doğru yönələr. Könül tənəvvə düşkünüdür.

S u r x a y. Bu, əxlaqsızlıqdır!

A y d ı n. Təbiət özü əxlaqsızdır. Gülabını çəkdiyin bir çiçəyin küçəyə atılmış əzgin, solğun yarpaqları ilə neçə gün əylənə bilərsən? Kaş dediyin o şairanə heyətə, o füsunkar gözəlliyə, uzaqdan-uzağa pərəstiş edənlərdən biri də mən olaydım.

S u r x a y. Neçin?

A y d ı n. Çünki həyat odur!.. Ümid… rəqabət… iztirab. Budur insanı yaşadan, yaşayışı sevdirən, əyləndirən. Fəqət bu da olmadı. Mən sevdim, o da sevdi.

S u r x a y. İndi bezarmısan?

A y d ı n. Allah göstərməsin, üzərindən ağır bir rüzgar ötməsinə razı olarsam, gözlərim ağarsın. Yoxsulluğumuzdan çəkdiyi hər bir sıxıntı, iynə kimi ürəyimə sancılır. Fəqət o mənə təsəlli verir, məni sevir, oxşayır, əyləndirməyə çalışır, bir arzuma qarşı durmayır, ancaq yenə mən deyən bu deyildi. Bu gözəllik, bu rəftar məni ancaq həyata təslim etdi. Bu da yaşayışmı? Kimsənin gözünə görünmədən kölgə kimi sürünmək, bütün diriliyi meymunlar kimi təqlid ilə keçirmək, bütün varlığını qarışqalar kimi cəmiyyətin bir neçə ərköyün çocuqlarına tapşırmaq ki, istədiyi vaxt yurdunu alt-üst eləsin. Yox, yox, yaşamayacağam! Hamının ardınca behiştə getməkdənsə, hamının qabağında cəhənnəmə getmək yaxşıdır.

S u r x a y. Özündən çıxma! (Oynatdığı tarı ona uzadır.)

Ləzgi Qurban daxil olur.

Q u r b a n. Ağa dedi saat altıda zavoda gəlsin. Olmasam, gözətləsin.

A y d ı n. Yaxşı! (Əlindəki məktubu göstərərək.) O nədir?

Q u r b a n. Bu… heç… kağız… heç… verdi… heç… (Çıxır.)

S u r x a y. Bundan bir şey anladınmı?

A y d ı n. Nədən?

S u r x a y. Nə isə… Bunu heç çalmırsan ki, toz basmış?

A y d ı n. Gültəkin bu evə gələni altı aydır ki, əlimə almamışam. Zatən ehtiyac göz açmağa imkan verməmiş: əvvəl xəstəlik, sonra yoxsulluq, işsizlik… (Tara baxıb tellərini oynadır.)

S u r x a y. Mən cəmiyyətdən aldığım para ilə bu axşam darülfünun deyə, yola düşürəm.

A y d ı n. Görünür, mən gedə bilmədim. (Çalmaq lazım olduğunu unutmuş kimi, tarı yerinə qoymaq istərkən, Surxay özü də fərqinə varmadan, əli ilə mane olur.)

S u r x a y. Kim bilir nə olacaq? Çal, barı son görüşdə keçmişin xatirilə ruhlanıb yola düşək.

A y d ı n (baxınaraq). Mizrabı da yox!

S u r x a y. Əvvəlləri əlindən düşməzdi.

A y d ı n. O zaman başqa, indi başqa! Ox, keçmişlər! İki il bundan əvvəl, sən ki bilirsən, gecə aydınlıq, bağça, iki məcnun könül… O zaman Gültəkinin pəncərə arxasında tökdüyü xəfif göz yaşlarını bu incə tellərdən qopan fəryadlarla udmaq istərkən. Surxay, bir qəti fikrə gəlmişəm ki, dünyada ən böyük bir səadət arzu ilə vüsal arasındakı hicrdə imiş.

Aydın və Surxay yan otağa keçərək.

S u r x a y. Allah o səadəti düşmənlərə də qismət etməsin. (Ümidsizlik andıran bir hərəkətlə Aydını təqib edir.)

Bu aralıq Gültəkin əlindəki məktuba baxaraq, çadrası ilə ancaq kürəkləri örtülmüş üzgün və yorğun bir görkəmlə girərkən, içəridən tarın səsini eşidincə, birdən diksinib, dalğın-dalğın dinləyir. Aydın içəridən oxuyur. Məktubu miz üzərinə buraxır.

A y d ı n.

 
Cəhanə bağlanan kim bir yığın divanədən başqa,
Həyatın varmıdır mənası bir əfsanədən başqa?..
 

Aydın çıxır.

Bircə səni bu səyyar həbsxanadan qurtara bilsəydim.

G ü l t ə k i n (düşüncələrindən ayrılaraq). Sənin bu çarşaf ilə böyük düşmənçiliyin vardır.

A y d ı n. Düşmənçiliyim yoxdur. Ancaq bilmirəm neçin sən öz əlinlə özünü həbs edirsən.

G ü l t ə k i n. Vallah, sən elə bilirsən ki, mən bu çarşafı gizlənmək üçün örtürəm… Ancaq bir az… özüm örtürəm, çoxusu da paltar… (Susur.)

A y d ı n. Anlayıram. Çoxusu da onun üçün örtürsən ki, paltarların köhnədir.

G ü l t ə k i n. Vallah, sənin ürəyin şad olsa, mənimçün böyük xoşbəxtlikdir.

A y d ı n. Gözəl yavrum, sıxılma, artıq işə girmişəm, borcumuz da azalmış, bundan sonra güman ki, bir qədər nəfəs ala bilərik.

G ü l t ə k i n. Mən haçan çətinlikdən şikayət etmişəm ki, sən darıxırsan… Nə olar, adam bir qədər çətinliyə düşəndə nə olar ki. Naxoşladın, sonra da işsiz qaldın, indi Allaha şükür, sən də işləyirsən, mən də. Dövlət bəyin arvadına dərs deyirəm, bundan sonra daha o qədər çətinlik çəkmərik.

A y d ı n. Gültəkin, mən sıxılmıram! Məni darıxdıran bir şey varsa, o da sənin belə ağır günlər keçirdiyindir. Mən anlayıram ki, sən həmişə firavan gəzmişsən, indi isə paltarsızlıqdan bayıra çıxmırsan, sən ürəyini məndən gizləyirsən, elə bilirsən ki, anlamıram… eləmi?

G ü l t ə k i n. Mən heç sıxılmıram da. Paltar da istəmirəm, təki sən fikir çəkməyəsən, nə eləyirəm paltarı? Görürəm sənin də yoxundur.

A y d ı n. Ox, gözəl məlakəm! Nə etmək ki, özümdə fikrən bütün dünyaya hakim olmaq qüvvəti hiss edən mən, təkcə səni də xoşbəxt yaşada bilmirəm. Nə etmək, sən ki mənim fikirlərimi bilirsən, kimsə anlamırsa, barı sən məni anla… Gültəkin, mən həyat ilə yaşamayacağam. Mən qırx yaşına çatınca intihar edəcəyəm.

G ü l t ə k i n. Aydın!.. Vallah sən belə deyəndə mən məyus oluram. Sən həmişə belə deyirsən. İndi söz açılmış, mən də deyirəm: hamı mənə deyir ki, Aydın oynaq fikirli bir adamdır. Mən isə səni əyləndirmək, ürəyini açmaq üçün bir şey tapmağa çalışıram, amma bacarmıram. Nə eləyim…

A y d ı n (çox sinirli). Gültəkin, hər görəni pərəstişə məcbur edən gözəllik də insanı əbədi sakit edə bilmirsə… Ox, mənim fikirlərim! Aman Allah, kimsə məni anlamır, hətta sən də… Gültəkin, anla ki, sən məni məhv etdin. Mən nələr düşünürdüm, fəqət indi… Bir rəngli həyat, ətrafı bürümüş sakit bir boşluq içərisində kölgə, bir heç kimi yuvarlanıb sürünmək. Kimsənin gözünə görünməmək. Heç bir şey gözləməmək… qırx yaşından sonra artıq.

G ü l t ə k i n. Sən Allah, elə şeyləri danışma! Mən həmişə səninçün təsəlli tapmağa çalışacağam. Özüm də bilməsəm, necə ki, indi eləyirəm, kitablardan, romanlardan axtarıb öyrənəcəyəm, rus arvadlarından soruşacağam. Mən bilirəm ki, arvad gərək öz ərini əyləndirsin. Mən də, Allah bilir ki, səni əyləndirmək üçün canımı əsirgəmirəm. Amma sən yenə məndən soyuqluq hiss edirsən. Əvvəlləri sən məni sevirdin, amma indi. (Ağlamaqdan boğulub susur.)

A y d ı n (bir qədər baxaraq, göz yaşlarından xəfif bir zövq alırmış və yaxud onlarda çox böyük, həm də acı bir məna tapmış kimi). Sən… ey məqsədi qaranlıq həyatın işıqlı ulduzu! Sən, ey işıqlı Şərqin qaranlıq yavrusu! Bu Allah qədər pak, səmimi heyətinlə, bu məsum, zavallı görkəminlə səni kim sevməyə bilər? Fəqət ağla! Bacardıqca ağla! Nə qədər bilsən, bu qara gözlərə ağlamaq yaraşır! (Birdən qəti bir səslə.) Gültəkin, sus! Məni sevirsənsə, sus! Gültəkin!..

G ü l t ə k i n (ağlamaqdan səsi titrəyərək). Ağlamıram, əzizim, ancaq bayaqdan ürəyim tutulmuş idi. Tarın səsini eşitdim, ürəyim birtəhər oldu. Keçənlərdə çalar idin… Ay Allah, nə gözəl günlər idi!…

A y d ı n. Sən Allah, ağlama, dur, bu saat səninçün yaxşı bir hava çalacağam. Ancaq, ağlama! Gətir əvvəlcə gözlərindən öpüm… (Öpür, sonra da öz üzünü tutaraq.) Sən də. (Gültəkin öpür.)

Bu halda Qurban daxil olur.

Q u r b a n. Ağam sizi zavodda gözlətləyirdi. Aylıq verirlər. (Kağızı qoyur mizə.)

A y d ı n. İndi oradamıdır?

Q u r b a n. Gələcək idi. Dedi: olmasam, gözləsin mən gəlincə.

A y d ı n. Yaxşı, bu saat.

Qurban gedir, Aydın papağını götürür.

G ü l t ə k i n. Səni yorurlar…

A y d ı n. Nə etmək! Hər halda heç bir yerdə iş tapılmırkən, Dövlət atasına yalvarıb öz zavodlarında yer verdi. İndi də mənə orada çox yaxşılıq eləyir. Doğrusu, utandırır.

G ü l t ə k i n. Mən deyirəm, bu dəfə pul alanda, bir-iki manat götürüm, heç olmazsa bir dəst sətin paltar almaq istəyirəm.

A y d ı n. Onu mən özüm deyəcəkdim, həm də bundan sonra məvacib çox olacaqdır. Çünki dünəndən məni müdir təyin etmişlər… Borcumuz da bir o qədər qalmamışdır. Nə isə, hələlik!..

G ü l t ə k i n. Allah amanında! Ancaq sən Allah, bir az tez gəl, darıxıram. (Onu öpür. Aydın gedirkən.) Çay al… Mən də sən gəlincə çay qoyum.

Aydın gedincə, Gültəkin həvəngi götürüb, çəkməsinin dabanını çalır. Dövlət bəy daxil olur.

D ö v l ə t b ə y (incə bir rəsmiyyət və nəvazişlə). Salam! (Gültəkinin əlini öpmək istəyir. Gültəkin bir dürlü diksinib, imkan vermədən əlini çəkir.)

G ü l t ə k i n. Aydın bu saat getdi. Zavodda sizi gözləyəcəkdir.

D ö v l ə t b ə y. Onsuz qonaq qəbul etmək istəməzmisiniz?

G ü l t ə k i n. Neçin? Mən elə demək istəmədim.

D ö v l ə t b ə y. Siz elə deməsəniz də mənim elə düşünməyə haqqım vardır. Çünki o qədər bəxtsizəm ki, hər şey gözləyə bilərəm.

G ü l t ə k i n. Sizmi bəxtsizsiniz?

D ö v l ə t b ə y. Siz insafsız, Aydın xoşbəxt olduğu qədər, mən bədbəxtəm. (Cavab gözləyirmiş kimi susur, sükut.) Gültəkin, sizin yadınızdadırmı bir-iki il bundan əvvəlki halınız?.. O günləriniz ki, barmaqlarınızdakı brilyantlar qaranlıq otaqları işıqlandırırdı. Ətrafınızı şahzadələr kimi qulluqçular bürümüşdü. Bir məbud kimi bütün gənclərin səcdəgahı idiniz. Yadınızdadırmı? (Gültəkin çox tutqun, susur. Dövlət bəy çəkmə dabanı çalmasına işarə ilə.) Fəqət indi nə edirsiniz?

