Czytaj książkę: «Чандар – дерево жизни»

Name: Чандар – дерево жизни
Author: Арбен Кардаш
ISBN: 978-5-6055533-0-4

Арбен Кардаш

Czcionka:

Лезги чӀалай таржума авурди Арбен Къардаш я

Перевод с лезгинского языка Арбена Кардаша

«Чандар – уьмуьрдин тар»

Кьисада кьилиз тефей муьгьуьббатдикай ихтилатзава. Жегьил чӀавуз чеб-чпиз кӀан хьайи итимни дишегьли гзаф йисарилай сам ус ятӀани чпиз-чеб кӀанзава лагьана хиве кьур чкадал хабарни авачиз сад садал гьалт хъийизва, инал абурун гьиссер цӀийи кьилелай мад синагъра гьатзава.

«ЧӀарав»

Гьикаядин игитдин аялвал Къацу рат тӀвар алай чкадал ЧӀарав лакӀаб алай кицӀихъ галаз гьихьтинди хьанайтӀа, гьадакай ва гадади саймазвилелди вичин дустуниз хаинвал авуникай ва гунагьдилай гъил къахчун тавуникай ихтилат кьиле физва.

«Гурар»

Ихтилат жегьилар амачир хуьруькайни ичӀи хьанвай кӀвалерикай физва. Кьуьзек Алхазур вичин кьенвай дустарин кӀвалерихъ гелкъвезва, абурун ичӀи кӀвалерал кьил чӀугвазва. КӀвалерин къене патар, абурун иесийрал чан аламайла гьихьтинбур тиртӀа, гьахьтинбур яз ама. Абурун аялар, яргъал шегьерра уьмуьр тузуз, хайи кӀвалериз хквезвач. А кӀвалерин куьлегар гвай кьуьзек гьар са дустунин кӀвализ физва, абурун руьгьерихъ галаз, чан алайбурухъ галаз хьиз, рахазва, авай гьалдикай, кӀвалерин кьисметдикай, бубайрин мукар гадарнавай ва дувулривай къакъатнавай веледрикай дерт чӀугунивди фикирар ийизва.

«Гибе»

Ктабар кӀелунал рикӀ алай кьуьзуь чубанди вичин стхадикай ва чпин кӀвале авай иски гебедикай ихтилат ийиз, икӀ лугьузва: Инсанри чпин тарихдин зигьин квадарзавайвиляй абурун уьмуьр муракабди жезвайди яз жагъанай заз. Дувулривай къакъатирдавай чун кьисметрин гарари акатай патахъ гваз физва, гваз къекъвезва. Чун анжах жуван хам, беден хуьз, амма руьгьдин къайгъу са акьван чIугван тийиз вердиш жезва…»

Чубанди уьмуьрдикайни ажалдикай, халкьди вичин тарих рикӀел хуьникай веревирдер ийизва. Алай аямдин кӀелзавайдавай и гьикаядай вич патал тарс хкудиз жеда, вучиз лагьайтӀа ам гзаф вахтара важиблу затӀарилай, абур виле такьуна. алатна физ вердиш хьанва.

«Чуьлдин цуьк»

Гьикаяда ихтилат жегьил хзандикай физва. Хзанда авай гьалари, папан къалари ва гьуьжетри кьилин игитдин уьмуьр михьиз гуьнгуьнай акъудзавай. Ада кӀвалахдилай хкай, вичин тӀварни чин тийидай цуькведини гададин паб къапарай акъуднай. Гададихъ лагьайтӀа и цуьк кӀвалин шартӀарихъ галаз вердиш хьунин ва ада цуьк ахъаюнин умуд авай.

Назик гьиссерни дерин фикирар, гьакӀни хъуьтуьл зарафатни экуь гъам кваз кхьенвай и эсер са нефесдалди кӀелиз жедайди я.

«Жив»

«Жив къвазва – руьгьди манияр лугьузва, шиирар туькӀуьрзава, кьуьлерзава». Живеди чун уьмуьрдин лап важиблу макъамриз хутахзава. ЧӀехибур патав гвайла, абуру чпин камал гъвечӀибурузни гузва, гъвечӀибуруни чӀехибурун руьгьда уьмуьрдин экв куькӀвена хуьзва. Гьикая уьмуьрдин къанундикайни жедай дегишвилерикай лугьузвай чархачидикай я. Живеди инсан неинки руьгьдалди михьи ийизва, гьакӀни ада чи рикӀел чна чи уьмуьр дуьздаказ, лацудаказ кхьин герек тирдини хкизва.

И гьикая гваз автордикай Андрей Платонован тӀварунихъ галай «Акьуллу рикӀ» конкурсдин финалист хьана.

«Муаллимдин ихтилат»

«ВачӀе-хваяр» романдай къачунвай и чӀукуна тежрибалу муаллим, вичин пеше туна, михьиз мектебдай экъечӀуникай ва идан себебни адан гъилик кӀелзавай са гадади пул чуьнуьхуникай физва.

«Гьа икӀ, са гъилера…»

«ВачӀе-хваяр» романдай къачунвай и чӀукуна хъуьруьн къведай жуьреба-жуьре мажарайра гьатзавай, вичин рикӀ дишегьлийрал алай са шаирдикай ва ада паб гъуникай ихтилат физва.

Тамашаяр

«Хукац-Ханум»

Аялар патал кхьенвай мах я. Ана темпел ва цикӀенар кӀандай рушакайни зегьметдал рикӀ алай жегьил чубандикай ихтилатзава.

«Мирзе-Алидин геж муьгьуьббат»

Тамаша тарихдин гьакъикъи ва чеб 1848-йисуз Дагъустандин Самур округда кьиле фейи вакъиаяр бинеда аваз кхьенвайди я. Кьилин игитар шаир, ислягьвилин патал алай кас, шариатдин къази Ахцегь Мирзе-Али, имам Шамиль ва Ахцегьа авай къеледин комендатдин руш, вичиз Мирзе-Алиди муьгьуьббатдин шиирар бахш авур Нина Рот я.

«Чандар – дерево жизни»

В повести рассказывается история неудавшейся первой любви. Мужчина и женщина, в юности любившие друг друга, через многие годы, вновь неожиданно встречаются на месте, где признались друг другу в любви, и где их чувства вновь подвергаются новым испытаниям.

«Чарав»

Повествование о том, как герой провёл своё детство на Зелёном токе со своим близким другом, собакой по кличке Чарав. И о том, как герой рассказа по глупости предал своего друга и не получил от него прощения.

«Лестница»

Рассказ о старике, живущем в селе, где почти не осталось молодёжи, о количество пустующих домов растёт. Старик Алхазур заботится о домах умерших своих друзей, время от времени посещает эти опустевшие дома, внутри которых осталось всё так, как было при живых хозяевах. Дети их не возвращаются домой, живут в далёких городах. Старик, хранящий ключи от всех этих домов, заходит к каждому другу домой, разговаривает с их душами, как с живыми, переживает за сегодняшний день, за судьбу дома, за детей, покинувших родительский кров и не желающих держаться своих корней.

«Ковёр»

Старый чабан и большой любитель читать художественные книги, рассказывая о своём брате и старом ковре в доме, говорит: «Постоянно думал о ковре и пришёл к такому выводу: люди усложняют свою жизнь тем, что теряют свою историческую память. Оторванных от корней, нас носят как попало ветры судьбы. Мы привыкаем в первую очередь заботиться о своём теле, утробе, не проявляя особого ухода за душой своей…»

Герой рассказа размышляет о жизни и смерти, об исторической памяти народа. Современный читатель может исчерпать из повествования много чего поучительного и важного, мимо которых мы чаще всего привыкли пройти не заметив.

«Полевой цветок»

В рассказе повествуется о драме молодой пары. Семейная жизнь истощала душу главного героя вечными скандалами и размолвками с женой. Даже безымянный полёвой цветок, принесённый им с работы, вывел её из себя. Говорят, при должном уходе это растение привыкнет к домашним условиям и расцветёт.

Лирико-философское повествование с элементами легкого юмора и светлой грусти действительно читается на одном дыхании.

«Снег»

«Снег идёт – душа поёт, слагает стихи, танцует». Снег уносит нас в самые важные из прожитых моментов. Когда старшие были рядом, чтобы передавать мудрость младшим, а младшие поддерживали в душах старших огонёк жизни. Рассказ о законе жизни и вестнике перемен. И о том, что «снег не только очищает человека… Снег напоминает нам о том, правильно ли пишем мы свою жизнь, как бы обязывая писать её только набело…»

Автор с этим рассказом стал финалистом ХХVIII Международного литературного конкурса имени Андрея Платонова «Умное сердце».

«Итак как-то раз…»

Отрывок из романа «Сыны Ваче». Здесь рассказывается об одном поэте, любящем женщин и попадавшем в разные смешные истории, и о его женитьбе.

«Рассказ учителя»

Отрывок из романа «Сыны Ваче». Здесь повествуется об опытном учителе, неожиданно решившем уйти из профессии из-за того, что его ученик совершил кражу.

Пьесы

«Хукац-Ханум»

Сказка для детей. О ленивой девушке и трудолюбивом молодом чабане.

«Поздняя любовь Мирзы-Али»

Пьеса написана на основе реальных исторических событий, произошедших в 1848 году в Самурском округе Дагестанской области. Основные герои произведения – поэт, миротворец, шариатский судья округа Мирза-Али Ахтынский, имам Шамиль, дочь коменданта Ахтынской крепости Нина Рот, которой Мирза-Али посвятил ряд любовных стихов.

Чандар – уьмуьрдин тар
Повесть

Тарлан Мияхов, вичин уьмуьрдин йисар яхцIурни цIувадав агакьнавай итим, ахварай аватайла, сятдин пакаман цIуд хьанвай. Ахъа дакIарда рагъ гьатнавай. Амма кIвале авай михьи, икьи, чIугуналди тух тежедай гьавади ам ахварин сархушвилин кIемяй са акьван регьятдиз ахъайзавачир. Яргъал Кеферда, фадлай вичин муг хьанвай Сургутда гьар юкъуз пакаман сятдин ругудаз (армияда къуллугъдайла вердиш хьайивал) къарагъун адет хьанвай ам, хуьруьз хтайла, къе хьиз, идалай виликрани хтана ина хьайи гьар юкъуз вич икI геж ахварай аватуни мягьтелардай, ва ам «вучиз икI жезватIа?» лугьуз фикиррик акатдай.

Накьни, аял чIавалай вердиш чкадал, пуд стхани кьве вах авай хзанда бубадини дидеди рухвайриз аял чIавалай тайинарнавай кIвале авай вичин каравутдал ксанвайтIани, адаз беден меселай хкаждай гьяз авачир, мадни, вилер акьална, гъил-кIвач гадарна, вич ахварин ихтиярда хутаз кIанзавай.

«Гьавадивай я, – фикир фенай Тарланан кьиляй. – Ватандин гьавади ахвар икI ширинарзава. Яргъариз къакъатнавай хциз хайи кIвали вичин муьгьуьббат, багъривал квахь тавунвайди къалурзава… Хва, лагьайтIа, и кардин гъавурда акьазвач…».

РикIивайни ам хайи хуьре ичIиз амай кIвализ йиса садра, гатуз, хквезвай, гьамни датIана рикI ина, багъри мука, авай дидедин гуьгьуьл кьун яз ийизвай кар тир, вичиз хквез са акьван гьяз авай хьизни тушир, вучиз лагьайтIа, гьар хтайла, айвандихъай хуьруьвай яргъа, далу пата Яру дагъ акъвазнавай, вич къваларив гвай кIунтIарилайни кьантIарилай шиш-кIукI, дамахдивди хкиснавай, КIвенкIв алай пелен хурал алай чандар тар акурла, адан рикI заланни жедай, адаз пашман хъверни къведай, ада вич уьмуьрда вири кIвалахар туькIвена къайдада авай, кадгъай хзан, ярар-дустарин, чир-хчиррин, хуьруьнвийрин вилик чин михьи кас яз кьазвайтIани (гьакI язни тир), чандардихъ галаз алакъада хьайи уьмуьрдин са югъ ва адахъ галкIанвай маса вакъиаяр фадлай куьтягь хьана алатнавай аялвилинни таза жегьилвилин гъвечIи паяр тиртIани, ада вичивай са багьа затI квахьайди, вичивай са эрзиман мурад кьилиз акъудиз тахьайиди, и кардин тахсирни са вичин хиве авайди цIийидаказ гьисс хъийидай. ГьакI тиртIани, вич хтайдалай гуьгъуьнин йикъарикай са юкъуз чандардал кьил чIугваз фидай…

Вич хзанда виридалайни гъвечIи аял ва гъвечIи хва яз, бубадин кIвалин къайгъударвал, буба амачирла, вичин везифа тирди чизвайтIани, кIвал хуьн ва адан уьмуьр давамарун патал вич уьмуьр тухуз ина амукьун лазим тиртIани, ада и къайда, бан-бубайрин кхьин тавунвай, амма виридаз чизвай ва талукь ксари ян тагана кьилиз акъудун герек тир и къанун ада чIурнавай. Армияда къуллугъна хтай ам хуьре акъвазначир.

Я диде-бубади, я стхайрини вахари адаз и кардай ахмур авуначир, абуруз, и кардин себеб чиз, адан рикIикай хабар тир ва, а рикIел хьайи хирез чпивай са дарманни ийиз тежедайди чиз, адаз гьа вичиз кIандайвал ийидай ихтияр ганай…

Накь, нянин хурушумрик хуьруьз ахгакьайла, рехъ авачир чкайрайни регьятдиз фидай тIем авай багьа машин дагъдин ценерив, алгъай къацу суварин хурудал агъадай винелди экIяй хьанвай хуьруьн виридалайни агъадавай майдандал – Вегьрен тIулал акъвазарайла, адан вилер чеб-чпелай чандар галай патахъди килигнай. КIвенкIв алай пелел цифер алай, чандар аквадайвал тушир… Адан рикIик гъалаба акатнай: иниз хкведалди вилик адаз ахварай чандар атIана ярх хьанваз акунвай…

Вегьрен тIулал ахгакьайла, инал машин акъвазариз тун Тарланан дидедиз адет хьанвай кар тир. Гьар йисуз хуьруьз хтайла, кьуьзуь дагъви дишегьли, вилерай сел хьана накъвар авахьиз, машиндай экъечIдай ва метIерал акъвазна, ада «Чан зи ватан, чан зи ширин накьв!» лугьуз чилиз теменар гудай. Ахпа ам, вичелай са акьван алакь тийиз, хцин куьмекдалди кIвачел къахрагъдай ва, кьве кап виликай сад садав агудна кьуна, хуьруьн кьуд патахъай авай кьилди-кьилдин сурарихъ, са-садахъ элкъвез, дуьаяр кIелдай, кьейибуруз рагьметар гъидай, и чилик квайбуруз Аллагьдивай Къияматдин юкъуз регьим авун, и чилел уьмуьр тухузвайбур вири чIуру рекьерикай ва завалрикай хуьн, вирибурун рикIер михьи ниятривни мурадрив ацIурун тIалабдай.

И легьзейра хцин рикIиз дериндай таъсирдай, ада хайи накьварал икьван кьару диде гъурбатдиз хутахунал, бубайрин кхьин тавур къанунрилай вичи кам вегьиналди вичин виридалайни мукьва инсан бинейривай къакъудунин тахсиркар вич я лугьуз, рикIяй вичиз туьгьметар ийидай. Дидедиз ватандивай яргъара гьикьван къулайвилер тешкилнаватIани, ам вири рухвайринни рушарин, сусаринни хтулрин гьикьван чIехи гьуьрметдик кватIани, гъвечIи хци дидедин рикIиз хуьруьвай яргъа гьихьтин руьгьдин азабар жезватIа, гьар гъилера гьа инал, Вегьрен тIулал, гьиссдай.

Бубадал чан аламайла, гена Тарланан ва амай стхайрин рикIер динж тир. Гагь сад, гагь муькуьди, чпин хзанарни галаз, хайи кIвализ хкведай, кьуьзуьбурал кьил чIугвадай, чIехи кIвале чIехи шадвал ргаз жедай. Гагь-гагь стхаяр, хзанарни галаз, вири санал хтай вахтарни жедай. А вахтара хайи кIвалин гьайбат, адан суьгьуьр, адан важиб, метлеб генани вини кIарариз акъатдай, и кIвализ талукьбуру чпин бинейрин деринвални мягькемвал гьиссдай ва а гьиссди абурук чпин кьвед лагьай ватан хьанвай чка тир яргъал Сургутдани лувар кутаз жедай.

КIвалин аявални амай къайгъуяр лазим дережада аваз ийиз техъжезмай бубани диде чпин патав хутахиз рухваяр гзаф алахънай, амма абур чIалал гъиз хьаначир. Абуруз садра кьванни Сургутдиз мугьманвилизни къвез кIан хьаначир. Кьилин гаф дидединди жедай: «А яргъал рекьера лахлах чанар гваз чи вуч авайди я? Фидай рекье чакай сад кьейитIа, квез гзаф инжиклувилер жеда».

Бубадизни дидедиз чпин гъилералди, четинвилер-татугайвилер эхна, чпи лангатар атIана, сабурдалди, са-са кIвал хкажиз, эцигай кьве мертебадин кIвалер, чпи лугьудайвал, етим ийиз кIанзавачир.

Амма садра хьайитIани дидедизни бубадиз Кеферда чпиз хьанвай кIвалер, аваданвилер, чпин бизнес, са куьникайни дарвал тахьун, чеб уьмуьрда агакьнавай кукIушар къалурдай мумкинвал хвавилин буржи кIукIни алаз кьилиз акъудиз кIанзавай рухвайриз кьисметди вичи ганай…

Са гатуз пуд стхани, чпин машинраваз, папар-аяларни галаз, ватандиз рекье гьатнай. ЧIехи Урусатдин юкьвайтIуз цIар гана хквезвай абур са йикъан нисинихъ Волга вацIун къерехдив гвай са хуьруьн патав ял ягъиз, гьава чIугваз, яргъал рекьи чанарал алчуднавай тентесвал алудун патал акъвазнай.

Кьериз-кьериз тарар экъечIнавай къацу чIурал, чIехи вацIун гьайбатни иервал аквадай чкадал, абуру, чпин суфраяр экIяна, фу незвай. Аялри чпин шад гьарай-эвердалди, гьерекатдалди гуьзел мензерада ччим хьанвай секинвал хъиткьинзарзавай.

БицIибурукай сада садлагьана гьарайна:

– АтIанай ружа гвай буба къвезва!

ЧIехибур аялди къалурай патахъди килигна. Абур галай чкадихъди, гьерекат кваз, хурал кьве гъиливни ружа чуькьвена кьуна, кьецIи ва, яшари штIумарнавайтIани, бедендин зурбавал гумай кьуьзек къвезвай. Адан кьилел пилотка алай, хур ахъайнавай рехи перемдин хилер кьуьнтерал кьван, гьа рангунин шалвардин кикерни метIерал кьван къакъажнавай, кьецIил кIвачерални жирдин тIипIрияр алай.

Аялри, секин хъхьанваз, чIехибурун патав зверна.

Кьуьзека, салам-каламни галачиз, чин къван хьиз авуна, кьве хилен ружа суфрадихъ галайбурухъ элкъуьрна, эмир гудай ванцелди гьарайна:

– Алад инлай! Им зи чка я, зи чил я!

Суфрадихъ галай пуд стхани, абурун папарни кIвачел акьалтнай. Им вуч кас ятIа, идан рикIе, кьиле вуч аватIа течизвай стхайрин кьилиз садлагьана атай фикир чпин тIарам, къуват квай кьакьан беденралди папарни аялар кIевирун тир.

Ахпа Тарлан виликди экъечIнай:

– Я халу… Я дах, – секиндиз, кьуьзекак квай хъилел артухан кIукI хкин тийидайвал рахаз алахъна ам. – Чун ватандиз хъфиз рекье авай инсанар я, чаз ви чил кIанзавайди туш, гьакI ял ягъиз акъвазнавайбур я.

Садлагьана кьуьзекан чин дегиш хьана, хъел михьиз квахьна, гъилер агъуз хьана, ружа чилел аватна.

Ам, экв зайиф хьанвай вилер агажна, Тарланан къаншардиз атана, кьилелай кIвачелди адаз килигна, ахпа адай, галкIиз-галкIиз, ван акъатна:

– Ми… Ми-рим… Мирим Мияхов… Лезги…

Тарланан сив япарихъ фенай, ада, кьве гъилни лувар хьиз ахъайна:

– Куьн Миша халу яз тахьуй, я хвайди?! Михаил Бурлаков! – ахпа стхайрихъ элкъвена алава хъувуна: – Гьам я! Чи кIвалевай шикилдавай Миша халу я!

Кьуьзека, вилериз хъиткьиннавай накъвар капалди михьна:

– Эхь, зун гьам я… Вун Мириман санихъни тефей кIалуб я, ванни гьаданди я…

– Чи патара ихьтин дуьшуьшра «бубадин нерин хиляй аватай хьтинди я» лугьуда, – вилив техвей ихьтин чIехи шадвал гьиниз ийидатIа течизвай Тарлана кьуьзек вичин къуват квай гъилеривди кIеме хьуна, ахпа ам хкажна чилел эциг хъувуна.

– Аквазвайвал зи дуст дяведи тIуьнач… Исятда сагъ-саламат яни?

– Писзавач, кIвачерал ала. Гьадал, дидедал кьил чIугваз хъфизвайбур я чун, гьадан рухваяр, сусар, хтулар я.

– Куьне залай, зи векъи гафарилай гъил къахчу… – Миша халуди вич инал хъел кваз атунин себеб вуч тиртIа гъавурда тваз алахъна. – Инаг заз гьукуматди ганвай чил я… Хтулдиз аманат яз таз кIанзавайди я. СакIани сетка, са сим кьванни чIугваз агакьзавач… Я хтулдини инриз хтуник хев кутазвач… Инаг кьаз, къакъудиз кIанз къвезвайбур са шумудра чукурайди я за… Гьахьтинбур хьиз хьанай заз куьн… Ахьтинбурухъ галаз им галачиз рахун четин я, – ада вичин ружа чилелай къахчуна. – Инсандин чIалан гъавурда абур акьадач.

– Ана халис патрумар авайди я ман? – жузуна Тарлана.

– ГьикI бес! ДатIана чпин чкадал алайбур! Къирмейрив ацIурнавайбур! Запасни галаз! – Миша халуди шалвардин жибиндай кьве ацIай патрум акъудна къалурна, гьана хтунни авуна.

Муькуь кьве стхадини Миша халудиз гъилер яна, къужахра туна ва ам чIехи гьуьрметдивди чпин рекьин суфрадихъ ацукьарна.

Анал хьайи ихтилатрай чир хьайивал, ам, къари рагьметдиз фена, субайдиз амай, авай са рушани са хтулди Подмосковьедин шегьеррикай сана уьмуьр тухузвай. Бубадални чIехи бубадал кьил чIугваз гагь-гагь хквезвайтIани, инра михьиз бине кьуник кьил кутазвачир…

Михаилан дуст, адаз чп ивай исятда ийиз жери вири галайвилер ийиз алахъзавай рухвайрин буба, Ватандин чIехи дяведин цIаярни гумар, тIаларни хирер акунвай, эрчIи гъилни Смоленскдин чилел Пречистенский районда кьиле фейи къати женгера квадарай дагъви Мирим хуьруьн мектебда гъвечIи классрин муаллим тир. Муаллимвилин кьве йисан курсар ада дяведай хтайдалай гуьгъуьниз куьтягьнай. КIелиз фидайла, бязи хуьруьнвийри адаз лугьунни авунай: «Вахъ эрчIи гъил галамачиз, жувавай бегьемдиз кхьиз тежезвай вуна аялриз кхьинариз гьикI чирда?» «Вердишарда за жуван галамай члахъ гъилни, аялризни кхьиз-кIелиз чирда». Курсарай хтайла, Мирим муаллимди доскадал йигиндиз ва иердиз кхьидай саягъ акурла, хуьруьн муаллимарни, ахпани адан тарсариз, гуя чпин аялрин алахъунризни алакьунриз килигиз къвезвайбур я лугьуз, къвез хьайи кьван амай хуьруьнвиярни гьейран хьана амукьнай.

Мирим муаллимдин аялриз лап гъвечIи чIаварилай Михаил Бурлакован тIвар Миша халу яз чидай. Абурун тавдин кIвалин цлакай чIехи рамкада аваз куьрсарнавай ядигар – бубадиз виридалайни играми шикил авай: гаубицадин кьве къвалахъай кьве тIарам жегьил, гаубичный артилерийский полкунин кьве красноармеец акъвазнавай. Абурукай сад абурун буба, муькуьдини Миша халу тир.

Гьеле мехъер тавунваз, вич Яру Армияда къуллугъ куьтягьна кIвализ хтана кIани чIавуз чIехи дяве гатIунна, адакай вичиз кIвални, югъни хзан хьайи Мирима и шикил вичин дидедизни бубадиз а чIехи вакъиайрин яцIай рахкурай сад лагьай шикил тир. 1943-йисан гатун эхирра, къати женгер жедалди вилик са военкорди ягъна, кьве дустунизни багъишай и шикил Мирима, дяведай хтайла, чIехи ийиз тунай ва рамкада тунай.

Ам Михаил Бурлаковахъ галаз танишни, артилерийский полкуниз акъатайла, хьанай. Абурун дуствилин-стхавилин яш са йисалай алатнавай ва акьван мягькем хьанвай хьи, абуру чеб къакъатда ва мад садрани гьалт хъийидач лагьана гьич фикирни ийизвачир. Амма вири фронт патал кьетIен гьа йисан сентябрдиз хьайи женгера Миримал залан хер хьана, ам вичикай вичиз хабар амачиз госпиталдиз акъатнай. Ина адаз вич хьайи райондин тамара къати женгер давам жезвайдакай ва ана вичин полкунин гзаф аскерар телеф хьайидакай ихтилатар гзаф ван хьанай. Михаилан кьисмет гьикI хьанатIа, адал чан аламани-аламачни адавай, гьикьван алахънайтIани, чириз хьаначир. Гъил галамачир ам, са гьал чкадиз хтайла, кIвализ ахъай хъувунай.

– За Мирим амач лагьана фикирнавай, – лагьана Миша халуди. – Гъил галатайла, ам авай гьал пара заланди тир, акур садани ам чкадиз хкведа лагьана умуд кутазвачир.

– Бубади кIваляй ви частуниз чар кхьейди я лугьудай, – лагьана Мириман чIехи хци. – Жаваб хьаначир.

– Ам жергедай акъатай кьве йикъалай зални хирер хьанай, зунни дяве патал герек яз амукьначир, – ада, метIяй къат тежез, са патахъди чилел къаткурнавай вичин члахъ кIвач гатана. – Чибурукай гзафбуруз а тамара, хуьрера стхавилин сурар хьана… Гьавиляй адан чарчивай зун жагъуриз хьанач…

Ахпа Мириман рухвайри Миша халу, машинда ацукьарна, адан кIвалел кьван хутахнай. Гила абуруз хайи мукай юзаз кIан тийизвай чпин бубани диде гьикI чпин патав Сургутдиз хутахдатIа чизвай.

– Элкъвена хкведайла, чна ви дуст ви патав гъида, Миша халу, – лагьана абуру. – Гьа чIавуз чна ви чилел сеткани чIугвада, ваз герек амай вири кIвалахарни ийида…

Кьуьзуь муаллим, вичин дяведин дуст сагъ-саламат яз ама лагьайла, сифтедай чIалахъ хьаначир, им рухвайри вич хуьряй хутахун патал акъуднавай кьуьруьк яз гьисабнай. Ахпа ада вичин хтулрикай лап гъвечIидавай хабар кьунай:

– Квел хкведай рекье вуж гьалтна, чан бубадин?

– Чал тфент гвай дедушка гьалтна, – жаваб гана хтулди. – Адаз чун ягъиз кIанзавай. Ахпа, зи па́па акурла, адан гъилерай тфенг аватна, ам шехьна.

Мириман вилериз накъвар хъиткьинна. Ам рухвайри хкай хабар керчек тирдахъ агъуна…

Амма Миримаз вичин дуст ахкун кьисмет хьаначир.

Ам вичин вири килфет галаз адан гьаятдал атайла, кIваляй жегьил итим экъечIнай. Ам Михаил Бурлакован хтул Иван тир.

– ЧIехи буба рагьметдиз фена са гьафте хьанва, – лагьана ада, атанвайбур вужар ятIа чир хьайила. – ДакIардин кIане секуьдал ацукьна ахвариз фейи ам мад уях хъхьаначир.

– Ви диде хтанвачирни? – жузуна Мирима.

– Ам къе хъфейди я. Зун бязи крар амаз амукьайнавайди я.

– Адан ружа гъваш, – лагьана Мирима.

Иван, и гафарин метлеб вуч ятIа течиз, Мириман гадайриз килигна.

Рухваяр бубадиз килигна.

– Патрумарни туна ружа гъваш, чан хва, им зи тIалабун я. Вуч патал ятIа, квез чир жеда.

Ивана ружа гъана кьуьзуь ветерандив вугана:

– Патрумар чпин чкадал алаз гьазур тир.

Ахпа вири санал хуьруьн сурарал фенай.

Михаил Бурлакован сурун кьилихъай ракьун турбадин кьве кьатI сваркадалди галкIурна туькIуьрнавай хаш къянавай.

Вири киснавай.

Виридан вил Мирима са вуч ятIани лугьунал алай. Амма ам киснавай.

Ам, ружа чилел эцигна, сурун са къвалавай метIерал акъвазна ва са геренда вичин авай са гъилив сурун накьв чуькьвена кьуна. Ахпа, къарагъна, ружа кьуна, цавуз хкажна, кьве сеферда цавуз ягъна.

Им кьуьзуь аскерди вичин дяведин дустуниз хъувур женгери гьуьрмет тир…

Гьар гъилера и дуьшуьш рикIел хтайла, Тарлана гьайиф чIугвадай: «Вуч хъсан жедачирни а вахтунда мобильникар авайтIа. Чеб чпивай садлагьана къакъатай ва сада муькуьди амачирди яз гьисабиз хьайи кьве дустунив сад садахъ галаз рахаз, садаз садан ван, садаз садан нефесдин ван хьайитIани жез тадай…»

Миримазни вичин дяведин дуст жагъун хъувуна, амма тахкуна мад къакъат хъувурдалай гуьгъуьниз яргъи уьмуьр хъхьаначир. Сургутда бубани диде гагь са хци, гьагь муькуьда чпин кIвалера вири галайвилер-гьуьрметар ийиз хуьзвайтIани, кьуьзекан рикI датIана дагълара, хайи хуьре, вичин рикI алай кимел, вичи тарсар гайи мектебда, багъри кIвале жедай. «Гагь йиф мус акъатда, гагьни югъ мус акъатдатIа лугьуз, фидай са кимни авачиз, гьикьван хьуй? Заз ина рекьиз кIанзавач, зун и суьргуьндай ахкъуд, – тIалабдай ада рухвайривай. – Жуван кIвал, жуван ким галачиз, заз жув жуван хтулрин чIехи буба хьизни жезвач».

Ватанда гатфар жедай вахтунда ада рухвайриз лагьана: «Зун хуьруьз хутах, тахьайтIа куьн геж жеда». Хуьруьз хтай ам са вацралай рагьметдиз фенай…

Ахвар галамайтIани, Тарлан, атIанвай чандардикай ахвар рикIел хтана, къарагъна, шалвар-перемни, алукI тавуна, айвандихъ экъечIна.

Чандар КIвенкIв алай пелен хурудал, махарик жедай хьтин са зурба къуш хьиз, вичин кукIуш вили цава атIумарна, вири вахтара гьикI тиртIа, гьакI вичин чкадал аламай…

Диде кIвале авачир. Ам, вичиз хуьре адет хьанвайвал, фад къарагънавай. Ада хциз къайгъанахни гьазурнавай, чпи хканвай недай-хъвадайдини цIун кIвале столдал эцигнавай.

Ам, яргъарай хканвай паярни гваз, пакам кьиляй къуншидаллай вичелай чIехи къарийрал кьил чIугваз фенвайди хциз чизвай. Адалай вичелай гъвечIи папар, мукьва-кьилияр, аялар кIвализ ахпа, ам хтанвайди чир хьайила, къведай. Къуншидал алай жегьил дишегьлийри, рушари кIвализ гьар пакамахъ булахдилай кварараваз яд гъидай ва кIвалер къакъажиз куьмекар гудай. (Къе́ни абурукай са вуж ятIани кIвализ яд гъана, инавай дидедин кварни, маса къапарни цив ацIуриз агакьнавай). Абуруз виридаз Тарланан дидеди ширинлухар, савкьватар гудай, алхишар ийидай.

Чин-гъил чуьхвена, фу-затIни тIуьна, Тарлана, мобильник кьуна. Вичин чIехи стхайриз, папаз вични диде хуьруьз саламатдиз ахгакьайдакай хабар ада накь ганвай. Накь няниз ада, адет тирвал, вичин аял чIаван дуст, вичихъ галаз са классда кIелайбурукай хуьре амай сад тир Ашравазни зенгнай (телефонда авай тIварарин сиягьда адан тIвар мектебдин чIаварилай адал алай лакIаб яз кхьенвай – Тапанчи), амма адан мобильник хкуднавай.

Дустунин телефон кухтуникай хабар агакьнавачиртIани, Тарлана гила мад гъилера адаз зенг авуна. Телефон сетда авачир. Имни Тарлан патал вердиш хьанвай кар тир. Адаз Тапанчидидихъ кьве телефон авайди, сад вичин кIвалахдиз талукьди яз, гьамиша кутунвайди, садни амайбур патал тирди чизвай. Вичин муькуь нумрани ада Тарланаз теклиф тавуна авачир, амма Тарлана къачуначир, «Зун йиса садра я и патариз хквезвайди, заз вун къуллугъдикай азад чIавуз герекди я, ви къуллугъдиз талукь нумра гьакимризни ви гъилик квайбуруз амукьрай», – лагьанай.

Армияда къуллугъдайла, Афгъанистандин дяведин иштиракчи хьунни кьисмет хьайи, ана уьмуьрдинни дяведин тежриба ва чандин лигимвал къачуна, сагъ-саламатдиз хтана, ахпа Милицайрин мектебни акьалтIарай Ашрава гьа вахтарилай райондин меркезда, къуншидал, милицияда кIвалахзавай, гила ам, майордин чинда аваз, райондин полициядин участокдин начальник тир. «Я совещанида ава, я са гьина ятIа бандитар кьазва, я вич кIвалахдиз манийвалдай «кьуру» зенгерикайни хуьруьнвийринни танишрин куьтягь тежедай жуьреба-жуьре тIалабунрикай хуьн патал чуьнуьх хьанва», – лагьана вичи вичикди Тарлана.

Азад вахт хьайила, Тапанчиди вичи Тарланаз зенг ийидай. Са варз идалай вилик зенг авурла, ада районда гьалар секинзавач, кас амачир чкIай яргъал къазмайра, тамара яракьар гвай бандитрин кIеретIар чуьнуьх хьанва лагьанай. «Чи хуьруьн мулкара авай рукар михьи яни?», – лагьана хабар кьурла, «Анриз фена килигай кас авач, ятIани хуьруьнвийри игьтият хуьзва, са ни ятIани Бекеран рукай гагь-гагь гумар акъатиз аквазва, хуьруьн нехирбандиз Суван рукай автоматар ягъай ванер атана лугьудай хабарар ава», – жаваб ганай ада. «Алгъай там секин яни?» жузурла, «Анаг гъвечIи ва хуьруьн мукьвал алай, инсан квай чка я, анра бандитар акъваздач», – лагьанай.

Гьар хуьруьз хтайла, кватдай месэла сад жедай: Тарланаз вичиз вич гьиниздатIа, вичи вуч ийидатIа течиз амукьдай. Сугъул жедай.

Гена аялар гъвечIи тирла, абур галаз хтайла, са кьадар масакIа тир, вахтунин са пай ката-галтугда, къайгъуйра, гьерекатда аваз акъатдай: дидедини бубади, чпи лугьудайвал, хтулар патал хуьзвай кализни данайриз, хипериз алаф гьазурун патал, дагъдин ценерив гвай сува векь ядай, ам, кьурайла, яцар галай гъелел алаз муьхцуьз хкидай, салан-багъдин кIвалахар ийидай, кIарасар хана, айвандин кIаник абурун са зурба тикъел хкаждай. Лап гъвечIи чIавалай и крар ийиз вердиш тир ада зегьмет алай а кIвалахрив аяларни гуьр ийидай.

Икьван крарин арада ам вичин балайриз хуьре ва адан мулкара вилери ва рикIи кьадай вуч аватIа къалуриз, вичин аял чIаван къугъунар абуруз чириз, абуругъ галаз къугъвазни агакьдай.

ЧIехи хьайила, аялризни иниз хквез кIанзамачир, гьар садаз вичин рехъ-хвал, къайгъуяр, итижар хьанвай, абуру чеб дувулар и дагълара авайбур яз гьиссни ийизвачир.

Хуьр вични эхиримжи вахтара дегиш хьанвай, адан уьмуьрдал, виликрай хьиз, «звал» алаз аквазмачир, инсанрин кьадар тIимил хьанвай, жемятдин чIехи пай кьуьзуь яшда авай инсанар тир, жегьилар кьери хьанвай, мектебда авай аялрин кьадарни, са яхцIур-яхцIурни цIуд йис идалай виликан кьадардив гекъигайла, са шумуд сеферда тIимил хьанвай. Я гила авай аялар а виликан къугъунарни къугъвазмачир, абуруз а къугъунрин тIварарни чидачир. Компьютеррин къугъунар, гьар садан гъиле авай мобильникрин «уюнар» чир хьунай абур шегьердин аялрилай са кIусни гуьгъуьна авачир.

Хуьре уьмуьрдин юн дериндай дегиш хьанвайди Тарланаз лап ахъадаказ аквазвай ва и кар ада хуьре амай инсанрилай хцидаказ ва рикIе гьижранни гьатнаваз гьиссзавай…

Гилани адаз квел машгъул жедатIа, ина амукьдай кьвед-пуд югъ квелди ацIурдатIа чизвачир. Адаз са югъ Ашравахъ-Тапанчидихъ галаз акъатдайди чидай: азад вахт тахьайтIани, ам Ашрава дуст патал жагъурдайдал са шакни жедачир. Абур, недай-хъвадай затIарни къачуна, хуьруьвай яргъаз квай, инсанрин вил хкIан тийидай Марвар булахдал фидай. Анал ацукьна, гьар гъилера хьиз, аял вахтар рикIел хкIидай, чпин къенин къайгъуйрикай ихтилатардай, чеб чпиз такур йикъара уьмуьрди чпин къуьнерал эцигзавай къван татугайвилер, парар, къайгъуяр са къерехдиз ийидай, ва, анлай ахладдайла, абурун са пай, гьанал туна, пар са хейлин кьезил яз, хъфидай.

Тарланахъ галаз са классда кIелайбурукай хуьре мад са касни амачир. Са шумуд рагьметдиз фенвай, амайбуруни патара, яргъал ва мукьвал шегьерра, уьмуьр тухузвай. Гьавиляй абур вири Тапанчиди са вичелди эвеззавай, виридакай хабарарни гьадав жедай. Санал кIелайбурукай Тарланал, хуьруьз хтайла, са шумуд гьалтай дуьшуьшарни тахьана авачир. Ахьтин вахтара Тапанчиди вири санал кIватIдай ва Марвар булахдал тухудай.

Тапанчи, ацIай туп хьтин, аскIан ва къуьнер гьяркьуь, гьерекатралди йигин итим тир. Милица хьунал адан рикI аял чIавалай алайди тир. Мектебда кIелдай йисара адан рикI тупIал тапанчияр туькIуьрунал жедай. Ада гьинай вичиз гъвечIи каллибрдин турбадин кьатI жагъайтIани, кIвализ хкидай. Ахпа адан са кьил кутIадив гатана битIишардай ва а кьил какурдай. Ахпа арадал атай карч хьтинди тахтадикай мишердалди раснавай «къундахдал» тIарамдиз сим алчударна кут1ундай. Ахпа «луьледин» агалнавай кьиляй, чапла къвалай йигедалди са бицIи, гуьндуьздин КIвенкIв фидай хьтин, тIвек акъуддай. Им тапанчи гьазур хьанва лагьай чIал тир. Гила ам синагъна кIанзавай. Ада кирбитдин са кьуд-вад кьвати къачудай ва, кьаларилай гугурт алудна, къат-къат тапанчидин луьледиз ичIирдай. Са кьадар гугурт луьледа туна, ам луьледа гьакьдай симинин кьатIунивди ччимдай, ахпа ракьун кIусар, кьуьлуь къванер твадай ва ччимдай. Ахпа мад гугурт хутадай, гьамни ччимдай. Гьа икI са шумуд къат. Эхирдайни луьледин къвала авай бицIи тIеквез гугурт чуькьведай. Ахпа эцигдай са цлал лишан яз консервдин са ичIи къаб ва я птулка. Гила амукьзавайди, лишандивай са кьуд-вад метри яргъа акъвазна, адахъди тапанчи элкъуьрна, бицIи теквендивай кирбитдин къвал гуьцI хъувун тир. Тапанчидай, гурпна, цIун хьел ахпани хци ван акъатдай. Лишандихъ «гуьллеяр» я галукьдай, я галукьдачир. Галукьун хьайитIа, птулка хадай, консервдин банкадай тIеквенар акъатдай. И чIавуз Ашрава вич и дуьньяда авай кьван вири душманрал, вири чIуру крарал, вири «немсерал» гъалиб хьанвайди яз кьадай.

Амма адал «Тапанчи» тIвар садлагьана акьалтайди тушир.

Ам вичи туькIуьрзавай «яракьар» генани хъсанариз, тамамвилин вини кIарариз акъудунал алахъдай. Амма садра гадайри-дустари адаз лагьана:

– Ихьтин тапанчияр нивай хьайитIани ийиз жеда. Вун гьакьван алакьунар авай устIар ятIа, вуна туп туькIуьра кван. Килигда чун ви гьунардиз.

– Куьне куьмек гайитIа, за ийида! – лагьана Ашрава.

– Лагь вуч куьмек герек ятIа, чун гьазур я!

– Барут жагъура. Ина кирбитдин кьаларалди кар туькIуьдач. Ахпани еке турба герек я. Амай кIвалахар – зи патай.

– Абур чна жагъурда! – гаф гана гадайри.

Дустарикай сада чинеба вичин гъуьрчехъан бубадин барутдикай гъана вугуда Ашравав, садани къене гъуд гьакьдай хьтин ракьун турбадин са кьатI гъида.

Чпин кIвалин вилик квай чIехи багъдин вини яргъал са пипIе, кIвалевай чIехибурун вил хкIан тийидай чкада, Ашрав вичин цIийи яракь арадал гъунив эгечIна. Багъдин и кьиле кьуд-вад куьнуьни авай, и кардини гададилай ина, чIижерин кIвалерин кьулухъ, са ни ятIани чIехибуру кьабул тийидай кар авунал абурун шак текъведайвал ийизвай.

Ашраван вичин тупни гьа виликдай тапанчияр туькIуьрдай къайда кьуна гьазурнай. Луьле, гьаятдин са пипиIез гадарна авай са зурба, вичел Ашраван бубади гагь-гагь мал-хеб патал келемар, чугъундурар, кьачIар куьткуьндай кIанчунал ракьун къармахралди мягькемарна, сад садак какадарнавай барутдивни чиргъедив ацIурнай ва яргъи тваркуналди гадайри хъсандиз чим авуна. Ахпа гьа тваркун са кьилел пине алчудна, адак цIай кутуна.

– Кьулухъ хьухь, гадаяр! – тагькимарна ада вичин дустар. – Анжах катмир! Килига ва гьейран хьухь!

Вичи, «тупунивай» вичин беден жезмай кьван къакъатдайвал са къвалахъди акъвазна, цIай квай таркв кьунвай гъил яргъи авуна, лашунин кузвай кьил явашдиз луьледин къвала авунвай гъвечIи тIеквендал эцигна.

Гадайриз сифте акурди кIанчIуни лув гайивал тир. Ахпа луьледай вичяй ваъ, адан вири патарай цIай, адан гуьгъуьналлазни цавар хъиткьинай хьтин ванер акъатна. Ахпани «туп» гьавада алчудар жез-жез, фена патав гвай куьнуьда акьуна, куьнуь алабар хьана ва адан къав алатна.

Къах хьана амукьай гадаяр чеб чпел чIижери хканай. Чпин кIвал алабарай тахсиркарар вужар ятIа гьасятда кьатIай чIижер, хъел акатнаваз, гадайрал алтIум хьанай. Абурун хурукай гадайриз чеб гьиниздатIа чизвачир. Абур кьил элкъвейвай катзавай. «Туп» хъиткьинай ванцел кIваляй Ашраван дидени буба экъечIнавай, агъадихъ галай къуншийризни гадайри, катиз-катиз, гьараяриз, гъилер юзуриз, чпелай чIижер алудиз кIанз, йигин ва чалпачух гьерекатар ийизвайвал аквазвай.