G ü l t ə k i n (çox mütəəssir). Nə olsun?

D ö v l ə t b ə y. Mən onu deyirəm ki, dövlət o cazibədar gözəlliklərinizin ayaqları altında sərilmişkən, neçin onu tapdayıb keçir, bütün dünyaya hökm etməyə müqtədirkən, neçin bu qədər əzaba dözür, neçin öz halınızı düşünmək istəmirsiniz?

G ü l t ə k i n. Neçin siz həmişə mənim başıma sərki vurursunuz? Mənim üçün nə paltarın, nə də qaş-daşın qiyməti yoxdur. Mən onların hamısını görmüşəm, nə olsun? Atam öləndən sonra malı dağıldı, qalanını da, açıq deyirəm, Aydın naxoşladı, satıb onun üçün xərclədim. İndi sağalmış, bikar idi, siz də yaxşılıq eləmişsiniz, ona yer vermişsiniz, bir parça çörək qazanır, bir cürnən dolanırıq.

D ö v l ə t b ə y. Gültəkin, siz məni anlamırsınız. Mən paltar sözü danışmıram, mənim başqa bir sözüm var idi. Yoxsa bu gözəlliklə siz al da geysəniz yaraşar, şal da. Ancaq, doğrusu, mən pərəstiş etdiyim bir adamı belə görə bilmirəm. Özünüz görürsünüz, ona iş vermirdilər, mən ona iş verdim, indi də müdir təyin etmişəm. Bunların hamısı sənin halını yaxşılaşdırmaq üçün deyilmi? Mən onunçün nələr etməmişəm. Bundan sonra da mən sağkən səni çətinlikdə qoymayacağam. Ancaq, Gültəkin, bunları mən ancaq sözgəlişi dedim. Fəqət siz məni məhv edirsiniz. (Əlini uzadır, Gültəkin əlini çəkir.) Sizdə heç insaf yoxmu? Mən bilmirəm nə edim ki, siz məndən razı olasınız.

G ü l t ə k i n. Vallah, biz sizdən çox razıyıq, çünki siz bizə…

D ö v l ə t b ə y. Gültəkin, doğrusu, mən bu gün iki ildən bəri çəkdiyim iztirablara qəti cavab almaq istəyirəm. Neçə məktub yazmışam…

G ü l t ə k i n. Vallah, mən bilmirəm, siz məndən nə…

D ö v l ə t b ə y. Bir kəlmə: ya hə, ya… yox! Qurban sizə verdiyi məktubda açıq yazmışam. Deyin, gedim özümü dənizə atım… Nə deyirsiniz eləyim… Ancaq…

G ü l t ə k i n. Mən, kağızı mənə verdi, yadımdan çıxıb, heç baxmamışam, odur oradadır. (Durur, mizin üstündəki kağızı göstərir.)

D ö v l ə t b ə y. Götürün, yalvarıram sizə, bu saat oxuyun. Bəlkə bir də, kim bilir, heç bir zaman belə bir vaxt tapılmadı.

Gültəkin istər-istəməz kağızı açıb oxuyur, birdən-birə əsəbi bir halda kağızı əlində əzib parçalayır.

G ü l t ə k i n. Heç vaxt! Mən acından ölərəm, dilənçilik edərəm, fəqət sizə… heç vaxt…

D ö v l ə t b ə y. Yaxşı, siz deyən olsun, fəqət onu bilin ki, siz bu cavabınızla məni məhv edirsiniz. Fəqət mən buna qarşı nə etməliyəm?

G ü l t ə k i n (hiddətini zorlayaraq, yalvarıcı titrək səslə). Dövlət bəy, siz bilirsiniz ki, biz nə qədər zəngin idik, indi nə qədər ehtiyac içindəyik. Siz bilirsiniz ki, mənim qəbrimə də belə bir təklifi etmək olmazdı. Amma indi… Mən sizi çoxdan anlayırdım. Ona görə də çalışırdım ki, sizinlə görüşməyim. Mənim ərim…

D ö v l ə t b ə y. Gültəkin, mən sizin ərinizi, nə sayaq əmr etsəniz, elə də təmin edərəm. Yalnız siz də məni eşqimdə təmin edin, açıq deyirəm: sizi sevirəm. Bilirəm sizin əriniz var, bilirəm mənim eşqim çox şaşqındır, fəqət könül sevmiş, bütün ruhumla yalvarıram: məni rədd etməyin!

G ü l t ə k i n. Dövlət bəy, anlayın, mən ərimi sevirəm, dəlicəsinə sevirəm. Nə qədər kasıb da olsaq, mən özümü onunla bir yerdə xoşbəxt hesab edirəm. Ancaq o naxoşdur. Naxoşluqdan təzə durmuşdur, həkim də mənim özümə demişdir ki, əgər o bir az fikir eləsə, ya ürəyi partlar, ya da dəli olar. Ona görə mən də əlacsız sizi incitmirəm, sizdən qaçıram ki, onu işdən çıxararsınız. Qulluq da tapılmır, daha da qüssə elər.

D ö v l ə t b ə y. Gültəkin, siz hər nə cür desəniz, mən ona hazıram. Bu vaxta qədər əlimdən gələn yaxşılığı eləmişəm, bundan sonra da sözüm yoxdur.

G ü l t ə k i n (çarə yolları kəsilmişlər kimi). Neçin siz bizə zülm eləyirsiniz?.. Görürsünüz ki… Mənə elə təklifləri eləyirsiniz ki… (Birdən ağlayıb göz yaşlarında boğularaq.) Məgər kasıbların, fəqirlərin namusu olmaz? Mən əvvəlki kimi dövlətli olsaydım, siz mənə belə şey deyə bilərdiniz?.. Unudurmusunuz ki…

D ö v l ə t b ə y. Sizi görüncə hər bir şeyi unuduram. Siz bilirsiniz ki, mənim milyonlarla gəlirim vardır. Fəqət nə edim onları, alsınlar hamısını, nəyim varsa, hamısını, yalnız qara gözlərdən öpməyə mənə izin verilsin!

Gültəkinə doğru irəliləyərək, o geri çəkilərək sərt bir səslə.

G ü l t ə k i n. Özünüzü unutmayın!

D ö v l ə t b ə y. Dedim ki, sizi görüncə hər şeyi: qorxunu, rəsmiyyəti, hətta özümü də unuduram. Mən bu neçə ayda əriniz üçün nələr etmədim? Bundan sonra da nəyim varsa, son paraya qədər uğrunuzda fədaya hazıram, yalnız…

G ü l t ə k i n. Siz məni pul ilə satın almaq istəyirsiniz?!

D ö v l ə t b ə y. Allah əsirgəsin məni elə çirkin düşüncələrdən. Mən sizə həmişəlik qul olmaq istəyirəm.

G ü l t ə k i n (yenidən ağlayaraq). Dövlət bəy, səni and verirəm dünyada nəyi əziz tutursansa ona! Biz bir-birini sevərək, yarıac, yarıtox dolanırıq. Sən bizim bu sakit məişətimizi pozma! Mən ərimə xəyanət edə bilmərəm. O sizin üçün zavodda işləyir. Mən də sizin xanımınıza dərs deyirəm, istəyirsiniz gəlib paltarınızı da yuyaram, evinizi də, həyətinizi də süpürərəm, ancaq mənə elə təklifi etməyin, mən ərimin üzünə xain baxa bilmərəm… Dövlət bəy, məgər adam yıxılanı tapdalar?

D ö v l ə t b ə y. Gültəkin, mən heç bir şey istəmirəm. Fəqət mən günahkar deyiləm ki, siz bu qədər dilbər, bu qədər cazibədarsınız. Sizi sevirəm, zavallı bir ürəklə sevirəm. Ancaq bu qara, dalğın gözlərdən öpmək istərəm, barı ona müsaidə edin. Yalvarıram sizə… (Gültəkinə yaxınlaşır və əlini uzadaraq Gültəkinin əlini tutmaq istərkən Gültəkin onu itələyir.)

G ü l t ə k i n. Uzaq!..

D ö v l ə t b ə y. Gültəkin!

G ü l t ə k i n. Çəkil! Uzaq məndən! (O biri otağa keçir.)

Dövlət bəy bir qədər şaşqın baxıb düşündükdən sonra bir yol tapmış kimi.

D ö v l ə t b ə y. Telefon! (Ətrafa baxır, tapmayınca düşündüklərini təqdiredici bir hərəkətlə başını titrədərək çıxır.)

Bu aralıq acıqlı, fəqət dalğın və əzgin bir halda Gültəkin çıxır, göz yaşlarını silərək samovarı gətirirkən, Böyükxanım gülərək içəriyə girir.

B ö y ü k x a n ı m. Ay qız, neçə gündür haraya itmişsən, yoxsan? Mən də gözləyirəm, bu gələcək mənə dərs deyəcəkdir. Bildiklərim də yadımdan çıxdı. Nə olub, ay qız? Ağlamışsan… gözlərin qızarıb…

G ü l t ə k i n. Başım ağrıyır. Sizdən nə əcəb bizə gəldiniz? Oturun!

B ö y ü k x a n ı m. Yox! Sağ ol, gedirəm. Dövlət evdə gözlər, həm də avtomobil qapıda gözləyir. Səhərdən avtomobil ilə o qədər gəzmişik ki, şəhərdə yer qalmayıb. Avtomobilin çarxları lap xarab olubdur. Bir cüt də qolbaq aldım, bax gör bəyənirsən? (Qolunda göstərir.) Aldım, sonra bir cür də gördüm, xoşum gəldi. Onlardan da tapşırdım mənə qayırsınlar. Bu tarı kim çalır?

G ü l t ə k i n. Sağlıqla geyəsiniz. Aydın çalır.

B ö y ü k x a n ı m. Mən də neçə gündür gözləyirəm bu gələcək, deyirəm bəlkə naxoşladı; sən demə bəxtəvərin əri çalır, özü də oxuyur. (Saçlarını oynadaraq.) Avtomobildə saçlarım da qarışıb, bir güzgü olsaydı. Doğrudan bir güzgü almışam, böyük, bax, bu boyda… Yetmiş beş manata. Dur bu saat min avtomobilə, gedək bizə, ona da bax… (Gültəkin ona kiçik bir güzgü verir, Böyükxanım tələsik baxaraq.) Balam, bunda heç bir şey görükmür ki. Sən allah neyçin kefsizsən? Doğrudan, dünən Dövlət Böyükağaya deyirdi ki, Aydını müdir təyin eləyəcək, özü də çox tərifləyir. Deyir bacarıqlıdır, həm də can yandırır. (Aydın dalğın və pozğun bir görkəmlə girir, Böyükxanım onu görüncə, çadrasını örtüb gizlənir və səsini yavaşladaraq.) Yaxşı da, mən getdim, sən getmirsən ki?

G ü l t ə k i n. Yox, vallah, naxoşam.

Aydın bir şey arayırmış kimi axtarır.

B ö y ü k x a n ı m. Nə olar? Avtomobildə gedər… gələrsən…

G ü l t ə k i n. Vallah başım ağrıyır, həm də axşamdır.

B ö y ü k x a n ı m. Yaxşı! Ancaq sən allah, sabah gəl. Sağ ol! (Gedir.)

G ü l t ə k i n. Sağ ol! (Aydına.) Nə axtarırsan, əzizim? Neçin tutqunsan?

A y d ı n. Heç, tutqun deyiləm.

G ü l t ə k i n. Yenə gedirsən? Çay almamışsan ki…

A y d ı n. Yox, pul almadım, elə alırdım, birdən upravlyayuşini telefona çağırdılar. Sonra da bilmirəm ağlına nə gəldi, dedi hesabını al, qulluqdan çıxarılırsan.

G ü l t ə k i n. Neyləyək! Cəhənnəmə ki! Canın sağ olsun, acından kim ölübdür ki, biz də ölək. Bəs indi haraya gedirsən?

A y d ı n. Evdə kağızlar var, onları istədilər. Onun çoxdan mənimlə ədavəti vardı. Dövlət bəy olmasaydı, çoxdan məni çıxarardılar.

G ü l t ə k i n. Neyləyək, əzizim, heç ürəyini sıxma!

A y d ı n. Yox, mən özüm bilirəm… Dövlət bəy heç vaxt buna razı olmaz. Gedib özünü görərəm, ya da özü dalımca adam göndərər.

O biri otağa keçir. Gültəkin qorxunc bir şey kəsdirmək istəyirmiş kimi düşünür. Aydın əlində böyük bir kağız getmək istəyir.

G ü l t ə k i n (düşüncələrindən qəti qərar çıxara bilməmiş kimi). Bəlkə Böyükxanımgilə getdim.

A y d ı n. İndi buradakı o deyildimi?

G ü l t ə k i n. Bəlkə getdim.

A y d ı n. Yaxşı. (Gedir.)

Gültəkin yalnız qalınca dərin bir ah ilə oturur, düşünür və hiddətlə ağlayır. Çox tərəddüddən sonra yaylıqla gözlərini silib, müəyyən bir fikrə gəlmiş kimi qalxır. Çadranı əvəz edən örpəyini götürür. Çox qorxunc bir yola gedir və son dəfə olaraq doğma yurdu ilə vidalaşırmış kimi hər bir şeyə baxır. Çadrası əlində olaraq qapıya varınca, durub bir də otağı süzdükdən sonra bərkdən ağlayıb, örpəyini açaraq, üzgün və yorğun addımlarla çıxarkən pərdə enir.

Pərdə

İKİNCİ PƏRDƏ

Haman otaq. Birinci pərdədən üç ay keçmiş.

Gültəkin və Dövlət bəy.

D ö v l ə t b ə y. Getmirsən ki?..

G ü l t ə k i n. Heç özüm də bilmirəm nə eləyim?

D ö v l ə t b ə y. Özün bil! Qolbaqlar gedər. Hayıfdır. Mən istəyirəm yadigarlıq qalsın. Sonra demə ki…

G ü l t ə k i n. Getməyinə gedərəm, amma qorxuram sonra deyərlər, bunlar haradan? Həm də Aydın… Ox, yazıq! Bizim aramızda bir şey olduğundan şübhələnir.

D ö v l ə t b ə y. Avtomobil örtülüdür, həm də çox oyan-buyan olarsa… mən həmişə deyirəm, mənim evim, zavodum, quyularım hamısı sənindir. Ayda iki yüz min manat gəlirim var. Onunçun-bununçun xərcləyirəm. Doqquz quyum nöyüt verir.

G ü l t ə k i n. Aman Allah! Mən heç bir şey istəmirəm. Yalnız onu razı salın.

D ö v l ə t b ə y. Gültəkin, sən nə qədər qorxacaqsan ki! Pulu görürsənmi, şeytana namaz qıldırar. Aydın mənim boynuma. Səndən sərtmi olacaq? Bütün kişilər indi də virvir səndən əsirlər. Qorxudan kimsə yanından keçə bilmirdi. Üç ay bundan əvvəl həmin bu otaqda yadındamıdır, mənim mənliyim, məişətimizi pozma, deyə fəryad edirdin, sonra nə oldu? İndi də elə, indi bir gül qədər inciyirmisən? Hətta o vaxt bir neçəsi mənlə mərcləşmişdilər ki, sənin…

G ü l t ə k i n (çox pozularaq). Of, sən məni məhv etdin! Allah, Allah, mən nələr edirəm! Ara-sıra yalnız qalırkən, xəyalıma gəlincə gözlərimdən od parlayır, Allah bilir ki, mən yalnız onun üçün özümü məhv etdim, çünki o həm zəif, həm də xəstə idi. Yenidən işsizlik, ehtiyac, düşüncə ona zərər idi. Fəqət mən… Mən nə idim? İndi nə oldum?

D ö v l ə t b ə y. Əzizim, mən başqasını deyirdim.

G ü l t ə k i n. Nə olursa olsun, mən, mən nə qədər pak və nə qədər məsum idim, hər kəsi bir qardaş kimi görürdüm! Oturur, gülür, danışırdım. O qədər vüqarlı idim ki! Fəqət indi kimsənin üzünə pak ürəklə baxa bilmirəm. Elə bilirəm, bütün işlərim alnımda yazılmış. Mənə baxıb gülürlər. Birinin üzünə bir az çox baxırsam, elə bilirəm ürəyimdən bəzi şeylər keçdiyini düşünəcəkdir. Tez gözlərimi yerə dikirəm. Üç aydır ki, dik, gözbəgöz onun üzünə baxa bilməmişəm. İndi özüm belə özümdən ürkürəm. Mənlikmi deyirsən?!

D ö v l ə t b ə y. Gültəkin, sən hər sözdən söz çıxarırsan. Mənlik deyirkən mən…

G ü l t ə k i n. Artıq nə qaldı? İndi təkcə mənliyimi deyil, hətta könlümü, hətta bütün varlığımı belə çalmışsınız. Mən ki, hər şeyi yalnız onun xatiri, onun rahatlığı üçün elədim. İndi o yazıq özü büsbütün gözümdən düşmüş. Hər bir arzusunu özü deməmiş anlamağa və əməl etməyə çalışan mən, indi onun sözündən çıxıram. Dövlət bəylə danışma demiş, baxmıram, bunların hamısına bais sənsən, hörümçək! Of… nifrət o dəqiqəyə ki, sənə təsadüf etdim! Nifrət! Allah, Allah, məni təslim üçün başqalarla bağlaşır.

D ö v l ə t b ə y. Gültəkin can, vallah yalan deyirdim. Dilim dolaşdı. Qara gözlərinə and olsun ki, zarafatca dedim. Sən ki, bilirsən mən səni nə qədər sevirəm. Dünən balaca bir zavod almışam. Onu büsbütün Aydına tapşıracağam, onda razı qalarmısan?

G ü l t ə k i n. Artıq nə olursa olsun! Mənim mənliyimi, vüqarımı qırdın, artıq mən sözü mənə yabançıdır. Artıq mən büsbütün sənin əlindəyəm…

D ö v l ə t b ə y. Nə eləyim ki, mənim ürəyimi görmürsən, dil ilə də söyləmək olmur. Ona görə də, deyirəm, nəyim varsa hamısını – evlərimi, zavodlarımı, quyularımı – hamısını sənin uğrunda qoyum, təki inanasan.

G ü l t ə k i n. Kaş, üç ay bundan əvvəlki məsumluğum, vüqarım məndə olaydı da, bu saat acından yıxılıb öləydim. Fəqət indi hamısı getdi. Nə olursa olsun, bir də geri dönməz.

D ö v l ə t b ə y. Gültəkin, sən mənim ruhumu incidirsən. Mən ki, bu qədər səni sevirəm. Qolbaqlarımı apararlar. Sən Allah, gedək! Bu sözlərdən sonra onları alırsam, ürəyim sakitləşər. Sən məni incitmək istəyirmisən?

Gültəkin bir qədər dalğın baxdıqdan sonra birdən başını qaldıraraq.

G ü l t ə k i n. Gedək!

D ö v l ə t b ə y. Göz bəbəyim! İndi ki, gedəcəkdin, əvvəldən niyə məni bu qədər incidirdin? Gözlərinə and olsun, az qalmışdı ağlayacaqdım.

Gedirlər. Bir azdan sonra Aydının səsi gəlir.

Yorğun və acıqlı içəri girir.

A y d ı n. Oh!.. yenə qapılar bağlı. (Siması yorğun və acıqlı bir görkəmlə ətrafı süzdükdən sonra hər iki qapını açır, içəri baxıb dönür. Gültəkinin görkəmini süzüb bir qədər düşündükdən sonra dodaqlarını gəmirərək, yumruğunu düyümləyib bütün qüvvəsilə mizə çırpır.)

Bu aralıq Böyükxanım başında çadra girir, axıra qədər üzü örtülü və arxası Aydına dayanıb sözünü boş divara söyləyir, ancaq ara-sıra söyləyirkən başını, üzü Aydına olmaq üzrə çevirir, hətta bəzən hiddətlənirkən yerindən tərpənmədən Aydına doğru çevrilir, sözü bitincə yenə əvvəlki istiqamətini alır.

B ö y ü k x a n ı m. Aydın, sizə bir neçə sözüm vardır. Bayaqdan sizi gözləyirəm. Ancaq Dövlət bəy bilməsin, yoxsa məni öldürər.

A y d ı n. Mən ki, milyoner deyiləm, mənə nə sözünüz ola bilər.

B ö y ü k x a n ı m. Bax, arvaduva öyüd ver. Mən dedim, gəlib mənə dərs versin, demədim ki, gəlsin… Arvaduvun cilovunu yığ… Arvad xeylağı, onun gecə-gündüz Dövlət ilə nə işi var? Mən də onun kimi arvadam. Bir kərəm sənin yanında üzüaçıq dayanmışammı, səsimi eşitmişsənmi?

A y d ı n. Ona görə ki, xanım, mən milyoner deyiləm.

B ö y ü k x a n ı m. Mənə nə borc! Milyaner olmamaqçın gecə-gündüz arvaduvi buraxacaqsan ki, getsin nə bildi eləsin?! Bu da sözdür! Mən milyaner deyiləm…

A y d ı n. Nə edim ki, şəhərimizdə Dövlət bəydən zəngini yoxdur, yoxsa siz də… siz özünüzü mələkmi sanırsınız.

B ö y ü k x a n ı m. Çox da olsun, bu da sözdür? Belə də iş olar?

A y d ı n. Çünki sən də onun kimi qadınsan. (Böyükxanımın qaş-daşını göstərir.) Bu altunları, bu qaş-daşları görürmüsünüz, hamınızın varlığınız ona bağlıdır. Qadınlar!.. Altun əsirləri! (Birdən durur, ciddi bir hərəkətlə.) Siz onu ərinizlə bir yerdə gördünüzmü?

B ö y ü k x a n ı m. Gördüm, lap gözümlə gördüm.

A y d ı n. Üzləşərmisiniz?

B ö y ü k x a n ı m. Çox da görmədim, ağlım yoxdur? Axı onun üç aydır yad bir kişi ilə nə işi? Əgər tanışlıq deyirsiniz, danışarlar bir saat, iki saat, beş kərəm, on kərəm… Yoxsa, hər gün səhər axşam, axşam səhər… Bax, Aydın, mən bilirəm ki, sən kasıb da olsan, yaxşı oğlansan. Nə qədər pul lazımdır: beş yüz, beş min, gözüm üstə, mən verərəm, Siz köçün bir yerə gedin, həmişə də mən sizin üçün pul göndərərəm. Yoxsa özün şəhər içində biabır olacaqsan.

A y d ı n. Para… hər şeydə para…

B ö y ü k x a n ı m. Yoxsa bu da kişilikdir! Bu saat arvadın Dövlət bəylə avtamabilə minib hara getdi? Sən allah, bu da sözdür, özün evdə otur, arvadın kişilərlə getsin? Bu da sözdür? Bax, Aydın, sənə deyirəm, yoxsa qardaşımı tanıyırsan ki? Bilsə vaydır, ikinizi də bir gülləyə qurban edər. İndi özün bil.

A y d ı n (gülümsəyərək). Yaxşı, gedin, xanım, gedin qardaşınıza deyin, qoy ikimizi də bir gülləyə qurban etsin.

B ö y ü k x a n ı m. İndi hər nə. Bax, sənə hər tərəfini deyirəm. Ancaq danışdığımızı Dövlət bilməsin. Pul lazımsa, gözüm üstə, hər nə lazımsa həmçinin, daha nə deyim.

A y d ı n. Gedin, xanım, gedin, siz də çox mənəm-mənəm deməyin, adətən sizin də bütün mənliyiniz, bütün hissiyyatınız ancaq şöhrət və altuna bağlıdır, gedin…

B ö y ü k x a n ı m (eşitdirmək istəyirmiş kimi, gedərək öz-özünə). Bu da sözdür? Səhər, axşam, axşam, səhər, bu da sözdür? (Gedir.)

Aydın dərin bir hiddət və iztirabla tükləri ürpərmiş bir halda görkəmi süzərək, düyümlü yumruğunu bütün qüvvətilə mizə çırpır, sonra şaşqın, sanki laqeydanə bir görkəmlə dolabdan şərab şüşəsini götürüb içərkən Gültəkin əlində bir dəstə gül girir. Aydını görüncə, onun acıqlı olub-olmadığını bilmək istəyirmiş kimi, çox qorxaq yanaşır.

G ü l t ə k i n. Aydınciyim, gəlmişsən? Nə tez gəlmişsən? O nədir? Yenə içirsənmi? (Aydın şərabı son damlasınadək içib stəkanı yerə qoyaraq, Gültəkinin üzünə baxırkən, Gültəkin əlindəki çiçəkləri onun üzünə yaxınlaşdırır.) Aydınciyim, bilmirsən ki, içki sənə zərərdir? Bilmirəm bir aydan bəri bunu sənə kim öyrətdi.