Эхирни Ашраван бубади айвандилай гьарайна:

– Вириз хкадара!

Багъдин агъа кьиле гъвечIи вир авай. Гадайри (абур вири вад кас авай) кьилихъди вириз хкадарна. Акьван дерин туширтIани, метIерал акъвазайла, гадайривай чпин кьилер цик чуьнуьхиз жезвай.

Цин кIане авай лил къарагъна яд рагъул хьанвай. Гадаяр, кьилер цикай хкудиз, нефес къачуз мад цик акат хъийизвай. ЧIижери ван алаз вирел чархар язавай. Ана авай хъипер вири виряй катнавай. Айвандаллайбурни, кIватI хьайи къуншиярни хъуьрена чIагизвай.

Эхирни, кьилел куьнуьчидин сеткани алукIна, гъиле гумаганни аваз Ашраван буба багъдиз атана. Ада, икьи гум ягъиз, чIижер чукур хъувунай ва куьнуь вичин чкадал эхцигнай. Гьа чIавуз адаз «тупни» акунай.

Ада, хтана, вирикай хкечIай, кьилелай кIвачелди палчухдай хьанвай гадайриз лагьана:

– Са гереквални авачиз тупар туькIуьрдайбурун, тупар ягъдайбурун эхир гьа ихьтинди жедайди я, кьей рухваяр! Чир хьухь ва рикIел хуьх!..

Амма хуьре вучиз ятIани Ашравал «Тупчи» ваъ, «Тапанчи» тIвар акьалтнай. Аквар гьалда, хуьруьнвийри и кар Ашраван алахъунриз хъсан къимет гун яз авунвай, вучиз лагьайтIа «тупчи» гафунихъ, вичин кьилин манадилай гъейри, «кьуру лагълагъардайди», «чIалахъ тежер гафар гвайди», «тежедай ва я тавур крар вичивай жеда, вичи авуна лугьуз дамахардайди» манаярни ава. Хуьруьнвийриз ихьтин чIуру лишанар Ашравай садрани акуначир. Вичиз гайи лакIабдал Ашрав вични рази хьанай ва гилани рази яз амай…

Хуьре амукьдай йикъарикай сад Тарлана чандардиз багъишдай. ИкI авун ам армиядай хтайдалай кьулухъ тайин хьанвай къайда тир. Тарцин патав ам текдиз фидай. Яхдиз. Вичин хзанар галаз хтай берейрани ада вичихъ галаз абурукай анал садни тухваначир. И «зиярат» адан кьилдинди, маса садазни талукь туширди тир. ИкI тирди адан бубадизни дидедиз, стхайризни вахариз, Ашраваз-Тапанчидиз чидай, мад садазни.

Къенин югъ чандардиз талукьар авуниз са манийвални авачир. «Дидедиз, зун кIвале авачиз акурла, гьинаватIа аян жеда, – вичикди хиялна ада. – Тапанчи, за зенгнавайди акурла, хуьруьз хкведа ва я зенгда».

Чандар адан сифтегьан муьгьуьббатдин тар тир.

Сад лагьай муьгьуьббат вичин аял чIаван, чиг жаванвилин алатна фенвай, кьилиз акъат тавур ва гила вичихъ метлеб амачир са эпизод яз гьисабзавайтIани, ада рикIе вичин а экуь гьиссдиз кьилди са бицIи пIипI хуьзвай, ада а гьиссдиз гьуьрметзавай, ада вичиз сифтегьан муьгьуьббатди итим жез, жув чIехи хьанвайди ва жуван крарайни гафарай жаваб гуз чирайди вичи вичиз хиве кьазвай. Ада сифте муьгьуьббатдин гьисс дидеди чеб, пуд стха, ксудай кIвале (кьве вахни, дидени буба ксудай кIвалерани гьакI тир) гьар йифиз дидеди, нафт кьенятун патал, лап куьлуьз куькIуьрдай адетдин лампадив гекъигдай. «Инсан ксузвай кIвале йифиз, бицIиди хьайидани, экв хьун герек я, – лугьудай дидеди. – Экуьни мичIивилив инсандал алчуд жез, адан руьгьдиз, рикIиз, кьилиз гьахьиз тадач». «Сифте муьгьуьббатни инсан патал вири уьмуьрда гьахьтин экв я, – лугьудай Тарлана вичи вичиз. – Гьа экв виче хуьн тавуртIа, инсан вични туьхуьда. Гзаф дуьшуьшра гьа экуьни вичи вич инсанра, абуруз чпиз хабар авачизни, хуьзва. Ахьтин ксари фикирни ийизва жеди: экв туьхвенва, амач. Амма садра уьмуьрдин са къекъуьндал, кукIушдал ва я чалпачух дегьнеда виливни техвена тайин жеда: экв кузма, ада чимивал гузма. ГьакI тахьанайтIа, низ чида, чилел уьмуьр мус куьтягь хьанвайтIа…»

Тарланав чандардал кьил чIугваз тазвайди гьа экв тир…

Адан сифте муьгьуьббатдин тIварни Дилбер тир.

Тарланан рикIелай ам сифте яз акур югъ регьятдиз рикIел аламукьдайди, садрани алат тийидайди хьанай: 1976-йисан 1- сентябрь.

И юкъуз муьжуьд лагьай классдин ученик яз мектебдиз атай Тарланак, амай вичихъ галаз кIелзавайбурук хьиз, рикIиз кIани суьре кьун патал тади акатначир. Адаз чизвай: классда дакIар пата авай жергедин эхиримжи суьре садани кьадач, вучиз лагьайтIа, классда буйдиз виридалайни кьакьанди яз, ам муаллимри мектебдиз сифте яз атай йикъалай эхиримжи суьредихъ, вични текдаказ ацукьун адет хьанвай. ДакIарар авай пата чка гун – им адахъ галаз жуьт жедайвал ацукьардай кас авачирвиляй адаз са шумуд йисан муьгьлетда абурун классдин руководитель хьайи Бег-Мирзе муаллимди ийизвай махсус савкьват тир. Гьеле вичел «Тапанчи» лакIаб татанвай Ашраваз Тарланахъ галаз ацукьиз кIан хьайила, муаллимди адаз ихтияр ганачир:

– Вун амайбурун далуйрихъ квахьда, чан хва. Квахьайди квахьна фидайди я. Чи мурад садни квадар тавун я. – Ада Ашрав вилик квай суьрейрикай сада ацукьарнай.

Гила, 8-классдин ученик хьайи сад лагьай юкъуз, Тарланаз мад са савкьват кьабулун кьисмет хьана. И савкьватдай Тарланаз низ алхишдатIа чизвачир: кьисметдиз ва я Бег-Мирзе муаллимдиз. Гьавиляй ада вичин алхиш дуьм-дуьз кьве чкадал пай авунай.

Сад лагьай зенг яна, гадаярни рушар, гьарай кьилеллаз, классдиз гьахьна чпиз кIани чкаяр кьурдалай кьулухъ, вич абурун арада пуьрчуькьар тавуна, Тарлан, секиндиз фена, вичиз талукьарнавай суьредихъ ацукьнай. И йисузни абурун классдин руководитель Бег-Мирзе муаллим жедайди абуруз чизвай ва ам атун вилив хуьзвай.

Бег-Мирзе муаллим классдиз текдиз атаначир.

Адан гуьгъуьналлаз са рушни гьахьна: шумал, кьакьан, лацу якIарин, бадамдиз ухшар гьакьекьар хьтин чIулав вилер авай, хурудилай агъуз яцIу чIулав яргъи киф авадарнавай. Адал лацу гиширдин хев галай аби булушка алай, кIвачерални гьа цавун рангунин туфлияр. Адан чинай иервилинни ихтибардин экв авахьзавай, сивел мили хъвер алай, налугьуди ина ацукьнавайбур вири адаз фадлай чидайбур ва вични абуруз чизвайди я. Ам кьве гъиливни кIерецдин ранг алай портфель куьрсна кьуна акъвазнавай.

Класс вичин тарихда садрани тахьайвал кис хьана.

Тарланан рикIи садлагьана, гададиз вичизни хабар авачиз, гупа-гуп авуна, ва адаз и ван классдизни жез ва вири вич галай патахъ элкъвез кичIезвай. Ада кьуьнтер суьредал эцигна, гъилерин капар садав сад чуькьвена кьуна, абур вичин хурун рикI авай пата атIумарна.

– Таниш хьухь, им Дилбер я, – лагьана муаллимди. – Ам Махачкъаладай хуьруьз бадедиз куьмекар гуз хтанвайди я. Гила ада квехъ галаз санал чи мектебда кIелда.

Ахпа ам Дилберахъ элкъвена:

– Ина яргъибур кьулухъ, куьруьбур вилик ацукьнавайди я. ГьакI хьайила атIа амай са чка види я. – Муаллимди Тарлан ацукьнпавай суьре къалурна.

– Эхиримжи суьре заз вердиш чка я, – лагьана Дилбера, вичин чкадал физ-физ.

ДакIар галай патахъай ацукьнавай Тарлан тадиз суьредай экъечIна ва вичин чка Дилбераз теклифна. Вичиз къалурай чкадал фидайла, Дилбераз гададин хура рикIи гьикI хъуткьунар ийизватIа ван хьанай. И карди рушаз хъверни гъанай, ам рикIин дериндай шадни авунай: «Пис гада туш».

Гьа икI Тарлана Дилберан рикIиз гьахьун патал сад лагьай кам эцигнай. Идалди ада гьакI классдин амай гадайриз и рушал вил эциг тавун ва ам алай чкадин сергьятар хуьзвайди са вич тирди тагьким авунвай. Дилберни и кардин гъавурда гьасятда акьунай ва гададиз аксивалдай са делилни рушахъ хьаначир: адан рикI гададиз гьасятда ахъа хьанай…

Гьа икI Тарланни Дилбер чеб чпел гуьл хьанай.

Мектеб куьтягьдалди абур пуд йисуз санал са, дакIардив гвай эхиримжи, суьредихъ хьанай. Абурун муьгьуьббат, гьикьван абур кьведни ам чпин арадай къецел акъуд тийиз, масадбурун виле акьан тийидайвал ийиз алахъзавайтIани, виридаз абурун и гьисс гьикьван михьиди ва кьакьанди, керчекди ва гуьрчегди ятIа аквазвай, ва адак классда авайбурукай садани садрани хкуьрначир, хъуьруьнриз вегьеначир, зарафатрик кутуначир, аксина, абурун алакъаяр акваз, амайбурни садлагьана руьгьдалди ва акьулдалди чIехи хьанваз, гьатта кIелунрин дережани хкаж хьанваз аквазвай. И кар муаллимрини кваз къейдзавай.

Гьар гатфариз, кIелунин йисан эхиримжи йикъара, кьуд пата чуьллер, сувар къацу хьанвайла, хуьруьн кьуд пад хъипи гъурун цуькверини лацу ва аби гъвергъверри кьунвайла, мектебдин вири классар, муаллимарни галаз, нубатдалди сейрангагьдиз фин адет хьанвай. Фидай чкаяр, чебни вири кьакьанда авайбур – булахар, чуьллер, кIунтIар, гьатта Алгъай тамни авай. Гьинал фейитIани, кьуд патахъай элкъуьрна кьакьан дагълари кьунвай чIехи муг хьтин хуьрни адан иер мулкар-уьруьшар, яйлахар ва виридалайни агъадай, дередин кIаняй, алчуд жез-жез физвай ва и агалнавай дере амай дуьньядихъ галкIурзавай, аниз фидай рехъ къалурзавай ЧIехи вацI аквадай.

Тарланани Дилбера цIуд лагьай классда кIелзавай чIавузни ихьтин сейр хьанай. Им абурун кIелунин эхиримжи йис тир.

ЦIуд лагьай классар Алгъай тамуз фин мектебда фадлай кутунвай адет тир. И там тик къузадин хур тирвал, ЧIехи вацI галай патахъай КIвенкIв алай пел галай патахъди яргъ алаз ва къалиндиз экъечIнавай пипин ва гийин тарарикай ибарат тир. ТIебиатдин и имаратдихъ са кьетIен лишан авай: адан юкьни юкьвал, тик хурудал еке дуьм-дуьз ва тарар авачир ахъа майдан авай. Аниз «Цуькверин айван» лугьудай. Инаг сифте яз акурдаз акI жедай хьи, гуя им инсанрин гъилери туькIуьрнавай махсус чка я. Амма акI тушир. Вич туькIуьрун патал гзаф инсанрин гьевесни зегьметар, хейлин вахтарни герек тир ихьтин чка арадал гъун тIебиатдин гьунар тир.

Бег-Мирзе муаллимди, классни галаз инал атайла, лугьунни авунай:

– Им рикIивайни аламатдин чка я. Инал анжах цуьквер экъечIзава, зурба тарари, тIебиидаказ, садбур кьураз, цIийибур экъечIзаватIани, и чка кьазвач, гуя абуру, датIана къаравулда авай аскерри хьиз, и тIул хуьзва. Ина инсандин акьулдивай кьатIуз тежедай са сир ава. Инлай аквазвайди са цав я. Белки, инаг и тамун Руьгь ятIа, датIана цавухъ элкъвенвай ва адахъ галаз алакъада авай? Им эрзиман мурад тIалабун патал жагъин тийидай чка я. Гьавиляй чи муаллимри мектеб куьтягьзвай гадаярни рушар инал гъизва. ТIалаб ая куь мурадар! Анжах кисна, гьарай-эвер галачиз! Гьарда вичи вичик!

– РикIивайни инал рикIе мурадар гзафбур пайда жезва. Абурукай гьим туна, гьим тIалабдатIа чизвач, – лагьана Ашрава.

– Вири тIалаба! – лагьана Дилбера, хъуьрез-хъуьрез. – Гьим цаву кьабулнатIа, гьим кьабулначтIа, уьмуьрди вичи ваз ахпа къалурда.

– Ви тупуникай кичIе хьайи цавари ви тIалабунар кьабул тавунни мумкин я, Тапанчи! – лагьана Тарлана Ашраваз, вири хуьруьз гила «Тапанчи» хьанвай дустуниз, адан къуьнел гъил эцигна. – Вуна дуьаяр авуртIа хъсан я.

– Дуьаяр зи паталай бадеди авунвайди я! АтIа гъилера зи тупунихъ галаз чун хъиткьин тахьайвиляйни, инлай кьулухъни хъиткьин тахьунин паталайни!..

Ихтилатдик Бег-Мирзе муаллим экечI хъувуна:

– Мурадар гзаф хьун пис кар туш, амма кьилинди тIалаба. Бубайрин мисал авайди я: гзаф кIан хьана – тIимилни гьатнач, тIимил кIан хьана – цIимилни гьатнач… Мурад тIалабун – им жуван эрзиман тIалабна, гъилер куьрсна, ам вич-вичелай кьилиз акъатдай вахт вилив хуьз акъвазун туш. Мурад – им яргъа, цава авай са гъед я, мурад тIалабунни – им гьа гъетрехъ вегьена галкIурнавай таквадай кIирни цIил я. Мурад вич ви патав къведайди туш. Куьрснавай яргъи цIилинай винелди хкаж хьун гьикI четин ятIа, мураддихъ хкаж хьун гьа идалай кьве сеферда четин я. ЦIил шуькIуьди я, ам кьатI хьунни мумкин я. Мурад тIалабун – им эрзиман гъетрехъди гьакьван четиндиз, мукъаятдиз, бедендинни руьгьдин вири къуватарни серфна, гьа са вахтунда хатадай нубат алачир са гьерекатдив цIилни кьатI тийидайвал, хкаж хьун я…

Тарланан рикIел сейрангагьдин а йикъан шикилар, Цуькверин айвандал хьайи кьван ихтилатар, авур кьван кьуьлер, лагьай кьван манияр, къугъунар вири аламай.

Иллаки эхиримжи къугъун.

Гьа къугъун акьалтI хьайи жуьреди Тарланни, Дилберни, чпи и кар са акьван винел акъудначтIани, пашманар авунай.

Къугъунин тIвар «Чамар-сусар» тир. Адан метлеб чамни свас вуж ятIа тайинарун ва чеб чпел гуьл тир кьве касди, муьгьуьббатдин жуьтди, дустарин вилик и кар хиве кьазвайди къалурун тир.

Ам икI кьиле фидай: гадаярни рушар садбур са пата, муькуьбур муькуь пата чин чинал, арада цIувад къад кам мензил аваз, сада садан гъилер кьуна акъваздай. «Квез чакай вуж герек я?» жузундай рушари. Гадайри са рушан тIвар кьадай. А руша, йигиндиз зверна, гадайрин цIиргъ кьатI авун герек тир. КьатI авуртIа, ада гадайрикай сад рушарин жергедиз хкидай. Жерге кьатI ийиз тахьайтIа, руш гадайрин жергеда амукьун герек тир. Гьа икI къугъун гагь са пад, гагь муькуь пад къалин жез давам жедай. Гила кьве жергеда рушарни гадаяр какахьна жедай, ва кьве патани чпиз герек тирбур кьведбурукайни хкягъдай. Къугъуна зверна чукурзавайбурун къуватдихъни, жерге хуьзвайбурун гъилерин къуватдихъни чIехи метлеб авай. Амма яваш-яваш къугъунин юн дегиш жедай: са тайин нетижадал гъун патал, ашкъидин жуьт арадал атун патал, зверзавайбуру чпин къуватар, гъилерин цIиргъ мягькемарзавайбуруни чпин «къекъер» зайифардай, яни къугъуна къуватдилай гзаф чпин гьиссерни фагьумар кардик кутадай.

Гьа икI са пата Тарланни, Дилберни Тапанчи амукьнай.

Къугъун акьалтI жезвайди вирида гьиссзавай ва шад гьараярзавай.

Зверзавайдаз жерге кьатI тавуна муькуь пата акъвазиз ва къугъун давамариз кIан хьайитIани, муькуь патан жергеди чпин гъилерин дапIар гьикI хьайитIани ахъайда ва зверзавайдаз рехъ гуда. Жерге «кьатI авурдаз» амукьзавайди Тапанчи, гъил кьуна, чпин патаз хутахун ва Тарланни Дилбер чамни свас яз малумарун тир. МасакIа хьуникай я Тарланана, я Дилбера, я Тапанчиди фикирни ийизвачир.

– Квез чакай вуж герек я? – хабар кьуна муькуь пата.

– Чаз чи отличница Маина герек я! – лагьана Дилбера, гадайри жаваб гудалди вилик.

Маинади вири къуватдалди виликди зверна. Икьван къуватарни йигинвал серф тавунайтIани, вичив къарши жерге кьатI ийиз тадайди ада кьатIун тавун аламат жедай кар тир. Вичиз Дилберанни Тарланан гъилерин «къекъини» са аксивални тавур ам вичин йигинвиляй хъсандиз алукьнай ва кьведра алабарни хьанай. Амма кIвачерик квай къалин таза къацу къежел векьел кьилинбацар хьуникай са зиянни жедайвал тушир. Ам саламатдиз кIвачел къахрагъна ва вичи са зурба, икьван чIавалди садани тавур хьтин кар ийизвайди хьиз (ахьтин кар са масада, рикIни намус авай инсанди, бажагьат ийидай), атана, Тарланан гъил кьуна, чинал туькьуьл рахшанддин хъвер алаз, чпин жергедихъ ялна.

Садлагьана вири кис хьана. Им садани вилив хвенвай нетижа тушир.

Хьайи кардин гъавурда гьасятда гьат тавур Тарлана, майдандин юкьвал акъатайла, хъел кваз эцяна, вичин гъил Маинадин гъиляй ахкъудна ва вич кьулухъди Дилберан патав хтана. Тапанчиди Дилберан гъил Тарланан гъиле туна ва вич чIехи жергедихъ фена.

Садани са гафни лагьаначир.

Бег-Мирзе муаллим, мад кьвед-пуд муаллим галаз, фадлай, манияр-кьуьлер куьтягь хьана, къугъунар эгечIайла, Алгъай тамун кьилел хкаж хьанвай ва гьанал ацукьнавай. Абуруз инал хьайи кардикай са хабарни авачир.

Шад ва гур мярекат къанвайди вирида гьисснавай.

Цуькверин айвандал алайбур гила кьилди-кьилдин кIеретIриз пай хьанвай ва чпин суьгьбетар ийизвай.

Тарланни Дилбер, гъилер кьуна, Цуькверин майдандилай рагъ акIидай патахъди чIугунвай жигъирдай тIуз фена ва амайбурун вилерикай хкатна.

– Ша, хъфин хуьруьз, – лагьана Тарлана, гуьгьуьл серин яз.

Адаз Дилберавай вучиз ада Маинадин тIвар кьунатIа жузаз кIан хьанай, амма авуначир, вучиз лагьайтIа адаз гьакIни бейкеф хьанвай Дилбер мадни артух пашманариз кичIе хьанай.

Маинадикай авайдалай гзаф хъел Дилбераз вичикай авай. Мектеб куьтягьзавай йикъара ва вични санал кIелзавайбурун патай рикI тIардай са гаф ва я кар жеда лагьана ада гьич фикирни авуначир. Аданни Маинадин арадай кац фейи хьтин са дуьшуьшни авачир. Ада и отличницади вири крар герек тир къайдада, са гъалатIни ахъай тавуна, ийида лагьана умуднавай. Идалайни алава яз, эхиримжи вахтара Маина адахъ галаз мукьвал-мукьвал рафтарвилер ийиз алахъзавай, месела, са гьафте идалай вилик классдиз виньетка патал шикилар ядай фотограф атайла, Маинади Дилберахъ галаз чпин кьилдин шикил ягъун тIалабнай, мектебдилай къерехда, вич булахдал фидайла, Дилберазни ша лугьуз са шумудра атанай…

Къе, лагьайтIа, Тарланани Дилбера чIехи жердавай уьмуьрда вилив техвей къекъуьнарни, крарни жедайди, ихтибардилай игьтият хъсан тирдини сифте яз рикIивай кьатIанвай.

– Вуна Цуькверин айвандихъ вуч мураднай? – Тарлана хуьруьз хъфин лугьуз авур теклиф япалай авуна, жузуна Дилбера.

– Вири амай уьмуьрда вунни зун санал хьун, – жаваб гана гадади, рушан вилериз килигиз.

– Зани гьам мурад авуна, – лагьана руша. – ГьакI хьайила, чаз исятда хуьруьз хъфидай са себебни авач. Чун чандардин патав фида.

– Гьи чандардин? – мягьтел хьана Тарлан.

– Вини КIвенкIв алай пелен хурал алай чандардин, уьмуьрдин тарцин. Чна къе Цуькверин айвандал мурад тIалабна, гила чна чандардивай уьмуьр тIалабда. Бахтлу ва берекатлу уьмуьр. Ада чаз гуда.

– Чандардихъ гьахьтин алакьунар авани?

– Эхь.

– Ваз гьинай чида?

– Заз бадеди лагьана.

– КIвенкIв алай пел гзаф тикди я, ваз хкаж жез четин жедачни?

– Вуна гъилерал кьуна тухвайтIа, заз четин жедач. – Руш вилера амалдар хъвер аваз гададин вилериз килигна.

– Тухуда! – садлагьана руьгь акатна Тарланак, дехьнен пашманвал михьиз рикIелай алатнаваз ва Дилбер гъилерал кьаз алахъиз.

– Ваъ! Ваъ! – руша, хъуьрез-хъуьрез, виликди зверна. – За зарафатайди я! Ша фин! Заз са кIусни четин жедач, вун гуьгъуьна амукь тавуртIа.

КIвенкIв алай пел, патавай килигайла, тIебиатди арадал гъанвай, кьилелни хци къуба алай зурба минара хьиз аквадай. Ам къалиндиз куьлуь къацу векьи ва гъвергъверри кьунвай. Адан ценцивай кукIушдал кьван, къекъвез-къекъвез, гъуьлягъ хьиз, шуькIуь жигъир фенвай ва и цIарцIи иникай инсанрин кIвач атIун тийизвайди къалурзавай.

Тарланни Дилбер кукIушдал хкаж хьана.

Инлай яргъа авай хуьр зурба са леэндин кIалубда аваз аквазвай, налугьуди и леэн и чIехи дередин варарал бахтлувилинни аваданвилин, иервилинни такабурвилин лишан яз алкIурнава. Хуьрелай кьибледихъди къацу багълар (хсуси ва колхоздинбур) экIя хьанвай. Багъларилай инихъди, зумрудрин гьуьл хьиз, та КIвенкIв алай пелен кефер патахъай авай чуьлдай агъуз ЧIехи вацIухъди авахьзавай кIамал кьван келемрин никIер авай. Гагь-гагь хуьруьнвийри тIвар алачир кIамуз Чандар-кIам лугьуда, им абуру, аквар гьалда, чпин келемриз гудай яд гьа кIамувай къачузвайвиляй гьуьрмет авун яз лугьузвай жеди. Келемрин никIерилай агъада, ЧIехи вацI галай пата, машинар фидай рехъ авай, ам и дередилай вине авай хуьрерал кьван давам жезвай, ва и пелелай ам аквазвадайвал тушир.

КIвенкIв алай пелен рагъэкъечIдай патахъай КIелет дагъдин зурба зуракI чарх хьтин цал акъвазнавай; кьиблепатахъай и къацу «минарадин» кьилелай генани гзаф цавуз хкаж хьанваз аквазвай Яру дагъдин саки цIалцIам, вичелай лацу чарчарри хкадарзавай цал хкаж хьанвай, а пата авай чуьллер тирвал зурба къванер, къаябар гзаф авай, идалайни гъейри, КIелет дагъни Ярудагъ чара ийизвай ахъа вар хьтин чкадин кIанивай агъадалди Бекеран рук экIя хьанвай; рагъ акIидай патай вичин хци, дуьз цIар-хатI гутуна туькIуьрнавай хьтин рагарани къаябра са гьихьтин ятIани гьерекат ийиз кIан хьун авай Шалбуздагъ, адан ценерив гвай ва чеб гзаф чкайрилай алван-алван хьана цуьквери кьунвай къацу сувар-чуьллер, анра авай суьруьяр, нехирар аквазвай, дагъдилай кьибледихъди, са кунарда, Суван рук авай, ам инлай, маса, винеда авай кIунтIарин далдадик квайвиляй, аквазвачир; кефер патай, хуьруьн далудихъ галай мезрейрилай, кIунтIарилай ва къацу синерин кьулухъай, амай дагъларин вилик вичин аскIанвиликай регъуьзвайди хьиз, Гатун дагъдин хъипи кьил са жизви хкис хьанвай.

Генг дередин кIаняй гьяркьуь цIар гана ЧIехи вацI авахьзавай. Адан ван гагь са акьван къати тушиз, гагьни са кьадар хкаж хъжез, шагьвардин луварал алаз, амай вири дере вичелди ацIурзавайвал, и кукIушдивни агакьарзавай.

Алгъай там агъада авайтIани, инлай аквазвайди адан са хев тир.

– Эгье-гье-гьей! Чун кукIушдал ала! Эгье-гье-гьей! – гъилер, лувар хьиз ахъайна, алай чкадал са шумудра чарх ягъиз-ягъиз, гьарайна Дилбера.

Тарланаз Шалбуздагъдин ценерив гвай чуьллер, яйлахар, векьер ядай чкаяр хъсандиз чидай, ам анриз бубадихъни чIехи стхайрихъ галаз хипер, данаяр хуьз, векьер ягъизни садрани-кьведра феначир. КIвенкIв алай пелел ам сад лагьай гъилера акъатнавай. Инал, вучиз ятIани, садрани тахьай хьиз, адан вилерни рикI и дередин иервили, зурбавили, аламатдин шикилри гьейранарнавай. Адак тежедай хьтин руьгь акатнавай, чанда зурба къуват гьатнавай. «Зи къвалав Дилбер гвайвиляй икI хьанвайди я! – лугьузвай ада вичи вичиз рикIяй. – Ада зи рикIиз вилер ганва!» Ада, вичизни хабар авачиз, вегьена Дилбер гъилерал хкажна ва чархар яна.

Дилбера са аксивални ийизвачир, ада кьве гъиливни Тарланан гардан кьунвай. Адан киф цава къугъвазвай.

Тарланаз Дилбер чилел эцигиз кIанзамачир, ада чарх ягъун давамарзавай, адаз акI тир хьи, вичи, ам гъилерал кьуна, цавара лув гузва.

– Акъваз! Бесрай! – гьарайна Дилбера.

– Акъваздач! – лагьана Тарлана. – Мад за вун чилел эхцигдач.

– Зи кьил элкъвезва! – гьарайна руша.

Тарлана Дилбер мукъаятдиз чилел авудна.

– Кьил элкъвезватIа, ацукь.

– Гьм! – авуна руша. – Са ни ятIани зун мад чилерал эцигдач лугьузвай…

– Яъ! – лагьана гадади мягьтел яз, мад лугьудай гаф жагъин тийиз.

– Зиди зарафат я… – Дилбера Тарланан гъил кьуна. – Чун инал вучиз атайди тиртIа, ви рикIелай алатнавай хьтинди я.

Тарлана вичин са легьзедин теспачавал тахьайди хьиз къалурун яз, викIегьдиз, ван алаз ва атIуз-атIуз лагьана:

– Са затIни рикIелай алатнавач! Зун инал са рушаз заз ам и генг дуьньядилайни, вили цаварилайни гзаф кIанда лугьуз атанвайди я!

– Заз а рушан тIвар чидай хьтинди я… – Дилбер, вилера амалдарвилинни наз гунин цIапIрапIар аваз, гададиз килигна.

– Лагь, чидатIа!

– Маина. – Дилбер, ван ацалтна, хъуьрена.

– Туш! Туш! Дилбер я! – гьарайна гадади. – Ди-и-ил-бе-е-ер!

– Хьана-хьана… Бес я… ЧIалахъ я… Вун и зурба аламатдиз гьич килигни ийизвач. – Дилбера агъадай винелди хкаж хьанвай еке тар къалурна.

Ам чандар тир. Адан кукIушдин хилер КIвенкIв алай пелен кьилелай кьакьан яз цавухъди фенвай.

Пелелай агъадихъди тарцел кьван инал къвезвай инсанрин кIвачери атIанвай «гурарин» «кIарар» авай. Абур, векьи кьунвайтIани, кьатIун регьят тир. Мукьвал вахтара инал кас-мас татанвайди аквазвай.

Тарцин патав эвичIна, гадани руш, гьейран яз, адал чархар яз ягъиз, кисна адаз килигна. Абуруз адан тан чпин гъилерин гьалкъада кьаз кIан хьана – хьанач, са гъил кьван бес хьаначир.

Тарцин са къвала, хуьр галай пата хъалхъам авай. Адан къерехра ва кукIушда авай хилер цавухъди элкъвенвай, амма тарцин къене патан хилер, ицIибурни, кьурайбурни, са къайдани хуьн тавуна аруш хьанвай. АкI тир хьи, и карди тарцин къенепатан, адан руьгьдин акъажунрикай-чабалрикай, адал вичин яргъи ва ялгъуз уьмуьрда ацалтай кьван азабрикайни къайгъуйрикай лугьузвай. Азабарни къайгъуяр, са вичинбурулай гъейри, инал атай кьван инсанринбурни ада вичел кьабулнавайди адал куьрснавай кьван пинейрин цIирхерини къалурзавай.

– Им уьмуьрдин тар я. Бадеди адан вад виш йисалайни гзаф я, лугьуда, – лагьана Дилбера. – Им иник чеб чпел ашукь, чпиз аялар тежезвай жегьил гъуьлуьни папа кутурди я, лугьуда. Дишегьлидиз ахварай са пак касди лагьаналда: «Шалбуздагъдиз жезмай кьван мукьва яз Уьмуьрдиз бинени къуват гузвай кьуд затIуниз – накьвадиз, гьавадиз, циз ва экуьниз ийизвай гьуьрметдин лишан яз чандардин кьуд къелем кутур. Абурукай сад кьванни экъечIайтIа, квез аялар жеда». Гъуьлуьни папа, арандай кьуд къелем гъана, пуд Шалбуздагъдин ценерив гвай сувара, садни, инсанри акьван кьакьанра чандар тарар экъечIдач лагьайла, КIвенкIв алай пелен хурук кутуна. Къелемди чил кьуна. Гъуьлуьзни папаз са къул ацIай аялар хьаналда. Гьанлай кьулухъ инал датIана инсанар къвезва. Чпизни багърийриз сагъвални яргъи уьмуьр тIалабзава. Инал цIийиз мехъер авунвай чамарни сусар, чпиз аялар тежезвай итимарни папар къвезва, чпиз веледар – цIийи уьмуьрар арадал гъиз куьмек це лугьуз тIалабзава.

– Куьмек гузвани? – жузуна Тарлана рикIивай, Дилбера икI рикI алаз, вичи лугьузвайдахъ кIевелай агъанваз, рахазвай гафарарал са кIусни шак тегъиз, хуьре авачир, вичиз садрани хайи патара такур ихьтин тарцел гьейран яз.

– ГузвачиртIа, инсанар инал къведачир, вад виш йисан къене икI давам жедачир… Заз чиз, им са уьмуьрдин тар ваъ, муьгьуьббатдин тарни я, вучиз лагьайтIа ам кутурди сифтени-сифте гьа кьве жегьил папанни гъуьлуьн муьгьуьббат тир.

– ГьакI жезва ман… – разивалнай Тарланани.

Тарцин агъадихъай булах хкатзавай. Михьи яд акъвазнавай лекъвен къерехдик са ни ятIани ханвай птулкадин кIуф кутунвай, адай авахьзавай яд, бицIи хвал яз, авахьна, и тик къвалан кIане авай ва вич элкъвез-элкъвез мерейрин цуькнавай цагъамри кьунвай чиргъерин зурба харадик акахьзавай.

И булахди, тарцин вири гьайбатрал алава яз, уьмуьрдихъ адан къанихвални, адахъ авай зурба тIем-къуватни раижзавай, вучиз лагьайтIа, чилин дерин къатара чуьнуьх хьанвай и яд икI винелди, КIвенкIв алай пелен тик хурудал, чIугуна акъудун цав чпел кьунвай тарцин хилеринни чилин деринриз эвичIнавай дувулрин гьунар тирдал са шакни гъиз жедачир. Тарци, вичи хъун патал яд винелди чIугунилай гъейри, инсанри хъвадайдини жедайвал ийизвай. ИкI тарци чилни яд, эквни гьава – уьмуьрдин бине тирди ва вични инсанар сад тирди субутзавай. Гьавиляй инсанри чпиз таквазвай ва чпин акьулдивай къатIуз тежезвай къуватрихъ галаз и тарцин алакъа авайди гьиссзавай…

– Чандардивай гьикI тIалабдайди я? – жузуна Тарлана. – Лугьудай махсус гафар авани? Ваз абур чидани?

– Гафар гьарда вичин рикIяй гьикI атайтIа, гьакI лугьузвайди я, ингье и хъалхъамдихъ элкъвена. – Дилбера Тарлан, гъил кьуна, хъалхъам авай патахъ тухвана ва, адан гъил ахъай тавуна, лагьана: – КIандатIа за лагьайбур тикрар ая. – Ахпа хъалхъамдал сив эцигна, Тарланан кьилни вичихъди авуна, са-са ибара лугьуз, гададиз ам лугьудай муьгьлет гуз, давамна – Чан къадим чандар! Чаз кьведазни бахтлу, сагълам ва яргъи уьмуьр це, чи дидейриз ва бубайриз, чи стхайриз ва вахариз – виридаз!

Абур хъвехъ хъуькъвев агудна акъвазнавай ва абуруз садаз муькуьда гьикI нефес къачузватIа ван къвезвай ва сада муькуьдак квай гъалаба гьиссзавай. Тарлана Дилберан сивяй акъатай гьар са ибара гьада лагьай жуьредин тав-тегьер хвена тикрарна.

Зариф шагьвар къарагъна, тарци вишришарна.

– Адаз чи ван атана, ам чахъ галаз рахазва! – хвешидаказ лагьана Дилбера. – Сагърай вун, чан чандар!..

Ахпа ада вичин жибиндай лацу яйлух акъудна, ам кьве чкадал къазунна, са кIус тарцин хилел тIарамдиз тIвалар яна кутIунна, муькуь кIус Тарланав вугана – гьадани гьакI авуна.

Цавар вили тир. Са булутни авачир.

Чандардин кьилел кьве лекь пайда хьана ва абуру азаддиз ва такабурдиз тарцин винелай чарх яна, налугьуди абуру агъада, чилел, чпин вил алаз хьун герек тир чкайра, къайдани секинвал авани-авачни килигзавай, ахпа, ана чеб хуькуькьунин лазимвал авачирди акунваз, Яру дагъ галайнихъ лув хгана.

– Чунни чи эбедал хъфена кIанзавайди я, – лагьана Дилбера. – ТахьайтIа, Бег-Мирзе муаллимди вири класс чун жагъуриз чуьллера твадайди я – садни квадариз тадайди туш.

Тарланни Дилбер Алгъай тамухъди эвичI хъувуна…

И вакъиаярни шикилар, а вахтарилай инихъ гзаф йисар алатнаватIани, Тарланан рикIел хъсандиз аламай.

Гьар гъилера хьиз, къе́ни чандардин патав фидайла, а бахтавар уьмуьрдин декьикьаяр адаз вичин вилерикай караг хъийизвай хьиз жезвай.

Адавай Алгъай тамун хивел кьван вичин машинда аваз фенайтIани жедай, амма адаз, гила яргъи рехъ яхдиз атIун са кьадар четин хьанвайтIани, вич вердиш хьанвай жуьре хуш тир. Фидай рекье танишар-билишар гьалтдай, гьардахъ галаз калам-салам жедай, яргъал тефидай, ина лугьудайвал, куьруьз-яцIуз ихтилатардай, сада садан кIваликай-йикъакай жузунар-качузунар ийидай, сада садан гуьгьуьл кьадай. Гьа им и чилин къадим къайдайрикай, халкьдин руьгь хкажзавай ва экуь ийизвай яржарикай сад тир.

КIвенкIв алай пел гъвергъверрини гъурун цуьквери кьунвай. «ТIебиатди и чкадал икI жумартдиз ва баркавандиз цуькверив экъечIиз тун чандар тарцин хатурдай ийизвайди я», – садлагьана фикир атана Тарланан кьилиз, пелел фенвай къекъвей гуьтIуь жигъирдай винелди хкаж жез-жез.

КIунтIал агакьайла, ада чандардал вегьей вил садлагьана тарцин агъадихъай, булахдив, хуьр галай патахъ элкъвена, ацукьнавай дишегьлида акьуна. Тарланан рикIи гупа-гуп авуна. Вучиз икI хьанатIа ада вичин кьилни акъатначир. Ихьтин гупа-гуп адан рикIиз танишди тир, адан рикIел сифте яз Дилбер классдиз атай легьзе хтана. Гьа чIавуз адан рикIи гьа икI адан хур гатайди тир.

Дишегьлидин чин аквазвачир. Ам, кьве гъил кьве патахъай чиле атIумарна, чIулав чIарарин кIватI кьамал кIватIнавай кьил са тIимил далудихъди вегьена, са кIусни юзан тийиз ацукьнавай, акI тир хьи, ам хуьруьзни ваъ, адан винелай анихъди, ана авай къацу кIунтIаризни ваъ, абурукай хкатна аквазвай хъипи Гатун дагъдиз килигзавай. Мумкин тир, ада санизни килигни ийизвачир, гьакI вилер акьална, и секин дереда авай тек са ванциз – агъадихъай, эрчIи патахъай къвезвай, вичикай са чIавузни садни икрагь тежедай ЧIехи вацIун ванциз яб гузвай. И ванцихъ яргъарай кьериз-цIаруз хайи хуьруьз хквезвайбурунни, гьакI патай атай маса инсанринни рикIера кIватI хьанвай куьгьне гъамар-къамар, хатур амукьунар ва руьгь заланардай маса дердер вацIун цив вугана тухуз тадай гьунар авайдахъ Тарлан фадлай ва кIевелай агъанвай.

Ам, дериндай нефес къачуна, агьни аладарна са декьикьадилай гзаф вахтунда вилер акьална акъвазна. ЧIехи вацIун ванциз яб гуз-гуз, вичин рикI адетдин гуьнгуьна хутаз авур алахъуни адаз вилив хвейи нетижани ганай.

Адаз, са патахъай, дишегьли авай къулайвал чIуриз кIанзавачир, муькуь патахъай, чандардиз салам тагана, адан булахдай са хупI яд хъун тавуна (исятда рикIивайни хъвазни кIанзавай), элкъвена хъфинни вичин уьмуьрда кьетIен чка кьунвай тарцин вилик алагъ-салагъ техвей мисал жезвай.

«Дишегьли вуж ятIани, жуван хуьруьнвийрикай я. Белки, жуваз чизвайди жен, – вичи вичикди веревирдна Тарлана. – Вичиз ва я аялар тежезвай хциз ва я рушаз веледар тIалабиз атанвай сад я жеди…»

Ам явашдиз вичин кIвачериз вердиш тир «кIарарай» агъуз эвичIна ва тарцин къвалавай акъвазна.

– Хийирар хьуй! – чIун галаз ва са акьван ван алачиз лагьана Тарлана.

Дишегьли кхун хьана ва къудгъунна къарагъна.

Чин чинал акъвазай абур кьведни къах хьана амукьна.

Тарланан рикIи мад гупа-гуп авуна. Фагьумдай гьалдиз хтайла, ада сифте ийиз алакьайди вичи вичиз авур са ахмур тир: «РикIиз ам далудихъай акунни кумаз чир хьанай, ви кьили ван авуначир… Акьулдин тIем акакь тийидай къуватар авайди туш лугьудай вуна, хванахва…»

– Тарлан?!

– Дилбер?!

Абуруз квелай гатIундатIа, вуч лугьудатIа чизвачир. Налугьуди, абурун рикIелай чIал михьиз алатнава. АкI тир хьи, гьардан рикIел вичин тIварни аламач, амма садаз муькуьдан тIвар чизма, ва исятда абуру сада муькуьдан рикIел а тIварар хкана.

Эхирни Тарланаз лугьудай гаф жагъурдай себеб мад адан рикI хьанай:

– Яд хъвайитIа жедани? РикIи хъуткьунарзава…

– Зазни адан ван къвезва, – лагьана гъалаба кваз Дилбера, адан рикIел Тарланан хурай къвезвай и ван вичиз таниш тирди хтана ва адан вилер кьежена, рикIни шехьна. – Хъухъ, ял акъадра, рикI секинара.

Тарлана къанихдаказ са шумуд мекв яд хъвана ва галамаз-галамаз къайи цикай чиниз са шумуд шупI яна…

«Рехи хьанва…», – Тарланаз килигиз, фикирна Дилбера.

«Иер я…», – Хилер галачир еке яру-цIару цуьквер алай читдин булушкади вичин шумалвал квахь тавунвайди къалурзавай, вилера гьа виликан эквни, чимни, миливал амай Дилбераз килигиз, фикирна Тарлана.

ЯтIани са кьашкьун ихтилат хьайитIани арадал гъун патал абурал акьалтзавай азабар гзаф тир. И кардин себебни абурун са мус ятIани къатидаказ куькIвей ва вичикай КIвенкIв алай пелелай вири дуьньядиз хабар гайи муьгьуьббат вичин кьилин мураддив агакь тавун ва я чпел гуьл хьайи кьве патавай ам мураддив агакьариз тахьун, жавабар тахьай суалар амукьун тир. И кардин тахсир кьве патани гьарда вичин хиве твазвай ва муькуь пад тахсир квайди яз кьабулдай жуьрэт ийизвачир. Имни муьгьуьббатдал чан аламайвилин ва адаз кьве патани дерин майил хуьзвайвилин са лишан тир.

Акьулдин тIем акакь тийидай къуватри вучиз муьгьуьббат мураддив агакьначтIа къе тайин жедайди, и тайинвили абурун уьмуьрда са дегишвални тван тийидайдини чиз, кьве патани гьиссзавай…

– Къанни цIерид йис хьанва чаз чун тахкуна… – лагьана Дилбера.

– Эхь. Сагъ са уьмуьр я… – кьил эляна Тарлана.

И къанни цIерид йисан къене гзаф вакъиаяр кьиле фенвай.

Мектеб акьалтIарайла, Тарлана виниз тир савад къачун, кIелунар давамарун кьетIнай, вичини яргъал Ухта шегьерда авай индустриальный институтдин нефтегазопромысловый факультет хкягънай. Ахьтинди авайди адаз хатадай, Тюмендин областда кIвалахзавай чIехи стхайри хуьруьз хкай са газетдай кIелай малуматдай чир хьанай ва, артухан са фикир-веревирдни тавуна, документар гьаниз вугуз гьазурвилер аквазвай.

– Я хва, – лагьанай адаз бубади, хци хкягъай чкадал мягьтел яз, – акьван яргъа ви вуч ава? Вун и патав гвай Бакудиз ва я Магьачкъаладиз алад, гьанрикай сана кIела. Ахьтин факультетар гьанрани ава. Ваз герек хьайитIа, вав чи гъил агакьдайвал, чаз герек хьайитIа, чав ви гъил агакьдайвал хьурай…

– Ваъ, дах. Бакудинни Махачкъаладин вузра эвелни-эвел герекди хала-хатурвилерни, таниш-билишвилерни, ацIай жибинар я, – вичин чIехи стхайрихъ и кьве шегьерда вузрик экечIиз кIан хьунин ва кьилиз акъат тавур алахъунрин тежрибадикай даях кьуна, жаваб ганай Тарлана. – Ухта мишекъат чкайра авай шегьер я. Ахьтин чкайра авай инсанар михьи жеда, абурув гьахъни инсанвал жеда. Ахьтин ксари зи чирвилериз гьихьтин къимет гайитIани, за кьабулда. Я тIиб, я тIаб.

Кьуьзуь муаллим вичин хцин делилрал рази хьана. «Зи гъвечIи хва чIехи хьанва, итимвилин лишанар акатнава, уьмуьрдин уькIуь-цуруди гьиссзава, яни вичивай вичин жавабни гуз жеда», – фикирна бубади, рикI секин яз.

ЧIехи рухваяр хьиз, гъвечIидини акьван яргъариз фена кIан тийизвай диде, Тарлананни Дилберан кIанивилерикай хабар аваз, и делилдикай галкIидай чка кьаз алахънай:

– Я хва, Дилбера вичи Махачкъалада кIелда лугьузва… Килиг гьа, ахьтин рушариз муьштерияр фад акъатдайди я…

Хциз дидединни бубадин вилик вичинни Дилберан алакъайрикай, вич чIехи уьмуьрдин са кIарцIизни гьеле хкаж тахьанмаз, вичи дидени буба шадардай хьтин са карни гьеле тавунмаз рахун кутугнавай кар яз аквазвачир. Ихьтин ихтилат авун патал, ам, хуьруьн гадайриз адет хьанвайвал, я институтдик экечIун я, анаг кьисмет тахьайтIа, армияда хьайитIани къуллугъна хтун герек тир. Муькуь патахъай, ам, Дилберан муьгьуьббатдихъ агъунвай, ам са гаф гвай руш тирди адаз чизвай, и кардикай адан рикI, рушахъ галаз чандардин патав фейидалай кьулухъ, генани секин тир. Идалайни гъейри, Дилбераз кIелуникни заочнидаказ экечIиз ва ам, вичин рикI алай баде ялгъуз тахьун паталай, хтана хуьре жедайди чизвай. Гьавиляй ада, куьлуь-шуьлуьйра гьат тавуна, лагьана:

– А ихтилат гьеле акъвазрин, диде…

– Гадади дуьз лугьузва, – гена Тарланан пад кьуна бубади. – Ахьтин ихтилатар куддай вахт атанвач. Сифте гьар жегьилди чIехи уьмуьрда вичи кьадай рехъ-хвал тайинаррай, чпин муьгьуьббатни синагъ авурай. – Ахпа хцихъ элкъвена атIай гаф лагьана: – Алад, хва, ваз югъур хьуй, жуван рикIи лугьузвайвал ая.

Амма Тарлан институтдик акатначир. Имтигьанар вахганайтIани, баллар тIимил яз акъатнай.

ИкI, сад лагьай гъилера чIехи уьмуьрдихъ галаз пел пеле акьуна, виликди эцигиз кIан хьайи кам кьулухъди хъхьуни гададиз дериндай таъсир авунай. Элкъвена хуьруьз хкведай рекье, поездда, ада гзаф фикирар авунай, вичин мурад кьилиз акъат тавунин себеб жагъуриз алахънай. «Имтигьанар кьабулай муаллимар вири хъсан инсанар тир, абур заз чпивай жедай куьмек гузни алахънай… Мектебда зун ацукьай эхиримжи суьре? Ваъ, туш. Дилбер чи классдиз атайдалай кьулухъ зи кIелунар генани хкаж хьанай. Бег-Мирзе муаллимди зи кIелунрин дережа садлагьана виниз акъатунай Дилбераз тарсара са шумудра са балл артухарай дуьшуьшарни хьанай… Тахсирлуди зун жув я. Генани хъсандиз кIелна кIанзавайди тир, имтигьанриз хъсандиз гьазур хьана кIанзавайди тир… Гила за дахдиз, дидедиз вуч лугьуда?.. Дилбераз вуч лугьуда?»

Документар къахчудайла, адаз са муаллимди армиядилай гуьгъуьниз мад чпин институтдиз гьахьиз алахъунин меслят ганай. Тарлана гила гьа меслят вичин рикIе хуьзвай.

Адаз хуьре акъваздай, армиядиядиз эвердалди дидединнни бубадин кьамал ацукьдай, пад квачир сиверай акъатдай «Муаллимдин хцелай институтдик экечIиз алакьнач» лугьудай хьтин гафариз яб гудай, абур эхи ийидай фикир авачир. Ада, хуьре учётдай экъечIна, чIехи стхайрин патав Тюмендин областдиз фин, гьана са кIвалахдал акъвазун кьетIнавай.

Бубани диде гуьгьуьл ханвай хцин планрик мад дегишвилер кутаз алахъначир. Бубадин кIвалин-йикъан аявал авун, ам хуьн гъвечIи хцин хиве авай кар тиртIани, ада вичиз са пеше хкягъун, пака вичин хзан хуьн патал са кап фу къазанмишдай рехъ жагъуруниз манийвал авуна жезвачир. Вичин гъвечIи хциз намусар авайдахъ, тухумдин кIвалин аялвал авунин буржидикай ада кьил къакъуд тийидайдахъ, хайи къул хуьн патал уьмуьрдин яцIай вичиз герек тир «алатар» – цIийи чирвилерни тежриба къачуна, ам халкьдин ацукьун-къарагъуни адаз тайинарнавай эбедал хкведайдахъ Мирим муаллим кIевелай агъанвай.

Амма уьмуьрди вири крар са вичиз кIандайвал ийизвай…

Тарлан хуьруьз хтайла, Дилбер Махачкъалада авай. Рушаз университетдин филологиядин факультетдин ктабханайрин отделениедиз заочнидаказ гьахьиз кIанзавайди ва адалай гуьгъуьниз ам, кIелуник акатайтIани-такатайтIани, вичин бадедин патав хкведайди Тарланаз чизвай, адаз руша вичи лагьанвай.

Гада кьве йикъалай экъечIна хъфенай.

Ада, вичин стхайрин патав хъфена, са кьадар вахт алатайла ва вич абуру жагъурай са фяле-кIвалахал акъвазайла, хуьруьз Дилбераз чар кхьенай.

Дилбералай са жавабни хьаначир.

Зулухъди Тарлан армиядиз тухванай.

Гьанайни ада рушаз чарар кхьенай. Амма хтай жаваб хьаначир.

Бубадизни дидедиз кхьизвай чарара хци Дилберакай хабар кьадай жуьрэт ийизвачир – кутугнаваз аквазвачир, я абуру чпини адакай са гафни кхьизвачир. Муькуь патахъайни, Дилбера вичиз са жавабни тагуни Тарланан рикIе гъафилвилинни шаклувилин цацар твазвай.

Гьахьтин цацар Дилберан рикIени гьахьзавай, и кардин себебни адаз Тарланалай, гьеле гада Ухтадиз фидалди вилик ада чарар кхьида лагьана хиве кьунвайтIани, са кагъазни тахьун тир.

Са гафуналди, Тарланан са чарни Дилберав агакьначир.

Хуьре, лагьайтIа, Тарланавай вичин жегьилвиляйни ва вири кIвалахар са вичин рикIе авайвал фидайдахъ агъанвайвиляй гьич фикирдизни гъиз тежедай хьтин крар кьиле физвай.

Вичин сад лагьай сессия вахгана хуьруьз хтай Дилбераз муьштерияр акъатнавай.

Адан диде-бубани хуьруьз хтанвай береда, абурун кIвализ руш це лугьуз илчияр атанай.

Руш кIанзавай гададин тIвар Кебир тир. Ада Махачкъалада университетдин юрфак куьтягьнавай. Рушан диде-бубадивай, Дилберанни Тарланан кIанивиликай хабар авайтIани, хъуьчIуьк ихьтин кьери диплом квай гададин диде-бубадиз «ваъ» лугьуз жедайвал тушир, вични Тарлан, институтдикни экечIиз тахьана, хуьряй катна фенвай макъамда.

Лишанар кутунин месэла эхиримжи нукьтIа эциг тавуна амайтIани, ам кьери дипломдин хийирдиз куьтягь жедайди вири хуьруьз тайин тир.

Вичин хцин рикI дериндай тIардай вакъиа чразвайди аквазвай Мирим муаллим Дилберан бубадихъ галаз кьилди рахаз алахънай, амма адаз, вичи са мус ятIани кьуьзуь муаллимдин гъилик кIелай и касдиз, чарадан хцин ва вичин рушан рикIерин гьиссер гьакIан аялвилин къугъунар яз аквазвай.

– Я муаллим, муьгьуьббатар-кIанивилер абурун аялвилин шандакьар я. Ви гада армиядай хкведалди муьштерияр авай руш цик кутуна хуьз жедайди туш кьван…

– Халисан муьгьуьббатдиз цик кутунин лазимвал жедач, ам кьве йисалайни, цIуд йисалайни чиг яз амукьда… И кьве йисуз гададини руша чпин муьгьуьббат синагъ авурай… Абуру чпи кьведа гьялрай чпин кьисмет, я хва… Ша, вуна жуван веледдинни, зи хцинни рикIер хадайвал мийир…

– Зун ваз бубайрин мисалар чирдай чкадал алайди туш, гьуьрметлу муаллим, ятIани ви рикIел хкин: руш хъуьцуьгандив ягъайла, ярх жезвачтIа, гъуьлуьз гана кIанзавайди я… Ви хцизни сад жагъун тавуна амукьич. – Шит хъвер галай жаваб ганай Дилберан бубади.

Муаллимди чуькьни хъувуначир: ихьтиндак гаф акат тийидайдан, яргъи ихтилатар авун герек авачирдан гъавурда ам акьунвай.

КIвализ хъфена, ада вичин папазни, къунши хуьрера гъуьлуьк квай ва чпин гъвечIи стхадиз кIанзавай руш масадаз гузва лагьай хабардин гьарайдиз бубадин кIвализ атанвай кьве рушазни Дилбер Кебираз гузвайдакай Тарланаз кхьин къадагъа авунай.

– Ам терсди я, катна хкведайди, чир хьайитIа… Заз гила, рекьидай кьиляй, кимиди хва армиядай катна лагьай тIвар туш!.. Вич чкадал алайтIа, за жува адаз руш чуьнуьхиз куьмекдай… Вири крар рикIиз кIандайвал жедайди туш… Итим рикIин тIарвилерни эхиз вердиш хьана кIанзавайди я… Мад вучда? Хтайла, чир хьурай, вуч хьанатIа…

Дилберни вичин кьисмет гьял жезвайвилел рази тушир, диде-бубадизни вич Кебираз фидач лугьуз ам гзаф алахънай, къал-къилни акъуднай, Тарланалай гъейри мад садни вичин рикIи кьабул тийидайди лагьанай.

– Я руш, – лагьана адаз дидеди, рушан тIазвай чкадик хкуьриз. – Тарланаз вун кIанзавайтIа, ада ваз са чар кьванни кхьидай.

– За кхьида адаз чар! – лагьана Дилбера. – Ада жаваб тагайтIа, гьа квез кIандайвал хьурай.

Тарланан дидедин патав кIани касдин адрес къачуз адавай физ хьаначир – ам дагъви рушан намусдив кьур кар жезвачир. Дилбер къунши хуьруьз Тарланан вахан патав фена. Гададин ваха чпин бубади авунвай къадагъадикай Дилбераз са гафни лагьаначир ва и къадагъадик стхадин адрес вугун квачирвиляй рушав ам кхьена вуганай.

Дилбера Тарланаз хуьре чпин муьгьуьббатдин кьилел кIватI хьанвай чIулав циферикай кхьенай. Амма са жавабни хтаначир…

Дилбер гъуьлуьз тухванвайди Тарланаз армиядай хтайла чир хьанай.

Вич авачиз, хуьре хьайи кьван крарикай, Дилбер пад кьадай кас авачиз амукьайвиликай вичиз хабар авунач лугьуз, адаз дидедикайни, бубадикайни, вахарикайни хъилер атанай. Гила адаз, армиядин – уьмуьрдин мектебдин тIеам акунваз, вич чIехи хьанвайди гьисс ийиз, вичин рикIин гьиссерин месэладикай чIехибурухъ галаз рахун кутуг тавур кар яз аквазмачир. Адет яз, диде-бубайри армиядай къуллугъна хтанвай ва идалди итимвилин дережадиз акъатнавай рухвайрин вилик абуру чпин хзан кутунин месэлаяр куддай, гъил-гъилеваз мехъерарни ийидай.

– Я чан бала, – диде хцин дерт кьезилариз алахънай. – Ви дах Дилберан дахдихъ галаз рахаз, ам чIалал гъиз алахънай. Адак гаф акатнач.

– Я хва, – лагьанай бубади, – вуна рушаз са чар кьванни кхьенани?

– Чарар за адаз и кьве йисан къене вацра кьве-кьвед кхьена.

– Чаз вуна акьван кхьеначир, – лагьана дидеди. – Я вунани Дилберакай са хабарни кьуначир ман…

Хци, са гафни талгьана, агь аладарна.

– Чарарни садбур агакьда, садбур агакьдач. ЯтIани акьванбурукай сад кьванни тагакьна жеч эхир… Бес ваз са жавабни хтаначни? – жузуна бубади.

– Ваъ.

– Жаваб хьаначтIа, рушан рикI къана жеди, муьгьуьббат хкахьна жеди, я хва, – лагьана кьуьзуь Мирима.

– Адан муьгьуьббат туьхвенвайтIа, зи рикIиз аян тахьана жедачир… Зи рикIени ашкъи вич вичелай туьхуьдай, – Тарланаз вич бубадихъ галаз вичин рикIин гьалдикай ихьтин лирикадин гафаралди лугьуникай регъуьни хьанай, ятIани буба вичин гъавурда акьазвайди адаз чизвай ва гьиссзавай.

– Дилбера вичи ваз чар кхьида лагьанай, завай адресни къачунай, – лагьанай стха хтай чкадал атанвай ваха, рушан патай кIанивал амайди тестикьарун яз, са вил бубадизни ягъиз ва къадагъа чIур авунай вичиз адан патай туьгьмет жедатIа лугьуз. – Кхьенани-кхьеначни, завай лугьуз жедач…

Бубади са чуькьни авуначир.

Нивай вуч лугьуз жедай кьван? Тарланан архаяр Дилберан патай Тарланахъди авай муьгьуьббат мягькемди, гьакъикъиди туширвилин фикирдал атанвай. Абур и фикир гададин рикIени тваз алахъзавай, амма Тарланан рикIи ам сакIани кьабулзавачир.

– Куьне заз ам ганвайдакай хабарнайтIа, икьван крар жедачир, – Тарлана ракIарин гуьрцел гъутувди яна.

– Чаз ви рикI тIар ийиз кIан хьанач… Хабар авунайтIани, вавай вуч ийиз жедай? Армиядай катдайни? – суал ганай бубади, хци гудай жаваб аян тиртIани.

– Эхь, катна хкведай! За Дилбер масадаз фидайвал ийидачир!

– Армиядай катайдан гьал гьикI жедатIа, чидани ваз?

– За командирар чIалал гъидай… Абур Дилберан буба хьтинбур тушир… Зи гъавурда акьадай…

– Ухтадай хтайла, вун хуьряй экъечIна хъфеначиртIа, икI жедачир жеди… – КIелуник акат тавур Тарлана, а чIавуз вилик вегьиз кIан хьайи кам кьулухъ хъхьун себеб яз, муьгьуьббатдин крар рикIелай алудайдакай, ачухдиз лугьун тавуна, адаз ишара гуз алахънай Мирим. – Рушани вичин гафунал кIевивал тавурди аквазва, хва… Итимдин рикIел хирер жедайди я, амма, хирер ала лагьана, рикI хурай акъудна гадариз жедайди туш. Ахьтин рикI патал ваз кIани дарман гьат тавуртIа, масад жагъурна кIан жеда.

Тарлан бубадин ишарадин гъавурда акьунай.

Гьа чIавуз адаз вичин рикIел хьанвай хирен тIал кьезилардай са рехъ жагъанай – чандардин патав фин.

Чандардин хилек Дилбера кутIунай яйлухдин кьве падни кумайди акурла, адан рикIи гупа-гуп авунай.

Тарци вишришарнай, Тарланаз пешерик и юзун вичин рикIин ванци кутурди хьиз хьанай.

Ада гила тахсир са вичинди яз кьазвай ва вичи вичиз ван алаз лугьузвай:

– Мектеб куьтягьай рушариз гьасятда муьштерияр акъатдайди ваз чизвачирни, кьей хва? Чизвай… Дилберал вил эцигнавай гадаяр хуьре мад авайди ваз чизвачирни? Чизвай… Чи муьгьуьббат хуьнуьх лазим жедайди, ам патал женг чIугун герек жедайди ваз чизвачирни? Чизвай… Вуна и женгина Дилбер текдиз туна, ахмакь… Вуна ви такабурвал муьгьуьббатдилай вине кьуна. Вал, кIелуник акатнач лугьуз, хъуьруьнардай хьиз хьана. Вун хьтинбур хуьре тIимил авайни?.. Сифтегьан муьгьуьббат икI саймазвилелди гъиляй ахъайна лугьуз, вал хъуьрен тийизвай хьиз яни ваз, кIамаш?..

Дилбера муьгьуьббатдилай кам къачунин себебни Тарлана вичи ахъаяй гъалатI яз гьисабнай. «Гьавиляй ада зи чарар, кIелни тавуна, гадарна жеди, – фикирзавай гадади. – Ада за вич рикIелай алуднавайди яз гьисабна…».

Ахпа ам мад Ухтадиз к1елиз фенай, институтдик экеч1най ва, анаг куьтягьна, вичин кьисмет тамамдиз Сургут шегьердихъ галк1урнай…

… Къанни цIерид йисалай мад чандардин патав сад садал гьалтнавай Тарлананни Дилберан арада чеб къакъатайдалай кьулухъ хьайи кьван крарикай са ихтилатни хьаначир. Тарцин патавай авахьзавай булахдив ацукьна, абуру ийизвай рахунар адетдин, яргъалди чеб чпиз такунвай таниш инсанри ийидай хьтинбур, хайи мектебдикай, муаллимрикай, чпихъ галаз са классда кIелайбурукай, хуьре авай хабаррикай жезвай.

Куькай рахайтIани, ихтилат куьруьди жез, ара гуз маса ихтилат кватзавай. Гьар ахьтин макъам кудзавайдини Дилбер тир, Тарлана адан гафарал къул чIугвазвай, гагь-гагь абурал куьруь алаваяр хъийизвай, суалриз жавабар гузвай.

– Кьве югъ инлай вилик, зун хуьруьз хтай юкъуз, зал Тапанчи гьалтнавай, – Дилбера и кардал вичин шадвални гьейранвал къалурнай. – Халисан аскер я! Майор! Заз ада Афгъанистанда къуллугъайдини чидачир… Вичин телефондин нумрани гана… Зун Дальний Востокда, Хабаровскда, яшамиш жезва лагьайла, «ватандиз мукьва чкайриз хкведай вахтар хьанвайди я гьа!» лагьана. Дуьз лугьузвайди я…

– Эхь, ам гьахьтинди я. Халис итим я, вичин кар, лугьудай гаф чидайди я.

Чпин кIвал-югъ туькIвенвай, кадгъай хзанар авай, аялар чIехи хьанвай ва къе-пака мехъерардай яшариз акъатнавай абуруз гила, а алатай яргъал чIаван чпин уьмуьрда хьайи экуь муьгьуьббатдикай ихтилат кудунин ва чпин гьардан рикIин къене, кьилдин чка кьуна, хкахь тийиз амай адан экуьнивди къенин уьмуьрда дегишвилер твадай лазимвал авачир. И кар абуру кьведани, сад хьиз, гьиссзавай. Мумкин я, сада садаз гудай суалар авайтIани, абуруз чпин гьардан рикIе амай сифте муьгьуьбатдин цвалак хкуьриз ва ана кисна амай куьгьне тIалдик юзун кутаз кIанзавачир.

Амма абур чпин ихтилатрал, хкягъзавай гафарал гьикьван мукъаят тиртIани, сифтегьан муьгьуьббатдивай вичин гафни куд тавуна акъвазиз хьаначир.

– Вун гьар йисуз инал къвезва, лугьуда… Авай кар яни? – Дилберан рикIяй рахана муьгьуьббат.

– Эхь. Инлай жуван уьмуьрдиз килигзава, – Тарлан са геренда Дилберан вилериз килигна ва, и легьзе яргъалди чIугваз тахьана, вилер ЧIехи вацIун кьере атIанвай яргъара атIумарна. – Жуван фейи йисарин дуьз-патахъ чкаяр чириз алахъзава…

– Бес вуна зун инал вучиз атанвайди ятIа хабар кьазвач? – Дилберан ванцик зурзун квай хьиз хьанай Тарланаз.

Тарлана къуьнер агажна. Ахпа садлагьана рикIиз ягъай суал адавай кьаз хъхьаначир:

– Вун икьван йисара инал вучиз къвезвачир?

– Ам зи гъалатI я, – лагьана Дилбера. – Гьам туьхкIуьр жедатIа акваз атайди я зун инал… Заз вун хтанвайди чизвачир… Вун акваз кIанзавайди тир… Ингье зун ида гъайиди я.

Дилбера жибиндай куьгьне конверт акъудна, Тарланал яргъи авуна.

– Им вуч я? – Тарлана конверт къачуна.

– Им за ваз армиядиз кхьей чар я, ви патай са чарни тахьайла.

– Бес им зав къанни цIерид йис инлай вилик вучиз агакьначир? – инал вуч жезватIа гьеле гъавурда авачиз, жузуна Тарлана.

– Ам чуьнуьхна, – лагьана Дилбера.

– ГьикI? – гъавурда акьунач Тарлан.

– Ви рикIел Маина аламани?

– Ахьтин отличница рикIелай алудиз жедани?

– Адан диде, а вахтара чи хуьруьн почтадин отделениедин начальник хьайи Алей хала, зи гъуьлуьн бубадин вах я… Кьуьзуь хьанва, адан кефияр авач лагьайла, гьадал кьил чIугваз фенвай къе зун… «За ваз са сюрприз ийидани?» лагьана ада заз. «Ая, – лагьана за. – Заз сюрпризар кIандайди я». «Вун Кебираз хкягъайди, адаз къалурайди, Маинадихъ галаз ягънавай ви шикилар гададиз ракъурайди зун я» лугьуз, дамахарна. Вич хьаначиртIа, чахъ бахтлу, туькIвей хзан жедачир лагьана, и кар субутзавай делил яз, и чар зав вахкана. «Вуна и сюрприз икьван яргъал вучиз вегьена?» лагьайла, «Гила вун чранвай паб я, вун зи гъавурда дуьз акьада. Ахпани заз и сир гваз суруз физ кIан хьанач. За ам садазни лагьайди туш, я Маинадизни, я зи стхадизни, я ви Кебиразни. Са ваз чизва» лагьана. «Заз хтай са чарни хьанач гена» лагьана за, ида вуч лугьудатIа акваз. «Авай, чан свас, гзаф авай», – лагьана ада. «Вуна абур иесидив вахгана, гьадазни сюрприз авуна жеди?» къаб алаз рахана зун. «За абур кана, чан свас… Я гьабурни, я ви чарни за кIелайди туш гьа, вуна масакIа фикирмир». Кьилиз кIаш вегьейди хьиз хьанай заз, са гужа-гуж жува жув гъиле кьуна. «Бес абур чеб кхьей касдиз кIан хъхьайтIа, вуна вучда?» лагьана за чанда зуз аваз. «Вув-в, я чан свас, вуна и сир масадаз лугьудани гила?» мягьтел хьана ам. «Зазни суруз а сир гваз физ кIанзавач ман…» лагьана за… Гьанлай къарагъна, инал атайди я, чандардиз хьайитIани лугьуда лагьана…

– За ваз къанни вад чар кхьенай, – лагьана Тарлана. – Сад Сургутдай, амайбурни армиядай… – Тарлана конверт Дилберал яргъи хъувуна. – Штампни, муьгьуьрни гьалчнава гьа…

– КIелиз кIанзавачни? – конверт гьеле къачун тавуна, хабар кьуна Дилбера.

– Вазни зи чарар кIелдай мумкинвал авайтIа, за кIелдай… Гила а чарчи дегишдай са карни авач. ЯтIани ам хьайидал зун шад я.

Дилбера, чар къахчуна:

– Вуна дуьз лугьузва… Дегиш жедай са затIни авач… Ви къанни вад чарчел зунни къанни вад гъилера шад я.

Чандарди вишришарна.

Садлагьана абуруз винидихъай рахадай ванер атана.

Абур, къудгъунна, кIвачел къарагъна.

Пелен кьилелай агъуз камуфляж алай, хурал автоматар куьрснавай, къалин чуруяр квай кьве кас эвичIзавай. Вилик квайдан кьилел женгери-панама алай, муькуьдан кьилел алачир, адан кьилин чIуп-чIулав къалин чIарар къуьнерал кьван аватзавай, гъилени яргъи тум галай ва мурз еке нажах авай. Абур кьведни юкьван буйдин жегьил инсанар тир.

– Террористар я… Суван тамай атанвайбур я… – кушкушдивди лагьана Тарлана. «За Тапанчидивай муькуь нумрани къачуна кIанзавай тир…», – гьайифдин хиял фена адан рикIяй.

– Минет хьуй, абурухъ галаз чина акъвазна, терсдиз рахамир, – Дилберан чинин рангар атIанвай.

Чуруяр квайбур тади квачиз, гуя чпин бубадин кIвализ къвезвайбур хьиз, тарцин патав атана акъвазна, Тарланазни Дилбераз, салам-каламни гьич, са дикъетни тагана, тарцелай вил аладарна, ахпа адал чарх яна. Адакай куьрснавай пинейрин цIирхериз вил ягъиз, абурун чинрин атIугъайвилел нифретдин лишанарни алава жезвайди аквазвай.

– Хъалхъам екеди я, – лагьана нажах гвайда.

– Аквазва, – чIун галаз рахана панама алайди. – Чаз атIуз са кьадар регьят жеда.

– Чаз? Ингье Аллагьди чаз гьихьтин куьмекчи ракъурнаватIа, – шит хъвер къугъвана нажах гвайдан вилера, Тарланаз килигиз.

Панама алайди, гуя вичиз анжах гила инал алай итимни дишегьли акурди хьиз, абурухъ элкъвена, абур кьведни, гагь сад, гагьни муькуьди вилеривди алцумна ахпа Тарланан вилера КIвенкIв алаз вилер атIумарна:

– Куьн вужар я?

– Чун инсанар я, – рикIе авай гъалаба чуьнуьхиз алахъуналди жаваб гана Тарлана. И гъалаба ада Дилбер патав гваз хьунивай тирди гьиссзавай. Ам алачиртIа, и гъалабани жедачир, и вилив техвена атайбурувни ам масакIа рахадай.

– Инсанар я? – Тарланан жавабдал шак гъизвай жуьреда вичин суал сухна арадиз нажах гвайда.

– Эхь, – лагьана Тарлана. – Куьн вужар я?

– Чун Аллагьдин аскерар я, – лагьана панама алайда. – И дереда Аллагь-Тааладин къанунар-къайдаяр эцигзавайбур ва хуьзвайбур я… Куьн гьинай я?

– Чун и хуьряй я, – Тарлана хайи хуьр галайнихъ гъил туькIуьрна.

– Куьн инал вучиз алайди я? – тадиз вичин суал сухна нажах гвайда, тарцикай куьрснавай пинейрин кIусариз килигиз, абурун арадай са вуч ятIани жагъуриз кIанзавайди хьиз. – Тарцивай аялар тIалабиз атанвайди яни?..

– Чун гьакI атанвайди я инал, тIебиатдикай кфет хкудиз, сейрдиз… Аялар чахъ авазва…

– Пабни гъуьл яни? – мад панама алайди Тарланан вилериз килигзава.

– Ваъ.

– О-о-о! – къувдиз ухшар хьтин ван акъатна нажах гвайдан туьтуьхдай.

– Чун са классда кIелайбур я… – ихтилатдик экечIиз кIан хьана Дилбераз.

Панама алайди Дилбер галай патахъ гьич килигни авунач, гуя ам инал алайди туш, я идаз адан ванни атайди туш. Адаз, вилерин кIвенкIвер генани хци авуна, «зун вахъ галаз рахазвайди я!» лугьун яз, Тарланавай жаваб кIанзавай.

– Чун санал кIелайбур я… Яргъарай хтанвайбур я… Къе хатадай инал сад садал гьалтна…

– Типа сифте муьгьуьббат я ман? – нажах гвайда панама алайдаз вил акьална.

Панама алайдан сивикай шит хъвер фена, вилерай амалдарвилин лишанри цIапIрапIарна:

– Ви тIвар вуж я? – жузуна ада Тарланавай, Дилбераз вилни ягъ тийиз, ам галай патахъ кьасухдай килигни тийиз алахъиз.

– Тарлан.

– Дишегьлидин тIвар?

– Дилбер.

– Къала кван куь телефонар инихъ ая.

– Чи телефонар квев вучиз вугузвайди я? – хъел атана Тарланаз.

Телефон вучиз гьаркь ийизвайди ятIа кьатIанваз, Дилбера вичин телефон авай гъил яргъи авуна. Нажах гвайда адан телефон къачуна, Тарланал гъил яргъи авуна, «вунани телефон ибалди ая» лагьай ишара гана.

Тарлан Дилбераз килигна.

Ада кьил эляна.

Тарлана вичин телефонни вугана.

Нажах гвайди, нажах кIвачерин арада кьуна, телефонар тупIалай ийиз эгечIна.

– Авач, – лагьана ада. – Я идан тIвар адан телефонда авач, я адан тIвар – идан. ЧIехи пай урус тIварар я… Яргъарай хтанвайбур я, табзавач.

Садлагьана телефонрикай сада са хабар атайла акъуддай хьтин ван авуна.

– Са гьи ятIани Тапанчи сетда пайда хьанва, – лагьана нажах гвайда. – И тIвар муькуь телефондани ава.

– Ам чахъ галаз кIелайбурукай я, – лагьана Тарлана.

– Вуна гьикI лагьана? Тапанчи? – садлагьана япар хкисна панама алайда.

И арада телефонди зенг авуна.

– Эхь, Тапанчи. Ингье зенгзавайди гьам я.

– Хкуд телефон! – хъел кваз эмирна панама алайда. – Чаз артухан ксар герек туш.

Нажах гвайда кьве телефонни туьхуьрна.

– Тапанчи… Тапанчи… Им заз ван хьайи тIвар хьиз я… – Панама алайди фикирдик акатна, вичин бейнидай са вуч ятIани жагъуриз алахъна, ахпа, анай галкIидай хьтин са затIни жагъун тавуна, нажах гвайдаз килигна.

Нажах гвайда къуьнер агажна, вичиз а тIвар течидайди къалурна.

– Тапанчи а касдин лакIаб я, чун гьеле мектебдаваз адаз гьакI лугьуз вердиш хьанва, – Тарланаз исятда чкадин полициядин чIехидакай ихтилат инал кватун хъсан лишан яз аквазвачир, вучиз лагьайтIа къайда хуьзвай идарайрин векилар эхиримжи йисара ихьтин ксари ийизвай вагьши хасаратвиликди ва я ихьтибурухъ галаз чка-чкада кьиле физвай террордиз акси яз тухузвай серенжемра телеф жезвайди адаз хъсандиз чизвай.

– Иншаллагь, анай чна кьил акъудда, – лагьана панама алайда. – А Тапанчидин халисан тIвар гьикI я?

– Шараф, – Тарлана, игьтият хуьн яз, вичин дустунин халисан тIвар – Ашрав – гьадаз ухшардав эвез авуна.

Панама алайди нажах гвайдаз килигна. Ада мад къуьнер агажна.

– Иншаллагь, чун и месэладал хкведа, – лагьана панама алайда, вич генани са куь ятIани шаклу ийизвайди къалуриз. Ахпа ам вичин амадагдихъ элкъвена: – Тарциз вучзавайди я?

– АтIудайди я ман! – жаваб гана нажах гвайда.

– Ихьтинди атIуз агакьдани, кьве итимдин кIеме гьакь тийизвайди?

– Агакьайла агакьда ман. Чун геж жезвай чка авач кьван. Куьмекни чаз ава. – Нажах гвайди Тарланаз мукьва хьана, вичив гвай алат адал яргъи авуна. – Ма, атIуз эгечI и тар! Адал мажусийрини кафиррини куьрсарнавай пинеяр кьван вакай куьрс хьанвай гунагьрикай сад кьванни тIимил жедайвал ая.

– Завай жедач! – лагьана, Тарлан кьве кам кьулухъди хьана.

– Вучиз?

– Вад виш йисалайни гзаф и пел гуьрчегарзавай ва гьакьван йисара мадни гуьрчегардай тIем авай и пагьливандал зи гъил фидач. Икьван йисара са касдин кьилизни ихьтин фикир атанач…

– Адак квай пинеяр вучтинбур я?

– И тарциз «чандар» лугьузва. Им «чан», яни «руьгь», «уьмуьр» ва «тар» гафарикай хьанвай са гаф я. Инсанар инал чпиз яргъи уьмуьр тIалабиз, аялар тежезвайбур чпиз веледар тIалабиз къвезва.

– Бижгъеррихъ?! Гьа-гьа-гьа! – хъуьрена нажах гвайди. – Вуна вуч лугьузватIа, вун жув гъавурда акьазвани?..

– ЦIирхериз тIвал ягъун – им гьарда тарцел вичин мурад кутIунунин лишан я, – вичин патай алава хъийиз алахъна Дилбер.

Нажах гвайди Дилбераз гьич килигни авунач. Ам къутми хьана:

– Абур вири кафиррин, мажусийрин уюнар я… Руьгьни, уьмуьрни гузвайди са Аллагь я, масад авайди туш!.. Куь хуьруьнвиярни, куьнни гунагькарар я! Куь чка жегьеннем я! – Нажах гвайди къапарай акъатзавай, адан вилериз иви хъиткьинзавай. – Чаз хабар авачир хьиз яни куь хуьре вуч жезватIа? Куь мискIиндиз чна ракъурай фекьи куьне ахъайнач! Куь фекьи авам я! Кьейибур кучуддайла, кьилиз акъудзавай бязи шартIар къадим имандив кьурбур туш! Я итимриз, я дишегьлийриз гьихьтин парталар алукIдатIа чизвач! – ада Дилберахъди, адаз килиг тийиз, кьил югъурна. – Пак чкаяр я, пIирер я лугьуз, адетдин инсанрин сурарал садакьаяр я лугьуз фар, къенфетар пайзава. Куь аялри гьина кIелзава? Инсан маймундикай хьанва лугьуз (Астафируллагь! Астафируллагь!), чрун тавунвай руьгьер алцурарзавай мектебда! Ибур садни Аллагьди кьабулзавай крар туш, эй вилерни, рикIерни буьркьуьбур! Жегьеннемдин цIай къалум жеда квез виридаз! Куьнни гунагькар я, гъуьлни паб тушиз, чуьллера сиягь хьанвай! Куьн хьтинбуруз къван гана кIанзавайди я!.. Куьне чун кIамашрай кьазвани?.. – ада тарциз са шумудра галамаз-галамаз нажах вегьена, ахпа мурз тарцин танда туна, къерехдиз хьана ва, автомат Тарланал туькIуьрна, тIубни шейтIандал эцигна, эмирна: – АтIутI!

Агъзур йисан къене халкьди кьабулнавай, вердиш хьанвай къайдаяр, адетар къе дегишариз, вичивай хьайитIа, дуьз гелез хкиз кIанзавайдан и гафари Тарланан чандик цIай кутунай, адаз, нажах тарцяй акъудна, хьайивал хьуй лагьана, адан мурз вилерай н ифрет авахьиз килигзавай, акьулдив кьур ва я меслятдин са гафни акат тийидай и касдин кьилиз чуькьведай фикир авай.

И ният гьа макъамда садлагьана Тарланан гьерекатрайни вилерай кьатIай Дилбера адаз са патахъди хуртI гана, адан виликай акъвазна ва минетни, шелни акахьнавай ванцелди лагьана:

– Я чан рухваяр, я балаяр, куьн зи веледрин таяр-туьшер я! И гьарай-эвер куьз я? И кас куь бубадин къедда авай инсан я. Адавай и нажахдив ихьтин зурба тар атIуз жедани? Ихьтиндан вилик тарар атIудай машинни ажуз хьун мумкин я…

Тарци вишришарна.

Тарцин кьилелай цава кьве лекь пайда хьана.

Нажах гвайда, лишан кьун тавуна, цавухъди са шумудра автоматдай гуьлле гана.

Хата гьиссай лекьер сад садавай къакъатна, сада Яру дагъдихъ, муькуьдани Шалбуздагъ галайнихъ лув хгана ва вилерикай квахьна. Аквар гьалда, абур ихьтин яракьдин ванерихъ галаз таниш тир.

ЧIехи вацI галайвал килигай Тарланаз агъада авай келемрин никIерин кьилелай цIар гана хкаж хьанвай руквадин яргъи зул акуна. «Ихьтин руг никIерилай агъада авай рекьяй жезмай кьван йигиндиз машин фидайла, хкаж хьун мумкин я, – хиял фена адан рикIяй.

И мичIивилин шейтIанри вилик тахсиркарар хьиз акъвазна, абурун туьгьметар къачуни, акси яз са затIни ийиз тахьуни, Тарланан рикI чуькьвезвай. Вичихъ са кар хьуникай, ада са акьван фикирзавачир. «Дилбер инал алачиртIа, хъсан тир, тахьайтIа жуваз нажахдикай аманеви кьадай… Итим садра хазвайди я, садра рекьизвайди я. Зунни итим хьиз рекьидай… Хуьре жуванни Дилберан тIварар чIурукIа гьатна кIандачир заз…»

Агъадавай рекьелай хкаж жезвай руквадин зулунин са кьил Алгъай тамун кьилелайни са уьтери хкаж хьана, гьанал акьалтI хьанвай. Адан вичин рикIе са гьихьтин ятIани бицIи экв куькIвей хьиз хьана, ада мад анихъ килиг хъувунач, адаз гъиле ажал авай и кьве касдин фикир а руквадал желб авуналди а бицIи экв туьхуьриз кIанзавачир.

– Сабур! Сабур! – лагьана панама алайда вичин амадагдиз. – Авайвал лагьайтIа, и тар нажахдив атIуз жедайди туш, идаз маса чара акъудна кIан жеда… И кьведаз вуч ийидатIа, гьам гьялна кIанда… Тапанчи… Заз и тIварцIи секинвал гузвач…

– Ваз са фикир авани? – жузуна нажах гваз хьайида.

– И кьвед кундал хутахдани-хутахдачни са меслят авуна кIанда…

Ада са низ ятIани зенг авуна, вич рахаз, ахпа яб гуз, давамарна:

– Ас-саламу алейкум, стха. Им зун я… Тар нажахдив атIуз жедай хьтинди туш… Зурбади я… ХъиткьинарайтIа жеда, хъалхъам ава… Мад са вилив техвей месэла ава. Инал са итимни паб ала. Гъуьлни паб туш. Ибурун телефонра Тапанчи лугьудай тIвар ава. Вуч ятIани и тIварцIи зи рикIе риб эцязава… Ваз и тIварцIи-лакIабди са вуч ятIани лугьузвани?.. ГьакI я ман?.. – Тапанчи гвайдан вилер садлагьана экъис хьана. – Аллагь чIехи я!.. Са рахунни алачиз… Кьведни хкида… Ас-саламу алейкум, стха.

Панама алайди, автоматдин яб вичихъди ялна, кьве кам кьулухъди хьана, яракьдин луьле Тарланахъди элкъуьрна, рахана:

– Вучиз вуна заз а Тапанчи лугьудайди кьацIай мент я лагьанач?! – ада, жаваб вилив техвена, автомат хкажна ва вичин вири хъилевдини къуватдивди чандардиз гуьлле гана.

Ада и жуьреда вичик акатнавай хъел иликьарзавайвал акур муькуьдини гьахьтин инсаф атIайвилелди тарциз гуьлле гуз эгечIна.

Дилбер, чин гъилеривди кIевна, цуквал ацукьна.

Тарлан кIвачел акъвазнавай, чIарни юзазвачир. Къеняй ргаз, вичивай са затIни ийиз тахьунай адаз вич акьван такIан хьанвай хьи, адаз ибурун гуьллейрикай сад хьайитIани вичихъ галукьна кIанзавай. «ГьакI хьайитIа, абуру, белки, Дилбер ахъай хъийин… Угърашрин гъиле яракь хьунилай угъраш са карни авач…». Гьа вахтунда ада, вичиз акI тежедайди чинни ийиз, тарцин хилера акьуна кьулухъди са буьркьуь гуьлле хьайитIани хкадар хьана вичихъди атун тIалабзавай.

Амма чандар уьмуьрдин тар тир. Ада, хирер жез, талашар, пешер кIвадариз, вичел алай цIирхер чIух жез, гумадин цIиргъер акъатиз, наразивилин гув-в-дин ван ийиз, гуьллеяр вичел кьабулзавай, садбур адак кумукьзавай, садбур адакай хкатиз физвай, амма тарци вичин зурбавал, вичин суй хуьзвай, адан дувулар, жакIумар хьиз, чилик тIарам хьанвай, абуру чIехи къанихвал гьиссзавай ва чеб авай деринрай кужумзавай яд генани артух ийиз алахъзавай, икI жезвайди чандардин патавай авахьзавай булахда яд артух хьанвайвили, яд ара-ара хкадриз къвезвайвили къалурзавай. ИкI тарци вичи акьван регьятдиз са зулумдизни, са ажалдизни рей тагудайди къалурзавай, вучиз лагьайтIа ам уьмуьрдин тар тир, уьмуьр хуьнин, уьмуьр давамарунин, намусдин, муьгьуьббатдин, такабурвилин, умуддин, уьмуьрдал кьарувилин тар тир.

Садлагьана панама алайдан сивяй ивидин цIиртI яна, ам, кьилин къаб цавай физ, агъадалди гадар хьана.

Къвалав гвайди ярх хьайивал акур муькуьдаз кьулухъди элкъвез кIан хьана, амма адан чапла цIвеляй ивиди цIиртI яна. Гьамни са къвалахъди агъадалди гадар хьана.

Тарлан метIерал аватна: адаз КIвенкIв алай пелен «кIарарай» агъуз, гъиле тапанчини аваз, эвичIзавай Тапанчи акунвай…

* * *

Гуьгъуьнин юкъуз Тарлан вичиз Сургутда адет хьанвайвал фад ахварай аватнай. Йифиз, накьан йикъан вакъиаяр кьиле регъвез, са акьван секиндиз ксаначтIани, ада вич ахварикай тух хьанваз гьиссзавай.

Тапанчидихъ галаз Марвар булахдал финни, адаз къуллугъдин рекьяй садлагьана къайгъуяр акъатун себеб яз, кьве дустунини са маса къулай макъамдал хутахун меслятнавай, вучиз лагьайтIа хуьруьн уьруьшра, Суван тама, яракьар гвай, рикIера душманвал авай къачагъар аваз тIуьнар-хъунар авун абурун намусди кьабулначир. Гьавиляй Тарлана къе хъфин кьетIнавай.

Диде дегьлизда вичин къайгъурик квай, рекье гьатзавай хциз пакаман тIуьн гьазурзавай.

Ада дидедиз вич накь чандардин патав фейидакай лагьанвачир.

Тапанчиди Дилбер хуьруьн къерехдал кьван, Тарлан кIвалин гьаятдал кьван вичин машинда аваз хканай. Дидеди накь кьве дуст Марвар булахдал ала лагьана фикирзавай.

Телевизордай чкадин хабарар гузвай: «Накь чи районда виридаз машгьур ва вичиз уьмуьрдин тар лугьузвай чандардин патав кьве террорист тергнава, абур тIебиатдин къадим имарат атIуз атанвайбур тир, гьа вахтунда инал алаз хьайи чкадин са агьали абуруз залукда кьаз кIанзавай. Чи райондин къайдаяр хуьдай органри савадлудаказ кьиле тухвай серенжем куьмек яз бандитривай чпин кьацIай планар кьилиз акъудиз хьанач».