A y d ı n (çiçəkləri dartıb bütün gücü ilə Gültəkinin üzünə çırpır.) İtil mənim gözümdən? Kim öyrətdi? Sən… Qaldır başını! Bax mənim üzümə, görürsən? (Evdən bir qutu rəng, pudra və bir güzgü gətirir.) Bura bax, bu rəng bizim evimizə girən gündən bəri içməyə öyrəndim. (Qutunu yerə çırpır.) Bu məni öyrətdi, bu! (Güzgünü qarşısına tutaraq.) Bax üzünə, üç ay bundan əvvəlki səmimiyyət və məsumluqdan bir əsər varmı? (Rəsmi, sonra da Gültəkini göstərir.) Bax, gözlər, gözlər! Orada məsum, Allah qədər pak bir Gültəkin vardır. Fəqət sən, kimin üçündür bu yapma qırmızı yanaqlar? Bax, o gözlər nə qədər şux, əzəmətli, vüqarlıdırlar, fəqət bunlar nə qədər kölgəli, nə qədər şübhəli! (Gültəkin ağlayaraq o biri otağa doğru dönürkən.) Hara getmişdin?!

G ü l t ə k i n. Böyükxanıma… dərs. (Ağlayır.)

A y d ı n. Dedinmi?

Surxay qapıda görünür.

G ü l t ə k i n. Evdə yox idi. (Ağlayaraq içəri girir.)

A y d ı n (asi bir şiddətlə). Oh, məni aldatmaq, mənim gözlərimdən əsgi asmaq!

S u r x a y (girərək). Yenə nə var, balam? Nə dəli olmuşsan?

A y d ı n (heç baxmadan). Məni oynaş çiçəkləri ilə bəzəmək!

S u r x a y. Canım, bir dur görək, yenə nə olmuşdur? (Ona yaxınlaşır.)

A y d ı n. İtil, sən də gözümdən itil!

S u r x a y. Deyəsən, bu dəfəki milçək dəvədən də böyükdür.

A y d ı n. Oh, əqrəb gülüşləri, ilan qəhqəhələri! Gülün! Çağırın bütün insanlığı, hamısı bir səslə mənə gülsünlər. Fəqət bu zəhrnak gülüşləri uddura biləcək bir şey varsa, o da qandır, qan! (Aydın içəri keçərkən, Surxay onu tutub saxlayaraq.)

S u r x a y. Aydın… axı belə olmaz ki, neçin heç bir şey yoxkən özünü üzürsən! Sanki sakit…

A y d ı n. Yenə sakit ol, yenə səhv edirəm, yenə təsəlli, yenə yalan, yenə riya… Ox, bu riya məni məhv etdi! Ey uca pərvərdigarım, bu həqiqət yarasalarına, bu insan kölgələrinə vermək üçün riyadan başqa, bir şey tapmadınımı? Allah, Allah, niyə bir hərəkətlə bütün dünyanı alt-üst etməyə, bütün bəşəriyyəti qarışqalar kimi tapdayıb, məhv etməyə müqtədir deyiləm!

S u r x a y. Aydın, səni qardaşdan çox sevən adama bu sözlərin yaraşarmı? Axı, sən xəstəsən, həm də insan hər şey üçün belə əsəbiləşməz…

A y d ı n. Nə istəyirsən, Surxay, nə? Bilirəm yenə deyəcəksən ki, səhv edirsən, yenə məni danlayacaqsan. And iç vicdanına ki, üç ay bundan əvvəl Moskvaya gedərkən gördüyün Gültəkin iki ay sonra gəlib gördüyündür?

S u r x a y. Şübhəsiz!

A y d ı n. İstəmirəm, artıq sənə də inanmıram, inanmıram heç bir şeyə: Allaha da, imamlara da, Quran-kitab hamısı yaylandır. Məhv olsunlar. Dünyada hakim bir qüvvət varsa, o da altun, yenə altundur. Hamı ona tapınır. Hamı ona pərəstiş edir.

S u r x a y. Canım, sənin Quran-kitabla nə işin! Yenə baxacaqsan arada heç bir şey yox. Kim bilir gözlərinə nə görünmüşdür, milçəkdən dəvə yaratmışsan…

A y d ı n. Surxay, mən səni anlayıram, Allah eşqinə sus! Sən həmişə məni sakit eləmək üçün belə deyirsən. Adətən elə deyərlər. Mən bilirəm ki, bunlar hamısı mənə təsəlli vermək üçündür. Fəqət biz ki, çocuqluqdan söz vermişdik ki, heç bir şeyi bir-birindən gizlətməyib iki bədəndə bir ürək olaq. Ox, sən də məni anlamırsan. Sən niyə məni onunla tanışdırdın, niyə?

S u r x a y. Axı indi ki, bir şey olmamışdır.

A y d ı n. Aman Allah, onun kimi məsum, çiçək kimi pak olan birisi də altunlara satılırsa, dünyada doğruluqmu var deyəcəksən?

S u r x a y. Aydın, bir sakit ol, dinlə! Mən bir aydır gəlmişəm, həmişə səndən bu sözləri eşidirəm. Bunu birdəfəlik bitirməlidir. Mən bilirəm ki, sən naxoşsan. O gün, gördünmü, doktor da dedi, zehnin, təsəvvüratın çalpaşıq işləyir. Sən fikrən və ruhən istirahətə möhtacsan.

A y d ı n. Doktor… (Gülümsəyir.) Surxay, iki ay bundan əvvəl kiçik bir arzumu gözlərimdən anlayan o… azacıq düşünərkən başıma fırlanan Gültəkin, indi büsbütün soyumuş, hətta sözümdən çıxır. Əvvəlləri gözləri o qədər qüvvətli idi ki, baxışları altında əzilirdim, indi üzünə baxmaq istərkən gözlərini yerə dikir ki, mən görməyim. Mən bütün dünyanı fikrimə tapındırmaq istərkən, önümdəki bir həqiqəti anlamıram?

S u r x a y. Bunlar, belə kiçik şeylərə qoşulmaq hamısı xəstəlikdəndir. Gültəkin zənginliyin ardınca gedən olsaydı, azmı zənginlər onu istəyirdi, neçin hamısını atıb sənə gəldi.

A y d ı n. Əsl bəla da orasıdır.

S u r x a y. Həm də sən həmişə deməzdinmi ki, insan heç bir arzusuna qarşı durmamalıdır. Hər arzu başqasını incitməmək şərtilə müqəddəsdir. Hətta demirdinmi ki, mənim arvadım bir başqasına vurularsa, mən ona qarşı durmaram, çünki insan könlünün quludur, olmalıdır da. Tutaq ki, indi elə də olmuşdur.

A y d ı n. Deyirdim, fəqət sözlərimin hamısını geri götürürəm, dayana bilmirəm. Yabançı bir göz, bir qırpım artıq ona baxırsa, gözlərim qaralır, qan beynimə vurur, bayılmaq dərəcəsinə gəlirəm.

S u r x a y. Ha-ha-ha! Bunları mən sənə deyirdim. (Gülür.) Sənin beynin kitab arasında Parisdən, ürəyin isə mizraq ucunda Altay dağlarından alınmışdır, ona görə də bilirmisən nəsən? Günbatan fikirli, gündoğan duyğulu sərsəm bir sima. Halbuki heç bir şey də yoxdur. Sən nankor bir adamsan. O zavallı sənin rahatlığın üçün heç bir şeyi, hətta canını belə əsirgəmirkən, sənin gör nə kimi şeylər ürəyinə gəlir.

A y d ı n. Ox, Surxay, şübhə məni öldürür, bütün ürəyimi didim-didim didir. Bir dəqiqə rahat ola bilmirəm, sanki bütün bədənim qaynar su içində yanır. Halbuki bu sözləri bu gün Dövlət bəyin arvadı da təkid edirdi…

S u r x a y. Görmürsən? Sən qısqanclıqla sərsəmləyən bir qadının sözlərinə məndən çox əhəmiyyət verirsən. O çocuqluqdan örtülü gəzmiş, kişilərdən aydan qaçan kimi qaçırılmış, indi nə görürsə şübhələnir… Fəqət sən…

A y d ı n. Nə edim! İki aydan bəri nə qədər ürəyimi zorlayıramsa, olmur. Şübhə yenə rahatlıq vermir. Bütün ruhumu çeynəyir. Büsbütün məhv oluram. Mən də inanmıram. Fəqət bu hərəkətlər… Allah eləsin hamısı səhv olsun, fəqət…

S u r x a y. Sən bu gün hər şeyi səmimi bir andla ürəyindən çıxar. Çiçəkləri o yazığın üzünə çırpırkən mən gördüm. Aydın, vallah, sən büsbütün xarab olmuşsan. Bu gün mən sizi barışdıracağam. Könlünü şübhədən təmizlə, qiyamətədək ondan bir şey görərsənsə, boynumu vur. Yoxsa… Nə qədər insafsızlıq!.. Nə qədər dəlilik! Gültəkin kimi məsum bir qadının üzünə çiçək çırpmaq! Halbuki onun bütün təqsiri sadəliyində və günahsızlığındadır.

A y d ı n. Mən ona demişdim: Dövlət bəylə gəzmə, danışma!

S u r x a y. Gələn bir nəfəri qapıdan qovarlarmı? O da onun kimi qonaqsevər bir adam! O sənin ürəyindən belə şeylər keçməsini düşünə bilərmi? O sənin şübhələndiyini bilərsə, heç onunla danışarmı? Bundan sonra, görərsən, hələ mən özünü öldürəcəyindən qorxuram. (Aydın düşünür.) Mənliyini özündən uca tutan bir adam, bu hərəkətə soyuqqanlıqla baxa bilərmi? Dövlət yazıq da sənə bir fənalıq etməmiş, sən özün onun üçün pulsuz bir dəllal kəsilmişdin. Sən çox vaxt da hər şeyi xəstəlikdən çalpaşıq görürsən. Artıq yetər, əgər sənin ürəyində ona və mənə qarşı azacıq da olsa məhəbbət olmuşsa, bu saat qalx, o zavallını buraya gətir.

Aydın yarı peşman halda düşünüb durur, sanki getmək üçün hərəkətlənirkən, birdən bir şey düşünmüş kimi, dönərək.

A y d ı n. İstəmirəm…

S u r x a y. Getmək istəmirsənmi?

A y d ı n. Surxay, inan ki, bu saat mən özüm özümü anlamıram. Həm istəyir, həm istəmirəm, həm sevir, həm nifrət edirəm. Üç ay bundan əvvəl darıxırkən, bu gün sanki ilk dəfədir görürəm, yenidən əsiri olmuşam. Of, doğrudan da mən dəliyəm, dəli!.

S u r x a y. Xəstəsən, xəstə, anladınmı? Yoxsa, heç bir şey yoxkən, zavallı qadını təhqir etmək! Vallah dəli olacağım gəlir. Bu saat qalx, mənimlə gəl, bir qədər gəzərik, sinirlərin dincələr. Həm də o çiçəklərə qarşı bir dəstə çiçək alarsan. Bu gündən etibarən bu məsələ əbədilik olaraq bitməlidir. Gəl… (Qolundan tutur. Aydın dinməz onun yanınca gedir.) Sən xəstələndin, sinirlərin sarsılmış, istirahətə möhtacsan, yoxsa bu dəlilik dayanılan şeymi?

Gedirlər. Bir azdan sonra Dövlət bəy əlində bir qutu girib baxır, qapını açıb girmək istəyirmiş kimi.

D ö v l ə t b ə y. Müsaidə edər… Nə? Sizmi gəlirsiniz? Tapıb gətirmişəm. Yaxşı, gəlin, burada gözləyirəm.

Durub fit çalaraq, gəzişir. Surxay girir və sərt bir səslə.

S u r x a y. Dövlət bəy, mən indi Aydınla gedirkən, siz buraya gəlirdiniz. O sizi görmədi, mən gördüm. Gəldim, sizə deyiləsi bir neçə sözüm var.

D ö v l ə t b ə y. Buyurun, hər nə gərəksə mən bu qulluğa hazıram. Siz texniksiniz, deyilmi? İşləmirsiniz? Mən sizin barənizdə eşitmişəm. Bizim zavodda…

S u r x a y. Zavoddan, fabrikdən bəhsə lüzum yox. Siz bir ailəni məhv edirsiniz. Onun bütün səadətini, ümidini, gələcəyini bir uçuruma doğru aparırsınız.

D ö v l ə t b ə y. Allah göstərməsin, məni şəhərin bütün kübarları tanıyırlar. Gedin, bütün dünyadan soruşun. Aydının özündən xəbər alın, mən bir adama fənalıq etmişəmsə… Ola bilər gələcəkdə bizim bir-birimizə işimiz düşsün, ya sən bizim zavoda girəsən, o zaman görərsən.

S u r x a y. Mən sizi çox gözəl tanıyıram. Zavod və milyonlarınızı da çox gözümə soxmayın. Son söz olaraq sizə deyirəm: siz bir də Gültəkinlə görüşməyəcəksiniz!