– А язух вуж тиртIа?.. Аллагьди хвена ам… – Дидеди кьил галтадзавай.

– Низ чида? Лугьузвач кьван телевизорди… ТIварар такьун ахьтин ксарин хатасузвал хуьн патал ийизвай кар я, диде.

– Инсандин кIалуб квадарнавай и кьетIинрин душманвилерин эхир мус жедайди я? – лагьана дидеди, мад кьил галтадиз.

– Абурун эхир ийизва кьван… Зи дуст Тапанчиди абурун виридан тифтиф цавуз акъудда! – дидедик руьгь кутаз алахъна хва, гьа са вахтунда накь бандитриз залукда кьаз кIан хьайибурукай сад анал тахьайди яз къалурунни вичин дустунин гьунар хьунал рази яз.

– Хъсан хьана вун анал тефена… Къе́ни физ тахьуй гьа!.. Жуван хъфизвай рекьиз хъвач… Накь йифди КIвенкIв алай пелел зурба цIай кузвай…

Тарланан рикIи хъуткьунарна. Ам тадиз айвандихъ экъечIна.

КIвенкIв алай пелен хурал тарцин чкадал чIехи чIулав леке алай.

– Чандар хъиткьинарна кицIин рухвайри!.. Угърашар!.. – Тарланаз мад вуч лугьудатIа чизвачир, адаз вичин вилерихъ агъаз кIанзавачир.

Ам, чин-гъил чуьхвена, тади квачиз гьаятдиз эвичIна, хайи кIвалелай вил аладарна. Ахпа ам багъда къекъвена.

Ада и кIвални, багъни вичин бубадинни дидедин чIехи зегьметринни гьекьерин нетижа тирдакай, ибурухъ датIана гелкъведай кас герек тирдакай, вич хзанда виридалайни гъвечIи хва яз вичин везифа – бубадин кIвалин иесивални аявал авун вичи герек тир къайдада тийизвайвиликай фикирзавай. И фикирар адав ийиз турди чандардин кьисмет тир.

«Ваъ, и кIвал, и чил, хайи ватан гадарна туна кIандач. Иеси тахьай кIвални, чилни барбатI жеда, абурухъ маса, патан, иесияр акъатда. Ингье аквазва ваз, къе чандар хъиткьинарнава, пака мектеб хъиткьнарда, ахпа медениятдин кIвал хъиткьинарда, ахпа хуьруьн пIирер хъиткьинарда, ахпа дяведа кьейи хуьруьнвийриз эцигнавай гуьмбет хъиткьинарда. Пака лугьуда ваз: «Им ви чил туш, инал ви чIалал рахамир! Инавай сурарни куьбур туш». Ахпа гьа сурарни тахьай мисал ийида… Ваъ, гьар кIвализ, гьар багъдиз, гьар чилиз, гьар къванциз, гьар кIамуз, гьар булахдиз абурун къайгъу чIугвадайбур, абур хуьдайбур герек я… ГьакI тахьайтIа, чиликай ватан жедач, инсанрикай – халкь… Ви хиве чIехи кIвалахар, тавунвай важиб крар, буржияр гзаф ама, ви хиве и чилив вахгун тавунвай буржар ама, – лугьузвай тарлана вичи вичиз. – Вучиз ви дахдиз и хуьряй экъечIиз кIан хьаначир? Адавай жедачирни, шегьерда вичиз къулайвилер тешкилиз, регьят крарихъ гелкъвез? Жедай. Амма адавай и дередин, и дагъларин, жуван халкьдин вилик вичин хиве авай буржияр вичелай алудиз жезвачир, икI авун адан намусди кьабулзавачир. Миша халудивайни Подмосковьедиз вичин рушан патав хъфена, меркезда ва мукьув гвай са шегьерда вичиз къулайдаказ уьмуьр тухуз жедачирни? Жедай. Ваъ, адаз, вичин гъвечIи дехмеда яшамиш жез, вичиз ганвай са кIус чил хуьн, вич вичин накьвадиз, ватандиз, вичин диде-Волгадиз герекзавайвилин гьисс багьа тир… Вуна и чилиз вуч хъсанвал авуна, вуч хийир гана?.. Ви буржияр кьилиз акъудун квелай гатIундатIа ваз, ингье, авазва… Вад виш йисуз и дере гуьрчег авур, инсанриз шадвал, чIехи умудар гайи, абур уьмуьрдихъ къаних яз вердишарай, жаванриз чIехи жез, агьилбуруз камаллу жез чирай чандардин чкадал зулухъди цIийи чандар кухтун ви хиве ава, тахьайтIа анал алай булахни кьурада… Булах тахьайтIа, цIийи тарци чил кьун тавун мумкин я…» И чилел уьмуьр давам хьун, уьмуьр тIалабдай, уьмуьр кIанардай лишанар хьун герек я…

Тарлан айвандал хкаж хъхьана.

– За недайди ваз эцигнава, чан хва. – ТIуьна, вахтунда жуван рекье гьата.

– Зун амукьзава, диде.

– Хьайи кар-затI авани? – садрани вичи кьетIнавай кар кьулухъ элкъуьр тийиз вердиш тир хцин гафарал мягьтел хьана диде.

– Ваъ.

– Гьикьван чIавалди амукьзава?

– За уьмуьр тухузмай кьван гагьда…

Тарлана диде назикдаказ кIеме кьуна.

Чiарав
Гьикая

Гьар жуваз са жизви мумкинвал хьайила, зун шегьердай хуьруьз ялгъуз амай бадедал кьил чIугваз хъфидай. Мус хайи накьварал хтайтIани, зун чи кIвализ Къацу ратIралай яна хъфена кIан жезвай. Гьар сеферда инал ахгакьайла, заз вахт терсина элкъвезвай хьиз ва зун аялвилиз гьахь хъийизвай хьиз жедай. Налугьуди, алгъай гуьнедал ферикъат хьанвай дагълух хуьруьн юкьвал алай и гъвечIи тIулахъ са гьихьтин ятIани суьгьуьр ава. Жемятдин сивени гьамиша къацу чIур алай и майдан незуьр алай чка яз гьатнава. Ихьтин галайвилер авунин себеб, белки, и чка са мус ятIани къадим вахтара югарар гатадай рат-харман хьайивиляй ятIа? Белки, аялар къугъвадай чка кьацIун тавун патал ва абурун паквилизни михьивилиз барабар яз амукьун патал инсанри Къацу ратIраз незуьр алай чка я лугьузвайтIа?.. ГьикI лагьайтIани, вуч лагьайтIани, инсанар гьахъ я.

Зи аял вахтара, ачух, рагъ алай йикъара, Къацу рат гьамиша аялрай ацIана жедай. КIинтI-лашни, туп-лашни къугъвадай чун, маса жуьреба-жуьре къугъунарни ийидай – гадайри кьуршахар кьадай, гагь-гагь кIекер хьиз ккIунни ийидай, амма чи акьунар яргъал фидачир, вучиз лагьайтIа Къацу ратIран кьилеллай кимел гьамиша чIехи итимар жедай. Абуру ван элягъун бес жедай – ккIиз гатIумайбур, сада садаз са маса кутугай чкадал ва вахтунда дуван аквада лугьуз, гьелягьар кьаз-кьаз, къакъат хъийидай, чIехибурун гафунал гаф эцигдай ва ам япалай авун жуьрэт ийидачир. Са гафуналди, аялар кимин итимрин гуьзчивилик, абурун тербиядин куьлгедик хьунини Къацу ратIран дережа хкажзавай.

Гзафни-гзаф, иллаки гатфарин алахьай йикъара, инал гъвечIи гадайри цIийиз хьанвай таза кIелер акъуддай. Аялрин шад ванерини кIелери ийидай ширин ва назик гьарайри Къацу рат генани бахтаварвилив ацIурдай.

Амма гила хуьр чир хъжезмачир. Вири дегиш хьанвай. Къацу ратIрал къе, гатфарин азгар югъ ятIани, са касни алач. Винидихъ галай кимни ичIи я. Хуьрни яд иличай хьиз секин я, гуя ина са касни яшамиш жезвач. Анжах са ЧIехи-вацIун ван къвезва, налугьуди, ам акъваз тийиз авахьна физвай вахтунин ван я.

«Ништа, зи аял чIавни и ванци гьиниз гваз фенватIа?» – хиялна за, жуван юргъунвал гьисснаваз. Кьуд пата авай умун ва серинвал квай сефилвили зи галатун генани артухарзавай жеди.

Садлагьана акуна заз: ким галай патахъай агъуз Къацу ратIрахъ ирид-муьжуьд йисавай хьтин гадади чукурзава, адан гуьгьуьнани рагъу гурцIул ава. Куьруь кIвачер бегьемдиз мягькем тахьанвай гурцIул гуьзлемиш тавур саягъда, чи хуьруьнвийри лугьудайвал, цавун кьиле алабар хьана, та лап тIулал кьван ам, анцI ягъиз-ягъиз, туп хьиз авахьна. Гадади тадиз ам къужахда кьуна, кап алтадна, чан-рикI авуна. Секин хъхьай гурцIул чилел эцигна, гада тIулал чархар ягъиз эгечIна. ТIарвал рикIелай алатнавай гурцIулни адан гуьгъуьна гьатна.

Эвелдай заз гада саймишиз, адахъ галаз рахаз кIан хьана, амма ам икьван рикI гваз вичин дустунихъ галаз къугъвазвай тегьер акурла, за абурун пак ва тIебии легьзейрин гуьзелвилик кягъдай къимиш авунач. Зун, абуруз килигиз, къерехдив гвай къванцел ацукьна.

Гададини гурцIулди акъуд тийизвай уюн авачир. Гада, чIурал ярх хьана, и патахъ а патахъ алабар жезвай, гурцIулди адалай хкадариз, адал элкъвез чархар язавай. Гада садлагьана чин цавална къах хьана. ГурцIул адан хура вичин вилик кьве кIвач атIумна акъвазна, налугьуди, ида вичи гада ярхарна. И бицIи чандани вичин гъалибвал гьиссдай алакьунар жеда кьван! И легьзеда адав гвай кьван дамах, такабурлувал масад тир!.. Ахпа садлагьана гурцIул вичин тIебии гуьнгуьниз хтанай, адаз вичихъ галаз къугъвазвайди багъри инсан, дуст тирди чизвай. Адал гъалибвал къачунин лазимвал авачирди къалурун яз гурцIулди гададин чиниз мез гана, гьеле ярх хьана аламай дустунал кьве сеферда чарх яна, ам катна. Им ада вичихъ галаз гададизни чукура лагьай чIал тир. Гада и чIалан гъавурда авазвай, ам гурцIулдихъ галтугна, гурцIул, катна, катна, акъваз хьана ва гададал элуькьна. Им ада гададиз мад бягьсиниз эверзава лагьай чIал тир. Ада вегьена гададин шалвардин кек кьуна, «гъу-у-угъ» ийиз вичелди чIугуна. ГурцIулди вич зурба кицI яз гьиссзава, ам вичин кицIвилин гьиссерив ацIанва. Гададик и карди тежедай кьван шадвал кутазва, ада гурцIулдиз къургъар гузва, адак хъел кутаз алахъзава. Адаз вичин гурцIулдикай халис викIегь кицI хкатна кIанзава…

Гадани гурцIул бахтавар тир…

Дехьнен, кимин хурайгъуз авахьайла, гурцIулдай акъатай хци анцI гила зи хура цIугъ яз давам жезвай… ЦIугъ лугьун, белки, тIимил я жеди, зи хура ЧIараван къагьар, ада рикI хъуткьуниз авур къагьар хъиткьин жезвай…

ЧIарав зи кицIин тIвар тир. Лап бицIи гурцIул яз ам заз зи эмеди къунши хуьряй савкьат яз гъайиди тир. Гьикьван зун зи ЧIаравахъ галаз и Къацу ратIрал къугъванай! Гьа и гада хьиз. Гьикьван за ам харуз хвенай! Жува незвайдакай гьадазни гуз! Недай ЧIарава. Мадни хкIанз, чIулав вилер атIумарна, инанмишвилелди заз килигиз, тум галтадиз акъваздай… ЧIулавбур адан анжах са вилер тушир. Ам вич саки михьиз чIулавди тир. Тек са тапацар лацубур тир, налугьуди, абурал зи бадеди храдай хьтин гуьлуьтар ала, лацу гуьлуьтар. Вилерин кьилелни бицIи кьве тIехв алай. Бедендизни ам пурцIух кIел кьванди тир.

За ЧIараваз къулай демекни эцигнавай. Гьаятдин пипIе. Къене хъицикьарни туна. Йиферни чIимел йикъар ада демекда акъуддай. ХъуьтIуьн бязи ачух йикъара, зун мектебда авайла, куьчейра захъ галаз къугъвадай улам гьат тавурла, ЧIарав фена айвандихъ аскIан куьсруьдал ацукьна кьуьзуь кIарабриз рагъ гузвай чIехи бубадин кавалдин кикел ферикъат жедай.

Чи кIвалин патавай фенвай куьче датIана халкь квайди тир: салаз-чуьлдиз физ-хквезвайбур, яд гъиз булахдал физвай дишегьлияр, ламарал, балкIанрал алайбур. Машин-затIни кими жедачир. ЧIарава абур садни саймишдачир. Куьн гьинай я? Гьиниз я? – гьич хабарни кьадачир. Ам хъел кваз анжах тек кьве дуьшуьшда элуькьдай: сад – гьамиша балкIандаллаз физ-хквез жедай къурухчи Эмирчубан халу, садни – хуьруьн почтальон Гуьлбала халу акурла. Амай са касдални ада, са себебни авачиз, ван хкажна заз акурди туш.

Чи кьве мертебадин кIвалин айван мегьежар галачирди тир. Гьавиляй ЧIараваз, чIехи бубадин патав хкаж хьа-йила, айвандин чIередал акъвазна, агъада авай куьчедик квай гьерекат вилелай ийидай мумкинвал жедай. Са сеферда ЧIарава гуьг балкIандаллаз къвезвай Эмирчубан халу пурарай авуднай. Гьар и куьчедай фидайла, Эмирчубан халудиз чи айвандихъ кIицI хьуникай игьтият авайтIани, балкIандин рикIелай, аквар гьалда, айвандин кикел, далдадик, ЧIарав хьун мумкин тирди ва ам садлагьана чIередал пайда хьунин хаталувал авайди алатнай жеди. Кхадай асуннавай айвандин чIере вилик кьве пацун кикерив чухваз, элуькьиз эгечIай кицIин къати ванци балкIандин руьгь адан кьулухъ кIвачерин кикериз авудай хьиз тир: ам кхун хьана, вилик кьве кIвачни цавуз акъатна, далудихъди алукьиз са жизви амай. Вич вичивай квахьай Эмирчубан халудин гъилерай кьенерар шутхун хьаначиртIа, балкIан ярх хьунни мумкин тир. Чилел алукьайди гена са Эмирчубан халу хьанай. БалкIанни алукьнайтIа, ада вичин иесидикай лаваш хьтинди авун мумкин тир. Гена хъсан хьана, Эмирчубан халудал хер-кIацI, хайи чка-затI хьанач. КIвачел къахрагъна, хромдин хахулдай къамчи акъудна, Эмирчубан халу, са вуч ятIани нерай мурмурар ийиз-ийиз, чи гьаятдиз сухулмш хьанай. Якъин адаз ЧIаравалай кьисас къахчуз кIанзавай. Амма ам вуч ЧIарав хьуй вич къамчидин хурук кутадайди! Адан гьич гелни амачир.

– Гьатда вун зи гъиле!.. – сас регъвезвай Эмирчубан халуди.

И агьвалат вичин вилералди акур чIехи бубади спелрикай хъвер ийизвай:

– Туьнт жемир, яда Эмирчубан. Сабурлу хьухь. Са гъвечIи кицIихъ галаз кьил кьач хьи чIехи итимди. Ваз чир хьайитIа, дуст кас, гьар итимдиз балкIандилай аватдай са югъ авайди я.

– ШемпIи кьван авай и кицIивай зун авудиз жезвайди яни?! За жува балкIандилай хкадарайди я!.. – ам, са вуч ятIани мурмур ийиз-ийиз, вич балкIандилай аватдай вахтар гьеле яргъа амайди къалурун яз, кIвач уьзенгда туна, кьезилдиз ва хшкадаказ хкадарна балкIандал хкаж хьана. Къвалара хъел элекь тавунвай иесидин хахулрин дабанар ва галамаз-галамаз ифей къамчи акьур балкIанди кьу-кьудрал куьчедайтIуз чамарнай…

Гуьлбала халудихъ галазни ЧIарав кьунвачир. ЧIехи бубади кхьенвай газетар гваз чи гьаятдал атайла, ам сифте сеферда акунни кумаз ЧIараваз бегенмиш хьаначир. Гьар мус чи гьаятдал почтальон атайтIани, ЧIарава адаз югъ гудачир. Югъ-къандавай вич чIехи ва гужлу жезвайди гьиссзавай ЧIарава са сеферда Гуьлбала халудал кьетIивилелди гьужум авунай. Игьтият патал кьулу-кьулухъ чIугур почтальон гьаятдин са пипIе бадеди гилигар авун патал кIватIнавай жими лакарин кIунтIунал алукьнай. Далу пад кIвачерилай юрфарал кьван чIулав жиржимадай хьанвай Гуьлбала халу, кьулухъай лакарин хурх кIвахьиз-кIвахьиз, газетар авай чантадин чIул гъилел алчудна, ЧIараван винел сухулмиш хьанатIани, арадал затI атаначир. ЧIарава хкадарна лацу кIирерив чанта кьунай ва хъуткьунариз хьанай. Чантада авай-авачирди вири чилел чкIанай. Арада зун гьахьуниз мажбур хьанай. За ЧIарав цура туна, шефте агалнай. Гьарай-эвердал акъатай бадедизни куьчедал хьанвай мусибат акунай. Ада цурай хъиткьин жез элуькьзавай ЧIараваз ахмурарнай:

– Айибар тушни, я кьейди! Вахъ са ацукьун-къарагъун, къуни-къуншивал авайди тушни?! Валлагь, на вун зунжурда тваз тада…

Бадеди кицIиз ахмурар ийизвай жуьредикай хуш татай почтальон генани артух къапарай акъатнай:

– Ам яна кьена кIанзавайди я! Зунжурда туна таракай куьрсна кIанзавайди я! – Почтальон язух къведай гьалда авай. Ам чкIанвай газетар, чарар кIватI хъийиз эгечIна. Зани адаз куьмек гана.

– За фена яд гъида, са гьилле хьайитIани ви далуяр михьи хъийин, – лагьана бадеди Гуьлбала халудиз.

Амма ада бадеди вуч лугьузвайтIа бажагьат аннамишзавай. Ада хъилелди къуьнуьхъ хъивгьей чанта шарпна фена са легьзеда далудик ккIана хкат хъувунай.

– Куь газетар къедлай кьулухъ ви хтулди атана почтунай хутахрай, – лагьана Гуьлбала халуди бадедиз.

– Абур пай хъувунай гьукумади пул зи хтулдиз ваъ, ваз гузвайди я! Жагъана идаз гила шакIурт! – жаваб ганай бадеди.

Почтальон, гафни хълагь тавуна, кьил кIарцIи ягъайди хьиз хъфенай. Гьар къадамдин кьилиз адакай лакадин стIалар кIвахьзамай…

Гуьлбала халу мад чи гьаятдал хтаначир. Ада чи газетар, гагь заз яргъарилай эвериз, гагьни къуншийрин аялрив вахгуз, ахгакьардай…

Ахпа са йифиз ЧIарав квахьнай. Пуд йикъалай ам тум галачиз хтанай. Са ни ятIани инсафсузвилелди атIанвай тумуникай амайди са тIуб кьванди тир. ЧIарав бацIи хьиз аквазвай. Зани бадеди кицIин хер жунадив кутIуннай, амма ЧIарава чи жерягьвилер кьабулначир, ада кIирерив жуна ахлуднай. Вичин хер ада мез гуз-гуз дири хъувунай.

Амма гила са кардал ЧIарав генани кIевиз акъвазнай. Эмирчубан халудизни Гуьлбала халудиз чи кIвалин патавай хъфидай рехъ ада ерли хганачир. Яргъай абурукай нин ван атайтIани, ЧIарав гьаниз фена акъатдай ва элуькьиз-элуькьиз абур чи мягьледайни хъфиниз мажбур ийидай. Абуруз вахтунда ЧIаравакай кьил къакъудунилай гъейри маса чара амачир, вучиз лагьайтIа и гъвечIи кицI хуьруьн итимрикай анжах са и кьве касдал элуькьуни жемятдин сиве жуьреба-жуьре зарафатар, хъуьруьнар арадал гъизвай. Имни гьич. Са кьадар вахт алатайла, чи мягьледин жемят, почтальонди газетар ахгакьарзавач лугьуз, нарази хьанай. Эхирни Гуьлбала халу вичин кIвалах дегишаруниз мажбур хьанай. Хуьряй маса кIвалах жагъун тавур ам фермадал доярвилиз фенай.

Эмирчубан халудин балкIан пехъи хьанай. Ада садра вичин иесидин кIвач кIас авуна. Эмирчубан халу азарханадиз аватнай, эхирни пенсидиз экъечIнай. БалкIан хуьруьнвийри ягънай. Зи чIехи буба Эмирчубан халудал кьил чIугваз фейила, виликан къурухчиди лагьаналдай: «Зун балкIандилай аватай югъ гила алукьна, гила!..»

ЧIараван гележегни экуьди хьаначир. Адан мусибатдин хирер гьеле вилик кумай. Вири галай крар тир. Гуя абур вири жеда лагьана, гьазур хьана акъвазнавай. Абур галамаз-галамаз, тадиз-тадиз кьилиз акъатнай…

Зун са юкъуз, ЧIаравни самокатдал акьадарна, Къацу ратIран къвалайгъуз авахьзавай. ЧIарав захъ галаз самокатдал алаз авахьиз фадлай вердиш хьанвай. Ам, вилик кьве тапацдив рул кьуна, кьулухъ кIвачер тIулаба тахтада акIурна, лаш хьиз мягькемдиз акъваздай. Дуьм-дуьз гьалдайла, адавай вич тим-тикдаказ кьаз жедай, къекъуьнрал гьалтайла, адан пацар ам ян гана ават тавун патал рулдал за жуван тупIарив кьадай…

Низ чидай кьван и юкъуз кимел алай Назир муаллимди зални ЧIаравал гуьзчивал тухузвайди! Къацу ратIрал къугъвазвай кьван аялрин арадай адаз зун аквадайди! Муькуь патахъай килигайла, самокатдаллай кицI таквадайди вуж хьурай? Гьар гьина хьайитIани самокатдаллаз авахьзавай кицIер гьалтдач кьван! Амма аламат жедай кар ам тир хьи, Назир муаллимдиз ЧIарав кицI хьиз хьанвачир.

Пакагьан юкъуз зун мектебдиз фейила, геометриядин тарсуна Назир муаллимди заз доскадин патав эверна. Алатай тарсуна жаваб гана «4» къачунвай завай и сефердани тарс хабар кьада лагьана за умуднавачир. Им Назир муаллимдиз хас кIвалах тушир. За кIелни писдаказ ийизвачир, зун мектебда лап хъсандиз кIелзавайбурун жергеда авай. Амма зун чIехи жердавай заз жуван тарсарин хайи-тахай жез башламишнавай. РикI алай тарсар за чирзавай, кIелзавай, амма гуьгьуьлдив кьан тийизвайбуруз, чара авачиз, жувавай хабар кьадай вахтар гьисс ийиз, алцумиз, гьазур жезвай. Геометрияни «тахайбурукай» сад хьанвай… Назир муаллимди, яргъи нерин кIуфал эцигна чешмегрин винелай заз килигиз, завай са гьи ятIани теорема субутарун истемишзавай. Зун уъ-пIуъ ийиз амукьна.

– Кьве-е-ед! – чIун галаз лагьана муаллимди. – Им бацIидихъ галаз самокатдаллаз авахьун туш, им геометрия я, геометрия!.. Къала дневник!

Класс хъуьрена чIагана.

Хъуьруьнар яргъал фейибур ва гурлубур хьана. Вичи лагьай гафариз икьван хъуьруьнар ярашугъ туширди чизвай муаллим тажуб хьана амай. Идалайни гъейри, ам аялар зал ваъ, муаллимдал вичел хъуьрезвайдан гъавурда акьунвай, амма вучиз хъуьрезвайтIа, адан бейнида ацукьзавачир.

– Ам бацIи туш, кицI я! – лагьана эхиримжи суьреда ацукьнавай «кьведрин гьамбар» Абаса.

Назир муаллим чешмегрин винелай гагь заз, гагь Абасаз килигзавай. Адан вилери «Зун а куьне фикирзавай кьван кицIерайни бацIийрай кьил акъат тийидай авам туш» лугьузвай.

– Тум атIанвай кицI я! – хълагьнай Абаса, вич вахтундамаз муаллимдин дикъетдикай хкудун патал.

– Тем более! – секиндиз лагьана кардин ери-бинедин гъавурда акьур муаллимди, вилер гила зи вилера атIумна хьиз. – КицI хьуниз килигна, ви къимет са баллдин агъузарзава. Къала дневник!

Гила класс зал хъуьрезвай. Муаллимдиз вичин гъалибвал акьван хуш хьанвай хьи, зи дневникда чIехи къуватдивни ашкъидив яру «1» эцигна яргъи, элкъвей гьалкъаяр галай къулуналди тестикьар хъийидайла, дневникдин кьве чар галаз-галаз къазун хьанай. И кьве чар акъудна гадарнайтIани, къиметни къул хьайивиликай гуьгъуьнин кьве чарчини шагьидвал ийидай.

Зи рикIизни и «1», хенжел хьиз, сух хьанай, вучиз лагьайтIа им заз уьмуьрда атай сад лагьай пис къимет тир.

Зун кIвализ кур-пашмандиз хтанай. РикIе са гьихьтин ятIани тайинсуз хъел авай. Хъел заз гагь муаллимдикай, гагьни жувакай къвезвай. Заз акI авай хьи, гуя за са туьхкIуьриз тежедай хьтин гъалатI ахъайнавай. Заз дуьнья дар хьанвай. Гьа и арада зи патав айвандал ЧIарав хкаж хьана. Ам зи кIвачерал алтад жез, заз тумунин кьатI юзуриз, зав агатзавай. Адаз зи рикIикай хабар тир, ада захъ галаз зи дерт пайзавай, заз теселли гузвай. Амма за адан вафалувилиз, дуствилиз кIур гана! За зи хъел ЧIаравал ичIирна. Вири къуватдалди адан къвала за ахьтин са кьуьл эцяна хьи, ам айвандилай фена гьаятдин юкьвал алукьна. Къати анцIни цIугъ акъатай ам чукурна вичин демекдиз хъфена. КицIин гьарайди зун жув жувал хканай. За жува авур гунагь кьатIана. КичIе хьана. За тадиз ЧIараван патав зверна.

За лугьуда – бажагьат сад чIалахъ жеда! Заз акурди акуна – масадаз такурай!

Икьван чIавалди анцI ийизвай ЧIарав, зун атайди акурла, бицIи кьил кьве кIвачин арада туна, рикI къекъя-гьиз, шехьна! Аялдин ванцелди! Лап мукьва касдикай рикI хайи инсан хьиз! Идаз шел лугьун тIимил тир.

Им къагьар тир!

Зун чилерай чилиз фенай. Зун регъуьла кьенай! Заз утанмиш хьанай, зун намусди кана чIух авунай!

– Багъишламиша, ЧIарав-чан! Зи азизди! Зи дуст! – заз гафарни жагъизмачир, зи кIалхандани шел акIанвай.

За сад лагьай сеферда Аллагьдиз ялварнай:

– Чан Аллагь буба, гъил къахчу зи гунагьдилай!

Аллагъдиз зи ван къведайни?! Зи гунагь гъил къахчуз жериди тирни?!

За ЧIарав, къужахда кьуна, чан-рикI ийиз-ийиз, айвандал хкидайлани, адан къагьар элекьзавачир. Айвандал ам, шутхунна, зи гъиляй катнай. ЧIехи буба амачир, ам рагьметдиз фенвай. ТахьайтIа, ЧIарав, белки, гьадан патав фидай. Баде хуьруьвай яргъаз квай сала авай. Чидач, ЧIараваз гьикI чир хьанатIа баде авай чка, ам бадедин патав салаз катнай.

ЧIарав икI текдиз яргъа салаз атайла, бадедин рикIиз зи кьилел са чIуру дуьшуьш атанвайди аян хьанай. Амма ЧIарав залай шикаятиз атанвайди бадедиз чир жедайни кьван?

Бадедиз кIвализ хтайла чир хьанай. За адаз хьайи-хьайивал ахъайнай.

– Я чан хва, сиве мез авачир гьайван вуч лагьана бейкефарда? Ам аваз гьикьван ава? КIел кьванди… – зи саймазвиликай бадедизни кIамаз хьанвай.

ЧIарав мад зав ахгатначир. Зун ам патал кьенвай. За гайи фу-затIни ада недачир, гуя адаз са зун ваъ, за гайи фуни аквазвачир. Ада анжах бадеди гайила недай. За, ЧIарав са патахъ алатайла, адан къапуна ем эцигдай. Ада хтайла емдикай ни чIугвадай, амма тIуьник хев кутадичр. Адаз зи ялни кваз дакIан хьанвай.

Заз амукьайди вуч хьанай?

Сифтени-сифте за самокат хана кукIварнай. Ахпани за геометрия кIелиз хьанай. Хъиляй. Жуваз жаза гун яз. Теоремаяр хуралай чириз фидай зун мектебдиз, амма я рикIе, я кьиле геометриядиз чка хьаначир. Назир муаллимди классдин вилик ийизвай зи тарифрини, ада зи дневникда эцигзавай «кьудрини», «вадрини» зи рикI шад хъийизмачир. Заз абурулай уьмуьрда сад лагьай ва эхиримжи сеферда атай гьа хенжел хьтин «1» багьа хьанвай, вучиз лагьайтIа заз зун маса къиметдиз лайихлу яз аквазмачир…

Са юкъуз чи кIвализ эме атанай… Гьар сеферда ам атайла, ЧIараваз гзаф хвеши жедай. Эме хъфирлани, кицIи ам хуьруьн агъа кьилиз кьван рекье хутадай. Эмеди ЧIарав лап бицIи шараг яз гъайиди тиртIани, адан рикIелай эме алат тавунал зун тажубни тир, гьейранни. ГьикI лагьайтIа, а чIавуз ЧIараван вилерни са акьван бегьемдиз ачух хьанвайди тушир. Адаз кьериз-цIаруз аквазвай зи эме икьван истеклу ва играми хьун аламат жедай кар тир.

И сефердани эме акурла ЧIарава авур шадвилер генани чIехибур тир. Гуя ада икьван чIавалди заз ийизвай майиларни эмедихъ элкъуьрнавай. Ада эмедал ягъай кьван чархар, элкъуьнар-гелкъуьнар вуч тир! Мезни куьрсна, кIирерни экъисна, хъуьрез!

И карди заз теселли гузвай, вучиз лагьайтIа эме атуни ЧIараван рикIевай хер фад-фад сагъ хъийиз тун мумкин тирди хьиз аквазвай заз. «И хвешивилери, белки, адан рикI чIехи ийида, – сабур гузвай за жува-жуваз, – белки, адаз шадвиляй зи тахсирдилай гъил къахчуз кIан жеда…» Амма зи бахтуни гъаначир. ЧIараваз зун аквадай вилер авачир.

Эме хъфидайла, зунни баде ам рекье хутаз фенай. ЧIаравни чахъ галаз хуьруьн кIанел кьван атанай. Анал акъвазнавай автобусда инсанар акьахзавай. Са чка ана эмедизни гьат хъувуна. Автобус чкадилай юзайла, ЧIарава са кьадар рекьиз адахъ галаз чукурна. Элкъвена бадедин патав хкведайла, рекьин патав гвай кIвалин гьаятдай са зурба къамба экъечIна. Ам чанда суй аваз, заландиз ЧIараван къаршидиз физвай. Къамба акур ЧIаравни акъваз хьанай. Хаталувал гьисс авур за гьарайна:

– Ката, ЧIарав! Ката!

– Ма, ма, ЧIаравI – бадеди вичин гъиле са затI авайди хьиз къалурзавай. – Инал ша!

Амма ЧIарав акъвазнавай. Адак, аквар гьалда, къамбадин такабурлувилини умунвили къурху кутазвачир. ЧIарав, сив ахъайна, хъуьрезвайди хьиз, къамбадиз ихтибарлу яз килигиз, гьа акъвазайвал акъвазнавай. Игьтиятлу бадеди мад сеферда гьарайна:

– Ката, кьейди! КукIварда вун!

ЧIарава яб ганачир.

Мусибат кьилел, хабарни авачиз, гуьзет тавур пата-хъай къведай чIал ЧIараваз чизвачирни мегер? Чизвай эхир… Амма ада вичин уьмуьрдин тежрибадикай тарс хкудначир. Белки, вичин патав къвезвайди инсан тиртIа, ам катдайтIа? Низ чида? Идалайни гъейри, ЧIарав ихтибариз вердиш хьанвай. «Жув хьтинбурал гьикI ихтибар тавурай?» – фикирзавай жеди ада и декьикьада…

Къамбади, гьа сифтедай хьиз секиндиз, хъел-ажугъдин са лишанни квачиз, атана, ЧIаравал чарх яна, ахпа ни чIугуна.

Мусибат садлагьана хьана. Ни чIугваз-чIугваз, къамбади вегьена вичин зурба сививди ЧIараван юкьвалай кьуна, адан руфунни кваз михьиз къамбадин кIирера гьатна. ЧIехи кицIи гъвечIиди акI къарсурна хьи, ЧIараван анцIунин ван вири хуьруьнвийриз хьана жеди! Зани бадеди къамбадал гьалч тавур къванни, илиг тавур лаш хьанач. Амма залум кицIи ЧIарав ахъайначир.

– Къарахан! Я Къарахан! – эверна бадеди къамбадин иесидиз. Айвандихъ экъечIай Къараханаз куьчедал кьиле физвай йикь-шуван акуна. Ада вичин кицIиз гьарай гана. Иесидин ван галукьай къамбади ЧIарав кIирерикай хкудна ва куьчедал къведайла квайдалайни гзаф такабурлувал кваз аста-аста камаралди гьаятдиз хъфена.

Бадени зун ЧIаравав агатна. Адан руфунални далудал зурба кIирери гзаф дерин хирер авунвай. Адай иви физвай. За, пенжек алудна, адак ЧIарав кутуна, гъилерал кьуна. Амма ЧIарава кIевидаказ цIугъ авуна. Им адаз вич за кьуна кIанзавач лагьай чIал тир. Уьмуьрда тек са сеферда закай хьайи рикIин тIарвал адаз вичел хьанвай хирерин тIарвилелайни гзаф яз аквазвай.

– Къала, чан бала, за кьан! Кьейдан чанда авай дердер масадбур я! – лагьана, бадеди ЧIарав завай къахчунай. Зи кьил хуруз аватнавай. ЧIарава заз зи гунагь са мус ятIани гьалал хъийида лагьай умуддин бицIи экв гила зи рикIе михьиз хкахьнай.

Айвандик хкана, бадеди зурзазвай ЧIарав хъицикьрик кутунай. ТIал яваш хьун патал адан хирера ракъинин цуькверин чIем цанай. КицIел гьал аламачир. Вилер са жизви ахъайиз агал хъийизвай. И арада абурун ранг фенвайди аквазвай. Адаз зун вичин патавни атана кIандачир. Зун агатайла, ада гьасятда гьиссзавай ва, къати цIугъ ийиз, зун патав гвайла вичин тIал генани гужлу жезвайди къалурзавай.

Са йикъалай ЧIарав кьенай. Адан тIал атIанай, амма зи рикIин тIал генани артух хьанай. Ам гилани давам жезва…

… Къацу ратIран кьилихъай дишегьлиди эверай ванци зун хиялрикай хкудна.

– Къудрат! Яда, ваз ван къвезвачни? Зун нив я?!

Квар къуьневаз булахдал физвай и течидай дишегьлиди зи тIвар кьуна эверунал зун мягьтел хьанвай. Ахпа зун гъавурда акьуна.

– Килиг гьа, чан дидедин, дана хкун рикIелай алудмир! – давамарнай дишегьлиди.

– Зи рикIелай алатнавач. Гьеле рагъ акIанвач. Раж хкведайла, фида зун, – жаваб гана гадади Къацу ратIралай. Гада рахадайла, гурцIулдини акъвазна адаз яб гузвай.

Дишегьли алатна фенай. Гадани гурцIул, мад сада садахъ галаз чамарар ийиз, чпин къугъунрик экечI хъувуна. Зун, къванцелай къарагъна, абурун патав фена.

– Салам алейкум, Къудрат, тIварун стха! – лагьана, за гададив гъил вугана. – зи тIварни Къудрат я.

– Алейкум салам, – мягьтел яз жаваб гана гадади. Ам заз вичин тIвар чир хьунал тажуб хьанвай жеди.

– Бес дидеди ви тIвар кьуна эверначирни? Гьавиляй заз ви тIвар чизва…

Гададин сивел хъвер акьалтна.

– А-а-ан… – лагьана ада.

– Ви дуст пара хъсанди я. Адакай гьихьтин кицI жеда? Екеди, тушни?

– Эхь, хипен кицI.

– Ви кицIин тIвар вуж я? – суал зи сиве амаз гурцIул ратIран хурай агъуз катна, гадани адан гуьгъуьниз фена. Садни акуна заз, чапла гъил алгъай далудал, эрчIи гъилни экв зайиф хьанвай вилерин кьилелай къав хьиз кьуна, зи баде чIугуна Къацу ратIрахъ къвезва.

– Им зун я, баде, зун! – лагьана ван къалурна за адан зайиф хьанвай вилерин шаклувилер алудун патал.

– Вув-в-в, я чан бала, хтана инал къайи къванцел ацукьдани? Айибар хьана хьи!.. – ам атана хъукъвай кьве гъиливди зи гардандик ккIана. – ФатIимат суса лагьана заз, бес Къацу ратIран къванцел са жаван итим ацукьнава. Зи рикIиз аян хьана ам вун тирди. Чизвай заз вун къе хкведайди. КIекрени къе гзаф гьарайзавай… Хкведа къе зи бала лагьана за… Къала кван садра, хкаж ви чамадан зи далудал! – ада зи чемодан-дипломатдал гъил вегьена.

– Акъваз, я баде! Лугьуда гьа вунани! Вал чамадан кьадай гьал алайди яни? – за са гъиле дипломат кьазва, муькуь гъилни бадедин хъукъвай къуьнел эцигзава. Чун кIвализ хъфизва.

Гьа и арада Къудратан гурцIул атана бадедин чIулав булушкадин ценек ккIизва, ада ам кьуна вичел чIугвазва.

– Вув-в-в, я кьейди, вун гьинай атайди я? – лугьузва бадеди.

– Ам зи тIварун стхадин кицI я, – лагьана, за чи патав чукурзавай Къудрат къалурна.

Бадеди кьил галтадна:

– Гила зи кьили ван авуна, вучиз вун хтана къайи къванцел ацукьнавайди ятIа… Мад жува жуван рикI незвани, чан бала? Бес я, я хва. РикIелай алуд. Мус хьана алатнавай крар я…

За къуьнер агажзава:

– Ада заз гьалал хъувунач…

– Вуна чIугур кьван рикIин азиятрай Аллагьди вичи ваз гьалал хъувунвайди, я бала, – теселли гузва бадеди заз. Ва ихтилат дегишарун патал ам зи бицIи тIварун стхадихъ элкъвезва: – Къудрат, чан бадедин, ви данадихъ галаз зи данани хкваш. Хтайла, бадеди ваз къенфетар гуда…

– Хьурай, баде.

ГурцIулди атана зи шалвардин кек ялзава. Гила ида

зазни ихтибарзава. За, дипломат эцигна, гурцIулдилай кап алтадзава. Садлагьана ам зи гъиликай катзава. Ахпа мад патав хквез, кат, хъийиз, зазни вичихъ галаз чукур ая лугьузва.

– Яда, тIварун стха, ви кицIин тIвар вуж ятIа лагьаначир ман вуна заз… – хабар хкьуна за гададивай.

– ЧIарав я… – гадади гурцIулдин гуьгъуьна чукурна…

Гурар
Гьикая

Гьамиша хьиз фад къарагъна къецел экъечIай кьуьзуь Алхазура югъ рагъ авайди жедайдал рикIяй шадвал авуна. Цавал са булутни алачир. Яру дагъдин кьилелни югъ нисинлай кьулухъ чIимелди жедайвиликай хабар гудай цифедин кIватIни къе пайда хьанвачир. Гад тиртIани, гьаваяр чIурубур яз кьве гьафтедилайни гзаф хьанвай, куьруь марфар къвазвай, гьар юкъуз, рагъ частунилай алатайла, хуьр виле эцягъай тIуб таквадайвал цифеди кьазвай.

Къе адаз хуьруьк физ кIан хьунин мад са себеб авай: адаз ахварай гурар акунвай, чилелай цавуз фенвай яргъи, адетдин тахтайрикай авунвай гурар. Адан а кьил цава квахьнавай. Кьуьзек вич гурарин кIанив акъвазнавай. «Ихьтин яргъи тахтаяр гьинай атанатIа?» – фикирнай ахвара Алхазура. Юкьвай чам гана фенвай гурар мягькемди тахьунин къурху акатнай адан рикIик. Ам, кьвед-пуд кIарцIиз хкаж хьана, кIвачер эцягъна хьиз, гурар юзуризни алахъна, амма гурар са чIарни юзанач… Ибурни гьич. Гурарин лап кьакьандай кьуд нукьтIа – цавун аршдиз хкаж жезвай кьуд кас аквазвай. Абур вужар ятIа адаз аян тир…

Виликра акурбур хьиз и ахварни ада къаридиз ахъайнач.

– Кисна кIвале ацукь, я кас! Вун гьа и мукьвара фенвайди туширни?.. Са варзни хьанвач… – лагьана Сачла-къариди вичин къужадиз, адан вилик са хара куьлегар эцигна.

Алхазура са чуькьни авунач, вучиз лагьайтIа, ам гьар гъилера фидайла, къариди гьа и гафар лугьудай. Гьавиляй и гафарихъ кьуьзек патал са манани авачир. Белки, къаридизни вичи лагьай гафарихъ са метлеб аваз аквазвачир. Адаз чизвай: итим гьикI хьайитIани фидайди я. Гьавиляй ада алава хъувуна:

– Кастумар алукI. Дустарал кьил чIугвадайди нехирбанди хьиз алукIна фидач кьван. – Папаз итимди костюмар алукIдайдини чизвай, гьавиляй къариди гьабурни виликамаз стулдихъ вегьена гьазурнавай.

Алхазура костюм алукIна. Са шумуд йис беден жуфт-диз кьазвай и партал ада вичел гила куьрс хьанвайди гьиссзавай, гьавиляй ам кIвалин пипIевай буйдин гуьзгуьдиз далу гана акъвазнавай. И кардин гъавурда авай къариди костюмдин хкис хьана акъвазай хев чкадал ахцукьарна:

– Ви гуьзгуь гила зун хьанва ман?

– Зи гуьзгуь гьамиша вун тир, – кайванидин рикIе шадвилин цIелхем тунин ниятдалди биришри кьунвай чина авай берекат ранг фенвай цIару вилера куькIвей са жизви экуьнивди артухарна хьиз лагьана кьуьзека.

Къариди къужадин и алахъуниз артухан къимет ганач, ятIани а къимет гьихьтинди ятIа адан гафарикай хкат тавуна авачир:

– Жуван дустариз саламар лагь. Эхир хьи абуру вун чпин патав хутах тавунмаз вун абурулай алатдач.

– Зун хъфирла, вунни хутахда за, – лагьана Алхазура, къаридин къаб алай гафариз жаваб яз.

КьетIен дуьшуьшра алукIдай бухари бармакни кьилел алукIна, куьлегрин харани кьве чкадал пайна кьве жибинда туна (пенжек амайдалайни артух куьрс хъхьанай), Алхазур айвандихъ экъечIна. Адаз кекIец къариди гуьгъуьнал алаз гъидайди чизвай.

Гурарай айвандихъ, далудихъ ацIай кварни галаз, Гевгьер хкаж жезвай. Ихьтин лишанди Алхазурак генани руьгь кутуна:

– Пакаман хийирар, чан руш. АцIай кварни гьалтайла, завай тефена акъвазиз жедани?

– Абат хийирар, чан халу… Вуна дуьз лугьузва… – Гевгьерак къалабулух квай, датIана, куркур хьиз, хъуьрез-рахаз жедай ада кьуьзекрин гуьгьуьл кьун яз гьамиша ийидай хьтин хуш зарафатар ийизвачир.

– Вуч хьанва? Вун цуруз аквазва хьи, чан руш? – жегьил дишегьлидин рикIикай фад аян хьанваз хабар кьуна Сачла-къариди.

– Айвар кIвализ хтанвач… Накь пакамахъ Агъа хуьруьз мехъерик физвайди я лагьана кIваляй экъечIайди я.

Сачла-къариди тIуб сивив тухвана:

– Ву-у-ув, накьан марфадик хьайиди ам вуч мехъер хьуй?

– Жегьилриз марф-жив авайди яни? – лагьана Алхазура. – Тилифун гвачни?

– Хкуднава.

– Дустарикай-таярикай вуж галай?

– Дустар вири чпин кIвалерава… Чидач лугьуда…

– Сабурлу хьухь, чан руш, – теселли гана Алхазура. – Айвар кьиле гар авай гада туш… Вичикай студент хьанва лугьуз, чIехи хьанваз гьисснава жеди… Агъа хуьруьз садаз зенг-затI кьванни ая.

– Авуна… Мехъерик квай лугьуда… Йифен межлисдани кьуьлерни авунва… Гзаф ашкъилу, туьнт кьуьлер…

Алхазуран рехи спелрикай са уьтери хъвер фена:

– Хкведа ам… Жегьил я… Вичин кьилди сирер хьун мумкин я… Зун хуьруьк физвайди я, хабарар кьада акурбурувай… Са гел жагъун тавуна жеч… Са бязибур хьиз кьил атIай гада туш ам… ГъвечIи-чIехи, пис-хъсан чидайди я… Накь чи гьаятдай фидайла, зал гьалтнай ам. Салам-калам гана, зи кеф-гьал хабар кьуна. Зун зи дустарал кьил чIугваз мус физватIа жузунна… Шумуд гъилера захъ галаз атайди я, куьмекар гайиди я… Хкведа ам…

Алхазур, къаридин гъилевай вичин кекIецни къачуна, гурарай эвичIна.

Гевгьер Алхазураз вичин хайи велед кьван хуш тир. Къуншидал яшамиш жезвай и жегьил дишегьлидихъ Айваралай гъейри мад кьве аял руш авай, абур гьеле гъвечIи классра амай. Адан итим, Селим, харатI устIар яз, датIана пата-къерехда кIвалахиз, хзандиз са кьас фу къазанмишиз жедай. КIвалинбурун патав ам кIвалах кьери хьайи ва я ерли авачир вахтара ахкъатдай. ЦIи ам, хци мектеб куьтя-гьайла, гъилевай кIвалахни туна, хтана, Айвар Магьачкъалада университетдик кутунин къайгъуйрик хьана. Жегьилдин крар туькIуьрна, мад вичин фу къазанмишунин геле гьат хъувунай. Амай крарай хзандин кьил кьун Селима вичин папал ихтибарнавай. Гевгьера а ихтибар къадирлудаказ кьабулзавай ва вичин везифаяр дагъви дишегьлидиз хас жуьреда кьилиз акъудзавай. Къуни-къуншидихъ галаз, хуьруьнвийрихъ галазни адан алагъа-салагъа виридан майилар вичел чIугвадайди тир. Патав рухваяр-сусар гвачир кьуьзуь Алхазуразни Сачла-къаридиз гьар пакамахъ кьве квар яд гъун ва герек хьайила амай маса куьлуь-шуьлуь куьмекарни гун Гевгьера вичин хивез къачунини ам сувабдин крарин гуьгъуьна авайдакай лугьузвай. Гьавиляй Алхазура ам вичин хайи руш хьиз кьабулзавай.

Алхазура, Гевгьер алай чкадал са акьван винел акъудначтIани, Айвар йифиз кIвализ тахтун дериндай рикIик кьунвай. «Девир чIуруди я, – фикирна кьуьзека, – жегьилар рекьелай алуддайбур гзаф хьанва… Пис крарикай Аллагьди вичи яргъазрай».

Ам кIекец гар алахьнавай, амма ламувал кумай чиле эцягъиз-эцягъиз, вичин гуьгьуьна бицIи тIеквенар таз-таз физвай. Вич кIваляй экъечIунин кьилин макьсад ада генани артухандаказ гьиссзавай. Гьа гьиссди адаз Айвар сагъ-саламатдиз кIвализ хкведайвилин умудни гузвай.

Хуьр умун тир. Гуьзелдиз, баркавандиз алахьна аквазвай дагъларини къацу чуьллерин, хуьруьн куьчейринни кIвалерин шикилрай адаз акур цIийивал сад тир: чIимелвилерилай гуьгъуьниз дагъларин кукIушар живеди кьунвай. Илисай циф авай йикъара ван саки михьиз атIай ЧIехи вацIун сес мад къати хъхьанвай, амма адахъ авай са цIийивални авачир. Гьавиляй Алхазура хуьруьн кимел тефин кьетIна: анални вичин къедда авай са касни тежедайди адаз чизвай; анал хьайитIа жедайди накь хъивегьна луьхъ хьайи ичкибазрикай къе чпин тIазвай кьилериз дарман хъийидай сад гьалтдатIа лугьуз вилив хуьзвай кьвед-пуд баят кьеркьеш я.

Хуьр къвердавай ичIи жезвай. Иеси амачиз гадарнавай кIвалерин кьадар артух жезвай. Жемятдин чIехи пай яшлу инсанар ятIани, чIехи итимар кимел техфинин сифтегьан себеб Алхазура жегьилар хуьряй экъечIна яргъал шегьерриз фин яз гьисабзавай. Жегьилар амачирла на низ акьул-камал гуда, на низ чешне къалурда? Гьавиляй агъсакъалриз кимел хъфинин лазимвал амукьзавачир. Виликан вахтара хьиз, кимел кIват хьана гьялдай хьтин уртах кIвалахарни хуьруьхъ-жемятдихъ алукьнавай цIийи девирда са артух амачир. Ахьтин кIвалахар хьайитIани, абур, халкьдивай хабарни такьуна, кьилдин ксари чпи гьялзавай. Хуьруьн кимер вергери кьунвай. Агъзур йисара халкьдикай халкь авур хуьруьн къурулуш икI садлагьана чукIурай девир атун садани вилив техвей кар тир. Дуьнья акунвай Алхазуран кьил цIийи девирдай акъатнавай: вири кьуд пад базардиз элкъвенвайла, инсанвилин къанунар са куьнизни лазим яз амукьзавачир, инсанар кIанзни-такIанз дегиш жезвай, девирди илитIзавай къайдайрал амал авуниз мажбур жезвай.

Гьавиляй Алхазураз хуьруьз экъечIуникай са акьван гьяз амачир. Адан рикI алай дустар дуьньядилай хъфенвай. Абурун кIвалер ичIи хьанвай. Рухваяр-рушар шегьерра яшамиш жезвай ва хайи бинейрал садра кьванни кьил чIугваз хтун абурун рикIелни къвезвачир. Диде-буба амайла садра-кьведра хкведайтIани, ичIи хьанвай кIвалел кьил чIугваз хтуник веледри хев кутазвачир.

Гьавиляй Алхазура вичиз уьмуьрдин эхирда цIийи пеше хкягънавай: вичин рагьметдиз фенвай дустарин кIвалериз килигун, абурухъ вичивай жедайвал гелкъуьн. «КIвалерални чан алайди я, – жаваб ганай ада вичин къаридиз, сифте сеферда ихьтин везифа вичин хивез къачурла, кайваниди «фимир, чпин рухвайриз-рушариз герекзамачирла, вуна а ичIи кIвалерикай вучзава?» лагьайла. – Виче дуланмиш жезвай кас амачиз хьайитIани, гьар са кIвализ яшамиш жез, вичин къене инсанрин ял аваз хьана кIанзава, вучиз лагьайтIа гьар са цла, гьар са лангатди, гьар са хандакIди, гьар са къванци, гьар са ракIини, гьар са дакIарди чеб кIвал яз арадиз атайдалай инихъ чпиз ван хьайи кьван гафар, чпиз акур кьван крар, чпин къене яшамиш хьайибурун гьиссер, хиялар, сирер, ниятар, кьилиз акъатай ва такъатай мурадар хуьзва. Чпиз ван хьайи кьван лайлайринни ишелрин, акур кьван мехъерринни ясдин мярекатрин са пай кIвалин цлари чпиз чIугунва ва чпе хуьзва, абурукай кIвалин руьгь арадал атанва. Руьгьдиз гьуьрмет тавун гунагь я… – Ахпа Алхазуран рикIел садлагьана вичин цIийи «пешедин» тIварни атанай ва, ада хвеши хьанваз, алава хъувунай: – Жуван уьмуьрдин сифте кьиляй, кIвачи чил кьурла, за дахдиз кIелер хуьз куьмекнай, закай кIелербан хьанай, ахпа чIехи уьмуьрда чуьллербан (папа адан къурухчивилин пеше гьа ихьтин гафуналди эвезнавай), гила, чил кIвачерикай хкатдай вахт къвезвайла, закай кIвалербан жеда!».

– Салам алейкум, Магьмуд! – лагьана Алхазура чIехи кьве мертебадин кIвалерин варарив агакьайла Жибиндай куьлегар акъудна, варарал алай чIехи дапIардив кьадайди галай гьалкъа хкягъна. – Атанва зун вал кьил чIугваз.

Вар ахъайна, ам гьаятдиз гьахьна. КIвалелай чарх яна, сахси алай къавун чIерейриз, турбайриз килигна. Турба хкатна, къавалай авахьай яд цлакай агъуз авахьайди аквазвай. Гьаятдиз патан кас атай-хъфей гел авачир. Кьуьзек, айвандин гурарин кьулунихъ галай дапIар ахъайна, кьул хкажна, винел экъечIна.

– Гила суьгьбетар авуртIа жеда чавай, Магьмуд. Зун гьикI ава лугьузвани вуна? Залай ваз хъсан я… Зун ингье агъа мягьледай и вини мягьледиз хкаж хьана, ял кьуна ава, – Алхазур мегьежардиз далу яна акъвазна.

– …

– Стул за исятда къачуда… Ацукьда… вун инжиклу жемир… – ада дегьлиздиз фидай ракIарал алай дапIар

ахъайна, са-са кIвалин рак ачухиз, къенез килигна, вири шейэр, гьамиша хьиз алай-алайвал, амма са гьихьтин ятIани пашманвилин къир алайди хьиз аквазвай.

Тавханада, мугьманар кьабулдай кIвалин кьуд цлакайни халичайрин винелай рамкайра аваз шикилар куьрсарнавай. Алхазур Магьмудан чIехи суьретдин вилик акъвазна. Адалай Алхазуран дуст жегьилдиз ва уьмуьрдихъ инанмишвилив ацIанваз, чIулав спелрин кIвенкIвериз звар ганваз килигзавай.

– …

Алхазур стулдал ацукьна.

– Зи къари писзавач. Рахан ийизва: икI мийир, акI мийир лугьуз. ЯтIани зи кьилел-кIвачел элкъвезва. Залай викIегь я.

– …

– Зи гадаяр лугьузвани вуна? Хкведа… Сад хтана хъфенай. За ваз алатай сеферда суьгьбетнай хьи… Муькуьди къе-пака зи хтуларни гваз хтунал вил алайди я. Вичи зенгнавай… Гила сим галачир тилифунар хьанва, дуст кас. Мус кIан хьайитIани зенг ийиз жезва… Вуна кIвалахай почтуна авай хьтин тилифунар амач: гьарайдай кьван туьтер усаз, нихъ галаз рахазватIа, адаз са ванни тежез, я жувни ада вуч лугьзватIа гъавурда такьаз…

– …

– Вун фад кьена… Вал чан аламаз а тилифун акъатнайтIа, вун акьван фад рекьидачир. Ваз зенгердай, вуна зенгердай…

– …

– Вибурукай ван-сес авач… Чеб гьина аватIани чирзавач, са хабар кьванни гузвач. Зи къунши Селима, келемар маса гуз Урусатдиз фейила, ви чIехи хцин куьгьне адресдал кьил элянай… Ана амач ви хва… Муькуьдан гелни садазни малум туш. Ви къари кьейила хтайбур я кьведни. Куь кьведан сурухъни къванерни яна… ШабатI хьиз, кьилихъ тIвар алай къван галачиз, тунач. Гена Аллагь рази хьуй ви рухвайрилай…

– …

– Амукь тавуна абур гьиниз фида?.. Маса кар хьанвайтIа, са хабар тахьана жедачир. Вил галайбур чеб тахьайтIани, хабарар фад агакьда.

– …

– Вучда, дуст кас, кьадарар я. Вун, ви кайвани амайтIа, абур, белки, хкведай.

– …

– Ахьтин къариб хабарар авач… Айвар накь йифиз кIвализ хтанвачалда.

– …

– Ваз ам чидач? Алатай сеферда захъ галаз иниз атайди гьам тир ман… Ада заз ви рухвар, халичаяр, месер айвандал акъудиз куьмекнай. Абуруз рагъ гун патал… Хъсан гада я.

– …

– Вун гьахъ я. Ваз чидач… Вун фад кьена… Ви къаридиз чир тахьана жеч… Селиман гада я… Гьан, гена рикIел хтана! Ви къавун чIутхвар хкатнава… Селим хтайла, за гьадав туьхкIуьриз тада… Зал къавал акьахдай гьал аламачирди ваз аквазва, чан дуст. Бейкеф жемир…

– …

– Заз чизва вун бейкеф тежедайди… Вун зи гъавурда залайни хъсандиз акьазва жеди… Заз гила къарагъдай ихтияр це… За Идрисални, ШабатIални, Кштаралдни са кьил чIугуна кIанзавайди я, ваз чида хьи. Зун кIвалербан я, дуст кас, кIвалербан!

Алхазур вичи ахъаяй вири дапIарар агал хъувуна, куьчедиз экъечIна.

Хуьруьн гуьтIуь са шумуд куьче атIана, ам Идрисан кIвалел атана.

– Салам алейкум, зи дуст. АтайтIа жедани? – жибиндай исятда лазим тир куьлегар галай гьалкъа акъудна, гьаятдин варарал алай дапIар ахъайна.

Инани Алхазур кIвалел элкъвена, айвандал хкаж хьана, кIвалериз гьахьнач. Ахьтин лазимвал авачир, вучиз лагьайтIа патан кас иниз атанвай гел-затI аквазвачир. Идалайни гъейри, айвандихъ Идрисан шикил куьрснавай. Са мус ятIани тIатIилриз адан хтул хтайла, гьада рангарив ягъай шикил тир. ЧIехи бубадиз вичин неведи чIугунвай ядигар гзаф ала тир, гьавиляй ада а суьрет кIвализ атай гьар садаз аквадайвал айвандин цлалай, рамкада туна, куьрснавай. Са акьван вичиз ухшарвал авачиртIани, Идриса атайбуруз ам вич я лугьуз дамахардай. Къуьнерихъ япунжи галаз, гъиле чIехи гапур аваз, далудихъ Шалбуздагъ галаз, акъвазнава чубан Идрис и шикилда. Къацу сувал хиперин суьруьни алаз аквазва. Вичин чIехи бубадин гъиле чумахъдин чкадал гъиле гапур вугуналди жегьил шикилчидиз Идрисан кьилин пеше и дагълар, и сувар, и чил хуьн тирди къалуриз кIан хьанай жеди: ихьтин зурба къаравулвал

ийизвай чкада хиперни гьа къваларив са машгъулат яз гваз хьурай лагьай хьтин мисал хьанвай.

Алхазура Идрисан шикилдихъ галазни авур ихтилатарни Магьмудан кIвале авурбурулай са акьван тафаватлубур хьаначир. Кьилдин чаравилерни авачиз тушир:

– КIвалериз зун гьахьдач, дуст кас, бейкеф жемир… Акьван вахтарни авач, мумкинвални, михьиз лахлах хьанва зун… Ваз аквазва хьи…

– …

– КIанчI хьиз ава? Авач, дуст кас, авач… Фена зи къаридивай хабар яхъ… Ада зи лахлахвал кваз кьунва… Фимир лугьузва куьчедиз, зак гьал кумач лугьузва… Зи язух чIугвазва. Къаридиз язух къвезватIа, лахлах я лагьай чIал я. Гьахъ я ам…

– …

– … Ви рикIик жемир… Зал чан аламай кьван зун иниз къвез жеда…

– …

– Куьмекчи лугьузвани вуна? Ам гьинай за жагъурда? Хуьр ичIи жезва… ЧIалаз килигдай жегьилар амач…

– …

– АтIа гада? А-ан, Айвар лугьузвани вуна? Гьелбетда, пис аял туш… КIелиз шегьердиз фидайди я къе-пака… Университетдик кутунва бубади, Селима. Шегьердай хкведатIа, низ чида… Яда, ам накь йифиз кIвализ хтанвачалда, мехъерик фейиди…

– …

– Ам кьван авайла? Зун? Сифте а суал жуваз це, ахпа жавабни це! Вун гзаф жагъайди яни кIваляй, Айвар кьван авайла?

– …

– Дуьз я, чна кIвалахайди я, чна дяведавай бубаяр эвезайди я дидейрихъ галаз чуьлда, никIе, сала, багъда. Же-гьилвилерни, женжелвилерни авурди я. Гунагь крар авурди туш… Гила жегьилар къайгъусуз хьанва. Абурун мизан-терезар дегиш хьанва. Абуруз писданни-хъсандан, дуьзданни-чIурудан часпар жагъурун четинарнава девирди.

– …

– Са гьафте инлай вилик ви хци зенгнавай. Хабарар кьазвай. КIвалер гьикI ава лугьузвай. Хквез кIанзава лу-гьузвай, мумкинвал авач… Ви рушани зенгнавай… Аялар мектебриз хъфир кьван вич хкведа лугьузвай… Гьада, хтайла, кIвалер къакъажда. БартIалриз рагъ гуда. КIвалел са кIус чан гъида.

– …

– Эхь, гьамни и девирда пара я. Аллагь рази хьурай чпелай… Хъфида зун. Магьмудал кьил чIугуна, вахъ галазни рахана, гила ШабатIални Кштарал са кьил эляна кIанда. Хъфидай ихтияр це.

– …

Кьуьзека Идрисан варцин дапIар агал хъувуна.

ШабатIан кIвалериз мукьва жердавай Алхазуран спелра, вичизни хабар авачиз хъвер гьатзавай.

ШабатI кефчибег тир. Зурба зуьрнечи тирвили ам хуьруьз истеклу авунай ва гилани, кьейидалай кьулухъни, хуьруьнвийри ам сивел хъвер алаз ва гьуьрметдалди рикIел хкизва. Адак мад са хесет квай. Куьчеда вичел вуж гьалтайтIани, ада чинеба кьулухъай фена, адан къуьнел вичин залан гъуд гьалчна, ахпа кIанчIал тIуб тикдиз кьуна «кафир!» лагьана гьарайдай. Аял-куял я, паб-итим я лугьудачир. Жемят вердиш хьанвай ва адан хурук акатайбурукай садни бейкеф жедачир, налугьуди уьмуьрдал ашукь ихьтин зарафатчидин вилик кафир хьун са акьван пис кар туш.

Мехъеррик зуьрнедай ядай авазрин лазимвал къвез-къвез кьери жедай вахтар алукьайла, ШабатIа рикIив кьуначир, девирар, инсанар фад-фад дегиш хьун адаз аламат яз аквазвачир. Адан рикI, виликдай хьиз, хциз амукьнай. Бязи мехъеррик, иллаки яшлу инсанри кьуьлер авун патал, абурук руьгь кутун патал, жегьилри, ШабатIаз эверна, халкьдин куьгьне макьамрикай ягъ лугьудай. Ада ваъ лугьудачир. Хуьруьн шадвилерикайни пашманвилерикай ада садрани кьил къакъуддачир. Вичихъ галаз гьамиша зилчи хьайи Менсебни далдамчи Катиб амачиртIани (абур галачиз ада вичи язавай авазар виниз дережада аваз тамамариз тежезвайди хиве кьазвай), ШабатIа хуьруьнвийрин тIалабун, са гьакъини къачун тавуна, кьилиз акъуддай. Вичин къари рагьметдиз фейидалай гуьгъуьниз ада зуьрне ягъ хъувунач. «Кафир!» лугьуз, мад садални гъудни гьалч хъувунач. Гагь-гагь ам кимел атайла, адан таяр-туьшери адал вичин къуьне гъуд эцягъиз, «кафир!» лугьуз, адак руьгь кутаз алахъдай. Амма ада и майилвилер япалай ийидай. Ихьтин сефилвилин себебрикай сад адан пуд хва чпин диде кучудна хъфейдалай кьулухъ мад бубадин патав тахтун тир. Эхиримжи сеферда рухваяр буба кьейила хтана. Ам кучудна хъфейбур мад хайи кIвализ ахкъатначир…

Алхазура ШабатIан са мертебадин кIвалерилай чарх яна. ДакIарар ахъаяй, къенез фейи кас-мас аватIа килигна. Атай-хъфей гел авачир.

– Салам алейкум! – пIузаррикай хъуьрена Алхазур, кьве кIарцIин гурарин кьилел хкаж хьана, шуьшебенд авай айвандин ракIараллай дапIар ахъайиз-ахъайиз. – АтайтIа жедани?

– …

– За вучиз дакIарар ялзава лугьузвани вуна? Зун пенжерийрай фидайди туш, кафир… Ви рикIелламачни, алатай сеферда вуч хьанайтIа?.. Куь мягьледин кьуд-вад кефчибег атана ви кIвале тIуьнар-хъунариз ацукьнавайди ваз акуначни? За абур гьарай кьилеллаз чукурнай…

– …

– Нагьахъ чукурна? Пиянискаяр?

– …

– Хата квайбур туш лугьуда вуна… Ваз гьуьрметна атанвайбур тир? Эхь! Зурба гьуьрмет я! Чарадан кIвализ, иеси авачиз, вуч лагьана къведа?! Вични дакIардай?!

– …

– ДакIардай атана кIанзавачтIа, ракIариз дапIар ягъмир лугьузва вуна, тушни? Инани кефчибег тир вун, гьанани кефчибег яз ама! Зи рикIелай алатнай дакIардиз къеняй дапIар ягъиз… Зигьин квахьзава…

– …

– Вуч?! Зунни иниз са птулка гваз атун лазим тир? Са виш граммар тахьай мисал авунайтIа кIандай ваз за ина, ви кIвале? Тушни? Зун аник кумач, хванахва. Хъжезмач.

Алхазур айвандихъ фена. Яргъи айвандихъай кьуд рак кьуд кIвализ физвай. Кьуьзек кьуд кIвализни килигна. КIвалера ламувал чIугунвай шейэрин ял авай. «Са мертеба я ман… – фикирна ада. – Мукьвал-мукьвал рагъ гана кIанда. Ракъинилайни гзаф иеси кIанда, иеси». – Ам цлав гвай куьсруьдал ацукьна.

– …

– Рахана вучда? Куькай рахада? Ви техквезвай кьей рухвайрикай рахадани?

– …

– Инал ви себ лап кутугай чкадал ала, зун рази я. Хтана ви кьилихъ са къван кьванни ягъиз хьанач… Пуд хва жен – садни бегьемди тежен!

– …

– Ваз къван герек авачтIани, ам чаз, хуьруьнвийриз, герек я.

– …

– Я, дуьз я. ГьикI хьайитIани, инсанар хьиз, къванерни ацахьдайди я, абураллай кхьинарни алатдайди я, виридан эхир гьа са даимлух я. И кьил а кьил авачир… Вири тахьай мисал ийизвай… ЯтIани чилел инсандин уьмуьр къванерал атIанвай тIвараралди са кьадар давамар хъувун адет хьанва. Гуя кьейибурун тежрибади чан алайбуруз уьмуьрдин тарсар гузва, четин вядейра куьмек ва теселли гузва… Бес и кар ви кьей рухвайриз чизвачни?

– …

– Зани, гьа вуна хьиз, абуруз себ гузвайди я, вири хуьруьни. Кьий чеб бармакдин кIаник!.. РикIелламани-е, чIехи хци ваз Московдай зенгердайвал? «Буба, зав иниз ванер агакьзава вуна хъивегьунарзава лугьуз! Хъвамир ман, на чун беябур мийир ман…» Им Московда беябур жезва! Вич хуьре беябур хьанвайдакай хабар авач… ТIиб хьиз текдаказ къулав гумайдаз са стIал ички гьарам яни, я кьей хва?

– …

– Вун гьахъ я. РикIел хкун герек авач, квахьна фий… Къван за эцигда ваз! Чархукай са къаяб атIуз тада за Селимав, кхьинар за жува ийида. Заз чида адал вуч кхьидатIа…

– …

– Заз аян тир вуна гьакI лугьудайди: «Зун кьейила, зи сура Чехир авай цел тура, ЧичIек, афни, памадур, Са тIимил кьван кьел тура!» Ви рикI алай гафар тир. Ваъ, за маса гафар кхьида… Къванце за ви шикил твада, клубдин сегьнеда вуна зуьрне язавай шикил… Пара иер шикил я. Вун акьван иерди хьайиди туш… Зуьрне хкажна кьунваз, адан далдадикай ви яргъи нер аквазвач…

– …

– Гьа ваз авачир шикил заз ава. Гьам твада за. «Рухваяр аваз, хуьруь ягъай къван я» лагьана кхьида.

– …

– Зун туьнт жезва? ГьикI ваз къванни, кхьинарни герек авач? Ваъ, ваъ, за хиве кьурди за кьилизни акъудда… Вавай хабарни кьадач за, чан дуст, бейкеф жемир…

– …

– Зак къалабулух ква лугьузвани вуна? Айвар накь йифиз хтанвачалда кIвализ… Зи куьмекчи…

– …

– Ам кьван авайла, вуна зунни кIвализ тахтай йифер хьайиди я лугьузва. Лагь, лагь. Жегьилар туширни кьван чунни!

– …

– Хуьруьз Урусатдай атанвай жегьил муаллим рушар авай кIвалериз зунни Кштар фейи вахтар лугьузвани вуна? Хьайи крар я. Вучда гила? Вун феначирни? Вун пеле кIур акьуна кьулухъди гадар хьайивални рикIел хкваш… Бес я, вахъ галаз ихтилатар авуна куьтягь жедайди туш! За Кштарални са кьил чIугуна кIанзавайди я. – Алхазур къарагъна.

ДапIар агал хъувуна, ам гьаятдай экъечIдайла, ада багъдиз вил вегьена. ЧIехи тарарикай заландаказ ва къалиндиз ичерни чуьхверар темягь тухудайвал куьрс хьанвай. Вахт-вахтунда артухан хел-пут атIун тавуни тарариз са гьихьтин ятIани вагьшивал гузвай. Алхазура дериндай агь чIугуна: адалай я вичин, я дустарин багъларихъ гелкъвез, абурухъ галайвилер ийиз жезмачир Ам садлагьана акъваз хьана.

– … – ШабатIаз вичин дустуни лугьудай гафар амай.

– Гьаятдин вар агалмир лугьузва вуна, аялар багъдиз атурай. ТIуьрай чпиз… Тушни? Ваъ, за акI ийидач. За са муаллимни галаз мектебдай аялар гъана гьабурув атIуз тада. Кьилел чIехиди алачиз абуру багъ кукIварда, дуст кас… Бегьер рикIивайни зурбади хьанва цIи… Вуч? Вуч?

– …

– Ваъ, зун аник кумач лагьанай хьи за ваз… Виш граммар жуваз гьана аку… Гьана авайди я лугьуда кьван шарабдин вацIар…

– …

– Ваз ана затIни авачирди гила чир хьанани? Хъфена кIандачир аниз…

Алхазур куьчедиз экъечIна. Гьа вичи лугьудайвал, дустарихъ галаз, абурун тIварарихъ галаз, абурун руьгьерихъ галаз авур ихтилатри ам вичин руьгьдин деринриз авуднавай. Адаз са вичин рикIе, руьгьда, бейнида авайдалай артух къецепатай са затIни таквазвай хьиз тир. Садлагьана адан рикIел вичиз ахварай акур гурар хтана ва ада вич гьа гурарай винелди хкаж жезвайди гьиссна; ада заланвал гьиссзавай, амма ам са гьи ятIани къуватди винелди ялзавай, адаз, кьуьзеказ вичизни и кар хуш тир. «Гьакъи-къатда гьахьтин зурба гурар хьанайтIа хъсан тир, – хиялдай фенай адан. – Заз, белки, Айвар гьина аватIа аквадай». Адаз вич Кштаран кIвалин патав гьикI акъатнатIа чирни хьаначир. Рекье адал гьалтай са шумуд касди гайи саламрин ва кьур хабаррин ван адаз хьаначир. Гьалтайбуру кьуьзек хибри ва я биши хьанва лагьана фикирна, чпин саламар ада япалай авунилай гъил къачунай. Абуруз Алхазур гьи алемда аватIа хабар тушир.

Кштаран гьаятдин варцеллай дапIар ахъайдайлани адаз вичи вучзаватIа бажагьат хабар авай. И кар адан гъилери чеб вердиш хьунин таъсирдик кваз кьилиз акъуднай. Гьаятдиз гьахьайла, кьуьзек вич вичел хтана. Акъваз хьана ва ада вич исятда гьина аватIа ва вичи вуч авун ва я лугьун лазим ятIа аннамишна. Чкадал хтайла, вич Кштаран гьаятдал акъатнавайди ва вич вуч патал атайди тиртIа адан рикIел хтана.

– Салам алейкум, Кштар, азиз дуст! Кштар-муаллим! Атанва зун… – лагьана ада, вичин дустуни уьмуьрда тамамарай пешедин тIвар кьетIендаказ чара ийиз ва гьуьрметдалди кьаз.

Са жавабни тахьуни Алхазур мягьтеларна. Ина са вуч ятIани хьанвайди адаз аян хьана ва ада вичин дикъетлувал къалинарна. Гьамиша кIвалин кьулухъ галай тевледин цлавай къаткурна эцигнавай кьуларин гурар чкадал аламачир. Кштара ам къавуз сахси янавачир тевледин къавал акьахун патал раснавайди тир. Марф къвадайла вичи ва я къариди къавуз кул гун патал. Тевледа ада вичин багъдин емишар, салан майваяр хуьзвай. Гила тевледа хуьдай затI амачиртIани, гурар бейкардаказ чкадал аламукьун лазим тир.

«Гурар вутI хьана?» – ван алаз хабар кьаз кIан хьанай Алхазураз Кштаравай, амма ада «Ам ваз чир хьуй ман» жаваб гудайди чиз, кьуьзека са куьтIни авунач. «Кьуларин кубут гурар низ герек хьуй? – фикирна ада. – Ам чуьнуьхдай хьтин са затI туш эхир».

– Бейкеф хьанва, дуст, вун закай, гьахьняй зи саламдиз жавабни гузвач, – явашдиз, гуя вичи вичиз лугьузвайди хьиз, кушкушна Алхазура.

– …

– Ванмир? Рахамир лугьузвани вуна заз? Яда, зун ви патав ихтилатариз атанвайди я, на заз кис хьухь лугьузва… Вуч хьанва? Хийир хабар хьуй.

– …

– Хийирдин хабар ятIа, хъсан я, – Алхазура балхундихъ фидай гурарин кьулунихъ галай дапIар ахъайна, заландиз кьул хкажна, шуьшебенд янавай айвандихъ хкаж хьана.

Айвандихъ акъатнавай са ракни адан кьве патай кьве дакIар агалнавай. Кьве чкадилай дакIаррин арада шикилар авай рамкаяр куьрсарнавай. Сад кьилди Кштаран шикил тир. Жегьил муаллим кьилел гьяркьуь зранар галай шляпани чандал чIагай костюм алаз, туьтуьна галстук аваз, вилери цIарцIар гуз килигзавай. Хуьруьз и шикил ягъай вахтара атай жаван урус муаллим рушари ихьтин жегьил дакIардай татана ракIарай атанайтIани ахъай тавуна тадачир. Кштаран амай дустар патал адан шляпа зарафатардай са багьна тир. «АлукIмир, – лугьудай абуру, ам биологиядин муаллим тирдини къейд авун яз, – вун къарникъуз хьиз аквазва». Авайвал лагьайтIа, шляпа адан кьакьан буйдихъ галаз дигайдаказ кьунвайди тир. Дустариз шляпади Кштаран дагъвивал квадариз, адак гьакимдин къилихар кутаз кичIезвай. Амма ада яб ганачир. Та пенсидиз фидалди ада гьа шляпа алукIнай. Гатузни, хъуьтIуьзни. Кьилин къаб ам патал кIубанвал ва вич къайдада аваз хуьнин, мектебда кIелзавай аялрин, вичихъ галаз санал кIвалахзавай муаллимрин ва хуьруьнвийрин вилик вич гьи чIавуз хьайитIани гьар са дуьзгуьн кар кьиле тухуз гьазур тирвилин лишандиз элкъвенвай. Гьавиляй дустари мад адак хкуьр хъувуначир. «Чи арадани шляпа алай сад хьурай», – лагьана, секин хьанай эхирни абур.

Йикъарикай са юкъуз, мектебда гатун тIатIилрин вахт алукьайла, хуьруьнвияр мягьтел хьана амукьнай. Кштар муаллим кьилел кьакьан бухари бармак алаз кIваляй экъечIна. «Бес я! – лагьана ада вичел гьалтна мягьтел хьайи гьар садаз. – Гила за кимин къванер чими ийида». Им адан пудкъанни цIуд йис тамам хьайи югъ тир. Амма адавай кимин къванер яргъалди чими ийиз хьаначир, сифте къари, са вацралайни Кштар вич рагьметдиз фенай. Кимел атана ацукьай чкадал ахвариз фейи адан рикI акъваз хьана.

Аялар адаз авачир.

– …

– Фикирлу хьанва зун… РикIел хкунар чеб чпелай расалмиш жезва, дуст кас… – саки кушкушкалди лагьана Алхазура, вичиз, гьаятдиз гьахьайла, Кштара авур тагькимар рикIелламаз. – Яда, ви гурар вутI хьана, гурар?

– …

Алхазура дегьлиздин ракIараллай дапIар ахъайна:

– Куьчедаллай гурар кIвале жеч эхир.

Ам са-са кIвализ килигна. Рагъ экъечIдай пата авай кIвалин рак ахъайдайла ам садлагьана акъваз хьана.

– …

– Вуч «ван мийир» хьана, яда? Ви ракIарри чIигъ-пIигъзава лугьуз зи тахсир яни? Хтана чIем ягъ петилриз, – Алхазура, вичин гафар векъибур яз акуна, абур лагьана лугьуз рикIяй гьайифни чIугуна ва гьа са вахтунда адак гъалабани акатна, гуя ада исятда рак ахъаюналди са вижесуз кар ийида.

Адаз чизвай: рагъэкъечIдай пата авай кIвалин кьве хилен ракIарал дапIар алач, адахъ кIвалин къенехъди явашдиз гъил гелягъун бес я, ам регьятдиз ахъа жеда, ада, амай ракIарри хьиз, чIигъни ийидач. Иллаки, кIвализ гьахьдайла, эрчIи гъил галай пата авай хиле гьич вандач. Гьавиляй Алхазура биришри кьунвай, дамарар хкиснавай штIум гъил кьетIидаказ гьа хилел илисна. Адаз кIвалин къеняй сифтени-сифте акурди ракIарин къаншардавай дакIардин кIанивай са къвалахъди эцигнавай кьуларин гурар хьана!

Кьуьзекан чанди цIай кьуна. Ада кIваликайни, вичикайни са ни ятIани векъи зарафат авунвайди кьатIана. Гъилевай аса тIарамдиз кьуна, ам къенез гьахьна.

Вилериз акур шикилди адан хъел-ажугъ, амай вири гьиссер михьиз тахьай мисална. Буш хьайи гъили аса, кIвалин чилик халича квайтIани, галукьна ван тавун патал, са тIимил хкажна хьиз кьуна.

– …

– Тс-с, – садлагьана сес акъудна ада, пIузаррал тIуб эцигнаваз, гуя вичиз Кштара лагьай гафарин ван амайбурузни къвезвайди хьиз.

Цлавай гвай ракьун каравутдал Айварни са руш ксанвай. Гададин къуьнел кьил эцигнавай рушан чкIанвай яргъи чIарари гададин хур михьиз кIевирнавай. Абур акьван ширин ахвара авай хьи, кьуьзека икI анжах малаикар ксун мумкин я лагьана фикирни авуна. Гьа и фикирди ам вич вичел хканай. Анжах гила адаз чилел акатайвал гадарнавай пекерин юкьвай Айваран мобильник акуна. Ам хкажна, Алхазур къецел экъечIна. Кьуьзеказ телефон хкуднавайди чизвай. Айвандихъ атана, ада телефон кутуна.

– Гьавиляй тир женжелди завай зун кIвалериз килигиз мус фида лугьуз хабар кьазвайди, – лагьана ада кушкушдалиди. – ДакIардин тIуб алатай сеферда захъ галаз атайла кьасухдай ахъайна туна ада. Малаик ваъ, луту я, луту.

– …

– Кязавач за адак… Дидедин рикIик хьанва… Зун кIвалив ахгакьдалди хейлин вахт жеда, язух дишегьлиди вичи вичин рикI тIуьна куьтягьда. ИкI дидедиз ам фад жагъида, – Алхазура, фена, мобильник гадани руш ксанвай кIвале къачур чкадал эхцигна, адан къвалав мукъаятдиз Кштаран кIвализ талукь вири куьлегарни агудна, ракIар явашдиз агал хъувуна.

– …

– Эхь, зазни и уьмуьрда са кьадар амалар чир хьанва… Вун гьахъ я, дуст. Ви гъилик кIелай кьван аялар вири вибур я лугьудай вуна. Къуй гьакI хьурай…

Алхазур, гурарин кьул агал тавуна, гьаятдиз эвичIна. Рушни гада авай кIвалин цлахъ фена, акъвазна. «Женжелди зун атуниз игьтият ийизвай, гьавиляй гурар кIвализ хкажна, ам чкадал аламачирди за кьатIудачирди хьиз хьана адаз… Зун акьван хибри хьанвач… Вун гьеле чранвач, зи жегьил дуст…», – вичи-вичик фикирна кьуьзека.

Адаз исятда вичин вил, дуьз лагьайтIа яб квел алайтIа чизвай. Са зур декьикьадилай кIваляй къати хци сесерикай ибарат макьамдин ван акъатна.

– Дидедин зенг я, – лагьана Алхазура, гьаятдин варарихъди тади камар къачуна.

Гибе
Гьикая

Бухсай халудикай са вуч ятIани кхьидай ниятар захъ садрани-кьведра хьаначир. ЯтIани арадал затI атаначир. Вучиз лагьайтIа заз квелай эгечIдатIа чизвачир.

Чубан итим тир ам, ва адан пешедин кьетIен-вилерикайни куьлуь-шуьлуьйрикай заз авай са чирвални авачир. Амма ам кьетIен чубан, ажайиб, садазни ухшар тушир кас тирди заз чидай. Зун и кардихъ жуван лап аял чIавалай агъанвай ва инанмишвал зи рикIе садрани эксик хьаначир. Гилани, Бухсай халу амачирла, адан садазни ухшар туширвал ва чIехи итимвал, чан алай чешне хьиз, шикил хьиз, мукьвал-мукьвал зи вилик акъвазиз жеда.

Эхиримжи сеферда зун адал кьил чIугваз фейила, за а гуьруьш эхиримжиди жеда лагьана фикирначир. Амма Бухсай халудин йикъар акьалтIзавайвиликай хаин хиял зи рикIяй тефенани авачир. Ам, а хиял, заз жуваз хабарни авачиз, вич-вичелай, са гьинай ятIани атана зи хура гьатнай. За ам кваз кьуначир ва за ам гьа атайвалди рикIяй чукурни авунай.

Чидач, Бухсай халудиз за а къайи фикирдихъ галаз чIугур бицIи бягьс зи чинилай, вилерай акунани-акуначни. Амма гила за фикирзава: зи рикIяй фейи хиял адаз аян хьанай. Амма ада заз вичиз аян хьайиди къалурначир. Ам вердиш хьанвай: адаз вичел кьил чIугваз къвезвай гьар садан вилерай зи рикIиз сух хьайи хиял аквазвай. За исятда кьатIузвайвал, ада вичин гьалди патав атанвайдаз къулайсузвални руьгьдин азият тагун вичихъ амай кьилин везифа яз кьабулнавай. Тушиз хьайила, ада, чара хъжедайла, заз лугьудачир:

– Гьар сеферда хкведай вахтар ваз авайди туш, чан хтул. ЦIийи хъсан ктабар хьайитIа, вахгана рахкура са хкведайдав.

За а чIавуз фикирнай: «Бухсай халудиз рекьиз кIанзавач, ам уьмуьрдик кьаз жедай чка кумай кьван кьуна акъвазиз алахънава… Са куьк ятIани адан умуд кума…»

Тушир. Зун ягъалмиш тир. Виликан кьермецI, тIарам буй-бухах, къуватлу гъилер авай, вилер хци, мехъеррик туьнт кьуьлердай, дустарихъ галаз суфрадихъ итимвилелди ацукьиз-къарагъдай, ички хъунал рикI са кьадар артухни алай, амма, гьикьван хъвайитIани, садазни я куьчедани, я кIвалени са харчи гафни лугьун тийидай, акси яз, мез тежедай кьван ширин жедай и дагъви итим заз ам эхиримжи сеферда авай гьалдиз къведайдан чIалахъ хьун четир тир. Ам кьурана, кIура хъхьана, вилер къенез хъфена, михьиз штIум хьанвай. Амма гъвечIи хъхьанвай вилера амай цIелхемрини тванвай кьилел хтанвай куьлуь чIарарин ва са шумуд юкъуз тун тавунвай чурудин икьи лацувили адан зайифвилер са тIимил инкарзавай. Амма туьтIуьхдин кIанелай, буш чкадилай, тунвай гъвечIи, эйбежер трубкади Бухсай халудин гьайиф чIугваз тазвай.

Ада нефес дериндай ва четиндиз къачузвай. Гьар сеферда рахадайла, ада трубкадин тIусунин кIуфал тIуб эцигзавай. ЯтIани Бухсай халуди ажузвал хиве кьазвачир. Ам вичин патав атай гьар садан гуьгьуьл кьаз, хура гьамишан хьтин хци рикI амай инсан хьиз къалуриз алахъзавай. Аламат тир, адалай и кар алакьни ийизвай. Налугьуди адан руьгь авайдалайни зурба ва къуватлу хьанвай, гуя бедендин виликан вири къуватар адан руьгьдиз хганвай. Алава яз, адан кьилинни чурудин лацувиляй адан сабурдин зурбавални аквазвай. Им кьатIун тавуна жедай кар тушир. Гьавиляй гьар садан рикIиз, Бухсай халу акурла, къвезвай хаин хиял михьиз квахьзавачиртIани, а фикир кьил чIугваз атанвайдан гьейранвилин хъендик акатзавай.

Зун шегьердиз хтай са вацралай хуьряй хабар атанай: Бухсай халу рагьметдиз фена.

РикI тIар хьун, хажалат хьун анихъ акъвазрай, заз регъуь хьанай. За рагьметлудан эхиримжи тIалабун кьилиз акъудначир: зун адаз са ктаб кьванни ракъуриз агакьначир. За ам икьван фад куьтягь жеда лагьана фикирначир жеди.

Ихьтин чIавуз жув гьахъардай делилар ва я жуваз тапан теселлияр жагъурун са акьван четин кар туш. Амма заз чида хьи, зи ва зун хьтин са масадан чкадал Бухсай халуди акI ийидачир.

Амма заз жуваз теселли яз кьабулиз жедай хьтин са кар авай: зав Бухсай халудин ван гумай, ада заз ахъаяй ихтилатар за диктофондиз къачунай.

Бухсай халудин руьгьдин вилик зи регъуьвал адан къилихрин ва ахлакьдин вири артуханвилерин арадай заз эхиримжи гуьруьшдин береда чир хьайи адан мад са кьетIенвилихъ галаз алакъалуди хьанвай. Гьавиляй и карди зи рикIиз азиятни кIукI алаз хьиз гузвай.

Заз жув гъвечIи чIавалай ам чидайдатIани, адан рикI ктабар кIелунал алайди за кьатIаначир. Эгер заз са ни ятIани и кардикай лагьанайтIани, зани, вирида хьиз, «Чубан итим я, илимрихъ, ктабар кIелунрихъ галаз идан са алакъани авайди туш» лагьана фикирдай. Амма Бухсай халу адетдин чубан яз хьанач, ам еке чирвилер авай савадлу кас яз акъвазнай зи вилик вичин эхиримжи йикъара. Гьа чIавуз ада заз вичин ктабхана къалурнай. Ам са акьван чIехиди тушир. ЯтIани хсуси ктабханадин зурбавал ана авай ктабрин дережади, абур кхьенвай ксарин тIварари тайинарзавай. Касдиз вуч кIелдатIа, вуч кIелдачтIа, хъсандиз чизвай.