D ö v l ə t b ə y. Bu nə sözdür! Mən heç nə anlamıram! Mən qadınmı görmədim? Dünyada hər bir şey pula bağlıdır. Şəhərdə qadın yoxluğumudur! Sizinçin ayıbdır. Yenə bir başqası deyərsə… Siz oxumuş bir oğlan, avam hacılara belə yaraşmayan sözlər danışırsınız.

S u r x a y. Siz əxlaqsız bir adamsınız, hər bir şeyə altunla alınır deyə, oyuncaq kimi baxırsınız. Görürsünüz, o, zavallı ana qoynundan dünən ayrılmış, çadradan çıxdığı iki gün deyildir, çocuqkən, cəmiyyət görməmiş, bütün həyatı ancaq məktəb divarları arasında, kağız üzərində oxumuş, həyatın özü ilə heç üzbəüz gəlməmişdir. Yeni-yeni həyata çıxarkən, siz onu bir hörümçək kimi tora hörmüşsünüz.

D ö v l ə t b ə y. Mən bilmirəm siz nə deyirsiniz! Özüm təəccüb edirəm, müsəlmanın işi…

S u r x a y. Onun əri həm xəstə, həm də zəifdir. Hərəkətləriniz onun diriliyi üçün təhlükəlidir.

D ö v l ə t b ə y. Mən onun üçün nələr etməmişəm, özündən soruşun. İstərsiniz, bir də bu küçəyə üzümü çevirmərəm. Mənə çox lazımmış. Mən ancaq… sanki dünyada qadın… guya mən buraya gələndə ürəyimdə, Allah eləməmiş, bir şey varmış… Biz tanış-biliş, can-ciyərik, dostuq. Yoxsa ki, allah eləməmişkən…

S u r x a y. Mən hamısını bilirəm, son söz olaraq sizə deyirəm: siz bir də Gültəkinlə görüşməyəcəksiniz, yoxsa hər kəsdən əvvəl, mənimlə hesablaşacaqsınız… İndi özünüz bilin. Hələlik! (Çıxır.)

Dövlət bəy onun ardınca gülümsəyir. Bu aralıq Gültəkin gözləri ağlamaqdan qızarmış, olduqca yorğun və acıqlı bir görünüşlə çıxır.

D ö v l ə t b ə y. Gültəkin can, belə erkən yatmaq olarmı? Deyəsən ağlamışsan? (Sükut.) Nə var ki? (Sükut.) Deyirəm ki, tez getdik, yoxsa alacaqlarmış; ardınca göndərdim, indicə gəldi. Al. (Qutunu uzadır.)

G ü l t ə k i n. Artıq mən onları istəmirəm, aparın.

D ö v l ə t b ə y. Neçin? Axı sənə nə olmuş, neçin belə tutqunsan?

G ü l t ə k i n. Dövlət bəy, yalvarıram sizə, bir də mənimlə görüşməyə can atmayın. Qoy bu görüşümüz son görüş olsun. Əgər bütün dediklərinizdə azacıq da olsa doğruluq varsa, əgər doğrudan da siz məni sevirsinizsə, məndən həmişəlik ayrılın. Bir yerdə məni görsəniz, mənə yanaşmayın.

D ö v l ə t b ə y. Aman, gözəlim, mən bu ayrılığa dözə bilərmiyəm?

G ü l t ə k i n. Dövlət bəy, nə olubsa olub, mən ancaq onunçun könlümü, varlığımı sizə təslim etdim. Mən əvvəlki halımı qaytarmaq istəyirəm. Bacarmazsam, özümü öldürəcəyəm.

D ö v l ə t b ə y. Elə bir şey olsa, mən yaşarmıyam? Sənsiz yaşamaq… Bir dəqiqə də… Allah göstərməsin mənə elə böyük cəhənnəmi… Fəqət Gültəkin, bütün şəhərin kübarları mənim qapımda… şey ikən, sənin bu əzaba dayanmağın…

G ü l t ə k i n. Dövlət bəy, aciz bir qadın kimi diz üstündə torpağa düşüb sizə yalvarıram: məndən uzaqlaşın. Siz məni məhv etdiniz. Artıq göz yaşları ilə sizə yalvarıram: uzaqlaşın məndən.

D ö v l ə t b ə y (qaldırır). Mən hər şeydə yanılmışam. Yaxşı, hər halda gələcək göstərər, hələlik isə son dəfə olaraq, bu al dodaqlarından öpməyə müsaidə.

G ü l t ə k i n (çəkilərək). And verirəm sizi bu günahsız göz yaşlarına: toxunmayın mənə.

D ö v l ə t b ə y (yaxınlaşaraq). Mən hər bir şeyə hazırkən, sən, Gültəkin…

G ü l t ə k i n. Yalvarıram sizə, çəkilin!

D ö v l ə t b ə y. Son dəfə olaraq, bu al dodaqlarınızdan öpməyincə, heç bir yerə getməyəcəyəm. (Gültəkin müdafiə üçün uzadılmış əlini yaxalayaraq.) O qara gözlər… o donuq baxışlar… (Sözünü bitirməyən yarı zor, yarı xoş Gültəkini qucub dodaqlarını dodaqlarına sıxaraq, əmircəsinə öpərkən, qapı açılıb Aydın əlində bir dəstə çiçək olaraq qapıda görünür, gözlərinə inanmır və yaxud sadəcə yerində donmuş kimi, kiçik bir sükutdan sonra irəli tərpənmək istərkən, müvazinətini itirib bayılaraq yerə yıxılır, eyni zamanda Gültəkin onu görüncə.)

G ü l t ə k i n. Aman Allah, artıq hər şey bitdi. (Sözünü bitirmədən əllərilə üzünü qapayır.)

Pərdə

ÜÇÜNCÜ PƏRDƏ

Kazinoda ayrıca bir otaq. Pərdə ilə yarı çəkilmiş qapıdan ümumi səhnədəki balet və sairə görünür. Otaqda bir miz, dövrəsində Dövlət bəy, Balaxan, Novruz bəy, Mirzə Cavad, Susanna oturmuşlar. Pərdə açılınca hamısı kefli halda görünür. İkinci pərdədən üç il keçmiş.

B a l a x a n (Susannaya əlini uzadıb çimdikləyirkən). İç, ay zalım qızı, iç!

S u s a n n a. Mən şərab istəmirəm.

B a l a x a n. Zalımın qızı, mənim üçün axund olacaqdır.

S u s a n n a. Mən içmirəm, mənə şampanski!

D ö v l ə t b ə y. O özü kimi zərif-zərif içir.

B a l a x a n. Novruz bəy, kimi gözləyirsən, stəkanın boşdur. Belə yoldaşlıq olmaz ha!

N o v r u z b ə y. Mən özüm üçün likor tapşırmışam.

B a l a x a n. A kişi, sən də, öz aramızdır, lap xanım içkisi içirsən, ha-ha-ha! Bağışla ha, məhəbbətdən deyirəm. Payın cənnətdə… (İçir.) Likor nədir?.. Qırmızıgözdən danış, qırmızıgözdən. (Lakeyə.) Gəl, ay zalım, hardasan? Doldurun stəkanları, hələlik mən getdim. A kişi, likor nədir, qırmızıgözdən danış, abi-kövsərdir, abi-kövsər! Badəni alma ələ, heç qoymalı deyil… Mən ölüm, Mirzə Cavad, onu necə dedin? Hə, bircə qulaq asın.

M i r z ə C a v a d.

 
Cəhd elə mümkün ikən badeyi-nab alma ələ,
Elə ki, aldın ələ, heç yerə qoymalı deyil.
 

B a l a x a n. Dayanın! Hə… qoymalı deyil… Sonra?

M i r z ə C a v a d.

 
Ləbinə oxşadığıyçın meyə meyl etdi könül,
Yoxsa bu qan çanağın heç ələ almalı deyil.
 

B a l a x a n. Almalı deyil? Sağ olun. (İçirlər.) Ay qız, niyə içmirsən?

M i r z ə C a v a d. Balaxanın da keflənirkən, başqa bir aləmi vardır.

N o v r u z b ə y. Dünya gözünə görünmür.

D ö v l ə t b ə y. İnsan elə yaxşıdır, beş gün dünyanı, bacardıqca xoş keçirsin, yoxsa bir də dünyaya qayıtmayacağıq ki.

B a l a x a n (Mirzə Cavada). Mənə bax, bacı oğlu, sən məni tanımırsan, hələ bu gün görüşmüşük. Elə deyil? Dövlət bəy, Novruz bəy tanıyırlar. Bu dünyada… axır ki, yoldaş yoldaşla tən gərək. Novruz bəy, götür stəkanı, gərək yoldaş yoldaşın yolunda hər bir şeydən keçsin, yoxsa, dünya belə gəldi, belə getdi, mənim qulağıma girməz. (Susannanı göstərir.) Görürsən onu ki, o elə şeydir ki, hər saatda mümkündür. Pul verdin, hazırdır, amma yaxşı yoldaş… götürün stəkanları.

S u s a n n a. Bəy, deməzsən ki, aldatdım.

B a l a x a n. Əlbəttə… hansı qızı istəyirsiniz, mən sənin üçün lap tovzu dayandırım. (Susannaya.) Durmazsan, a qız?!

S u s a n n a. Yiyəsi ölmüşdü!

B a l a x a n. Dayanarsan. Mən ölüm, Dövlət bəy, bir belə keç görüm, o nə deyir. Dayanarsan, pulu görürsən ki, ulu baban da dayanar.

D ö v l ə t b ə y. Balaxan onu düz deyir, bütün dünya altun üzərində durmuşdur. İstərsiniz nə qədər sərt bir qız olsun…

B a l a x a n. İç, ay cənnət cücəsi, iç!

N o v r u z b ə y. Doğrudur, ancaq pul da hər zaman iş görmür, bir az belə, şey adam olsun… Mən bir qız tanıyırdım, neçə milyonerlər kölgəsində baş əyirdilər, o qədər də onu sevirdim ki, mümkün deyil, yaxın düşmək olmadı.

Balaxan və Mirzə Cavad Susanna ilə məşğuldurlar.

D ö v l ə t b ə y. Siz onsuz da acizsiniz, məni ki, bilirsiniz! Göstərin.

N o v r u z b ə y. Yox, bu elə deyil idi. Deyirəm paltarımı da satmağa razı idim, təki… O qədər onda ucalıq, elə zəriflik var idi ki! Ondan çox şeylər danışırlar, axırda da lap lüt bir oğlana getmişdi.

D ö v l ə t b ə y. Gərək mən olaydım, mənim əlimdən qaça bilərdi?

N o v r u z b ə y. Bir kərəm ona şairanə bir məktub yazdırmışdım ki, Qərənfil, sənin hicrində günüzlərim qiyamət, gecələrim cəhənnəmdir.

D ö v l ə t b ə y. Adı Qərənfilmidir?

N o v r u z b ə y. Yox, adı başqa idi. Gültəkin idi. Mən onu pəncərədən əlində qərənfil gördüyüm üçün elə deyirdim.

D ö v l ə t b ə y. Dur, dur! Adı Gültəkinmi? Gizlənməz, amma çadra örtər.

N o v r u z b ə y. Gültəkin, hə… Bir polkovnik var idi, Aslan bəy…

D ö v l ə t b ə y. Onun qızı?.. İçin, daha için, siz hələ də məni tanımamışsınız, o mənim əlimdə. İstəsəniz bu saat buraya gətirib gəlim.

N o v r u z b ə y. Yox, canım, yəqin siz başqasını deyirsiniz. O olsa, onun yanından keçmək?

D ö v l ə t b ə y. Onun özünü, özünü, siz məni nə bilmişsiniz?

N o v r u z b ə y. Mən bilirəm, siz istədiyinizi elərsiniz, amma…

D ö v l ə t b ə y. Siz inanmayırsınız, mənim də boynuma düşür. Mənim də ki, boynuma bir şey düşdü…

N o v r u z b ə y. İnanıram, amma o bura… o olmaz, canım!

D ö v l ə t b ə y. İndi ki belə oldu… (Qalxır.)

N o v r u z b ə y. Durun, Dövlət bəy. O isə, Allah göstərməsin… O, mələk kimi bir qız, mən razı olmaram ki, belə bir yerə gəlsin. Amma, fəqət necə oldu ki, birdən belə dəyişdi?

D ö v l ə t b ə y. Biz əvvəlləri atasına görə evlərinə gedib-gələrdik. Ərə gedəndən sonra bir gün onu evimizdə gördüm. Getdim. Acıqlandı. Sonra ərinin üstünə oğurluq atdırdım. Bu gəldi yalvardı. Xülasə, hə, hə, hə, bir üzük, bir az sonra çəkmə, paltar, qolbaq, bir az da əvvəlləri qol gücü… Nə isə… indi də ayrı bir evdə olur, müəllimlik edir… mən də… Xülasə, böyük macəradır.