– ХъуьтIуьз Мугъандин къишлахрал хъфидайлани, гатуз хайи дагъларин яйлахриз хкведайлани, гьар сеферда за са ламран пар ктабар къачудай, – лагьанай ада заз. – ЧIехи пай Мугъанда туна, са кьадарбур идаз-адаз пайна, хуьруьн мектебдин ктабханадиз вахкана.

– Къачур кьван вири вуна кIел ийизвайни?

– Эхь. Кьиле кьван кIелиз жедай ктаб хьайитIа, вучиз кIелдач кьван?

– Валлагь, маншаллагь! – гьейран хьанай зун.

Бухсай халуди трубкадин тIусунилай тIуб алудна, галамаз-галамаз дерин нефес къачуна. Заз артухан рахунралди адаз гуж гуз кIанзавачир. Амма адаз вичиз рахаз кIанзавай, ам мугьманрихъ, вичиз суьгьбетардай ва вичиз яб гудай ксарихъ къаних хьанвай. Ада кайванидив суфра ахъайиз туна. Ичкини гъваш лагьана.

– Вуна идаз гъил яргъи ийидайвал тахьуй… Духтурдин тагьким я, – лагьана адан кайваниди, эрекьдин птулка эцигдайла.

– ТIуьн-хъуна мугьмандиз кIвалин иесиди чешне къалурун лазим я, – вилера хъвер аваз жаваб гана Бухсай халуди. – ТахьайтIа мугьман гишила хъфида. – Ада птулкадин кIуф алудна, рюмкайра эрекь цана.

– Де вун хвашгелди, – зи рюмкадихъ вичин рюмка яргъи авуна, гелягъна. – Вун атурайь – рагъ атурай. Сагърай вун зи кьилив атай. Ви сагълугъдай хъвада за! Хъсан къадирлу инсанрин сагълугъдай хъвана кьейитIани, къайгъу туш! – ада ички, яд хьиз, хупI-хупI ийиз, хъвана. Виликра хьиз, ички цавун кьиле туьтIуьхдиз ичIирдай мумкинвал адаз амачир.

Бухсай халу акваз-такваз гьа заз чидай виликан жумарт ва викIегь дагъвидиз элкъвезвай.

– Вуна Низами кIелнани? – садлагьана хабарсуз жузунна ада.

– Куьруь шиирар кIелна, чIехи эсеррив агакьнавач, – вилив техвей суалдиз туькIвей жаваб гун четин тир.

– КIела, вири кIела. Ам чиди я, лезги я.

– Чи алимрихъ тахьай викIегьвал ава вахъ, Бухсай халу, – лагьана за.

Ада за вичин гафарал шак гъайиди кьатIанвай. Трубкадин тIусунилай тIуб алудна, ада дериндиз са шумудра нефес къачуна, тIуб тIусунал эхцигна, давамарна:

– Садра Бакудиз азарханада авай са чубандал кьил чIугваз фейила, зун гьана месел алай са яшлу алимдихъ галаз таниш хьана. Сифте гьада заз лагьайди я Низамидин лезгивиликай. Шаирди фарс чIалал кхьенатIани, адан шиирра авай мягькем ибараяр лезги чIаланбуруз хасбур я лагьанай. Адахъ лезги чIалал кхьей эсерарни авайди малум хьаналдай, амма абур цIапаш алимри терг авурди я лагьанай заз гьа иранвиди.

– А алимдивай ваз лагьай гафар вичивай илимдин рекьелди винел акъудна лугьуз жезвачирни? – шаклувилини, кватнавай ихтилатди кутунвай гьейранвилини зун Бухсай халудив «къекъвей» суалар вугуниз мажбурзавай.

– А суал зани ганай адаз. Вич тек я, Сталина ва гьукуматдин чIехи къуватди тайинарнавай кардиз аксивалун кьил регъверик кутур мисал жезва лагьанай.

– Заз аквазвайвал, вуна Низами вири кIелнава?

– Эхь! – лагьана Бухсай халуди, гъил мад эрекьдин птулкадал яргъи авуна. – Низамидин эсерар кIелайла, зун мад сеферда а алим жагъур хъийиз алахънай, амма, гьайиф хьи, ам рагьметдиз фенваз хьана… Низамидикай мад бесрай. КIелна, са фикирар жувани ая. Гила вахтар масадбур я.

Бухсай халудин чиниз ранг хтанвай, адан гуьгьуьлар ачух хьанвай. Адаз рахаз кIанзавай. И кардин вилик пад кьадай я себеб, я ният захъ авачир. Зун адан суьгьбетчивилиз рум гуз алахъзавай. Адан жумартвилин, мугьман кIан хьунин гуьзел лишанрихъ дерин дувулар авайди заз чидай.

Гьаятдай са ни ятIани эверна. Бухсай халу айвандихъ экъечIна:

– Къунши я. Яйлахдиз хиперал физвайди я. Япунжини балкIандин пурар лигемда къачуз атанвайди я… Вуна заз багъишламиша, зун адан кар туькIуьрна хкведа.

– Ая-ая, – лагьана за.

Заз аял чIаварилай чидай и кIвале гзаф дегишвилер хьанвай. ЧIехи хзан ацукьзавай кьилин и утагъда а чIавуз я диван (за кьатIайвал, Бухсай халу гьа инал ксузва), я телевизор, я чIехи стол авачир. ДакIарни цIийиди, виликандалай чIехиди хьанвай. Заз чидай затIарикай амайди тек са затI тир: дивандин далудихъай цлакай куьрснавай гибе. Гьада зун зи бейнидин дериндай яргъал аял чIавариз хутахнай.

Зи рикIел ам Хеже бадеди – Бухсай халудин дидеди храй бере алама. Югъ хъуьтIуьнди тир. Чун садбур алерраллаз, садбурни кьамараллаз хуьруьн тик ва гуьтIуь куьчейрайгъуз авахьиз, гьарай кьилеллаз авай. Ада чун, мягьледин са кIеретI гадаяр (рушариз вичи кьилди эверда лагьанай), кIвализ илифарнай. ЦIийи бартIал кIвалин чилел экIяйна, винелай чIехи суфрани вегьена, чаз са дем къурмишнай. Ниси, дуьдгъвер, суьзме, ргай якIун тикеяр, къенфетар, емишрин зурар, ширин туьнт чаяр туькмишнай чаз Хеже бадеди.

– Къе за и гибе храна куьтягьна, чан балаяр, – кIвачел-кьилел элкъвез гара авай ам. – Неъ-хъухъ, итимрин къурсах мягькемди хьана кIанда. Куьн итимар я. Регъуь жемир, чан ширинар.

Адаз вичин хтуларни, амай аяларни вири сад тир. Адахъ гьакьван чIехи ва жумарт рикI авай. Аялриз фу-затI гун адан рикI алай кар тир. Къугъвазвай абуруз куьчедай эвериз, гьар садан гъиле дуьдгъвер элянавай фан са тикени са ккIал ниси тунни Хеже баде патал адетдин кар тир. КIвализ атана-хъфизвай гьар са аялдин гъиле къенфетар ва я маса ширинлухар твадайлани адан гъилин ачухвилиз кьадар чидачир.

Гибе гуьгъуьнлай тавдин кIвалин – мугьманар кьабулдай утагъдин чилик вегьенай Хеже бадеди. Гила чиликай хкудна чIехи кIвалин цлал хкуни и хзанда халичадиз гузвай къимет артуханди, ам хранвай касдиз, адан руьгьдиз ийизвай гьуьрмет къалинди тирди къалурзавай.

Бухсай халу хтана:

– Багъишламиша, чан хтул, мугьман туна, жув куьчейриз фейи мисал хьана.

– Зун мугьман туш хьи, я халу, жуванди я, – лагьана за.

– Ай баркалла, чан хва, ви гафарал къадимлу хьуй вун, – руьгь акатна Бухсай халудик. – ЯтIа цуз са вад-цIуд граммар.

За, кьатI ягъна хьиз, рюмкайра ички цана.

– Сагърай вун, Бухсай халу! – рюмка хкажна лагьана за, – ви рикIин хцивилин, ви викIегьвилин, ви инсанвилин, ви кIубанвилин сагълугъдай хъвазва за.

– Пара кьван сагърай вун, чан хва, – лагьана ада, за вичиз гайи къимет кьадардилай артуханди яз кьабулуни адак регъуь хьунин лишанар кутунвай хьиз аквазвай. – Итимвал, садра квадарайла, мад къажгъидай затI туш. Атана ажалди туьтуьнилай кьунвайлани, чаз итимвал квадардай ихтияр авач. – Трубкадилай тIуб алудна, дериндай къанихдаказ нефес къачуна, ада, хупI-хупI ийиз, ички хъвана.

Эхиримжи гафаралди адаз вуч лугьуз кIанзаватIа зун гъавурда акьунвай. Мукьвал жезвай ажалдикай авай залан фикирдихъ галаз ам вердиш хьанвай. Адаз авай азият туьтIуьхдин кIанелай кутунвай трубкадикай ваъ, вичин итимвал, вичин инсанвал кьиле кьван, ян тагана, рехне кутун тавуна, кьиле кьван тухуникай, а кар вичелай алакьдани-алакьдачни фикирдикай тир. За вич бязи суалралди залан хиялрикай яргъа ийиз алахъзавайдини ада хъсандиз кьатIузвай. Гьавиляй ада вичи, зун ахьтин суалар гуникай яргъа ийиз, суьгьбет заз кIандай геле тваз алахъзавай. ЯтIани, уьмуьрдикай рахадайла, ажал галачиз рахаз жезвачир, адан лишанар хабарни авачиз ихтилатда кватзавай.

Хеже бадеди храй гуьзел ва ажаиб нехишрив, тарихдинни яшайишдин сирлу яржарив, уьмуьрдин баркаванвилив ацIанвай чIехи гибедал вил вегьена, адакай жуван рикIел хкунрикай за лагьайлани, чи ихтилат мад сефил патахъ элкъвенай.

Бухсай халуди вичини и кар къейднай ва лагьанай:

– Уьмуьрни ажал кьветхверар я. Абур сад галачиз муькуьди хьун мумкин туш. Ша за ваз и гибедихъ галаз алакъалу, амма ваз течидай са дуьшуьшдикайни ахъайин. Белки, ваз ви кхьинра лазим хьайитIа…

– Ахъая, Бухсай халу, заз ви гьар са гаф ширин я. Ви ихтилат диктофондиз кхьейтIа жедани? – гьамиша рекье-хуле жував гвай алат жибиндай акъудна за, суьгьбетчидин ихтилат маракьлу жедайдахъ чалахъвал къати хьанваз.

– Кутур жуван аппарат, – лагьана ада.

За кутуна.

– Зи рагьметлу гъечIи стха Бутаян рикI и гибедал гзаф алайди тир. Суьретрин, нехишрин, гамунин гьар са фурун баянар гуз чидай адаз. Гьар са лишандикай са лекция кIелдай. Иллаки и гибе ада къадим лезгийри атIа дуьньядин къурулуш ва аниз инсандин руьгь хъфинин кIарар-дережаяр, гурарар-мертебаяр гьихьтинбур ятIа къалурзавайди яз гьисабдай. Кхьидай са кас тир кIандайди. И вун хьтин… Гьайиф, вун адав агакьнач. Бакудавай зи хванахва профессордини адаз са шумудра а фикирар чарчел кхьихь лагьанай, амма стхади «Жеда, агакьда» лугьуз, кхьей затIни хьаначир.

КхьенайтIа, алакьдай адалай. Чакай, кьве стхадикай, виридалайни акьуллуди, чирвилер, чIехи зигьин авайди гьам тир. Мектебни вадралди акьалтIарайди я. Адаз тIебиат хъсандиз чидай, вири векьерин-кьаларин тIварар ада лу-гьудай, инсандин чан-беден гьикI тешкил хьанватIа, ада гьикI кIвалахзаватIа адаз хабар авай. Адаз Аллагьди гьахьтин пай ганвай. «Бес вучиз уьмуьрлух чубан яз хьана ам?» – лугьун мумкин я вуна. Ам кьилдин тарих я.

Зи стха, мектеб акьалтIарна, са касни галачиз Ма-гьачкъаладиз фена, духтурар гьазурдай институтдик экечIнай. А пеше адаз вичиз хкягъиз кIан хьайиди тир. Са йисуз кьван ана кIелна, вичикай я диде, я буба (ам гьамиша чубан яз суьруьйрихъ галайди тир) инжиклу авуначир. Бутай гьа вич хьтин кьве студентдихъ галаз са урус къаридивай кIвал кирида кьуна яшамиш жезвай. Маруся баде гзаф хъсан, мергьаметлу къари тир лугьудай. Ам студент-гадайрихъ хайи диде хьиз гелкъведай, абуруз хуьрекар гьазурдай, пек-партал чуьхуьдай, галайвилер ийидай.

Бутая вичин вири къуватар кIелуниз, вичин кьилин мураддив агакьаруниз гузвай. ГьикI ятIани садра ада мединститутдин махсус музейдай инсандин кIарабар, яни сагъ са себет: кьуру кьил, гъилерин, кIвачерин, кьулан тарцин, пакун тIваларин кьилди-кьилди кIарабар кIвализ хканай. Ада абурукай са вуч ятIани кхьена кIанзавай. Абур авай турба стхади вич ксузвай чарпайдал хъуьцуьгандин кIаник кутунваз хьана. Гадаяр авай кIвал къакъаждайла, Маруся бадедиз и кIарабар жагъида кьван. Руьгь аватда къаридин. Вичин хашпара Аллагьдиз ибадат ийизвай, муъмин кас тир ам лугьудай. Вучда ида?

Хкведа зи стха тарсарай. Къариди кьилдин кIвале, вичин иконаяр ва пак маса ядигарар хуьзвай пипIе кузвай шем эцигна, гъилив хурал хаш чIугваз, дуьаяр кIелзава. Вичиз салам гайи Бутаян ванни атанач адаз. Гадади и пак мярекатдиз манийвал тавун кьетIна. Ам кухнядиз фенай. Къари бадеди, адет яз, гадайриз хуьрек гьазурна столдал тадай. И сеферда хуьрек авачир. «Яраб вуч хьанатIа? – фикирна Бутая. – Къаридиз хьайи хажалат-затI аватIа?» Вич ксузвай кIвализ хъфей гададиз вичин мес-къуьжни кIватI хъувунвайди, кIарабар авай турбани амачирди акуна. Вуч хьанватIа гададин рикIиз садлагьана аян хьана. Ам къаридин патав физ агакьдалди, Маруся баде вич атана акъатна. «Убирайся, ирод! – лагьана ада. – Такого святотатства я не позволю в своем доме!»

Бутай ам гъавурда тваз алахъна. Амма къаридиз адан ван къведай япар амачир. Ада гададин шейэрни багъламадик кутуна дегьлизда гьазурна эцигнавай.

– Ма, къахчу жуван мал-девлетни, ахлад кьил элкъвей патахъ!

– КIарабар гьинава? – галкIидай маса чка-затI амачир гададиз авайди себетдин дерт тир, ада ам институтдиз вахгана кIанзавай.

– КIарабар за кучудна, – лагьана къариди.

– Гьина?

– Лугьудач. Кьейидан кIарабар сура ферикъат хьун лазим я.

– Я чан баде, ваз абур хашпарадин кIарабар ятIа вуч чида, вуна абур куь диндин шартIаралди кучудиз? – къари вичи авур кардал шаклу авун патал лугьуда Бутая. – Белки, ам мусурман ятIа?

– Мусурманри чпин мейитар гадардайди туш, – къариди вич дуьз кар авурвилин чIалахъ тир.

– Белки, ам атеист, коммунист тиртIа? – алатдач гада къаридилай.

– АтIа дуьньядиз фидайла, виридан рикIел Аллагь хквезвайди я. А язухдин руьгьдиз регьим авун паталай за дуьаяр авунва ва мад хъийида.

Гафунал кIеви къари хьана Маруся баде.

Институтдиз кIарабар вахгун тавуниз килигна, Бутай анай акъудунин месела кватна. Институтдин кьилевай ксар урус къариди кIарабар кучудна лагьай ихтилатдин чIалахъ хьаначир. Я абуруз чIалахъ жез кIан хьаначир. А девирда диндихъ инанмиш жезвай инсанар амайди абуруз хиве кьун тавун чпин саламатвал тир жеди. Муькуь патахъай чпин студент динегьли инсандин кIвале яшамиш хьана лугьудай ихтилатни абуруз герек авачирди яз акун мумкин тир. Жегьил гада ихьтин чкадал къведай чIал чидайтIа, Маруся бадеди вичи кIарабар кутур чка ва я абур вичи кучудайди хиве кьадай жеди. Гьайиф хьи, гьа и кар хьайитIани ая лугьун патал адан патав эхиримжи умуд гваз фейи Бутай генани пашман хьанай. Ам, къари кьенваз, кучудзавай сефил мярекатдал аватнай. Рагьмет хьуй абуруз кьведазни…

Суьгьбетчиди, туьтIуьхдин трубкадилай тIуб алудна, галамаз галамаз нефес къачуна. Ял акъадарна. Ихтилатди адаз гуж гузвайди тайин тир. Амма адаз генани рахаз, вичин рикI аладариз, руьгьдин деринда кIватI хьанвай кьван лугьудай гафар ичIириз кIанзавайди аквазвай. Гьавиляй за Бухсай халуди вичи лугьудалди вилик ичIи рюмкайра мад са кьатIар эрекь хцун кьетIна.

– Ажеб дуьз кар авуначни вуна, – кIубандиз лагьана ада, за ички цайила.

Бутаян кьилел атай ва адан уьмуьр михьиз маса патахъ элкъуьрай дуьшуьш къарибади тир. Амма адакай ихтилат авунин себеб гибе тирди зи рикIел аламай. Бухсай халудин вичин рикIел аламани-аламачни лугьуз фикирзавай за.

– Къала яхъ кван садра, – лагьана Бухсай халуди. – Чи ихтилат гибедихъ галаз алакъалуди тир гьа, рикIелламатIа ви.

– Эхь, эхь, – рикIяй адан зигьиндал гьейранвализ ла-гьана за.

– Ихтилат мад гьа Бутай стхадикай жеда. Къе гьадан югъ хьурай. Ша адан руьгьдин хатурдай хъван ибур.

Чна, артухан са гафни талгьана, хъвана.

– Къала кухтур ви аппарат, – лагьана ада.

– За ам хкуднавачир. Гьич рикIелни атанач хкудун.

– ЯтIа зи суьгьбет маракьлуди хьана, – хъуьрез-хъуьрез лагьана Бухсай халуди.

– Вун гьахъ я. ГьакI я, халу.

– Бутай Армиядиз тухвана. Анай хтайла, гьикьван дидедини бубади цIийиз кIелик экечI лагьанатIани, ада яб ганачир. Ам чахъ галаз хиперив атанай. Чубан хьана, чахъ галаз амукьна. Рекьидалди.

Ам кьейи йис мишекъатди тир. А кьуьд Мугъанда мусибатдинди хьанай. Къалин живер къвана, къати къаяр

акъатна. Суьруьйриз еке зиянар хьана. Чуьлда авай суьруьдин са пай садлагьана акъатай къаю кIвачин кьилел чIагурна кьенай. Магьачкъаладай хуьруьн майишатдин министр кьилеваз са жерге гьакимар атана акъатнай. КIвачин кьилел сарар экъис хьана чIаганвай хипер акур министрди, хьанвай мусибатдин гъавурда такьунваз, жузунна: «Ибуру икI вучзавайди?» Чубанриз, вахтунда кьуьд акъудуниз гьазурвал акваз куьмекар ганач лугьуз, гьакимрикай хъилер авай. Гьавиляй, виридакай хкечIна, Бухсая министрдиз жаваб гана: «Хипер, чан алай министр акуна, хвешила хъуьрезва, юлдаш министр». Гьакимдиз вичихъ гелягъайди талба тирди чир хьанвай. Ада са чуькьни авуначир. Адаз вичин суал бегьемсузди тирди аннамишнавай. А суалди ам гьихьтин министр ятIа къалурнавай. Бутаян жаваб лагьайтIа, мезели ихтилат хьиз, вири Азербайжандизни Дагъустандиз чкIанай.

Са тIимил йикъарилай Бутай месе гьатнай. Ам сталжем хьанвай. Ада вич азарханадиз тухуз туначир. Зун гъавурда акьурвал, адаз вичиз куьмек техжедайди чизвай. Я туштIа ада вичи вичиз са квяй ятIани жаза гун яз икI ийизвай. Гьа йикъара ада Маруся бадени рикIел хкизвай. Институтдай гъайи кIарабрив вич дуьздаказ, инсандин кIарабрив хьиз, эгечI тавунин дертни авай адаз.

– Стха чан, – лагьана ада заз, беденда къайи фул къекъвез, – Зун кучуддайла, дидеди храй гибедик кутуна сурал твах.

– Яда, абур вуч ихтилатар я? Вун хьтин итимдиз азардин хура акъвазун вуч я! Къе-пака, чкадиз хтайла, ахьтин кьуьлер вуна ийида хьи!..

Ада хьтин туьнт кьуьлер чи хуьре садавайни ийиз жедачир. За жува кьуьлердайлани, гьам чешне яз кьадай.

– Ваъ, вуна за лагьайвал ая. А гибедикай зи фикирар ваз чизвайди я. АтIа дуьньядиз виридалайни гзаф чи къадим бан-бубаяр мукьва я, гьавиляй абуруз адан шикилни хъсандиз чизва.

Зак къалабулух акатнай. Идан гафар терхебавилин лишанар ятIа лугьуз фикирни авунай. Маса чуькь-затI тавуна, за стхадиз гьада лагьайвал ийида лагьана гаф ганай.

Стхади заз лугьудай: «Халичадик кваз сурал тухунин адет пайда гьа дегь заманрилай авайди я. Гьа чIаварин халичайри инсанрин рикIел атIа дуьнья хуьзвай ва анихъ галаз и дуьньяда абур вердишарунин везифа кьилиз акъудзавай. Къадим чи бан-бубайри халичани, амай адан эменнини кьейидахъ галаз сура твадай. Гьар итимдин хзанда дишегьлийри ахьтин цIийи халича хрун лазим тир. Чи дидеди храй гибедин чешне, адаз вичизни хабар авачиз, гьа вахтарилай чав агакьнавайди я. Адан гибе зи сура тваз тахьуй. Дидедин ядигар аманат яз амукьрай ви кIвале». – Рекьизвай меселни стхади заз вичин чирвилер ачухарзавай. Амма абурухъ и саягъда ада инанмишвал авун зун патал мискIал тир.

Стха са кьве йикъалай михьиз гьалдай фенай ва, атай духтурривай са чарани таххьана, куьтягь хьанай.

Чи къишлахрал са «Зил» машин авай. Къавал брезент алай. Стхадин мейит гьана месел алаз эцигна, винелай адан япунжини хъивегьна, зун йифен рекье гьатнай. Стха хуьруьз хкана кIанзавай. Эхиримжи йикъарани йифера я са динжвал, я са ахвар тахьанвай зун рекье михьиз жаздан жезвай. Амма къизгъин мекьивили зи аман атIузвай. Кабинада са къвалахъди агалтдай хьтин мумкинвални авачир. – Акъвазра кван, – лагьана за шофёрдиз. – Зун зи стхадин къвалав фида.

Акьахна кузовдиз, зун Бутаян мейитдин къвалавай япунжидик экечIна. Жуваз хабарни авачиз зун дерин ахвариз фена, гуя кьейидахъ галаз зунни хкьенва.

Чидач гьикьван вахт алатнатIа, зун машин акъвазуник ва къати рахунардай ванцик ахварай аватна. Рахазвай чIал цIапашринди я.

– Кьенвайди хуьруьз хутахзавайди я. Машинда маса затI авач. Мейит я авайди.

– Бес вун тек вучиз я? Ша, тент ачуха! Къалура заз кузов! – буйругъдалди лугьузва рахазвай касди.

Чун милицайрин постунал акъвазарнавайдан гъавурда акьуна зун.

– Ваз герек ятIа, жув акьахна килиг, – лугьузва шофёрди. – Заз ана вуч аватIа акунва, чизва.

Милицади, кьулухъ бортуник ккIана, кузовдин къенез фонардив экв ядайла, за япунжидикай кьил хкудна.

Садлагьана гьарай акъатай ам, кьулухъди гадар хьана, чилел алукьна. Экъуьгъиз эгечIна. Ада санлай вири лезгийрин диде-буба акадарнавай. Язухдиз, кьейидал чан хтай хьиз хьана, зурбадаказ кичIе хьанвай.

– Кьейидакай кичIе жемир, хванахва, чан алайбурукай кичIе хьухь, – лагьана за милицадиз, кузовдай кьил акъудна.

– Бес вун чан алайди тушни? – гила заз экъуьгъзава милицади, вичиз ягъай хаф бине авайди тирди къалурун патал.

Чидач, вучиз инсан акI тешкил хьанватIа. Кьенвайдал чан хтайла хвеши хьана кIандай чкадал кичIе жезва…

– Кьейиди авай чкада экъуьгъарун гунагь я, стха, – сабурлувилив секинарзава за ам. – За жуван стхадихъ галаз адан эхиримжи рехъ пайзава.

– Багъишламиша, стха, – лагьана вичин сеперрикай регъуь хьайи милицади. – Куьн, лезгияр, халис итимар я. Гьала машин. Куь кьейидаз Аллагьди рагьметрай.

Чи рехъ давам хьанай. Мад заз ахвар хтаначир. За датIана гибедикай фикирзавай. Инсанри чпин тарихдин зигьин квадарзавайвиляй абурун уьмуьр муракабди жезвайди яз жагъанай заз. Дувулривай къакъатирдавай чун кьисметрин гарари акатай патахъ гваз физва, гваз къекъвезва. Чун анжах жуван хам, беден хуьз, амма руьгьдин къайгъу са акьван чIугван тийиз вердиш жезва.

Бутай хуьруьз хкайла, за чилик квай гибе хкудиз тунай, адак, сурарал тухудайла, стха кутуна кIанда лагьайла, мукьва кьилияр, иллаки дишегьлияр, «кIвачерик квай бартIалдик кутун хъсан жезвач, михьи са маса халича хьана кIанда» – лугьуз, зун стхадин эхиримжи тIалабун кьилиз акъудуникай къерехдиз ийиз алахъзавай. Амма за жуван рикIевайди кьилиз акъудна. Гибе кIвалин вилик квай багъдиз тухвана, кIвач хкIун тавунвай жив алай чкадал вегьена, хъсандиз михьи ийиз туна. Ахпа за стхадин эхиримжи мурад кьилиз акъудна.

Стха кучудна хтайдалай инихъ за гибе чилел вегьиз туначир. Ам за жув ксузвай дивандин далу патахъай цлаз ягъна. Гила ажалди атана зи туьд кьунвайла, зун гьар юкъуз и гибедиз килигзава. Фикирарзава. Веревирдерзава. Уьмуьрни ажал тупIалай ийизва. И мукьвара зи гъиле къадим «Мисридин кьейибурун ктаб» гъиле гьатна. Гьанавай гзаф шикилар-лишанар заз зи дидеди хранвай гибедилайни жагъана. Ингье килиг ибур, – Бухсай халуди, ацукьай чкадилай кьурай яргъи тIуб туькIуьриз, лагьана: – и рагъ, къушар, и луьтквеяр, и гичинар…

Ибурун виридан гъавурда акьаз хьанайтIа вуч хъсан тир!

Заз лугьудай гаф авачир. Зи гьейранвал Бухсай халудиз лезги дишегьлиди хранвай гамунай къадим «Мисридин кьейибурун ктабда» авай шикилар акунихъ галаз алакъалуди тушир. За гьейранвал вичин са кIвач сурун япал алай и кас дегь заманрин сирера къекъуьнал, ада мукьвал жезвай ажал къалабулух, къурху, теспачавал квачиз вилив хуьнал ийизвай. Налугьуди им адетдин са мугьман атунал вил алаз акъвазнава.

– Гила зунни гьа и гибедик кутуна рекье хтур лугьузвайди я за кIвалинбуруз. Алатай заманра гьар са лезги кIвале са махсус халича авайди тир – кьейибур кутадай. Гьадаз килигиз, инсанрин рикIел ажал жедай, Аллагь жедай. Гила хьиз туш. Иски халичаяр, гибеяр, гамар, сумагар, пцIуяр гьакIан синтетикадин гьапур-чапурдихъ дегишарзава цIийи несилри чи. Абуруз чизвач хьи чпивай тарих, дувулар, инсанвал, таъсиб къакъудзавайди… Гьайиф… Яда, зибур яргъияр хьана… Багъишламиша, чан хтул. Къала хцуз кван садбур… Хкуд жуван аппаратни…

Бухсай халудихъ галаз чун хурушумар алукьайла чара хъхьанай.

Магьачкъаладиз хтайла, за сифтени-сифте Низамидин чIехи эсерар кIелна. И жигьетдай захъ Бухсай халудихъ галаз ийидай гзаф меслятар ва ихтилатар пайда хьанвай. Гьайиф хьи, адан ажалди заз ам ахвадай мумкинвал ганачир.

Зун ам кьейи чкадал хуьруьз хъфенай. Сурарал ам гьа вичин стха кутур гибедик кваз тухванай. Адан мейит, сурун лакьанда туна, къванералди агал хъувурла, Бухсай халудин рухвайрикай сада, накьв вегьиз эгечIдалди вилик, гибени суруз вегьена.

– Дидедин тIалабун я, – лагьана хци. – Рагьметлудан рикI алай бартIал тир ам, гьадахъ галаз хьурай лагьана.

Гибе сурал вегьей накьвадик гьамишалугъ яз акатнай.

И карди тежер кьван зи рикI къарсурна. Бухсай халудихъ галаз мад са чIехи тарих, сирлу ярж, девиррин шагьадатнама чилик хъфенай. И кардал Бухсай халу рази тежедайди заз чизвай. Вучиз адан кайванидиз, рухвайриз чизвачиртIа, заз сир яз амай. Абуруз, чпивай хьайитIа, кьейидаз хъийизвай эхиримжи гьуьрмет таъсирлуди ва чIехиди ийиз кIан хьанай…

Заз амукьайди тек са теселли я: Низами Генжеви лезги тирдахъ зун гила кIевелай инанмиш хьун за жуваз Бухсай халуди багъишай чIехи ядигар яз гьисабзава. Адалайни гъейри, за хуьряй жуван дидеди храй са халича, шегьердиз хкана, цлакай куьрснава. Ам, гьелбетда, Бухсай халудин дидеди – Хеже бадеди храй хьтинди туш. Адан чешне масад я. ЯтIани…

Чуьлдин цуьк
Гьикая

Заира ракьун яцIу ракIар вири къуватдалди геляна кIваляй экъечIна.

– Гила ам бажагьат элкъвена хкведа, – лагьана Джираса, вичи кIвализ кIвалахдилай хкай набататдихъ элкъвена. – Адай вичин уьмуьрда акъатай са акьуллу кIвалах зав гужуналди и ракIар кутаз вугун хьана… – касдиз ракIар галукьай къати ван хуш хьанай.

Жегьил итимди, къенепата са гьихьтин ятIани кьилин гиг хайида хьиз, юргъундаказ кьве гъилни ахъайна, вичин пелеш хьанвай вири беден санлай заландаказ дивандал гадарна.

Адаз вичин къуьнерилай зурба пар алатайди хьиз хьанвайтIани, рикIин деринра квак хьиз къекъвезвай къалабулухни ада гьисс тавуна авачир. ЯтIани суст хьайи ам вичизни хабар авачиз ахварин хиялдиз фена…

Джирасан къенин кIвалахдин югъни гьа вирибур хьиз сугъулди тир. Амма кIвализ хкведалди вилик ада садлагьана кьетIи къарар кьабулна: набатат кIвализ хутахда!

«Ваъ, – кIвализ хкведалди вилик фикирнай Джираса вичи вичик, дакIардаллай гьешинавай хъукъванвай накьвадикай хкатнавай къацу цIириниз яд гуз-гуз. – Заирани зун чара ксар я. Чун сад садав кьурбур хьанач. Адан хъилеринни къайи рахунрин себебар масадбур я – я зи гъвечIи мажибни туш, я захъ пул квай са халу тахьунни. Вичин тIул гьахьтинди я. Вичин рикIин къайивални дарихвал я…»

Ада вичиз тIвар къени малум тахьанвай чуьлдин набататдин шазан кьуранвай, гьешинин къерехрилай пелешдиз куьрс хьанвай хъипи шуькIуь пешер мукъаятдиз мукI-ратIдалди атIана вичин кIвалахдин столдин кIаник квай ведредиз гадарнай.

Ам Заирадал эвленмиш хьана ирид йисалай гзаф алатнавай. Адаз абур гьакI гьавая, са шадвални, са кфетни авачиз фидайбур тирди чеб санал хьайи сифте йикъарилай аян хьанайтIани, ада вичин папан рикIе муьгьуьббатдин цIир, итимдихъ къанихвал авунин гьисс пайда жеда лагьана яргъалди умудар кутаз хьанай. Амма Заира авагъначир. Ам гьамишанда хьиз къайидаказ амукьнай. Иви ргазвай жаван гьикьван адав назиквилелди ва кIанивилелди эгечIнайтIани (са шумудра, алакь тийиз-тийиз, шиирарни кхьена адаз бахш ийиз алахъна), абурун арада итимдизни дишегьлидиз, гъуьлуьзни папаз хас рафтарвал дигмиш хьаначир.

Эвленмиш хьайи гьа сифте йифиз Джирасаз Заирадив агатиз кIан хьайила, жегьил сусан патай кIанивилин ва ашкъидин са майилни чамран рикIи, руьгьди, беденди гьиссдайвал, виле акьадайвал малум хьаначир. ЦIийи свас рушвилин дережадай дишегьливилинни пабвилин дережадиз экъечIунин макъамни адан патай са хушни авачиз, са цIай-цIелхемни квачиз, къайидаказ кьиле фенай. Гьа чIавуз чанда цIайни ифин авай жегьил гададиз кьисметди вичикай ягьанат авурди хьиз, вич хъуьруьнриз вегьейди хьиз хьанай. ЯтIани касди сабур хвенай, и кардиз ам вичихъ уьмуьрда хьанвай са акьван чIехиди тушир тежрибади, гьа жигьетдай дишегьлийрихъ галаз кьилди амукьунин тежрибадини мажбурзавай, идалайни гъейри, ам Заирадилай са ирид йисан чIехини тир, гьавиляй жегьил итимди вичин суса месик авуна лазим тир везифайрик хуш авачиз кьил кутун адан уьмуьрда и кар сифте яз жезвайвилихъ галаз алакъалу авунай. «Вири цуьквер садлагьана ачух жедайди туш, – теселли ганай ада вичи вичиз, – гьар цуькведиз вичин вахт ава».

Гьа чIавуз садлагьана кьилиз атай и гафар адаз гьатта хушни хьанай, абур адаз вичи авур са агалкьун хьизни авай, амма гуьгъуьнлай, йисар къвез алатирдавай, адаз вичи лагьай гафарихъ мана аваз ахкуначир. Гила адан фикиррай, цуьквер ахъа тахьанмаз кьурунни мумкин тир, я туштIа, ваз цуьк хьиз акурди гьакIан са чIуру векь хьунни.

Муьгьуьббатдикай са шадвални акун тавур Джираса чпиз аял хьайитIани жеда, гьада и сугъул уьмуьр гуьрчегарда, адал звал гъида лагьана умудни авунай, амма Аллагьди и мураддизни рехъ ганачир. Ихьтин умуд Заирадихъни авай. Ам кьилиз акъат тийиз са шумуд йис алатайла ва адал вил алаз акъвазунихъ са метлебни амачирди чир хьайила, жегьил дишегьли михьиз дегиш хьанай: адак гьасятда хъел къведай хесет акатна. Зарафат авуртIани, адетдин жуьреда рахайтIани, чан-рикI ийиз алахъайтIани, гъуьлуьн гьар са гафуни ам къутми ийидай. Адан чин, гуьгьуьл ачух хьайи декьикьаярни кьериз-цIаруз жедай, Джирас гьа легьзейрикай са даях кьуна вичин папан рикIиз рехъ акъудиз алахъдай, амма Заира гьасятда вичин адетдин кьацIа гьат хъийидай, ада вичел милайимдиз са гъил эцигун, са темен гун кьабулдачир.

И кардин себеб эвелдай Джираса аялар тахьун яз гьисабнай. И фикирни гьахъ тахьана тушир. Итимди чеб кьведни ахтармишиз духтурдин патав фин патал авур меслят икьван чIавалди авур кьван меслятрикай Заиради садлагьана кьабулай сифтегьанди хьанай. Инални вичик аял хьунин тIур акат тийидайди чир хьайи дишегьлидиз аму-кьайди гъуьлуьн уьмуьр авайдалайни артух чIулаварун хьанай. Гила абур чпин кьве кIвалин секцияда гьар сад са кIвале ксузвайтIани, дишегьлиди вич Джирасан паб тирди генани хцидаказ къалурзавай: итим кIвализ са тIимил геж хтун хьайитIа, «Хъванвани?» лугьуз, сивикай ни чIугвадай ва, са ялни атун тавуртIани, къати къалар акъуддай, ам ксайла, адан жибинар акъатIдай, адаз ял ядай йикъара дустарихъ галаз гуьруьшдиз физ кIан хьайитIа, папа, кьве гъилни ахъайна ракIара атIумарна: «Заз чида вун гьиниз квахьзавайди ятIа! Санизни фидач вун!» лугьуз, акъваздай. «КIантIа, вуннни ша», – лугьудай Джираса. «Атана куь пиян тIишериз килиг тавуртIа, заз маса къайгъу авач!», – жаваб хгудай туьнт хьанвай дишегьлиди. Адак гьакI себебни авачиз хъилердай хесетни акатнавай. Месела, гъуьлуь паб саймишай вахтара, кIвалин къайгъуйрик кваз са вуч ятIани хабар кьурла, папа чин чIурна са жавабни тагуз чин эл-къуьрдай, ахпа фена кухняда, кьасухдай тахъ-пахъ ийиз таз, гьарай ацалтна, манидарвилин са лишанни вичик квачиз, хъел кваз манияр лугьуз, къапар чуьхуьдай. Джираса ваннада вичин пекер чуьхуьдай – идалди ада вичин хъел элекьардай.

КIвализ дустар, мугьманар, гьатта мукьва-кьилиярни хквезмачир. Гьабурузни Заирадин къилихрин шагьидар жедай мумкинвилер садрани кьведра хьаначир. Джираса гагь-гагь вичи вичиз теселли гудай: «Хъсан хьана гена аялар авачиз, тахьайтIа гьабурни Заиради вичин кьил такъатдай хесетрин хурук кутуна пуьрчуькьардай».

Джирасаз къуншийрикай утанмиш тир. Адаз къал-къиж кIандачир, вучиз лагьайтIа кIвалин цларивай ина жезвай гьарай-эвердин ван кьаз хьун, чуьнуьхиз хьун мумкин тушир. Вичинни Заирадин и аламатдин алакъайрикай къуншийриз хабар авайди Джирасаз чизвай: куьчеда ва я подъездда абуру салам гузвай ва адетдин хабарар кьазвай жуьредай адаз абуру вичин язух чIугвазвайвилин тав аквадай. Ам фена вичин кIвале фикирариз ацукьдай. Вичин папан къилихрай кьил акъудиз, абурун гъавурда акьаз алахъдай, амма, гьамиша хьиз, адаз вич батIулдай хьтин са делилни жагъидачир. Чара хьунин фикирни кьилиз мукьвал-мукьвал къвезвайтIани, ада ам винел акъудна Заирадин вилик эцигзавачир, вучиз лагьайтIа вичи адаз эвленмиш хьунин теклиф авуна, гила чара хъхьунин меслятни вичи къалур хъувун дуьз кар яз аквазвачир. Хзан туькIуьрайда ам чукIуруник хев кутун ада тахсирлу кам яз, итимсузвал яз гьисабзавай. Вич и пашман мярекатди сугъул ва манасуз уьмуьрдикай къутармишдайди чизвайтIани, адаз и кардик кьил Заиради кутуна кIанзавай, амма гьадан рикIелни вучиз ятIани икI авун алачир. Гьавиляй адаз амукьзавайди Заира вучиз ихьтинди ятIа лугьуз фикирар авун тир.

Санихъай вичив агуд тавуни, итим чара кас хьиз кьабулуни, муькуь патахъай адетдин хайи папа хьиз гъуьлуьз вичин хсуси уьмуьрдалди яшамиш жедай рехъ тагуз ала-хъуни Джирас теспача авунвай. Ада эхиримжи вахтара вичин уьмуьрдин рекьел ихьтин дишегьли гьалтун бедбахтвал яз гьисабзавай. Ада мукьвал-мукьвал вичи кIвалахзавай идарадин чIехидан – БенбецIан гафар рикIел гъизвай. Коллективда Джираса свас хкянава ва адак лишанар кутаз кIанзава лагьай ван акъатайла, БенбецIа вичин гъилик квай жегьил къуллугъчидиз чIехи тежриба авай касди хьиз лагьанай: «Килиг, гада, хзанда буба ва я стха авачир руш гъимир гьа! Ахьтиндакай бегьем паб жедайди туш». А чIавуз Джираса БенбецIан гафарал рикIяй хъвер авунай, вучиз лагьайтIа, Заирадиз я бубани, я стхани авачир. ИкI тирдакай БенбецIаз чизвачир, амма адан гафари вичел коллективда вири хъуьрезвай ва вичиз БенбецI лакIаб ганвай кас саки аяндар хьиз къалурзавай. Хъверни Джирасаз гьавиляй атайди тир. Гила Джирасаз хъвер къвезвачир, ада БенбецIан гафарик квай кьел гила неинки кьилелди аннамишзавай, гьатта рикIелдини гьиссзавай.

Эвленмиш жедайла вичи тади къачурдан гъавурда Джирас гила акьунвай. «Баде рекьидалди мехъер ая» лугьуз тади кутаз хьанай адак дидедини бубади. Мехъери рикIивайни бадедин гьакIни чIехи уьмуьр генани яргъи хъувуна лагьайтIани жеда: гила ада гьар сеферда вичин патав хуьруьз хтайла хтулдивай птул тIалабзава, вичивай гьам такунваз атIа дуьньядиз хъфиз жезвач лугьузва. Тадини Джирасак гьавиляй акатна жеди. Чара кас тир БенбецIан сивяй акъатай меслят вичин вахтунда диде-бубадин ва я бадедин сивяй акъатнавайди тиртIа, гадади мехъер авуник фад хев кутун тавунни мумкин тир.

Муькуь патахъай Заира акурла, адавай тади къачун тавуна акъвазни хьаначир. ТIарам буй-бухах, еке шабалт вилер авай, далудал яргъи чIулав киф алай и руша адан рикIи гьа сифте акун кумазни чIугунай. Иллаки адан кьилин юкьвайтIуз цIар ганвай кьечIемди ам гьейранарнай. Джирасан рикIел вичин дидедин шикил хтана, жегьил вахтара гьа икI кьечIем аваз ягънавай шикил.

Абур чеб чпел библиотекада туьш хьанай.

Джирасан рикI ктабрал алай. КIвализ вугун тийидай са кьит ктаб кIелдайла, иниз Заирани атанай. Амни, вичиз лазим ктаб къачуна, Джирасан кьулухъ галай столдихъ ацукьнай. Са кьадар декьикьаяр алатайла, руша гададивай вахт хабар кьунай. Гьа чIавуз тир Джирасаз адан кьечIем акурди. Гьа чIавуз ада сифте яз эвленмиш хьуникай фикирнай, кIвалинбуру вичик кутазвай тадидал эхир эцигдай вахт хьанваз акунай. Джираса вахт гьикьван ятIа жаваб ганай ва рушахъ галаз ихтилат давамарун кьетIнай. Амма Заира, ихтилат авуник хев кутун тавуна, хъфенай. И карни Джирасаз рушан лайихлувилерикай сад яз акунай.

Джирас мад са сеферда кIвалахдилай гуьгъуьниз библиотекадиз фейила, адаз ана Заира акунай. Ада явашдиз рушаз салам гана, амма жаваб хьаначир. «Белки, ван хьанач жеди», – теселли ганай вичиз гадади. Мад ам рахун хъувуначир. КIелзавай ктабда вуч кхьенватIани адан кьиле гьатзавачир, вучиз лагьайтIа кьилевайди маса фикир тир: «Им ахъайна виже къведач!.. Пата-къерехда вил авайди туш… Таниш хьана кIанда!..» Квелай гатIундатIа течизвай же-гьилдин рикIел кьетIен са гьерекат атана. Ам сятиниз килигна. АтIа сеферда руша вичивай сятдин шумуд ятIа хабар кьур чIав агакьайла, гадади: «Я руш, сятдин нянин ирид я» лагьана. Заира вичин вири сив ацIурзавай лацу иер сарар аквадайвал ван алаз хъуьренай. Абур библиотекадай санал экъечIнай. Гьа чIавуз Джирасаз Заиради университет куьтягьзавайди, адакай гележегда чIаланни эдебиятдин муаллим жедайди чир хьанай.