N o v r u z b ə y. Bəs əri?

D ö v l ə t b ə y. Ondan sonra əri baş götürüb getdi. Üç ildir ki, harada olduğu bəlli deyildir. Sən məni hələ də tanımırsan.

N o v r u z b ə y. Ola bilər. Ancaq odursa… Canım, vallah, o olmaz.

D ö v l ə t b ə y. İndi ki, elə oldu. (Yönəlir.) Bu saat mən özümü sizə tanıtdıraram.

N o v r u z b ə y. Durun, canım! Siz onu belə yerə gətirmək istəyirsiniz?

D ö v l ə t b ə y. Kim var! Özümüzük də, nə olar ki? Buraya onsuz da ailə ilə gəlirlər. O biri tərəfdən ayrı yolu vardır. (Gedirkən.)

N o v r u z b ə y. Dövlət bəy!

D ö v l ə t b ə y. Daha boynuma düşdü, olmaz. (Gedir.)

B a l a x a n (eyni zamanda Susanna ilə qol çarpaz içərək). Belə içək, bax belə… (Dövlət bəyin getdiyini görüncə.) Adə, hara getdi o?

M i r z ə C a v a d. Susanna, nə qədər yumşaq saçınız var, sanki ipəkdir.

B a l a x a n. Özü ondan da yumşaqdır. (Çimdikləyir.) Bax, pambıq kimi.

S u s a n n a. Oy… dayan də…

Dövlət bəy ləzgi Qurbanla qapıda görünür.

D ö v l ə t b ə y. Tapşıraram, o biri qapıdan, başqa söz danışma. De ki, Qəmər bacı da oradadır. Tez gəl. (Gedirlər.)

B a l a x a n. Canım, nə yatmışsınız! Doldurun stəkanları, o hara getdi?

M i r z ə C a v a d. Hə… (Stəkanı alaraq.) Əfəndilər, burada dedilər ki, bütün dünya altun üzərində durmuşdur. Mən onların sözlərini yalansıtmıram. (Aydın lülqənbər qapıda görünür, gözləyir.) Ancaq deyirəm ki, bütün dünya qadınlığın incə telləri üzərində durmuşdur.

A y d ı n. Ay aman, bərk durun, tük qırıldı, dünya yıxıldı, ha-ha-ha! (Girir.)

B a l a x a n (Mirzə Cavadın sözlərinə). Hi… hi… (Aydını görüncə.) Bu kimdir?

A y d ı n. Yalan deyirsən, qarpız kimi dünya tel üzərində dura bilməz.

S u s a n n a. Bu kimdir?

B a l a x a n. Adə, bu kimdir?

A y d ı n. Mən, mənəm, özümü də bütün aləm tanıyır, siz kimsiniz ki? Deyil bir başqası, özünüz də özünüzü tanımırsınız.

B a l a x a n. Hanı o? (Zəngi çalır.)

A y d ı n. O sizin nöyüt quyusunda boğuldu. Ölüsünü də quyudakı taxtaların dalında gizlətdilər.

S u s a n n a. Dəlidir, nədir?

A y d ı n. Sizə eləsi gərəksə ola bilərəm, ancaq pulum çatmır. (Lakey daxil olur.) Mənə şərab!

B a l a x a n (lakeyə). Korsan ki, mənim otağıma başqa adam buraxırsan?

L a k e y. Bağışlayın! (Aydına.) Siz özgənin otağına niyə soxulursunuz? Haydı! (Əlilə qapıya işarə edir.)

A y d ı n. Getmirəm, getməyəcəyəm. Pul verəcəyəm, pul!

L a k e y. Rica edirəm, məni saxlamayın, yoxsa…

A y d ı n. Getməyəcəyəm! Gedin polisləri, qubernatorları, hətta sultanları toplayın, gətirin, getməyəcəyəm! Heç birindən də qorxmuram.

M i r z ə C a v a d. Axşam vaxtı işə düşmədik…

A y d ı n. İşə düşməyənlər həyatı başa düşməzlər.

B a l a x a n. İndi getməyəcəksən?

A y d ı n. İndi deyil, sabaha qədər getməyəcəyəm.

N o v r u z b ə y. Mən ölüm, Balaxan, dəyməyin, bunda başqa bir aləm var, məzəli adama oxşayır.

B a l a x a n. A kişi, qoysanız, haram eləyəcək.

A y d ı n (lakeyə). Şərab deyirəm sənə!

L a k e y. Sizə deyirəm: bayıra, bu saat!

N o v r u z b ə y. Özüm ölüm, doxsan doqquzdur. (Lakeyə.) Dəyməyin. (Balaxana.) Qoyun oturub.

B a l a x a n. Ay Novruz bəy!

N o v r u z b ə y. Siz allah, dəyməyin. (Lakeyə.) Şərab ver ona, heç bir şey eləməz, hər nə etsə boynuma. Oturub bir tərəfdə, elə bilin heç yoxdur. Elə bilin divardır. (Lakeyə.) Haydı! (Lakey gedir.)

A y d ı n. Xeyr, ancaq onu görməzsiniz. Mən kimsə üçün görünməz qala bilmərəm. Məni hər kəs görməli, tanımalıdır. Çünki mən bir həqiqətəm, mən bir heç deyiləm, mən bir divar da deyiləm. Üç ildir dünyanı dolaşıram. Bütün dünya, hətta kiçik uşaqlar belə, məni tanıyırlar. Həmişə gic Aydın gəlir, deyə dəstə ilə ardımca düşürlər. Yalnız siz tanımırsınız ki, indi siz də tanıyarsınız.

Lakey şərab gətirib gəlir.

N o v r u z b ə y. Əzizim, nə olursa-olsun, axı bir qanun da, bir adət də var ki, bir yerdə biri olursa, başqası…

A y d ı n. Adət! Qanun! Böyüklüyə qarşı çəkilmiş zəncir… dühalar düşməni, zəkalar, iradələr qatili adət! Öz varlığını görənlər, göstərmək istəyənlər heç bir adətə, qanuna boyun əyməməlidirlər. Məni ancaq arzularım idarə edir. Adət! Zəlillik, düşkünlük babası!.. İnsan, arzusu uğrunda heç bir şey qarşısında durmamalıdır. Budur, mənim prinsipim! Mən bütün qanunları, bütün adətləri ayaq altına alıb qara torpaqlar kimi tapdayıram.

B a l a x a n. Xeyr ha!

A y d ı n. Sizin də atanız saman satardı, sonra xırmanınızdan nöyüt çıxdı.

M i r z ə C a v a d. Söhbətin şirin vaxtında…

A y d ı n (eyni zamanda). Siz deməli, yazıçı idiniz, ancaq yazmadıqlarınız yazdıqlarınızdan yaxşıdır. Ona görə də içək kağız fabrikaçılarının sağlığına!

B a l a x a n. Allahü əkbər!

A y d ı n. Və yaxud böyük jandarma!

N o v r u z b ə y. Mən ölüm, dəyməyin! Yaxşı, əzizim, sizin ki, bu qədər saf düşüncəniz var, niyə müsaidəsiz girməniz bir yana, deyərkən də çıxmırsınız? Halbuki nəzakətli adamlar…

A y d ı n. Onu nəzakətli adamlar elərlər, mən isə bəşəriyyətə varlığımı bildirmək üçün hər kəsin elədiyi kimi deyil, hər kəsin eləmədiyi kimi eləyirəm. Girincə bu qapını gördüm, ağlıma gəldi, içəri girdim. Çıx dediniz, çıxmadım.

N o v r u z b ə y. O neçin?

A y d ı n. Çünki hər kəs kimi mən də dinməz çıxsaydım, siz məni də hər kəs biləcəkdiniz… Anladınızmı? Zatən, siz dünyada nə anlayırsınız ki, onu da biləsiniz.

M i r z ə C a v a d. Bu ipək saçlardan başıma çox gözəl bir mövzu yerləşdi.

A y d ı n. Madam ki, başınız yeni bir şeyi yerləşdirir, Toriçelli demişkən, boşluğu varmış.

M i r z ə C a v a d. Boşluq mənim talesiz ürəyimdədir.

A y d ı n. Xeyr, bəyim, boşluq sənin altunsuz cibindədir, ona görə də sözlərinin mənası yoxdur, yox, yox.

N o v r u z b ə y. Əzizim, mən dedim qalın, demədim bizim işlərimizə qarışın.

A y d ı n. Mən bir arzuma qarşı durmaram. Nə düşünürsəm, onu edəcəyəm, istəsəniz qalaram, istəməzsiniz, yenə qalaram. (Mizi döyür, lakey daxil olur.) Mənə şərab!

N o v r u z b ə y. Ona şərab, hesabını da mənə…

B a l a x a n. Ay Novruz bəy, sən də adam tapdın?

N o v r u z b ə y. Siz allah, dəyməyin, qoy nə deyirsə desin.

D ö v l ə t b ə y (orta qapının arxasından). Adə, nə qalmaqaldır orada? Nə olub?

N o v r u z b ə y. Hardasınız, canım, tez gəlin, burada qəribə…

A y d ı n. Burada bir oyunbaz var, pulsuz oyun çıxarır.

D ö v l ə t b ə y. Gəlirəm, gəlirəm, bu saat. Sizə bir məlaikə gətirirəm, məlaikə.

S u s a n n a. Podumayeş, məlaikə…

B a l a x a n. A tebe də mayo məlaikə.

S u s a n n a. Onda gəlin qaradinməz oynayaq.

B a l a x a n. Yaxşı, hər kəs danışdı, hamı onu öpsün.

M i r z ə C a v a d. Gülmək də olmaz.

S u s a n n a. Yaxşı, hop! (Əlilə ağzını qapayır.)

A y d ı n. Ürəyinizdən öpüşmək keçirsə, bəhanəyə lüzum yoxdur, öpün, o, müti məxluqdur, onsuz da söz deməz.

S u s a n n a. O kov deyil.

B a l a x a n. Aha, danışdı.

N o v r u z b ə y (Aydını göstərərək). Əvvəl o danışdı. Onu öpməlisiniz.

A y d ı n. Mən divarla öpüşəcəyəm, çünki heç olmazsa rəngi getmir.

S u s a n n a. Yiyəsi ölmüşdü!

B a l a x a n. Aha, daha şuluq salma, dön bura.

S u s a n n a. Yox, yox, bu kov deyil.

B a l a x a n. Xeyr ha, sən öləsən, əldən qoymaram. (Zor ilə öpür.)

M i r z ə C a v a d. Bəs mən… Mən qaldım. (Tutub öpür.)

A y d ı n (yaylığı ona uzadaraq). Bəyim, dodaqlarınızı silin, boyandı.

M i r z ə C a v a d. İşə düşmədik!

S u s a n n a. Nəyə baxırsınız? Gözləriniz də qapqara. Elə itidir ki, tam bir qafqazlı gözü. Adam elə baxmaq istəyir.

A y d ı n. Ona görə ki, o burada hamısından zəngindir.

S u s a n n a. Oho! Sanki zəngin olduğu üçün gözləri qaradır.

A y d ı n. Bəli! Zənginlik elə şeydir ki, ağ gözü qara, qara üzü ağ göstərir. (Musiqi.)

B a l a x a n. A qız, dur oyna! A kişi, soyuq keçir, götürün stəkanları.

S u s a n n a. Bu oynamaq havası deyil ki, oxumaq havasıdır.

B a l a x a n. Hər nədir, dur oyna!

S u s a n n a. Olmaz axı.

B a l a x a n. Qoduq balası, sənə deyirəm dur, dur.

S u s a n n a. Səsini kəs, utanmaz!

B a l a x a n. Sənə deyirəm dur, dur! Niyə olmayır? Əllərini oynadarsan olar.

M i r z ə C a v a d. Oynarkən siz bir xəyal kimi görürsünüz.

A y d ı n. Bütün həqiqətlərə göz yuman, bütün xəyalları həqiqət görən zavallı bəşəriyyət! Bəli, bəyim, xəyal görünəcək, xəyal.

B a l a x a n. Adə, bu nə deyir? Allahü əkbər. A qız dur də!

A y d ı n (məcburən qalxan Susannaya). Oynayın, xanım, çünki ağa buyurur, oynayın!

S u s a n n a (qollarını oynadaraq). Olmayır da.

B a l a x a n. Olar, olar. (Qapıdan.) Adə, bu saat bir oynamaq havası çalın, bu nədir?

A y d ı n. Ha-ha-ha! Canlı oyuncaq, gülünc əyləncə! Əyləndir, quzum, əyləndir!

Hava çalınır. Susanna oynayır.