Амай вакъиаяр вири фад-фад кьиле фенай.

Абурун мехъерни хьана, адан гуьгъуьналлаз Джирасаз вичи кIвалахзавай идарадинни диде-бубадин куьмекдалди кьве кIвалин секция къачудай мумкинвални хьана. Са гафуналди, цIийи хзан патал цIийи уьмуьр башламиш хьана. Амма цIийи бахт атана агакьначир…

Сифте яз таниш хьайи вахтара Джираса Заира гьихьтин хзандай ятIа фикир ганачир. Гьа чIавуз адан рикIел БенбецIан гафар атаначир, рикIе куькIвенвай кIанивилин гьиссди вири гафар, вири крар къерехдиз гадарнавай. Джирасаз гьар гьикI ятIани чизвай эхир Заира вичин кьве вахахъни дидедихъ галаз яшамиш жезвайди. Вахар кьведни гъуьлерихъ галаз чара хъхьанвайбур тир. Амма адан дидединни бубадин алакъайрикай Джирасаз эвленмиш хьайидалай гуьгъуьниз чир хьанай. Адан буба, пабни аялар гатазва лугьуз, бубавилин ихтияррикай магьрумнавай. Заиради вичин са акьван экв алачир аялвал гзаф дертлудаказ рикIел хкидай. А чIаван шикилрикай вичин бубади диде, къунши итимдиз салам гана лугьуз, гьикI чIарар кьуна гьаятда галчIурнайтIа, ахпа нажах кьуна адал хкажайвал ва вич, пуд-кьуд йисавай аял-руш, бубадин гъилик «Диде

ахъая!» лугьуз ккIайла, дахди вич гьикI туп хьиз гадарнайтIа ва вич кьилихъди цла гьикI акьунайтIа, адан рикIелай садрани алатдачир. Гьа чIавалай инихъ адаз вичин буба такIан хьанай. Са гьихьтин ятIани себебдалди, вичин вахарихъ ва я дидедихъ галаз суьгьбет хьайилани, ам адакай буба лугьуз рахадир, гьакI адан тIвар кьадай ва вичи адаз ийизвай нифрет эксик тахьанвайди къалурдай. Амма Джираса куьчедал ва я базарда гьалтай таниш са дишегьлидиз салам гайила, Заиради «вуна адаз вучиз салам гайиди я?» лугьуз гъуьлуьз гъуьнтI гайи дуьшуьшрини бубадикай рушазни пай ганвайди къалурзавай. Заирадин вичин рикIел и кар Джираса вичиз хъел атай вахтара гъиз алахънайтIани, гуьгъуьнлай гьайифар чIугунай, вучиз лагьайтIа бубадин рушвал хиве такьазвай дишегьли генани къапарай акъатнай.

Вичин папан аял чIаван, вичиз гьакI ихтилатрай чидай вакъиайрикай фикирар авурла, Джираса Заирадин руьгьдани зигьинда а яргъал йисара гьихьтин зурба татугайвилер хьанатIа гила кьатIузвай, гьеле гъвечIи руш яз бубадихъ элкъуьрнавай такIанвал, къвез-къвез чIехи жез, вири итимриз ихтибар тавуниз, гьабурни аквадай вилер тахьуниз элкъвенвай. Якъин хьи, Джирасни гьа итимрин жергейрай тир. Вичинни папан араяр рекъинин маса себеб адаз жа-гъизвачир…

КIвале къалар къвердавай мукьвал-мукьвал жезвай. Эхиримжиди яцIу ракьун ракIар кутунихъ галаз алакъалу хьана.

– Вучда ракьун ракIарикай? Чи кIвале угърийрин вил ацукьдай вуч ава? – лагьанай Джираса сифте яз Заиради ракIарикай ихтилат куд авурла.

– Вирида кутазва… Чи кIвалик вучиз жедач?! Чун бомжар туш хьи!

– Ам хатадай агал хьайила, ахъайиз хъхьун мумкин туш, лугьузва.

– Вирида гьикI ахъа хъийизватIа, вунани гьакI ахъа хъийида ман… ТахьайтIа, вун итим тушни? – Заирадивай вичин гъуьлуьк хкуьрдай са гаф лугьун тавуна акъваз жедачир.

Джирас адан и хесетдихъ галаз вердиш хьанвай. Ада папан бязи гафарин «рипер» гьисс хъийизмачир. Ам папан неинки цаз алай амалар, гьакI амай кьериз-цIаруз винел акьалтдай кIвалин-йикъан къайгъуйрик жез алахъунин хесетарни япалай ийиз вердиш хьанвай. Амма ада ракьун рак къачуник яргъалди хев кутун тавун и кардихъ галаз алакъалу тушир.

Идан себеб я мишекъат девирни, я гъвечIи, гьамни вахт-вахтунда гун тийизвай мажибни тушир. Я идалди ада «Зун итим я, за заз кIандайвал ийида!» лугьунни ийизвачир. Шегьерда вирида илигна ракьун ракIарар кутунай и жегьил итимдиз инсанар чеб чпивай къакъатун, сада садаз ихтибар тахвун, гьар сад вичин кьилдин къабухда гьахьун аквазвай.

Гьелбетда, къецел чIуру девир алукьнавай. Виликан уьлкве чкIанвай, цIийиди арадал атунин умуд гьеле авачир. Вуч умудар авайтIа, абур гьеле гьа куьгьне уьлкведихъ галаз алакъада амай. Уьлкве хуьз тахьай инсанри гьар сада вичин кIвал кьилдин къеледиз элкъуьриз алахънавай, абур акваз-акваз дегиш жезвай, накь садбур тиртIа, къе масадбур жезвай. Виридан кьилин пеше маса къачуз маса хгун хьанвай. И савда-базардин метягьдиз неинки са шейэр, гьакI инсанар чебни элкъвенвай. Джирасаз, лагьайтIа, дегиш жез кIанзавачир. Адаз бан-бубайрин дагъвивилин адетризни кхьин тавунвай къадим къанунриз вафалувал хуьз кIанзавай, гьа къанунар чеб хуьз кIанзавай. ИкI инсанриз чпиз чеб ихтибардайни къиметдай аватунин гъавурда

акьазвачир ам. Ахпа гьикI ятIани, ракьун ракIари Заирадин къилих хъсанвилихъ, ачухвилихъ, муьгьуьббатлувилихъ элкъуьрунин умуд аваз, Джираса папан истемишун кьилиз акъуднай. Амма гьадалдини кар туькIвеначир.

Гъуьлуьнни папан арайра къайивал артухарай мад са себеб авай, амни къе ада кIвализ хкай набатат тир.

А цуьк Заирадиз са шумуд йис идалай вилик Джирасан кIвалахал, адан кабинетдин дакIардал акунай. Гьелбетда, а какахьнавай девирда паб вичин итим кIвалахал алани-алачни ахтармишун патал атанвайди тир. И кар Джираса вичини кьатIанвай.

– Им вуч я? – хабар кьунай Заиради, дакIардин шуьшейрай винелди фенвай яргъи-шуькIуь пешериз килигиз.

– Набатат я ман, – жаваб ганай Джираса.

– КIвалин цуькведиз ухшарди туш…

– Чуьлдин цуьк я. ТIвар вуч ятIа чидач. – лагьана Джираса, вичи набататдиз ганвай кьилдин тIвар папаз малумар тавуна.

– Ваз ам гьинай атанвайди я? – вичин суалдин жаваб вичиз чизвайтIани, хабар кьунай Заиради.

– Чимназа гайи цуьк я ман. За ваз ихтилат авурди вуч тир…

Заирадин чина хъен артух хьанай. Амма а серинвал Чимназ вахтсуздаказ кечмиш хьунихъ галаз алакъалуди туширди Джираса кьатIанвай.

– Гадара ам! Кьейибурун шейэр кIвале тадайди туш…

– Им савкьат я, – жаваб хганай Джираса. – Ам багъишайда вичел чан аламаз гайиди я.

Заира хъелна хъфенай. Итим кIвализ хтайлани, ам адахъ галаз рахан тийиз хьана. «Гена хъсан хьана, – фикирнай Джираса, вичи вичиз сабур гуз, – къал-къиж галачир хъел хьана…»

И цуькведихъни Чимназахъ галаз алакъалу кьилдин бицIи тарих авай. Адан са пай Заирадиз чизвайтIа, муькуьдакай адаз хабар авачир. Муькуь пай анжах са Джирасаз чизвай ва ада ам, садазни талгьана, раиж тавуна, милайимдаказ ва чIехи гьуьрметдивди рикIин къене хуьзвай. Гьавиляй гагь-гагь ада вичин рикIе са тIал авайди хьизни, гьа са чIавуз Чимназан вилик вич тахсирлу язни гьиссзавай. А гьисс Заирадихъ галаз араяр рекъирдавай генани къати жезвай.

Чимназ Джирасахъ галаз санал са идарада къунши кабинетда кIвалахзавай дишегьли тир.

Чуьлдай гъайи, я вичиз, я масабуруз тIварни течидай цуьк кIвалин шартIарив, авайвал лагьайтIа, идарадин шартIарив вердишариз кIан хьун са акьван екеди тушир, къанни цIуд касдикай ибарат, чIехи пай дишегьлияр тир коллективда гьадан рикIел атун мумкин тирдал къе Джираса са шакни гъизмач. Вучиз лагьайтIа алукьнавай кака-хьай йисара яшайиш къвердавай четинди жердавай дишегьлийри чпин кабинетра авай кIвалин цуьквериз-набататриз яб хъиязамачир, кIвалахални кIан хьайила къвез, кIан хьайила хъфизвай. Мажибар къуллугъчийрив агакьар тежезвай я чIехидавайни (адан лакIаб БенбецI тирди квез малум я) садазни туьмбуьгь ийиз жезвачир. Идарада гьатнавай ихьтин къайда гьам кьилевайди, гьамни адан гъилик квайбур патал къулайди тир.

Коллектив битавди яз амачир. КIвалахзавайбур сад садаз такваз, сад садал гьалт тийиз, садаз муькуьдан уьмуьрдикай, яшайишдикай хабар тушиз гьафтеяр, варцар жедай, гагь-гагь абур кьвед-пуд вацралай мажиб гудай са юкъуз гьалтдай.

Гзафбуру чпиз пата-къерехдай кIвалахар жагъурна-вайтIани ва гъиле авайдини са акьван вичихъ галкIиз жедайди яз амачиртIани, ам гадардай къимиш гьеле садазни къвезвачир. «Белки, хъсан вахтар хквен…», – умуд гьеле садани квадарнавачир. Анжах дишегьлийри чпин кабинетра авай цуьквериз яд хгузмачир, абур пузмиш хьана кьуразвай.

Виляй вегьенвай цуькверизни набататриз Чимназакай чара хьана. Ада вири абур кIватIна вичин кабинетдиз хкана, ам абурухъ гелкъвез хьана. Абурал чан хтана, пешер-пиришар, хилер-тIурар дулу хьана.

Гьар вич кIвалахал атайла, къеце рагъ аваз хьайитIа, Чимназа набататар авай гьешер идарадин чIехи дегьлиздиз – шуьшебенд янавай яргъи ва гегьенш айвандихъ акъуддай. Акурдаз акI хьунни мумкин тир хьи, гуя ина, дегьлиздин кьиле – эхиримжи кабинетда цуькверин туьквен ахъайнава. ГьакI садра хьунни авунай.

– Цуьквер маса гузвайбур яни? – хабар кьунай садра идарадиз атай са жегьил итимди.

– Эхь, – жаваб ганай Чимназа, сив алахьна, лацу седефар хьтин сарар аквадайвал хъуьрез-хъуьрез. – Къачу.

Муьштери жез кIан хьайида савдадик хев кутуначир, адаз Чимназан ачух, михьи, ван алай хъуьруьнай цуьквер маса тагузвайди чир хьанай.

– Къачу ман! – лагьана Чимназа, жегьил алатна физ акурла. – Чна маса гузвайди туш, гьакI багъишзавайди я.

Жегьил кас дегьлиздин кьилиз атана. Набататриз вил ягъна, ам, кьил сухна, кабинетдин къенезни килигна.

– Яъ, – лагьана ада, – инаг сагъ са оазис я хьи! Гьи цуьк къачуртIа жеда?

– Гьим кIандатIани къачу, – лагьана Чимназа, хъуьрез-хъуьрез. Ахпа вичин жумартвални алава хъувуна: – Гьикьван кIандатIани къачу.

Жегьилди гьар са гъиле са гьеш кьуна: сада – герань, муькуьдани – шуькIуь-яргъи япар алай кактус.

Итимди гьешеравай цуьквер икI къачуна хъфинал Джирас мягьтеларнавайтIани, ада са куьтIни авуначир. Амма ам адан тажубвал кьатIай Чимназан шад баянди кьацIаз хкана:

– Сад вичин – адахлидиз, садни ярандидедиз къачунвайди я, – Чимназа вичин гуьзел хъвер авуна. – Гьим низ ятIа, жува фикир хъия.

– Туш, – лагьана Джираса. – Сад – папаз, сад ашнадиз я. Гьим низ ятIа, жува хълагь.

– Квевай, итимривай, ашнаяр галачиз жедач, – хъвер галачиз рахана Чимназ.

– Ашна тахьуй, рикIиз хуш дишегьли хьурай, кIаниди хьурай, – Джираса вичин келима хъуьтуьларна, адаз маса тав хгана.

– Им маса ихтилат я… Кьилинди муьгьуьббат я…

Мад хъуьрез акъвазнавай Чимназан чIулав вилерин деринрай Джирасаз сифте сеферда са гьихьтин ятIани сефилвал акуна. Хзан авай и гуьрчег кIалубрин, гьамиша вич дишегьливилин гьуьндуьрда хуьзвай, вич кьве аялдин диде тир, амма икI тирдахъ вичин акунралди садни чIалахъар тийизвай и гуьзелди вичин вилерин деринра ихьтин пашманвал гуж гъалибна чуьнуьхзавай хьиз хьанай Джирасаз. «Белки, зун яргъалди дишегьлийрин вилерин деринриз килиг тавуна аматIа?.. – хиялнай итимди. – Уьмуьр я ман… Чаз сад аквазва, сад аквазвач… Инсанриз исятда каш-мекь авун, дуланажагъ гуьнгуьна тун четин хьанва. Иллаки дишегьлийри и кар чпин рикIин деринра регъвезва, амма винел акъуд тийиз алахъзава… Анжах тек са Заирадивай вичин рикIевай велвелани пакадин йикъакай авай къалабулух, Чимназавай хьиз, чуьнуьхиз жезвач, гьавиляй ам адан чинал пайда жезва жеди…»

Амма Джираса авур и хиялрикай садни гьакъикъатдив кьурбур хьаначир. Заирадин къайивилин себебарни масадбур тирди адаз чир тахьана авачир, амма ихьтин фикирар авуналди гъуьл вичин папан еришрин-гьерекатрин гъавурда жезмай кьван дуьздаказ акьаз алахъзавай. Чимназан вилерай акур дерин сефилвиликай лагьайтIа, гьадан гьа-къикъатни масад тир. ИкI тирди Джирасаз Чимназа вичин «оазисда» авай саки вири цуьквер идарадиз къвез-хъфизвай патан ксариз пайна куьтягьайла чир хьана…

Амма а чIавалди идарада маса важиблу вакъиаяр кьиле фенай.

БенбецIаз вичин идара тахьай мисал авуна кIанзавачир. Адалай цIар чIугурвалди вичин гьакимвални ред жедайди чIехидаз чизвай. ГъвечIи коллективдин кьиле авайтIани, адаз вичин гьакимвал чIехиди хьиз аквазвай.

Пенсиядиз экъечIна са шумуд йис хьанвай, вични шанкIал, кьилелай чIар фенвай, вилерални еке, яцIу шуьшеяр авай айнаяр алай, пеле авай дерин биришрин кьилелай, гьар вилин къаншарда кIерецар кьван авай кьве тIур экъечIнавай ам, экуь-шуьтруь костюмни алукIайла (адал ам, шуьткьверни гьатна, гьамиша куьрс хьана жедай), къабух хана кьецIилдиз амай бенбецI хьиз аквадай – иллаки, кIул вегьенваз, кьил виликна къекъведайла. Идарачийри адаз гьавиляй «БенбецIни» лугьузвай. Амма и лакIаб адал бенбецIдин акунар ала лагьана акьалтайди тушир. А ухшарвилер коллективди гуьгъуьнлай кьатIайди тир. И лакIаб арадал атунихъ маса себеб авай.

Гьеле совет девир амаз са гьинай ятIани гъана коллективдин кьиле тайинарай и гьакимдин мецеллай гафарикай виридалайни гзаф сивяй акъатзавайди «улыбка» тир. Амма касдивай урус чIалал и гаф лазим тирвал лугьуз жезвачир. Адан сиве и гафунин кьилел къвезвайди (муькуь гафаринни вай-гьал тахьана амачир) маса мусибат тир. Язух гаф «улипка» хьиз акъатдай. «В чалавеки самый дарагуй вещ – это улипка», – къизилдин сарар къалуриз, хъуьрез-хъуьрез лугьудай ада гьар сеферда вичин чIехи кабинетда коллектив кIватIайла. Адаз вири къуллугъчийри чпин везифаяр хъуьрез-хъуьрез авуна кIандай, и кардай ам виридаз бегенмишни хьанвай. ЯтIани, гьар ижлас хьайила, вичин «улипка» рикIел гъиз хьайи адал «Улитка» лакIаб акьалтнай. И кардиз рехъ ачухайди Чимназ хьанай.

Адетдин са ижласдилай гуьгъуьниз къуллугъчияр чпин кабинетриз чукIун хъувурла, Чимназ Джирасан патав атана:

– Рушар захъ галаз рази хьанва, вири хъуьрена чIагизва, – ам вични, куркур хьиз, хъуьрезвай. – Заз ви фикирни чир хьана кIанзава.

– Куьн патахъай? – мягьтел хьанай Джирас.

– Чи «улипка» лугьудайди рикIивайни «улиткадиз» ухшар я. Гьавиляй я адавай «улыбка» дуьздаказ лугьуз тежезвайдини.

Чимназ, хъвер атIана, Джирасаз килигиз акъвазна. Ада гуя вичин хци цIелхемлу вилералди вичихъ галаз санал кIвалахзавай и итимдин акьул-камалдин дережаяр алцумзавай, налугьуди адак вичин зарафатдин гъавурда дуьздаказ такьунин къалабулух ква.

Джираса яргъал вегьеначир. Ам хъуьрена чIаганай ва вичин акьул-камалдал рехне гъаначир. Адан хъуьруьн кьуруди тушир: абурун чIехиди, дикъетдивди фикир гана килигайла, рикIивайни бенбецIдиз ухшар тир.

– Айнаяр алудайла, ухшарвал иллаки бетерди я, – хъуьруьни вилерал гъайи накъвар михьна Джираса.

– Къабух алачир бенбецI! – алава хъувунай жегьил, иер, вич кIвалахал кьабулна са акьван вахт хьанвачир Чимназа, итимрин арадайни вичин гуьзчивилин терефдарар жагъунал рази хьанваз…

Гьа икI чIехидал БенбецI тIвар акьалтнай. ЛакIаб са акьван кутугайди туширтIани, коллективда чпин гьакимдиз къвезвай гьуьрмет тавуна авачир. Абуруз адан къадир чизвай. Касдин къимет иллаки четин йисар алукьайла генани хкаж хьанай. Са уьлкве чкIана, цIийиди арадал са гуж-баладалди къвезвай залан йисара БенбецI вич вичивай квахьначир. Идара ва коллектив девирдин регъверик акатнавайтIани, абур сагъдаказ кIвачел аламукьун БенбецIан гьунар хьанай. Идара авай бицIи дарамат къа-къудун патал татай министирарни милицаяр, угъриярни къачагъар хьаначир. Абурук идара михьиз агал хъийиз алахъайбурни тIимил хьаначир. Амма БенбецIа виридаз дурум гана, садавайни ам кIвач илисни битIишариз хьанач, гуя коллектитвдиз къабух алачиз аквазвай и гъвечIи инсандал яцIу ракьун кьеркь алай. Ам вичин тади квачир еришдалди чкадин гьукумдин лап вини кIарара авайбур и гъвечIи идара хуьнин лазимвал чIехиди тирдан чIалахъариз алахънай. Ада гъизвай делилрихъ чIехи гьакимар бажагьат агъазвай, авайвал лагьайтIа абуру адаз ябни гузвачир, абурузни ам далудихъ кас галачир са гьашарат хьиз аквазвай, гьавиляй абуру идара агал хъувунин ва ам авай чка чпин гъилик авунин гьакъиндай шумудни са къарарни акъуднай. Амма БенбецIа виридалайни чIехиди чIалал гъана. Ам чIехидан патав фида ва я аниз ахъайда лагьана адан мидяйри гьич фикирни авуначир, я ам гьикI адан патав фенатIа абуруз хабарни хьаначир. Абуруз гуьгъуьнлай чир хьанай: виридалай чIехидини БенбецI са хуьруьнвияр я, абур мектебда санал кIелайбур, са хуьре санал чIехи хьанвайбур я. Гуьгъуьнлай абур лап талукь мукьва-кьилиярни я лугьуз ванер акъатнай. Вири мидяйриз БенбецIал кIеви къабух алайди акунай, адак кягъ хъийидай садни хъхьаначир.

Коллектив, лагьайтIа, гьакIни инанмиш тир: лап гьа и чIехи «къабух» далудихъ галачиртIани, БенбецIди идара хуьдай, вучиз лагьайтIа ам гьахьтинди тир: садан кьилни такъатдайди, иникай фена аникай хкечIдайди, вич кьван пуд чилерин кIаникай физвайди, къачурдалай багьаз маса хгуз алакьдайди, ракIарай чукурайтIа дакIардай хкведайди, ламариз балкIандин леэнар ядайди, къатирдал шивцин пурар эцигдайди, къушран какадилай сар твадайди, къуьлуьн тIварциз тIвал ядайди… Алукьнавай дар девирда ихьтин чIехиди хьун цавай аватна гъиле гьатай пай хьиз тир.

БенбецIаз вичин къадир чизвай. Вичел къуллугъчийри лакIаб эцигнавайди адаз хабар авай, амма ада и кар садазни къалурдачир. Ам хъсандиз чидай са камаллу касди ихьтин са шагьидвални авунай: «Эгер адан чиниз тфу гайитIа, ада, цуькIуьн гъилив михьна, са затIни тахьайди хьиз лугьуда: яраб марф къвазва жал?»

БенбецIдик хкуьрдай, хкIадай кас амачир. Ам мураддив агакьнавай: ада вичин чка, вичин къуллугъ, вичин гьакимвал хвенвай. Амай крарикай адаз са къайгъуни авачир. Коллективдинни чIехидан арада кхьин тавунвай икьрар кьабулнавай: гьарда вичиз кIандайвал ийин, идаради кIвалахзаваз къалурин, авуна кIани кар хьайитIа, гежел тевгьена ийин, гайи вахтунда мажибарни къачун. Ихьтин икьрарни, авайвал лагьайтIа, мажибрин гъвечIивиляй кутIуннавайди тир: БенбецIа вичин къуллугъчийриз пата-къерехдани чпиз кьве кепек къазанмишдай мумкинвал гузвай. И карди чIехидахъ, вуч лагьайтIани, чIехи ва регьимлу рикI авайдакайни лугьузвай.

Мадни чIехидан рикI суварар къейд авунал гзаф алай. Саки вири суварриз ада коллектив санал кIватIдай. ТIуьн-хъун тешкилдай, къуллугъчийрив кьуьлер ийиз, манияр лугьуз тадай. Тамадавилел рикI алай касдин. Гьар сефердани ада межлис вичиз адет хьанвай гафарилай башламишдай: «В чалавеки самый дарагуй вещ – это улипка». Коллективдин гуьгьуьлар гьасятда ачух жедай, виридан сивер япарихъ фидай, къайгъуяр-къамар рикIелай алатдай, межлис, чIемяй авахьзавайди хьиз, вичин нетижадив агакьдай.

Дар девир алукьайлани, БенбецIа межлисрилай гъил къачуначир.

Чимназа Джирасаз гьешина авай набататни гьа ихьтин шад са мярекатдилай гуьгъуьниз ганай. Авайвал лагьайтIа, гьа межлис хьана са кьадар йикъар алатайла. Амма а ядигар гунин дувулар Чимназа иштирак хъувур гьа эхиримжи межлисда авай.

Гьа сефердани, амайбур хьиз, ЦIийи йисан сувар БенбецIан кабинетда къейдзавай.

Чимназ а юкъуз дишегьлийрикай виридалайни иер тир. Яргъи чIулар чIарар ахъайна, тIарам бухахдив кьур, хурни къуьнер ахъа, гимишдин рангунин яргъи булушка алаз кабинетдиз атай адан гуьзелвал Джирасаз сифте яз аллагьсузди яз акунай. Гьамиша кIвалахдал адахъ галаз вичин къуншидихъ галаз хьиз хуш рахун-рафтарвал хуьзвай, адетдин са-кьве келима, мукъаят кьве комплимент авуна рахаз вердиш Джирасан мез и сеферда лугьудай гафар авачиз амукьнай. Вич ацукьнавай чкадилай гьеле ракIара амай Чимназан вилериз килигай итимдин вилер са гъвечIи геренда адан вилера акьунай ва адаз абурун чIулав деринрай кьасухдай, са нин ва я куьн ятIани хъиляй чуьнуьхнавай къалабулухни пашманвал акунай. Гьикьван и гъамлувал уьтериди тиртIани, Джирасаз ам такуна ва я гьисс тавуна амукьначир, вучиз лагьайтIа дишегьлиди чуьнуьхна хуьзвай а дертлувал жегьил итимдиз танишди тир. Гьа са вахтунда Чимназан вилера Джирасаз са вичиз багъишнавай кьилдин эквни са легьзеда куькIвена чуьнуьх хъхьайди хьиз хьанай. Адан фикирар тапанбур хьаначир.

– Зун зи къуншидин патав ацукьда. Ваз цал цлавай къуншияр чара ийидай ихтияр авайди туш, коллега, – зирингдиз лагьанай Чимназа Джирасан патав ацукьнавай къуллугъчидиз.

– Вун хьтин гуьзелдин хура гьикI акъвазда! – къуллугъчиди, къарагъна, вичин стул дишегьлив вугана.

И юкъуз Чимназ чир жедайвал амачир. Ада манияр лугьузвай, кьуьлерзавай. Итимрини дишегьлийри чпи чеб кьуна ийидай аста кьуьлер авуникни кьил кутурди Чимназ тир. Ада, магнитофонда вичи кIваляй гъанвай кассета туна, са таъсирлу макьам кутуна, БенбецIаз кьуьлуьник экечIун теклифнай. Межлисда тамадавал авунни рикIелай фейи БенбецIа яргъалди Чимназ ахъай хъувуначир: мад ва мад гьа са макьам кухтаз, Чимназан са пай ачух туькме хурарал кьил эцигна (налугьуди и БенбецI гьабурунни иеси я) умундаказ чархар язавай. Чимназа са аксивални ийизвачир, ам хъуьрез-хъуьрез рази жезвай. Джирасан кьиляй гьасятда хиял фенай: «Ида са нин ятIани хъиляй ийизвайди я… Гъуьлуьн хъиляй туштIа низ чида?.. Хзанда къал хьанва жеди…»

Гьар гьикI ятIани, Джирасаз и декьикьайра, къарагъна, къизилдин сарар экъисна, вилер акьална, вич Чимназалай са кьилин куьруь яз, адан хурал чIар фенвай кьил эцигна ян гузвай БенбецIан айнайрин юкьваз са ифей гъуд чуькьуьз кIан хьанай. Амма ада маса рехъ жагъурна:

– Авторитарный режим куьтягь хьана алатнавайди я, гьуьрметлу шеф, къара жемятдивни са нефес къачуз гице, – лагьана, зарафат авун яз, ада Чимназ БенбецIан гъиляй ахкъудна, адахъ галаз вич кьуьлуьник экечIна.

БенбецIа хъилен са лишанни къалурначир:

– Зун демократиядиз ерли акси кас туш, я хванахва! За ви гафуниз къуват гузва, – лагьана, ада кьуьлуьник санлай кьве дишегьлидиз теклифна: кьведан юкьварилайни хьиз кьуна, гагь садан хурал, гагь муькуьдан хурал кьил эцигиз вичин чархар ягъунар давамар хъувуна.

Чимназ хъуьрезвай. Са арадилай кьуьлуьник экечIайбурун кьадар гзаф хьуникди майдан дар хьайила, ада секиндиз вичин кьил Джирасан къуьнел эцигнай. Итимдиз вичин рикIин гьерекат акъвазай хьиз хьана. Адаз вич са гьихьтин ятIани гегьенш ва са касни авачир атирлу са чуьлдин юкьвал аватай хьиз авай. Ширин аваздин везинди адав вичин беден гьисс ийиз тазмачир, адаз вични Чимназ сад садак ккIанвай кьве пириш яз назик шагьвардин лепейра къугъвазвай хьиз авай. Адаз акI тир хьи, вичивай са мус ятIани квахьай са багьа мурад, хиял жагъун хъувунвайди хьиз. Гьавиляй ада мад са куьникайни фикир хъийизмачир. Чимназан рикIени, чандани гьа ихьтин гьиссер авайди ада мефтIедин икьван чIавалди гьерекатдик тахьай хьтин са пипIелди кьатIузвай. Адаз вичин виликан гъалатIар садрани тахьайбур хьиз, вич яшамиш хьайи уьмуьр вичинди туширди хьиз, я тахьайтIа гьакIан бинесуз, гьакъикъат галачирди хьиз тир. Джирас патал халисан уьмуьр исятда башламиш жезвай ва адан, яни уьмуьрдин, бахтаварвилихъ сергьят авачир… Адаз и кьуьл куьтягь хьана кIанзавачир…

Амма шадвилин мярекатар фад куьтягь жеда. Иллаки идарайра. Межлис югъ мичIи жедалди давам хьанайтIани, вирида ам ам фад куьтягь хьанвайди хьиз гьиссзавай.

Дишегьлияр чIехидан кабинетда къайда хутаз, стол михьи хъийиз, къаб-къажах чуьхуьн хъийиз амукьнай. Итимар гьар сад санихъ чкIун хъувунай.

Джирас вичин кабинетдиз хтанай. Авайвал лагьайтIа, ам дерин ва гьеле вичивайни кьатIуз тежезвай, вичи гьеле бегьемдиз аннамишни тийизвай са гьиссди иниз хканай. Адаз вичи вуч гуьзлемишзавайтIа чинни ийизвачир, амма ада са вуч ятIани вилив хуьзвай. Гьа са вахтунда и вилив хуьн ада вичин са легьзедин ягъалмишвал язни, хъванвай ичкиди кутунвай тапан хиял язни гьисабзавай.

Гьавиляй ам сифтедай чIалахъни хьаначир, ада вич пиян хьанва лагьана фикирнай: рак ахъайна кабинетдиз хъуьрез-хъуьрез гьахьай, беденда звар аваз, вичин тIарам буй кьуьлзавай жуьреда галтадиз, сархуш хьанвай жуьреда килигиз акъвазай Чимназ акурла, Джирас къах хьана амукьнай, адаз вичин бейнидин, рикIин деринра авур хиялар икI садлагьана чандал атун гьакIан са хъен, лепир хьиз, гьакI карагай шикил хьиз авай. «Гила авай ичкияр шак алай чкайра гьазурзавайбур я…», – хиялдай фена адан.

Джирасан патай са гьерекатни такурла, Чимназа, вилера кьезил туьгьметдинни хатур амукьиз гьазурвилин хъвер туна, лагьана:

– Зун къужахламиша, Джирас! КичIе жемир!

Жегьил итим анжах гила, Чимназан ван галукьайла, и гафар адан иер, ацIай назик пIузаррилай алатайди акурла, хъвайи ички са гьиллени квачирдахъ агъунай. Амма ам вич вичихъ са акьван агъанвачир, адаз вучдатIа генани чизвачир.

– Ина инсанар ама, чун аквада… Хъсан жедач… – и гафар сивяй акъатирдавай Джирасаз вичиз вич дакIан жезвай, ада рикIяй вичи вичиз экъуьгъзавай, «кичIерхъан я вун, кьей хва!» лугьузвай. – Чун хзанар авай инсанар я, Чимназ!.. – вичин и легьзедин ажузвилин себеб ачухариз алахъна ам.

– Туш, Джирас, чибур хзанар туш, кIан квачир фурар я… Чун бахтсуз инсанар я… Зунни, вунни… – Чимназа, теспача яз амай Джирасав агатна, адан гардан кьуна, ам къужахламишна, адан кьилелай тавазивилелди кап алтадна, ахпа адан сивиз яргъалди давам хьайи дерин ва ифей темен гана. Ахпа, темен кьатIна, Джирасан вилера накъвар алай вилер атIумарна, хълагьна: – Чавай чи бахт патал са затIни ийиз жезвач, я чун алахъни ийизвач…

Чимназ хъфенай.

Гьа хъфейди – ам яргъалди кIвалахал хтаначир. Ам, ичалатра рак уьзуьр аваз, азарханада къатканва лагьай хабар Джирасан япарихъ са шумудан сивяй галукьнай. Адал кьил чIугваз физ кIан хьунин фикирни атанай касдиз, амма вичи къалурай ажузвилелай гуьгъуьниз тIазвай дишегьлидин кьилив фини адаз генани артух тIарвал гудай хьиз авай Джирасаз. «За зи ажузвал, адан уьзуьрдикай хабар аваз, кьасухдай авурди хьиз фикирунни мумкин я ада, – вичи вичик лугьузвай Джираса. – Адаз зи хзандин, зинни зи папан арайрикайни хабар авай саягъда зазни вичин хзандикайни вичин тIал-квалдикай хабар авайди яз гьисабзава жеди ада». Гьа и фикирри Джирас Чимназан патав фин энгеларзавай. Гьар гьикI ятIани ада дишегьлидин вилик вич тахсирлу яз гьиссзавай. Гьи патахъай къачуртIани, адаз вич батIул яз аквазвай.

Йикъарикай са юкъуз хабарни авачиз адан кабинетдиз Чимназ атана акъатна. Ам кьуранвай. Чинин рангар атIанвай. АтIа межлисда адал алай абуррикайни мешребрикай виле акьадай са затIни амачир. Налугьуди им маса, зайиф ва юхсул хьанвай, са зурба тайинсузвилин вилик тамамдиз вичин ажузвал хиве кьунвай гъейри са дишегьли я. ЧIехи хьана аквазвай анжах кьве вили ам Чимназ тирдакай лугьузвай. Вилера авай таниш пашманвални гъамлувал эвелдай хьиз уьтериди яз амачир, гьасятда виле акьадайвал артух хьана аквазвай. Адан гъилел цуьк авай гьеш алай.

– Чимназ!.. – садлагьана кIвачел къарагъна Джирас. – Вун… Вуна… Заз ви…

– Им ваз зи патай савкьват хьуй. – Чашмиш хьанвай Джирасав гаф лугьуз тунач ада. – Аманат хьуй… Зун хъфизва…

– ГьикI хъфизва? КIвалахдилай элячIзавани?

– Вири хъфизвайвал… – ада набатат авай гьеш дакIардал эцигна. – Идаз мукьвал-мукьвал яд гуз хьухь. Им чуьлдин цуьк я. ТIвар заз чидач. За чи хуьруьн кьилихъ галай сувай гъайиди я. Аявал авуртIа, кIвалин шартIарив вердиш жедайди я. Цуькни ахъайда. НекIед хъчариз мукьвади я, тIвар заз чидайди туш.

– Адаз за ви тIвар гуда…

Чимназан сивел сефил хъвер атана, ам, мад са гафни талгьана, кабинетдай экъечIна.

Гуьгъуьнлай Джирасаз чир хьайивал, Чимназа вичин кабинетда авай кьван вири цуькверни ажаиб набататар кIвалахал алай дишегьлийриз пай хъувунай. Адалай кьулухъ Чимназ садазни ахкуначир.

Ада Джирасаз лагьай «зун хъфизва» гафарикни тайин мана кваз хьанай: са зур варзни алат тавунмаз, Чимназ рагьметдиз фена лагьай хабар акъатна.

Джирасаз вичин рикIин са пад хкатай хьиз хьанай, ада вич Чимназан вилик са квелди ятIани тахсирлу яз гьиссзавай ва и гьисс сакIани адан хурай акъатзавачир. Адаз амукьайди вичел акьалтзавай руьгьдин азиятар-азабар вичел Чимназа аманатай набатат кьурун тавун патал алахъун хьанай. Гьар юкъуз кIвалахал къвез, ада ядигардиз яд гуз хьанай. Набатат баркавандиз экъечIзавай. Гьар гатфариз шуькIуь яргъи пешер фарашдаказ хкаж жез, ада кабинетдин дакIар гуьзеларзавай. Зулухъди пешер пузмиш хьайила, Джираса абур мукъаятдаказ мукIратIдив атIудай ва гатфарихъди набататдин дувулдилай цIийи цIирер пайда хьунал вил алаз акъваздай.

Гьа икI са шумуд йис алатна фенай. Сугъул ва са бахтни галачир йисар.

Вич гьикьван мукьуфдивди набататдихъ гелкъвезвай-тIани, ада цуьк ахъай тавуни жегьил итимдин бейнидай вич Чимназан вилик тахсирлувилин гьисс акъудзавачир. «Белки, идаз цуьк ахъаюн хас кар туштIа? – фикирзавай Джираса. – Чимназа набататди цуькдайди заз кьасухдай лагьайди ятIа? Зун вил алаз акъвазун патал? За вич рикIелай алуд тавун патал? За датIана жуван тахсирлувал гьиссун патал?..»

Ада вичиз эхиримжи сеферда Чимназа цуькведикай лагьай гафар рикIел хканай: «Аялвал авуртIа, кIвалин шартIарив вердиш жедайди я». «Белки, и набатат Чимназа вичин кIваляй гъана заз гайиди ятIа? – садлагьана кьилиз ягънай Джирасан. – КIвалахдин кабинет кIвал туш кьван… Гьавиляй цуькни ийизвайди туш…» Гьа чIавуз ада, Заирадиз хъел къведайди чизвайтIани, кIеви къарар кьабулнай: набатат кIвализ хутахда!..

…Джирас рак гатадай ванци ахварин хиялдай акъудна. Рак хъел кваз, гъутарив гатазвай.

– Вуж я? – ракIарихъ фена хабар кьуна Джираса.

– Ахъай! – буйругъни ажугъ квай ван Заирадинди тир.

– За рак къеняй агалайди туш, – лагьана Джираса, – адал вич вичелай тIаб акьалтнавайди я.

– Ахъай лугьузва за ваз! Къахчуна кIандай затI ава.

– Ахъа жезвач лагьана за ваз. Ахъайдай махсус ксариз эверна кIанда, – ракIара экъуьрай куьлегрикай са куьмекни тахьай Джираса.

– За эвердай са касни авайди туш! – сифтедай ракIара кьуьл эцягъай ван ахпани гурарай тади кваз эвичIзавай кIвачерин ван акъатна…

* * *

Инал, нукьтIа эцигна, гьикая акьалтIарнайтIани жедай. Вучиз лагьайтIа Джирасанни Заирадин алакъаяр, абурун хзандин кьисмет квелди куьтягь хьанатIа хълагьунин лазимвал амачир.

Агал хьана амукьай ракьун ракIариз вуч авунатIа хабар кьазвани куьне?

Ам кIвалин иесиди хкудна гадарна, адан чкадал цIийиди кухтуна.

Гьадалайни важиблу вакъиа жегьил итимдин уьмуьрда къецел гурлудаказ вичин ихтиярда гьатзавай гатфарин са юкъуз кьиле фена: Чимназа багъишай чуьлдин набататди кIвалин вири дакIар тирвал тикдаказ хкаж хьайи шуькIуь епер хьтин тагъар гъана ва абурал некIедин хъчарал жедай хьтин хъипи данакъиранар хьтин цуьквер пайда хьана.

Жив
Гьикая

ТIебиатдин, гьавадин, цавун «яратмишунри», абур вилив хвейи кьадардилай гзаф хьуни инсандик къурху, къалабулух, кичI кутада, ам абурун гургьагур гурлувиликай чуьнуьх жез, катиз, вич хуьз ва къутармишиз алахъда. Тек са живедиз садавайни вилерал кIвенкI алаз килигиз ва адакай къана рахаз жедач. ТIебиат къапарай акъатдайвал къвайитIани, чун живедилай нарази жедач.

Чна жив гьамиша вилив хуьзва:

– Жив геж вучиз жезватIа?

– Адан рехъ алатнавай хьтинди я.

– Адаз чи патав къвез кIанзавач… Чун адан вилик са квелди ятIани тахсирлу хьанва.

– ГьакI тахсирлу ятIа, къайгъу туш, чун адан вилик гунагькарарни хьун мумкин я…

Садлагьана хабарни авачиз цавун кIанер хкатна, лацу къалин живер къвайилани, чун адакай бейкеф жедач. Ада вичин заланвилик рекьер-хулер кIевирзава, кIвалериз экв гъизвай симер кьатIзава, чIехи дуьньядихъ галаз авай чи рафтарвал-алакъа атIузва, хуьрер-шегьерар экв авачиз амукьай дуьшуьшар жезва, амма чна живедикай къайи, рикI хайивилин, икрагь хьанвайвилин гаф садрани лугьудач… Живеди чи рикIериз цавун бушлухрай са гьихьтин ятIани маса, чи руьгьера иски хьанвай хьтин чимивилиз ухшар тушир чимивални экв гъизва.

Жив къвазва – чна регьятдиз нефес къачузва ва жув цIийи хъхьун гьиссзава. Чи фикирар, мурадар, хиялар ишигълаван жезва. Чаз квахьай ва я йисаралди вил галаз хьайи мурадар жагъай хьиз жезва.

Жив къвазва – руьгьди манияр лугьузва, шиирар туькIуьрзава, кьуьлерзава.

Жив къвайила хьайи вакъиаяр садрани рикIелай алатдач: «Къалин живер къванвай флан йис тир…»

АкI я хьи, живер къвайила важиблу са вакъиани кьиле тефизвай хьиз, вучиз лагьайтIа жив къунилай зурба вакъиа аваз аквадач. Гьавиляй жив къвайила хьайи маса вакъиаярни кар алайбур, рикIелай алудна виже текъведайбур хьиз жезва жеди.

«Вахтарин машин» туькIуьриз алахъмир – къвана ацукьнавай ва я къвазвай живедиз килиг. Адалай хъсан «вахтарин машин» жедач. Вун фейи йикъаризни, къвезмай йикъаризни тухун адаз са затIни туш.

Къецел жив къвазва, килигзава вун дакIардай, килигзава… Ваз хабарни жезвач – ада вун яргъариз хутахнава, алатай уьмуьрдин лепейриз гадарнава…

Живеди чун сифтени-сифте аялвилиз хутахда. Хайи кIвалин руьгьдив, адан дамах гвачир, амма цIай авачирлани чими яз амукьдай къулав агуд хъийида…

* * *

…Хуьре галаз-галаз живер къваз са гьафте тир.

Гьамиша япара аваз вердиш хьанвай ЧIехи вацIун ван къвезвач. Ксанва ЧIехи вацI, налугьуди, и дередин эбеди «сятер» чIур хьанва ва я вахт акъваз хьанва.

И мишекъат йикъара мектебдиз физ-хквезвай муьжуьд йисавай гадади тарсарилай гуьгъуьниз кIвализ чукурзава. Ваъ, са арадилай ам алерраллаз (адан хуьре алерриз «жубурар» лугьуда) авахьизни фида, таярихъ галаз живедин кIватIарни сад садал гьалчиз къугъвада, кьве мертебадин кIвалин кьулу къавалай гьаятдиз вегьенвай живедин маргъалдиз хкадариз тахьайтIани, са мертебадин муьхцуьн къавалай гьарай кьилеллаз хкадарни ийида. Гьар гъилера куьчедиз фидайла вичиз чIехи бадеди лугьудай гафарни: «Чан бала, за ваз гъил ченедик кутуна минетзава: мукъаят хьухь, чил дакьанва, къавалай хкадармир» адан рикIелай алатда. Цаварай атанвай икьван баркаванвиликайни бахтаварвиликай ада вичин пай артухни алаз къачуда.