B a l a x a n. Ölməyəsən, qız doğan! Ora baxın, gözlərini yeyim! Güldür, gül. (Qucağına götürüb divan üstünə qoyarkən.)

S u s a n n a. Oy, yıxıldım! Burax! Əl-ayağımızı qırarsan.

B a l a x a n. Kimi qorxudursan? Atam döyməyəcək, anam söyməyəcək. Olmasın bir quyunun nöyütü. Yerdən sənin üçün ayaq çıxardaram. Bura baxın, şəkildir, şəkil!

A y d ı n. Yaxşı şəkildi, amma, hayıf ki, istidə rəngi pozulur.

M i r z ə C a v a d. Susanna, bu gecə siz kimin həyatını cənnətlərə çevirəcəksiniz?

B a l a x a n. Daha burada bir kimin yoxdur ki, bizim həyatımızı.

S u s a n n a. Mən iki gündür Novruz bəyə söz vermişəm, onlara qonaq gedəcəyəm.

B a l a x a n. Necə? Necə? Xeyr ha, uşaqsan!

N o v r u z b ə y. Özü bilsin.

B a l a x a n. Xeyr ha! Novruz bəy, sən hər nə desən de, məni ki, tanıyırsan, amma onda çaşdın…

N o v r u z b ə y. Mənim sözüm yoxdur, özünüz bilin.

B a l a x a n. Novruz bəy, əgər inciyəcəksən… yox, istəmirəm. Əgər… Axır… ki…

L a k e y. Salonda vərəmlilər üçün bir şəkil torğa qoyulur, iştirak etmək istəyənlər buyura bilərlər. (Gedir.)

A y d ı n. O şəklin nəyi Susannadan yaxşıdır?

B a l a x a n. Əlbəttə… Aha, durun… Gəlin biz də Susannanı torğa qoyaq, heç yarmankədə olmamışsınız? Kim çox verdi, onun.

A y d ı n (qalxır). Özü də mən satacağam.

B a l a x a n (daha cəsarətlə). Zarafatsız. Yaxşı tapmışam. Hə, nə deyirsən, Novruz bəy? Heç kəsin ürəyi qalmasın.

A y d ı n. Nisyə, nağd?

B a l a x a n. Nağd, nağd. (Pulları çıxardır, stol üstə çırpır.)

S u s a n n a (Balaxana). Burax!

B a l a x a n. Dayan, alış-verişdir, zarafat deyil.

A y d ı n. Auksiyonda canlı bir qız satılır: əli, ayağı, hətta ürəyi də var. Nağd altuna. On doqquz yaşında canlı bir oyuncaq; beş min manat; kim artırır?

B a l a x a n. Altı min. Novruz bəy, hə!

A y d ı n. Altı min, bir… Düz durun, xanım, gərək görsünlər, utanmayın. Doğrudur, bir az mənliyiniz çeynənir, şərəfiniz tapdanır, fəqət əvəzində altun alırsınız. Altı min, bir… altı min, iki…

N o v r u z b ə y. Qoy olsun altı min beş yüz.

A y d ı n. Altı min beş yüz. Kim artırır? Bir…

B a l a x a n. Səkkiz min!

A y d ı n. Səkkiz min. Bir…

D ö v l ə t b ə y (qapının arxasından). Adə o, nədir birjamı açmışsınız?

B a l a x a n. Susannanı torğa qoymuşuq, tez gəl.

A y d ı n. Mal göz qabağındadır, baxa bilərsiniz. Saçı qara, gözləri qara, özü gözəl, on doqquz yaşında. Hərçənd bir az üzünün rəngi pozulub, amma cibində çoxdur. Səkkiz min… İki…

D ö v l ə t b ə y. Doqquz min!

A y d ı n. Doqquz min. Bir…

M i r z ə C a v a d. Siz doğruçu birjə açdınız ki…

A y d ı n. Sən sus! Çünki pulun yoxdur. Doqquz min. İki…

Gültəkin girir.

G ü l t ə k i n. Oy, mən haraya gəlmişəm! (Aydını görüncə şaşqın bir halda.) Ox, Aydın!

A y d ı n (əzici bir nəvazişlə). Gültəkin! Ha-ha-ha! Gəl, gəl, yavrum, gəl! Budur, son qərargah!.. Gəl, gülüm, gəl! (Ona doğru yeriyib qolundan tutaraq.) Məsum bir qadın namusu, hərrac!.. Əlli min manat, kto bolşe!

G ü l t ə k i n. Aydın!

B a l a x a n. Sən canımı boğazıma yığdın, bu xalqı kişi saymırsan? (Əlini belinə atıb hücum eləyir.)

G ü l t ə k i n. Aman, ona dəyməyin!

N o v r u z b ə y. Balaxan! (Onu yaxalayıb saxlayır.)

A y d ı n. Siz əlinizi belinizə atmaqdansa, cibinizə atın… Çünki sizin silahınız oradadır, kişiliyiniz də oradadır.

G ü l t ə k i n. Aydınciyim…

A y d ı n. Gəl, yavrum, yalan deyirəm. (Onu öz mizinə doğru çəkir.) Al iç, üç ildir görüşmədik… İç!

G ü l t ə k i n. Aydın… bilmirsən ki, mən içmirəm.

A y d ı n. İç, iç sənə deyirəm… İç!

G ü l t ə k i n. Aydın… Heç bir vaxt içdiyimi gördünmü?

A y d ı n. Heç bir vaxt belə yerlərə gəldiyini də görmədim… İç…

G ü l t ə k i n. Aydınciyim…

A y d ı n (qorxunc və yırtıcı bir görkəmlə). İç, deyirəm! Bax, görürsənmi? (Susannanı göstərərək.) Bütün fahişələr içirlər. Sən də içəcəksən, iç!

G ü l t ə k i n. Aydınciyim! Bilirmisən mən kiməm? Beləmi? (Ağlayır.)

A y d ı n. Bəli, bilirmisən buraya kimlər gəlirlər? Buraya gələr ancaq rəzillər, əxlaqsızlar. Get… (Gültəkini itələyir.) Get…

G ü l t ə k i n. Oy!

Bir dəhşətlə gəldiyi qapıya doğru sürətlə gedərkən Dövlət bəy qoltuğunda bir şantan qadını olaraq girir.

D ö v l ə t b ə y. Məlaikə gətirmişəm. Məlaikə!

Aydını və qapıya tərəf gedən Gültəkini görüncə, qadını buraxıb bir tərəfə çəkilir, eyni zamanda Aydın onu görmədən stəkanı başına çəkib, göz yaşları arasından acı-acı gülərək, stəkanı bütün qüvvətilə yerə çırpır, stəkan qırılır. Heç bir tərəfə baxmadan bayıra yönəlirkən.

A y d ı n. Məsum bir qadın namusu, beş min manat, hərrac, ha-ha-ha!.. (Çıxır.)

Eyni halda Gültəkin də o biri qapıdan bayıra sıçrayır. Dövlət bəy diqqətlə Aydına baxaraq, bir maraqla onu təqib edirkən.

Pərdə

DÖRDÜNCÜ PƏRDƏ

Üçüncü pərdədən dörd il keçmiş. Dəmirçixana. Pirqulu, pencəyi çiynində bir dəzgahın önündə oturmuş, yavaş-yavaş fit çalır.

S ə l i m (tələsik girərək). A balam, nə oturmuşsan burada üçyaşar xotux kimi, ağzını da bir yan üstünə əyib, arsız-arsız fit çalırsan? Bu xalq sənin üçün hambaldır?

P i r q u l u. Əşi, nə oldu sənə, yenə barıt kimi partladın? Nə var? Qiyamət qopmamış ki…

S ə l i m. Nə vecüvə, uşağın yox çörək istəsin, arvadın yox paltar…

P i r q u l u. Düzəldi getdi. Vallah, yazıq bacım can üstündədir, həkim aparmağa pulum yoxdur.

S ə l i m. Hələ arsız-arsız fit də çalırsan.

P i r q u l u. Sanki fit çalmasam həkim pulu tapacağam, ya da bacım sağalacaqdır. İndi nə eləyim, durub oynamayacağam ki.

S ə l i m. Cəhənnəmə ki. Eşitmirsən səhərdən qışqırırlar ki, bir yerə yığışın. Hərənizə gərək ayrı-ayrı desinlər. Sanki, sanki…

P i r q u l u. Axı nə var ki, indi zavodu götürmüşsən başına? Qulam gəldimi?

S ə l i m. Cəhənnəmə ki, mənə bir deyən yoxdur ki, ay axmaq oğlu, sən nə düşüb girmişsən ortaya. Bu məxluq necə, sən də elə, el üçün ağlayan gözsüz qalar. Guya ki, bu arada ac-susuz təkcə mənəm. Səhərdən qışqırırlar, yığıncaq olacaq, yığılın…

P i r q u l u. Əşi, bir mənə de: Qulam gəldi, ya yox?

S ə l i m. Qulam gedib xozeyindən cavab bilməyə ki, bu bahalıqda… Allaha and olsun ki, dünən gecə uşaqlarımın üzünə baxmağa utanmışam. Ac-acına yatıblar. Əgər bizim istədiyimizi verir, başlayaq işləməyə, əgər vermir, onda görək nə eləyirik.

P i r q u l u. Onu mən də bilirəm ki, getmiş. Bu gün də xozeyin cavab verəcəkdir. Ancaq gedən gəlmiş ya yox?

S ə l i m. Yox, yox, yox. A kişi, siz allah, sizdə birlik yox, bir şey yox, cəhənnəmə ki…

P i r q u l u. Daha nə çığır-bağır salmışsan? Yığıncaq o gələndən sonra olacaq, sən indidən…

S ə l i m. Deyirlər bir yerə toplaşın, gələn kimi başlayaq. A kişi, mənə nə? Özünüz bilin. Zabastovqadır eləmişik, mən də sizin biriniz. Elə bilin acından ölən bir tək mənəm, cəhənnəmə ki. (Yönəlir.)

P i r q u l u. Yaxşı, get deyilən mən zabastovka da eləmirəm, özüm də işimi işləyəcəyəm, vəssalam!

S ə l i m (hiddətlə qayıdaraq). Xeyr, ondan gözünü çək. Hər kəs tək başına işləsə, arxın içinə uzadıb ölüncə döyəcəklər.

P i r q u l u. Yaxşı, get söylə, qoy məni arxa uzadıb döysünlər.

S ə l i m. Əşi, cəhənnəmə ki… Mənə nə var! (Gedir.)

Pirqulu yalnız düşünürkən, Surxay və İlyas danışa-danışa girirlər.

S u r x a y. Mən bu qızgilin həyətində yaşayırdım. (Pirqulunu görüncə) Pirqulu, sizin işiniz nə yerdə qaldı? Mən telefonla danışdım…

P i r q u l u. Surxay bəy, bizim heç bir işimiz yoxdur. Bu bahalıqda dolana bilmirik. Ac adam işləyə bilməz. Ondan başqa, Aydını, Qurban kişini, bir də Rəsulu işə götürməsələr, biz işləməyəcəyik. Onsuz da ki, acından ölürük, qoy birdəfəlik qırılaq. Neçin Aydını çıxarsınlar? Çox da hər nədir, çox da gün uzunu işləyə bilmir, əli ki, itidir. İki-üç saatda iki günlük iş işləyir. Onları işə götürməyincə, donluğumuzu artırmayınca ya öləcəyik, ya işləməyəcəyik, vəssalam. (Getmək istəyir.)

S u r x a y. Pirqulu, mənə dedilər ki, sənin bacın xəstədir. (Sükut.) Sonra bir gəl heç olmazsa həkim üçün görək nə elərik.

P i r q u l u. Allah ömrünüzü artıq eləsin. (Gedir.)

İ l y a s. Hə, qızla bir həyətdə yaşayırdınız, sonra?

S u r x a y. Nə isə… mən ona məhəbbətimi deyə bilmirdim. Bu Aydın da mənimlə məktəbdə oxuyurdu. Olduqca dost idik. Bir gün mən onu gizlincə qız ilə tanışdırdım ki, bəlkə sonradan onun vasitəsilə öz hissiyyatımı qıza bildirim. O bilmirdi ki, mən Gültəkini sevirəm. Bir az keçincə gördüm ki, bunlar bir-birini sevirlər. Bir yandan sevdiyimin arzusunu görüb səadətinə mane olmamaq, bir yandan da yoldaşlıq. Mən bütün varlığımla könlümü zorlayıb, məhəbbətimi gizlətdim. İndi doqquz ildir ki, birinci olaraq sənə deyirəm. Odur ki, mən evlənmirəm. Son günə qədər də onun xəyalı ilə yaşayıb öləcəyəm. Fəqət günümə bir gün qalınca, o qızın bədbəxtliyi üçün Dövlətdən intiqam alacağam.

İ l y a s. Demək, Aydının belə sərsəmliyi də həmin hadisədəndir?

S u r x a y. Mən Moskvaya getdim, mühəndis olub dönüncə, bu yox idi. Üç il sonra bir gəlir, nə olursa, yenə baş götürüb gedir. Dörd il idi ki, yox idi. O qədər dərin düşüncəli, o qədər alıcı idi ki, yazıq oxuya bilsəydi… Nə etmək ki, bir yandan başındakı böyük, fəqət bulanıq fikirlər, bir yandan ehtiyac, zəiflik, xəstəlik, sonra da bu hadisə, xüsusən içki. Zavallı səkkiz ildir ki, bütün dünyanı dolaşıb, bir aydır ki, belə acınacaq, sərsəm bir halda gəlib çıxmışdır.

İ l y a s. Yazıq…

S u r x a y. İndi heç bir şey düşünə bilmir. Yazıq acından ölməsin deyə, gətirmişəm, yanımda işləyirdi. İndi altı gündür ki, təsadüfən Dövlət bəy buranı alıbdır. Gəlib onu görüncə, çıxarılmasını əmr etdi, fəhlələr eşitdilər. Özü isə nə zavod yiyəsini, nə də işdən çıxarıldığını bilmir.

İ l y a s. O vaxtdan qızı görməmişmi? Qız sağmıdır?

S u r x a y. Görməmiş. Bir neçə vaxt bundan əvvəl mən gördüm. Bir növ yorğun, usanmış, solğun bir halda gedirdi.

İ l y a s. İndi özü o barədə bir şey söyləyirmi?

S u r x a y. Heç bir şey, sanki bir-birimizdən utanırıq. Həm də özündə o hal qalmamış, əlinə keçəni içir. Ona görə də özünə pul vermirəm. O gedib yeyir, mən hesablaşıram. Amma yenə sözə baxmır. O gün axır acıqlanıb tapşırmışam çörək verməsinlər. Yazıq bu gün üç gündür ki, acdır, bir söz də demir. Bəzən maddım-maddım üzümə baxır, hərdən də gözləri yaşarır, adamın yazığı gəlir.

İ l y a s. Yazıq!

S u r x a y. Ox, həyat… Gic Aydın dediyin bu zavallı nələr düşünürdü, nə günlərə qaldı!

S ə l i m (həyətdən bağıraraq). Cəhənnəmə ki! Bizdə birlik hanı? Əşi, mənə nə?

S u r x a y. Yenə görəsən nədir? Bir baxsana! (Həyətə doğru gedərək) İlyas, dilək ilə nəticə arasında keçilməz bir uçurum var ki, onu ancaq bir neçə qüvvətli simalar keçmişlər ki, onlarla da tarix bütün gələcəyə qarşı fəxr edir. (Gedirlər.)

Bir azdan Aydın əlində əzik bir çiçək, yorğun, solğun bir görkəmlə ağır-ağır girir. Dəzgahı işlədib, çiçəyi də dəzgahın üzərinə sancaraq, makinanın işləməsindən vücuda gələn xəfif tərənnümü dinləyir və filosof kimi hərəkətinə baxaraq, fikrə dalırkən, həyətdən kim isə çox həzin bir səslə oxuyur. Aydın düşünür.

H ə y ə t d ə n.

 
Olmasaydı bizdə, yarəb, bu məhəbbət kaş ki,
Ya olaydı bu gözəllərdə mürüvvət kaş ki.
Olmasaydım bir pəri eşqində rüsvayi-cahan,
Çəkməsəydim dost-düşməndən şəmatət kaş ki,
Göstərib əvvəl vəfa, axır olurlar bivəfa.
Olmasaydı xubrulərdə bu adət kaş ki.
 

Mahnı Aydının xatıratını təhrik etdikcə, Gültəkini oxunan sözlərin səbəbi kimi təsəvvür etdikcə, gözlərində təcəssüm etmiş Gültəkinin xəyalına qarşı olduqca müztərib bir vəziyyət alır. Mahnı davam edir.

H ə y ə t d ə n.

 
Ya verəydi haqq sənə bir rəhm, ey bidadgər,
Ya olaydı bizdə bu hicranə taqət kaş ki.
 

Aydın çox mütəəssir bir halda, özü də əlindəki çəkici dəzgaha çırparaq.

A y d ı n. Of… Qaranlıq keçmişin mənfur heykəli!

S ə l i m (səsi gəlir). Cəhənnəmə ki! Xalq yığışıb gözləyir, o orada fit çalır, sən burada oxuyursan. Özünüz bilin, Allaha qurban olum, xozeyin də heç nə verməsin. Mənə nə? Guya acından ölən elə bircə mənəm. Cəhənnəmə ki… (Gedir.)

Aydın Səlimin sözündən diksinib dəzgahın durduğu, sonra da Səlimin daxil olduğunu görüncə.

A y d ı n (dəzgaha). Yoldaşcığım, niyə durubsan? Necə? Necə işləmirəm? (Dəzgahı qorxudurmuş kimi, çəkici qaldıraraq) Allaha and olsun, bir çəkic vuraram, parça-parça olarsan.

S ə l i m (qapıya). A uşaq, bura gəlin, bu gic avadanlığı qırdı, çapdı.

Pirqulu və başqa işçilər girirlər. Aydın onlara etina etmədən.

A y d ı n. Necə işləmirsən? Axmağın biri axmaq!

P i r q u l u. Yenə nə var, əzizim?

A y d ı n (sözünü kəsmədən). Çəkici görürmüsən! Elə vurram, hər çarxın bir yana uçar.

S ə l i m. Odur də, yenə həştad doqquzdur, cəhənnəmə ki…

A y d ı n (kimsəyə baxmadan). Sənin mənə heç bir şey deməyə haqqın yoxdur, çünki sənin nə ağlın var, nə də düşüncən. Ona görə də sən gərək işləyəsən. Mən səni zorla işlədərəm. Xeyr, gücüm çatar. Yox, yox, mən hələ bir həqiqətəm, mən bir heç deyiləm. Mən amansız bir mübarizəm. Allaha and olsun, elə çırparam ki, hər parçan keçilməz altun dənizlərində bir körpü ola bilər. (Gülüşürlər.)

S ə l i m. Cəhənnəmə ki, sındırar. Xozeyin də və Surxay bəy də bizi söyəcəklər.

P i r q u l u (çəkici dəzgaha qaldırmış Aydının əlini tutaraq). Əşi, nə vuruşursan? Bir bizə də desən olmazmı?

A y d ı n (dəzgaha). Axmağın biri axmaq, mən səni zorla işlədərəm. Görün, siz allah, mənə nə deyir… İşləyən mən, sürtülüb əzilən mən, dəmiri yonan mən, iş qayıran mən, amma donluğu alan sən, indi ki, belədir, mən də işləmirəm. (Dəzgaha) Bu elə belə də olmalıdır. Sən hələ gərək işləyəsən, mən də gərək donluğu alam. Çünki sənin düşüncən yoxdur. Nankorun biri nankor! Mən hələ sənin üçün başqaları kimi olmamışam. Səni yağlamışam, çiçəklərlə bəzəmişəm. Yenə üsyan edirsən. Zavallı, bəs mən? Mən neçin danışmıram. (Suvandı alıb, cəld hərəkətlə məngənəyə sıxılmış dəmirə çəkərək) Bax, sənin çarxın fırlanır, mənim qollarım, sənin parçaların hərəkət edir, mənim bütün əzalarım. Sən sürtülüb əzilirsənsə, mənim də əllərim qabar çalır, gecələr yata bilmirəm. Sən haqqını istəyirsənsə, bəs mənim haqqım, mənim qazandıqlarım ki, üç gündür acam. Bəs mən?…

S ə l i m. O bu saat doxsan doqquzdur, siz də durun tamaşaya, yığıncaq da qalsın. Cəhənnəmə ki…

A y d ı n. Halbuki, sənin ağlın yox, düşüncən yox, hissin yox, ürəyin yox. Mənim ağlım da var, düşüncəm də. Səni mən yaratdım. Çarxını mən qayırdım, işə saldım. Halbuki məni altun yaratmamışdır. Məni təbiətin yaradıcı qüvvəsi bir xariqə olaraq yaratdı. Yaradıcı bir qüvvə verib bütün varlığı təslim etdi. İndi işləyən mən, yaradan mən, qazanan kim? Altun! Neçin?.. Zavallı, mən də sənin kimi, fəqət canlı bir makina deyilmiyəm? Bir makina kimi istifadə olunmurmuyam? İşləyən mən, inciyən mən, qazanan mən, ac qalan da mən, başqalarının əlinə baxan da mən.

S ə l i m. Cəhənnəmə ki, sənə dünyanı da versələr, ac qalacaqsan, aparıb hamısını (boğazını çırtmalayaraq) buradan ötürəcəksən.

A y d ı n. Mən heç! Bəs siz! Zavallılar, siz kimsiniz? Siz də bir canlı makina deyilmisiniz?

S ə l i m. İndi nə eləyək?

A y d ı n. Uzanın, gəlib sizə yasin oxusunlar.

P i r q u l u. Nə edə bilərik ki?

A y d ı n. Üsyan…

P i r q u l u. Kimə qarşı?

A y d ı n. Bütün bəşəriyyətə qarşı, bütün adətlərə, qanunlara qarşı… Bütün kainata, aya, günəşə, ulduzlara, hətta tanrının özünə, bu mənəvi jandarmaya qarşı üsyan qaldırmalıdır. Yer üzündə hakim, məhkum, zalım, məzlum kəlmələri durduqca bəşəriyyət bir gülər üz görə bilməz.

S ə l i m. Bir şey başa düşdünüzmü? Mən bir şey anladımsa, Allah mənə lənət eləsin.

A y d ı n. Anlamazsınız… ha-ha-ha! Siz qəssablar bıçağı altında qatilanə otlayan qoyun sürüləri! Siz kimsiniz? Hakiminiz kim? Siz nəsiniz? Məbudunuz nə? Nədir bu hakimlik? Nədir bu məhkumluq? Nədir bu əzab, nədir bu mükafat?

S ə l i m. İndi sən nə istəyirsən?

A y d ı n. Mən elə bir dünya istəyirəm ki, orada millətlər azad, fərdlər azad, zəhmət azad, vicdan azad, hərəkət azad, bütün varlıq azad, istila zənciri yox, altun yox, şəşəə, dəbdəbə yox, fərman yox, hər kəs öz zəhmətinin, öz arzusunun quludur, bax belə! (Bir şüşə araq çıxarıb başına çəkir.) Ha-ha-ha!..

S ə l i m (çırtma çalaraq).

 
Qalanın dibində bir quş olaydım,
Yeməmiş, içməmiş sərxoş olaydım.
Gah fərə, gah laçın, gah loş olaydım…
Dam uçuldu, baca boynuma keçdi,
Bilmirəm heç necə boynuma keçdi.
 

Bu qiyamətlərin çoxusu onun üstündədir, heç vecinə də gəlmir. Əlbəttə, belə eləyəndə işdən çıxararlar da…

P i r q u l u. Daha sən də bəsdir çərənlədin. Sizdə anlamaq üçün idrak yox ki…

S ə l i m. Cəhənnəmə ki… Gəlin, adə, bəri. (Dönür, fəqət yenə qayıdıb durur.)

P i r q u l u. Aydın, onlar səni anlamırlar. Sən buraya gələn gündən bəri, mən sənə can yoldaşı olmuşam. Bir çox şeyləri də eşitmişəm. İndi bilirəm də ki, üç gündür acsan. Qardaş, mənim gücüm bir bu qollarıma çatır, bir də bax, buna! (Pencəyini göstərir.) Yenə bir-iki girvənkə çörək verərlər. Hər nə də eləmək istəsən, mən səninlə varam.

A y d ı n (sürəkli baxışdan sonra). Qoyun sürüsü. (Dönüb gedir.)

S ə l i m. Qoyun da olduq! Cəhənnəmə ki… (Qulam tələsik girir.) Budur gəldi, gəldi, səs salmayın, yığışın. Hə, nə oldu?

Q u l a m. Durun, bir nəfəsimi dərim. Yeyin gəlmişəm.

S ə l i m. İnşallah ki, düzəlmişdir.

Q u l a m. Dövlət bəy deyir ki, zavodu altı gündür ki, almışam, heç bilmirəm ki, işlər nə yerdədir. Heç bir iynə də artırmayacağam.

S ə l i m. Kişi doğru deyir də, heç bilmir nə var.

Q u l a m. Aydınla da, deyir, mənim xüsusi hesabım var, həmçinin o biriləri də çıxarmışam, kimsə bir söz deyə bilməz. Bir az danışdıq, axırda dedi hamınız hesabınızı alın, qulluqdan çıxarılırsınız, təzədən fəhlə tutacağam.