Амма ада тарсарилай гуьгъуьниз кIвализ тади авунихъ себеб авай: ам и живеди руьгьдин жигьетдай чIехи ва жавабдар авунвай. Адаз тадиз хтана чIехи бубани адан диде – чIехи баде мектебда вичихъ жезвай агалкьунрал шадариз, абурун гуьгьуьл кьаз, абурук руьгь кутаз кIанзавай. И кардихъ себеб авай.

ЧIехи буба кIвалин цлавай кроватдал ксанвай, ам заландиз азарлу тир. Адан кьил ва са акьван къалин тушир чуру михьиз лаца кьунвай. Чин михьиз агатна, са нер хкис хьана авай. Нефес къачуз адаз гзаф четинзавай.

Гададин дидени баде (гадади адаз гагь-гагь «гъвечIи баде» лугьудай) кIвалин къайгъуйрик квайла, чIехи бубадин ва чIехи бадедин бицIи тIалабунар кьилиз акъудун гададин хиве авай.

Амма гададин рикIик маса са карди къалабулух кутунвай. Жив къваз эгечIай йикъара чIехи бубади гададивай са сеферда хабар кьунай:

– ЧIехи баде ксанвани?

– Эхь.

– Чан лацу живер, – лагьана чIехи бубади, – куь михьивили зи ван Аллагьдив агакьаррай: зун дидедилай вилик текьий…

ЧIехи баде дакIардин кIане пичинин патавай чилел вегьенвай месел алай. Адан виш йис хьанвай. ЧIехи яру цуьквер алай читдин чин алай яргъандикай хкатна аквазвайди адан гъвечIи хъхьанвай чин ва кьуранвай кьве гъил тир. Амма адаз килигай касдин виле сифтени-сифте акьазвайди дерин ва кьадар авачир биришар тир. Ам вичин биришра аруш хьанвай хьиз аквадай. Адан вилера экв амачир. ЧIехи бадедин кьилел чIулав ягълух, адан кIаникайни рехи шуткьу алай. Гададиз чидай хьи, чIехи бадедин кьилел чIар алач, ада кьве югъ идалай вилик вичин кьил гададин дидедив мукIратIдивди кьаз тунай, бадеди, лагьайтIа, яни гъвечIи бадеди чIехи бубадин уьлгуьчдалди аламукьай чIарар хтун хъувунай. Гададиз мадни чидай хьи, чIехи бадеди шуткьу кьилел чIарар аламачирди чуьнуьхун патал ваъ, вичин къедда авай дишегьлидал шуткьу тахьун айиб тирвиляй алукIзавай. Жив къвадалди ам са гьилле хъсанзавайди тир, мецел-ванцел чан аламай, махар ахъайдай. Гададиз адан вири махар, риваятар, негъилар, кьисаяр, бязи маниярни хуралай чидай, ятIани, гьар гъилера чIехи бадеди таниш за затI ахъайдайла, са цIийи лишан, цIийи везин, са цIийи гаф алава хъжедай. «Яраб идан рикIе икьван ксар, девирар, вакъиаяр, гафар гьикI гьакьзаватIа?» – фикирардай гадади. Садра ада бадедиз и суал ганай. «Ам Аллагьдин пай я, чан бала, адаз ганвай». Гада и гафарин гъавурда бегьемдиз акьуначир, амма чIехи баде амай инсанриз ухшар туширди, кьетIенди тирди гадади аннамишнай.

Иллаки и къалин жив къвайила, чIехи бадедални чIехи бубадал кьведални кьил чIугваз инсанар къведай. КIвализ къведайбуру, чIехи бадедикай рахадайла, гзафбуру адакай «ЧIехи итим я ман…» лугьудай. «Белки, абуруз чIехи бадедин кьил тванвайдакай хабар аваз, гьакI лугьузватIа?» – фикирдай гадади.

– Я чан чIехи диде, – лагьанай кIвализ атай къунши Букар халуди, гьар жив къвайила, вичи цванвай чIехи лацу бачIах бармак, амай чавуз туьквендай къачунвай япар галай бармак алукIдай халуди, чIехи бубадиз гъил ягъайдалай гуьгъуьниз, – ибур вуч тегьерар я, вун хьтин чIехи итим чими пичин къвалав къаткана? Къарагъ садра, къавар вегь, гьаятар михьа. Вири кьуд пад живеди кьунва.

– Живер къванвайди ви бармакдай аквазва, – лагьана чIехи бубади.

«Им вуч хьурай, – мад рикIяй суал гудай гадади. – Санихъай ида чIехи бадедиз— «чIехи диде», муькуь патахъай – мад «чIехи итим» лугьузва. ИкI вучиз ятIа?»

ЧIехи бадеди хъуьцуьгандал кьил явашдиз галтадна. Адаз Букар халуди зарафатзавайди чизвай. Гафарин гъавурда ам акьун тавунни мумкин тир, амма адаз Букар халуди вуч лугьузвайтIа са гьихьтин ятIани саягъда аян хьанвайди аквазвай.

Букар халуни адан гъавурда акьунвай:

– Жезмач, яни? – зарафатдин тав галачиз лагьана ада. – Птулдиз махар хьайитIани ахъая.

– Махар… амач… – лагьана чIехи бадеди лап явашдиз, ял кьаз.

– Бес абур вутI хьана? – мягьтел хьана Букар халу.

– Къахчуна… – лагьана чIехи бадеди, эрчIи гъил яргъандилай хкаж тавуна, тIуб къавухъди са жизви хкажна.

Гада гъавурда акьунвай.

Букар халуни киснавай. Адаз зарафатардай гьяз ерли амачир. Ада чIехи бадедин вилик метIерал акъвазна адан кьве гъил кьуна:

– Эгь, чан чIехи диде, чIехи диде…

– Исятда… рекьиз… кIандач… – мад гафар кьатIиз-кьатIиз, са гужуналди лагьана бадеди. – Жив… Жив… ава… Сур атIун четин я…

– Вибур гьакIан хъуьтIуьн зайифвилер я. Къе-пака гатфар къведа. Вири уьзуьрар алатдайди я.

ЧIехи бадедин шуьткьвенвай пIузаррикай са жизви хъвер фейиди хьиз хьана. Гададиз ам Букар халудин гафарин чIалахъ тахьайвилин хъвер тирди чир хьанай.

– Вун къе къавар вегьиз вучиз экъечIнавачир? Гила вун итим я. Дидени баде къавал акъуддайди туш, кIвале хва аваз. – Букар халудин гафари гада ийир-тийирнай. Ада къуншидин сивяй ихьтин гафар акъатун вилив хвенвачир.

Амма ада жаваб гана кIанзавай.

– Зун экуьнахъ мектебдиз физва эхир…

– Мектебдиз фидалди къавар вегьидайди я итимри.

– Ктадмир зи хтулдик, – ихтилатдик экечIна чIехи буба. – Ам кIвале зи куьмекчи я.

– Ваз куьмекчияр кIан хьайила, бес ви къаридизни рушаз куьмекчияр кIанзавайди тушни? – мад зарафатдин тав кваз рахана Букар халу.

– Ада гьабурузни куьмекар гузвайди я, – мад хтулдин пад кьуна чIехи бубади.

– Куьне куьн акIадар тийидайди заз чида… Хьуй де, куь лам диши хьурай… – лагьана Букар халуди. – Вун гьикI ава, чан халу? Алатай гъилера заз акурдалай писзавач. Хъсанзава.

ЧIехи буба вичин диде ксанвай пипIез килигна.

– Ксанвани?

– Лап куьрпе хьиз, ксанва, – чIехи бубади и суал вучиз гайитIа течиз, жаваб гана Букар халуди.

– Хъсанзавай затIни амайди туш, Букар. Уьмуьр куьтягь хьанвайди я. Ажал атана атIа дакIардай заз килигзава. Заз адан чин аквазва. Анжах са мурад ама захъ. Гьам кьилиз акъудун паталай ялварзава за Аллагьдиз. Дидедилай вилик кьена кIанзавач заз зун… Ам, гьар ахварикай кватайла, зи каравутдиз килигзава. Адаз зун тIазвайди чизва, зун рекьизвайдини адаз аян я жеди, амма адаз а хиялдиз муьтIуьгъ жез кIанзавач. Ада а хиял рикIив агудзавач. КIвализ итимар атайла, ам ксун хъийизва. Адаз чизва: итимар къвезватIа, хва итимрин жергейра ама, хцел чан алама.

Букар халу кьил куьрсна киснавай. Гьамиша кIубан, шад, манияр лугьудай, зарафатардай Букар халу икI сефил хьуни гададик къалабулух кутазвай.

«Вучиз ада чIехи бубадиз «Гатфар къведа, уьзуьрар алатда, вири хъсан жеда»» лугьузвач? – фикир физва гададин кьиляй. – Белки, а гафар ада меселлайбуруз кьведазни санал лагьайбур тиртIа?..»

– Алад, чан хва, Къацу ратIран кьилел аялри хъсан гел кутунва. Жубурарни къачуна, авахь жуваз, – лагьана Букар халуди.

Гада чIехи бубадиз килигнай. Адаз гьадан гаф важиблу тир.

– Вач, зи хва, вач.

Гада айвандихъ экъечIнай, амма авахьиз феначир. Мад къалиндиз живедин цIверекI акатнавай. Къацу ратIрал гьарай-эвер кьилеллаз аялар къугъвазвай. Амма къе адаз анал физ кIан хьанач. Адаз ЧIехи вацIун ван атай хьиз хьанай…

Вахт чкадилай юзун хъувунвай. Гададиз и баябан лаз акьалтнавай дуьньяда са вуч ятIани зурба сир ачух хьанвай, амма адаз а сирдин тIвар гьихьтин гафаралди лугьудатIа чизвачир. Амма ам кIевелай агъанвай хьи, адаз са чIавуз вири раиж жеда, ачух жеда. Гьа ихьтин агъун гада чIехи хьанвайвилин сифтегьан ишара тир.

Гада вили азгар гьавадай, вичин винел патан кIалубар квадар тавуна, лацу са къаяб хьиз аквазвай пак Шалбуздагъдихъ элкъвена:

– ЧIехи бубади лагьайвал ая, чан Шалбуздагъ…

Ахпа дидени баде хтана.

– Авахьиз вучиз физвач? – лагьана бадеди.

– КIанзавач.

– Тарсар авунвани? – жузунна дидеди.

– Букар халу хъфейла ийида…

Ксудалди виликамаз бадеди купIадин цIай цIийи хъувунвай пич мад къизмиш жедай, адан «жибиндиз» вегьенвай картуфрин ни, адан винел чими хъийиз эцигнавай тIили фан ва я чар тунвай лавашдин чIукарин ни акъатдай.

ЧIехи бадедиз дидеди куьлуьз-куьлуьз фу куьткуьнна нек гудай. Чайдин тIуруналди, аялдиз хьиз.

– Ви баладикай са шегьер хьуй, чан бала, – лугьудай зайиф ванцелди чIехи бадеди, сарар амачир сиви чIам-чIам ийиз, гафарин араяр яргъал чIугваз-чIугваз. – Адакай ваз экв акурай.

– Вуна вуч неда, чан итим? – хабар кьадай бадеди чIехи бубадивай.

– Камбар це.

– Пурнийринди? Сураринди? Гьим хьуй?

– Сураринди.

«Сурар пак Шалбуздагъдин этегдай гъанвай набатат я…», – фикирнай гадади. Вичин хиялдин гъавурда ам хъсандиз акьазвай.

Бадеди, бадидиз къатух акъудна, адак камбардин са шумуд тIур акадардай. Ахпа ада, чIехи бубадиз месин кьиле ацукьиз куьмек гана, далудикай хъуьцуьганар кутуна, адан вилик канбар авай къабни тIур эцигдай. Вичин къуьнерикай кьуна каравутдин кьилиз хкаждай ихтияр чIехи бубади анжах бадедиз гудай. Мад садазни. Вучиз икI ятIа, гададиз чидачир.

Гадади пичинин «жибиндай» картуфар ахкъуддай. Абурукай кьвед лавашдин кIусунин юкьва туна кьве патахъай капашрив чуькьведай. Са паталай лаваш хкажна, битIиш хьанвай картуфрал тIуруналди кIуь шур алтаддай.

Адаз бадеди исятда вуч лугьудатIа чизвай, ятIани ада «белки, и гъилера хьайитIани адан рикIелай лугьуз алатин» хиялна.

– Дуьдгъвер ягъун рикIелай алудмир, зи хва, – тагькимна бадеди, гуя ам и кIвале картуфриз дуьдгъвер ягъун рикIел хкун патал хкягънавайди я. – Дуьдгъвер туьтIуьртIа, тарсар чир жедай туш гьа!

Гададиз дуьдгъвер кIандачир. Адаз чIеминикай ял къведай хьиз жедай – а ял калинди яни, я туштIа лакадинди яни, адан кьил акъатдачир.

– Алтада, бубадин хва, дуьдгъвер алтада! Недайла, итимди хьиз тIуьна кIанда. Фад-фад чIехи жеда вун.

Гададин рикIел чIехи бубади живедиз авур ялвар хтанай. Ада къатнавай лавашдин муькуь пад хкажна, са тIурун кIвенкIвеллай дуьдгъвер картуфрал алтадна… Гила ада мад бадеди дуьдгъвер рикIел хкин тийидайвал авун лазим тирди гьисснавай. Ам чIехи жезвай…

– Жив цIразвачни? – хабар кьазва чIехи бадеди.

– ЦIразва, – лагьана бадеди. – Пака рагъ жеда…

Гададиз бадеди зарафат тийизвайди ва чIехи бадедин гуьгьуьлдиз кIандайвал ийизвайди чизвай.

Ахпа дидеди месер вегьенай. Вири са кIвале ксузвай. Амай кIвалера мекьи тир. Гададин чка муькуь дакIардин кIане, пичинин муькуь къвалахъай галай. Баде кроватдин къвалавай, диде чIехи бадедин кIвачеривай ксудай.

Бадеди нафтIадин лампа куькIуьрна, экв хкадарна.

Са арадилай чIехи бадени, бадени, дидени ахвариз фенай.

Гада ахвариз физвачир. Адаз чIехи бубани ксун тавунвайди чизвай, вучиз лагьайтIа адалай мукьвал-мукьвал агь алахьзавай, четиндиз нефес къачузвай, ада тупIалай ийизвай теспягьрин ван къвезвай.

Гадади чIехи буба, гьалдай фена, вич вичин ихтиярда амачиз, икI ажуз жеда лагьана садрани фикирначир. Амма и кьуьд алукьуникди ам михьиз агатнавай, акIаж, яваш хьанвай.

Ам хаму таяр вердишардай, балкIанриз леэнар ядай, цанар цадай, векьер ядай, дагълара хпер хуьз фидай чIехи буба тир… Садра ада вичин хтулни балкIандаллаз Шалбуздагъдин ценериз тухванай. Абуру сурар кIватIнай. Дагъдин сувай сурар гъун дишегьлийрин кIвалах тиртIани, чIехи бубади и везифа вичин хивез къачунвай. Адаз сурарин камбар гьакьван гзаф кIандай… Ам яцIу ктабар кIелдай чIехи буба тир… Адахъ кIвале, бадедин сандухда, пуд яцIу ктаб авай: «Война и мир», «Капитал» ва «Русско-лезгинский словарь». Ада абур садавни лигемда вугудач. КIан хьайибуруз: «Атана чи кIвале кIела», – лугьудай.

Абурун гьаятдал иллаки Рамазан-муаллим къведай, жуьреба-жуьре гафар хабар кьаз:

– Минет хьуй, «чижик» лезгидалди гьикI жезватIа килиг хъия ман.

Ахъайна гафарган айвандин мегьежардал, килигдай чIехи буба. Къекъвена, жагъурна гаф, жаваб гудай:

– Жижих нуькI.

ЧIехи буба дерзичини тир… Ада Пятигорск шегьерда дерзичивилин курсар куьтягьайла вичин юлдашрихъ галаз санал ягъай шикил тавдин кIвале рамкада ава… Жегьил, сагълам, дагъвидин суй авай чIехи буба… Вич жаван гьа вахтара ада хуьруьн чIехи пай итимриз шалварар, пенжекар, перемар, чухваяр цванай. Ада абурувай пул къачудачир. «Парча – види, кар – зиди», – лугьудай.

Адаз садра дамахар гвай, вични колхоздин седри тир дустуни – Гъаниди – лугьуда кьван: «Заз цIийи шалвар цуз, за ваз кIамай кьван пул гуда». ЧIехи бубади гайи жавабдикай вири хуьруьз седридал хъуьредай багьна хьанай. Хтулдиз а дуьшуьшдикай хабар авачир. Ам а чIавуз мектебдизни физвачир. Ам кьве дустунин арада хьайи кардин гъавурда са кьадар чIехи хьайила акьунай. Амма чIехи бубадин маса са дустуни гададин куьмекдалди гужа-гуж туьхкIуьн хъувур седридик мад садра хкуьр хъувунай.

Гьар мугьманар атайла, чIехи бубади хтулдизни тавдин кIвализ эвердай. Виридаз гъилер ягъиз тадай, ахпа суфрадал аялдиз гуз жедай хьтин вуч алатIа са нямет гудай.

– Чан бубадин, – лагьана са сеферда гададиз кIвализ атанвайбурукай сада, айвандихъ атана, чинеба. – За ваз са манат пулни гуда. Ма. – Ада гададин перемдин къултухда кьвечIиларнавай манат туна. – Ваз чIехи бубади тавдин кIвализ эверайла, Гъани бубадиз лагь: «Ви шалвардик кIан квани?»

Гададиз са манатдихъ зарафат авун пис кар яз акунач, адаз чIехи бубадин ва адан дустарин рикI зарафатрал алайди чидай.

Гададиз тавдин кIвализ эверна, чIехи бубади лугьуда:

– Гъилер ягъ, салам це мугьманриз, зи кард, зи кьегьал хва.

Гъанидал агакьайла, гадади, адан гъил кьуна, лугьуда:

– Ви шалвардик кIан квани?

Акъатда ина дагълар уьцIей хьтин хъуьруьнрин ван.

Гьекь алахьиз, бугъ алахьиз яру жеда Гъани. Килигда ам чIехи бубадиз, вилерай ялав чкIиз.

Аквада гададиз: чIехи буба хъуьрезвач.

ЧIехи бубади, цуквал акъвазна, хтулдин кьве къуьн кьуна:

– Вуна мугьмандин хатур хана хьи, зи хва. Ана вуч хьанатIа, лагь кван.

Гадади кьил куьрсна. Жибиндай акъудна шуьткьвенвай манат, ада ам вичиз гайи касдин вилик гадар хъувуна. Ахпа кIваляй катна. Ада вичи авур саймазвилелди чIехи буба акIадарайди яз гьисабзавай ва и кардикай адаз чIехи дерт хьанвай.

Гьинай чидай кьван адаз са мус ятIани кимел чIехи бубадиз Гъаниди вичиз пулунихъ шалвар цуз лагьайла, чIехи бубади адаз, пулдин тIвар кьурвиляй, «Шалвардик кIан кутадани-кутадачни?» лагьайди? ЧIехи бубадинди зарафат тиртIани, Гъанидик лап рикIивай хкIунай. Седри са шумуд йисуз чIехи бубадихъ галаз хъел хьанай. Амма ч Iехи бубадиз дустар квадарун хас кIвалах тушир. Ам Гъанидиз цIийи шалвар цвана багъишиз, маса гьуьрметар ийиз алахънай, амма Гъаниди туьхкIуьник сакIани хев кутазвачир. Эхирни чIехи бубади адаз «Капитал» ктаб багъишун кьетIна. Анжах гьа чIавуз Гъани туьхкIуьн хъувунай ва цIийи шалварни амай гьуьрметар кьабулнай…

…Гила гадади ксай месик, лампадиз килигиз, а дуьшуьш рикIел хкиз, фикирарзавай. ЧIехи буба месе гьатайдалай кьулухъ Гъани адал кьил чIугваз мукьвал-мукьвал къвезвайбурукай сад тир. Гададиз гьар ам атайла регъуь жезвай, гада кIваляй экъечIдай. И кар акур Гъаниди садра адаз лагьанай:

– Яда, вун лап намусар авай хва я хьи… Итим я вун… Алатай крар рикIелай алуд. Ша кван садра, ихтилата, ви тарсар гьикI аватIа. Рамазан муаллим вахъ галаз кьазвани-кьазвачни… – Гъаниди гададин кьилелай кап алтаднай.

Гададиз и кап алтадуникай хуш атаначир… «Зун итим яз хьайила, кьилелай кап вучиз алтадзавайди я? – хиял фена адан рикIяй. – Зи язух чIугвазвайди я…» Амма ада вичин рикIевайди винел акъуднач. Вичиз гайи суалдиз жаваб гана:

– Рамазан муаллим захъ галаз писзавач… ЧIехи бубадин гафаргандай са бязи урус гафар лезгидалди гьикI жезватIа, кхьиз гъваш лугьуда заз гагь-гагь…

…КьацIаллай лампа садлагьана «хкадариз» эгечIна. Гададиз им нафт куьтягь хьунин лишан тирди чизвай. Исятда экв михьиз хкахьда. ЧIехи буба эхирни ксай хьиз я – теспягьрин ван къвезмач. ЦIай кумай пичинал чайданди «ш-ш-ш» къачуна ванзава. «И ван яргъай къвезвай ЧIехи вацIун ванциз ухшар я», – фикир атана гададин кьилиз ва адан рикIе и хиялдикай са гьихьтин ятIани экуь шадвал гьатна. Ада вилер акьална ва рикIяй къеце пад: хуьр, Шалбуздагъ, чуьллер, ЧIехи вацI гьикI живеди суьгьуьрда твазватIа килигна. Адаз акI тир хьи, вилер акьалайла, адаз вири кьуд пад аквазвай хьиз. Гьа и карагди ам михьиз ахвара туна.

Пакамахъ бадени диде къарагъдайла, гада ахварай аватна.

ЧIехи бадени чIехи буба ксанмай. Баде сифте садан, ахпа муькуьдан кьилел фена килигна, абурун нефесдихъ яб акална.

– Ксун хъия, гьеле фад я, – лагьана дидеди хциз. – Мектебдиз фидалди гзаф вахт ама.

Гададиз диде къавалай жив вегьиз физвайди чизвай.

– Зунни къведа вахъ галаз, – лагьана гадади.

– Герек авач, – лагьана дидеди. – Ксун хъия.

– Я руш, вуна адан виликай вучиз атIузва? Атурай, – ванцик буйругъ кваз лагьана бадеди. – Вач, – лагьана бадеди гададиз, – йирфни цуьруьгъуьл къавал акъуд.

Югъ са акьван ачух хьанвачир, хурушумар кумай. ЯтIани цIийиз къванвай живеди экв чукIурзавай хьиз тир. Хуьре къаварал экъечIнавай. Букар халудини вичин кIвалин къавалай жив вегьизвай.

– Маншаллагь! Маладец! – лагьана ада гададиз. – Гила вакай халис итим хьанва.

Гададиз, Букар халуди хьиз, цуьруьгъуьлдин сарар цавална, адан далу паталди жив хурук кутуна чIередихъди тухуз кIан хьана. Кьвед-пуд кам виликди фена ам акъваз хьана: кIватI хьайи живедик адан тIем акакьнач.

– Къерехдикай хьиз, тIимил-тIимил къачу, – лагьана дидеди, вичи йирфиналди жив чIередихъди хчализ.

– Диде, – гададиз садлагьана вичин рикIел атай суал къене хуьз кIан хьанач. – Накь Букар халуди чIехи бадедиз «чIехи итим» вучиз лагьайди тир?

– ЧIехи папариз гьакI лугьудайди я ман, я хва. КIвалин-йикъан къене дишегьлидиз хас са кIвалахни техъжезмай къаридиз вуч лугьуда кьван?

– Бадедизни, вазни, са вахт атайла, гьакI лугьудани?

– ЧIехи баде кьван яшамиш хьайила, эхь.

Югъ ахъа жердавай хуьруьн вири къаварал инсанар хкаж жезвай. Абур сад садахъ галаз рахазвай, виридан кефияр къумбар тирди абурун ихтилатрай аквазвай. Сада садав цIийи хабарар агакьарзавай. Икьван жив къванвай дуьньяда са живедилай вичелай гъейри мад вуч цIийи хабар хьун мумкин я?

Иллаки жегьил рушарин ванер амайбурулай хци я:

– Кьаркун булахда яд авани?

– Ваъ муркIади кьунва.

– Лахам булах гьикI я?

– Са тIуб я къвезвайди. Алпан булахдал алад.

– Гьи рекьяй фейитIа, хъсан я?

– Агъа рекьяй вач. Вини рекье мурк ава. Накь Периханум алукьна, адан квар хъиткьин хьана.

– Квар хана хъсан хьана, – ихтилатрик экечIзава Букар халуни. – Гена вич хъиткьин хьанач.

Югъ ачух жезвай, цав вили мурк хьиз аквазвай. Гар квачтIани, къай къизгъин я. ЦIийи живедай эвелни-эвел цел физвай рушарини дишегьлийри, ахпани мектебдиз физвай аялри цIийи гуьтIуь жигъирар кутада.

Гададин бедендиз зуз акъатнава, адан хъуькъвер яру хьанва, адаз къаюкай хабарни авач. Ада рикIик лувар акатнава. Къе ада дидедиз гайи куьмекдал чIехи буба гзаф рази жеда, адаз гзаф хвеши жеда лугьуз фикирзава гадади.

Абур къавалай кIвализ хтайла, чIехи буба шехьзавай. Вилерай тIуб-тIуб накъвар къвез, гьайиф хьанвай аял хьиз, рикI хъуткьуниз шехьзавай. Баде, тIуб сивив кьуна, са куьтIни тийиз, кьил галтадиз акъвазнавай.

Гададин диде гъавурда акьунвай. Гада акьунвачир.

– Баде, вуч хьанва? – ванцик са гьинай ятIани хабарни авачиз атай зурзун кваз лагьана гадади.

– Ви чIехи буба етим хьана, – лагьана бадеди. – ЧIехи бадеди чан ганва.

– Ваз шукур хьуй, чан Аллагь, ваз шукур хьуй. – Шел акъвазарна чIехи бубади, кьуранвай зайиф гъилерин капаралди къенез хъфенвай вилер михьна. – Гила зунни хутах. Зун гьазур я.

– Алад, жемятдиз хабар це, – лугьузва бадеди дидедиз. Ахпа ам хтулдихъ элкъвезва: – Жув кIандатIа мектебдиз вач, кIандатIа эмедин кIвализ алад. Няниз хъша. Фу тIуьна экъечI.

Гада мектебдиз фенай.

Рамазан муаллимди адавай къе са хабарни кьунач. Я кIвалин кIвалах ахтармишнач, я «ЧIехи буба гьиI ава?» лагьана жузуннач. Амма ада амайбуруз гададин тарифар авуна, ада дидедиз къав вегьиз куьмек гайидакай ихтилатна, адалай чешне къачу лагьана. Муаллимди вучиз икI ийизватIа гада гъавурда акьазвай. Ам накьандалай мад са кIус чIехи хьанвай.

Ам мектебдай хтайла, чIехи бадедин мейит сурарал тухузвай. Кавалар, кIуртар, бармакар алай итимар – чIехи яшар хьанвайбур, агьилар ва жегьилар – яргъи са цIиргъ хьана, чIехи баде алай гур жергедин вилик кьилевайбуру къуьнерал кьуна, Ичерин багъ галайвал (ам колхоздин багъ тир) физвай. Сурар багъда авай.

Гада айвандин кьилиз фена акъвазна.

Дишегьлиярни итимрин гуьгъуьна аваз физвай, амма абур багъдиз эвичI тийидайди гададиз чизвай, абур Къацу ратIрал яргъалай гьакI килигиз акъвазда. Садни чIехи бадедихъ шехьзавачир. Гададиз акI тир хьи, чIехи баде рагьметдиз фин чIехибур патал жив къвайи хьтин ва я ЧIехи вацIай винелди цифедин сел атай хьтин тIебии са мисал я. Ада рикIяй бадедин гьайиф чIугвазвай.

Муькуь патахъай ада фикирзавай хьи, кьейи инсан чилик кутуналди, белки, цIийи уьмуьр гатIум жезва. ЧIехи бадедин са махуна Шарвили адан мидяйри дерин фуруз вегьизва ва винелай агалзава. Амма Шарвили гзаф иер, са душманвалвални, хаинвални, угърашвални, фашалвални къалпвал авачир, инсанрин бахтаварвал эвелни-эвел чпин дугъри ва михьи рафтарвилерикай ибарат вилаятдиз акъатзава. «Белки, чIехи бадедиз гьаниз фидай рекьер чизватIа? – фикирзавай гадади. – ТахьайтIа адаз акьван махар, акьван мажараяр гьинай чир хьурай? Гьавиляй садни адахъ шехьзавач…»

Итимрин цIиргъ далдадик акатнавай. Дишегьлияр, жерге гана, пелелай агъадихъди Ичерин багъдиз килигиз акъвазнай.

Садлагьана ичIи хьанвай кIвале чIехи буба текдиз месел аламайвилин фикирди гададик садлагьана къалабулух кутуна. Ада чIехи бубадин патав гьерекатна.

– Вун мектебдиз фенвайни? – хабар кьуна чIехи бубади. Адан вилера са гьихьтин ятIани экв куькIвенвай хьиз аквазвай.

– Эхь.

– Фена чи чIехи баде, – лагьана чIехи бубади. – Уьмуьрдин къанун я им, зи хва, Аллагьди гьакI тайинарнава. Вуна жуван рикI дарихармир. Вун итим я. Чи кIвалин итим гила вун я, зи хва.

«Чи кIвалин итим вун я, буба», – лугьуз кIан хьана гададиз, амма лагьанач. Ам каравутдин къерехдал ацукьна, чIехи бубадин кьуру, къуват амачир гъуьргъуь гъил кьуна.

Амма чIехи бубадиз ада талгьай гафар гуя ван хьанай.

– Зунни гила гьич, зи хва… Залай жуван диде эхиримжи рекьени хутаз алакьнач… Вун инихъ-анихъ алатмир. Чкадал хьухь. Пака я мектебдизни фимир, я эмедин кIвализни…

И эхиримжи гафар чIехи бубади вучиз лагьайди ятIа, гада гъавурда акьуначир. ЯтIани ада, япар галай бармак алай кьил элягъиз, секиндиз лагьана:

– Хьуй, буба.

ЧIехи бубади адан бармакдин яб кьуна зайифдиз юзурна, «Бармак алуд, кьил инихъ ая» лагьана, гададин мекериз темен гана.

Гададин вилер накъварай ацIанвай, амма ада абур чIехи бубадиз къалурнач, чин дакIардихъ элкъуьрна. Адаз чIехи бубадин вилерни ацIанвайдакай хабар авачир.

Къецел мад жив къваз эгечIнавай, къалин чIехи пилтейри дуьньяда мад чпин гьукум тайинарзавай.

Ахпа кIвал инсанрай ацIанай. Пич авай кIвале итимар кIватI хьанай, муькуь са кIвалени тадиз-тадиз пич эцигна, дишегьлияр кIватI хьун патал чка гьазурнавай.

– Яда, вуна ина вучзава? – лагьана Букар халуди гададиз. – Чинал алад.

– Заз чIехи бубади инал хьухь лагьанва.

– ЯтIа ацукь зи къвалавай, – Букар халуди гада къуьнелай кьуна вичив агудна. Абур кьведни гада ксудай чкадал дакIардин кIане ацукьнай.

Итимри рахунар саки ийизвачир. Сад-кьве гаф лугьуз, яргъалди ара гузвай. Ахпа фекьи, яргъи лацу чуру квай Нурмегьамед буба, дуьа кIелиз эгечIна. Адан михьи ва авазлу ванци гададин рикI къарсурзавай, адан руьгьда дерт артух жезвай, амма ада эхзавай. Амай итимри хьиз, кьил хура туна, акъвазнавай. Дуьа акьалтI жезвачир. Ам гададиз къвердавай ЧIехи вацIун ван хьиз жезвай. Эхирни ам, вичиз хабарни авачиз, ширин ахвариз фенай…

Пакамахъ гада дидедай акъатай къати гьарайди ахварай авудна. Диде чIехи бубадин каравутдал алгъана, ам къарсуриз шехьзавай.

– Дах! Дах чан! Зи ширин дах! Къарагъ!

Бадеди ам кьулухъди чIугуна:

– Сабурлу хьухь, я руш. Дили жемир… Ам вичин мураддив агакьнава… Адаз чун герекзамач…

Гадади туьтуьниз къвезвай къагьар винелди акъуднач. Накь парталарни аламаз гьа ацукьай чкадал ксай адан винел кавал вегьенвай. Ада кьил кавалдик чуьнуьхна, са шумуд декьикьада къагьардихъ галаз женг чIугуна. Вилерни, сивни кIевиз агална, ам, ван акъуд тийиз, амма хура къагьар ргаз хьана. Ахпа са гьал секин хьайи ада фикирна: «Бадедилай яраб гьикI алакьзаватIа вичи вич хуьз? Идан рикI икьван кIеви я жал? Са стIал кьванни нагъв идан вилерай къведачни мегер? Халис итим хьтинди я. Ам кьуьзуь итим тирвилин дережадив агакьнавай хьтинди я».

Садлагьана гададин винелай кавал алатна, ам бадеди хкажнавайди тир:

– Къарагъ, вун ахвара амачирди заз чизва.

Диде жемятдиз хабар гуз фенвай.

Муькуь кIвале ксанвай, баде кьейи чкадал маса хуьрерай атана амукьнавай мукьва-кьили дишегьлиярни къарагънавай. Гададиз фикир гудай садни авачир, вирида са гьихьтин ятIани къайгъуяр ийизвай. Садакни теспачавал квачир. Налугьуди, абуруз виридаз къе чIехи буба рекьидайди чизвай, гуя абуру гьакI хьун дуьзди яз гьисабзавай.

Гада айвандихъ экъечIна. Кьуд пад мад цIийи кьилелай живеди кьунвай. Югъ са уьтери ачух хьанвай. Цав са цифни алачиз михьи тир. «Къе мад рагъ жеда, нянихъ мад къун мумкин я», – хиялна гадади. Вичи авур фикирдал ам вични мягьтел хьанвай. Ада са чIавузни гьавадикай ахпа вуч жеда, пака вуч жеда лагьана фикирар авурди тушир. Гьава гьихьтинди хьайитIани адаз къайгъу тушир, им чIехибурун къайгъу тир. Амма къе ам мад чIехи хьанвай.

Ам кIвалин вилик квай тевледай йирф къачуна, къавал экъечIна. Букар халу гьеле экъечIнавачир. Маса къаварални кас-мас аквазвачир. Гьаятда инсанар кIватI жедалди адаз вичивай ихьтин къалин жив вири вегьена куьтягьна кIандайди гададиз чизвай. Ам са къерехдихъай жив хчализ гатIунна. Адаз хьанвай кар рикIелай алудиз кIанзавай, амма жезвачир. ЧIехи буба адан рикIяй акъатзавачир: «Белки, кьенвачтIа ам, ахварик куматIа?» Адаз, кIваляй экъечIдайла, чIехи бубадин каравутдин къвалавай аватнавай теспягьар акунвай, гьавиляй вичинбур ичIи хиялар тирди ада кьатIузвай.

Къавун са чIук живедикай михьайла, цуьруьгъуьлни гваз Букар халу, вичин кIвалерин къавал хкаж тахьана, атана акъатнай.

– Къала зани ваз куьмекда, – лагьана ада, вичин лацу бачIах бармакдикай гададин вилериз килигиз.

Мад са чуькьни ада хъувунач. Гужлу гъилералди цуьруьгъуьлдин хура маргъал тваз чIередихъди тухуз вегьезвай. Ада я зарафатарзавачир, я гададик руьгь кутадай гафар лугьузвачир.

Маса къаварални инсанар хкаж хьанвай.

«Букар халу чи къавал алаз акурди гзафбуруз чир жеда, – фикир фена гададин рикIяй. – Вучиз лагьайтIа ада я зарафатарзавач, я маса къавараллайбурухъ галаз рахун-луькIуьнзавач».

Шаркь патахъай цавуз ал нурар яна цавун са пад экуь хьанвай. Рагъ гьеле экъечIнавачир. ЧIехи вацIун ван атIанвай. Вахт акъваз тавунвайди анжах цавун пата къвез-къвез ракъин нурар къати жезвайвили къалурзавай.

– Йирф инал тур, – лагьана Букар халуди гададиз чIехи итимдиз хьиз. – Чна фена чинал са кьас фу тIуьна хкведа.

– КIанзавач.

– АкI жедайди туш. Чи виридан чIехи бубаяр рагьметдиз фенвайди я. Вун къе югъди кIвачел жедайди я. Фу туьтIуьна жедач, хтул. Ша…

– Бес вуна ви къаваллай жив вегьидачни?

– Фу тIуьна, ахпа вегьида.

Гада адан гуьгъуьналлаз фена…

Ахпа югъ фад-фад акъатай. Гьаят, накь хьиз, мад инсанрай ацIанай. ЧIехи бубадин мейит сурарал тухванай. Гададиз садани са гафни лагьаначир. ЧIехи итимрин юкьва аваз, абурухъ галаз пашман сварагдик кваз ам сурарихъни фенай. Анжах са гъилера, адаз чIехи буба алай гуруник гъил кутаз кIан хьайила (къуьн агакьзавачир), Букар халуди секиндиз лагьана:

– Анихъ хьухь… Зун тухурла, экечI.

Гада вичиз и декьикьайра ганвай сабурлувилелай, секинвилелай рази тир. Адавай вич чIехи итимривай хьиз тухуз хьунал рикIяй хвешини хьанай. ЧIехи буба суруз авудайлани, ада са янни ганачир. Ада уьмуьрда сифте яз сурун къенезни килигнай. Кьве жегьил итимди кафандик квай чIехи бубадин мейит сурун са пата атIанвай лакьанда эрчIи къвалахъди динжарзавай. Ахпа кьулу къванер суруз авуддайла, гада кьулухъди хьанай. Адаз мейит къванералди агалдайди чир хьанвай. Суравай кьве жегьил экъечIайла, аниз итимри нубат-нубатдалди накьв вегьиз эгечIна. Абуру гьар сада са декьикьада накьв вегьиз, перер чилел эцигзавай, муькуьбуру абур чилелай къахчуз, мад накьв вегьизвай.

– Къачу жувани са шумуд пер вегь, – лагьана Букар халуди, вичив гвай пер чилел вегьена.

Вучиз перер сада садан гъиляй къачузвачтIа, гададиз сир хьанвай. Ада кIеви чилин кьуру ва куьлуь къамбукар са шумудра ацIузвай суруз вегьена.

Накьв вегьена куьтягь хьана, сурун кьве кьилихъайни къванер къяна. Сурун къунтIунал хвал авуна, фекьи Нурмегьамед бубади аниз афтафадай яд цуз кIан хьайила яд атаначир – муркIади кьунвай. Букар халуди муркIадин къат перцин тумунин кьилив яна хана, афтафа фекьидив вахгана. Фекьиди сураллай гуьтIуь хула яд цана, ахпа кьилин къванцел лацу агъдин зул кутIунна. Ахпа сурун кьилихъ дуьа кIелиз ацукьна.

Дуьади гададин хура мад къагьардал чан хкана. Ам сив чуькьвена кIевна, вилерни акьална, шел винел акъуд тийиз акъвазна. Амма сакIани жезвачир. Букар халуди и кар кьатIанвай, ада гада вичив агудна кьунвай. Адан гужлу гъили гададин зурзунар гьиссзавай.

– Жедай крар я, хтул, – лагьана ада кушкушдалди, дуьадиз манийвал тавун паталди. – Къала за ви далудик суралай кьве тупIавай накьв вегьин, ваз кьезил жеда, ви гьайифар алатда.

Гадади са куьтIни авуначир. Ам вичин къагьардихъ галаз женгинавай. Кьамухъай вегьей мурк хьиз къайи накьвадин гъвелери адан зурзунар генани гужлу авуна. Гададай гьарай акъатна. Ам ван алаз, рикI хъуткьуниз шехьна. Садани адаз са чIуькьни авунач. Дуьа давам жезвай. Вири мекьила къуьнер кьилер акIурна, вилер чиле атIумна, гъилер жибинра туна акъвазнавай.

Гада сурарай катнай. Адаз вичикай регъуьни хьанвай, я адавай къагьарни хуьз жезмачир. Къацу ратIрал адавай хкаж жедачир, анал дишегьлияр акъвазнавай. Ам Ичерин багъ тирвал, са гелни алачир живедайтIуз, кьил элкъвейвал катна, садазни таквадай са далдадик акатайла, гьанал, чин кIаникна ярх хьана, тухдалди шехьнай.

Къагьар куьтягь хьайила, ада вич михьиз ичIи хьанваз гьисснай. Я кьиле. я руьгьда са фикирни, са гьиссни, са рикIел хкунни амачир. Налугьуди адан къенепатани къецел хьиз къалиндиз жив къванва.

– Къарагъ, чан халудин, хъфена кIанда. – Букар халудин гафари гада кхунарна. Итимдин гужлу гъилери ам чилелай хкажна кIвачел акъвазарна.

Гадади кьил куьрсна.

– Зи чIехи буба кьейила, зунни шехьайди я. Айиб кар туш… Хъша.

Югъ няни жердавай сифте Яру дагъдин чинай зулар-зулар хьана цифер эвичIна, ахпа абурун са пай Шалбуздагъдихъди галчIур хьана. Ахпа мад жив къваз эгечIна.

Нянихъ, кIвалевай кьван инсанар чукIун хъийидалди, гада мад пичин патав ахвариз фенай. Бадеди адал кавал вегьенай. ЧIехи бубадин кьилел гъуьрче атай дуьшуьш адаз къе ахварай акунай.

Къалин живеди кьунвай сувайтIуз къуьр катзава. Адахъ сикI галтугзава. Къуьр чIугуна чIехи бубадалди къвезва. ЧIехи буба мягьтел хьана килигзава: «Ибуруз зун аквазвач жал? Живеди буьркьуь авунватIа?» Ваъ, аквазва. Катдай кьван жаздан хьанвай къуьре, атана, чIехи бубадин гъилерал хкадарзава. Бубади цавуз тфенг язава. СикI вилерикай квахьзава…

Къецел йифди жив къвазвай…

«Итим хьунухь четин кIвалах я, – сифте кьилиз атай хиял хьанай гададин, пакамахъ ахварай аватайла. – Итимар патал регьят крар хьун лазим туш…»

И кьуьд гададин уьмуьрда виридалайни къалин живеринди хьанай. Гьаивляй ам садрани рикIелай алатначир.

Ахпа къвайи кьван живер, хьайи кьван хъуьтIер адан рикIелни аламукьначир. Абур къвез алатнай… Живер къваз алатнай…

* * *

Хайи хуьруьвай яргъа, гзаф йисарилай мад сеферда тежер кьван къалиндиз живер къванвай кьуд патаз шегьердин кIвалин дакIардай килигзавай итимдин вилера шадвални гъам, кьведни экуь яз, сад садак акахьнава. Ам живедин баркаванвили, михьивили яргъал йисариз хайи хуьруьн уьруьшриз хутахнава…

ЧIехи бадени чIехи буба кьейила къвайи живер адан рикIелай садрани алатначир… А живери ам чIехи авунай, адаз инсан хьунухь, итим хьунухь важиблу тирди чирнай…

«Гъил ченедик кутуна, за ваз минетзава, чан бала, – къавалай хкадармир…», – лугьузва чIехи бадеди.

«Гъил ченедик кутуна за ваз минетзава…» – дакIардиз килигзавайдаз, чIехи хьайила, и гафаралди Гомеран игитар рахазвайди чир хьанай. Адак шадвилихъ галаз дамахни акатнай.

Гъуьрче вичин къужахдиз хкадарай къуьр чIехи бубади хуьруьз хканай, адахъ гелкъвенай. Ахпа хъуьтIуьн мишекъатвилер алатайла, чуьлдиз ахъай хъувунай. И дуьшуьшдилай гуьгъуьниз чIехи буба мад гъуьрчез хъфеначир, тфенгни Букар халудиз багъишнай…

«Инсандин рикIе регьим уьмуьрдин гьар макъамда хьана кIанда, – лагьанай чIехи бубади. – Гьа и тарс гана заз къуьре…»

«Итим хьунухь регьят кар туш, – фикирна дакIардай килигзавайда. – Ам жавабдар кIвалах я. Итимар регьят рекьерихъ къекъвена кIандач, абур чпин вилик гьи рехъ аватайтIа, гьанай фена кIанда…»

Къецел жив къвазва…

ДакIардай килигзавайдаз акI я хьи, къвазвай живедин пердедихъ инсанрин дуьайрин ван къведай Шалбуздагъ гала, ЧIехи вацI авахьзава, Ичерин багъдин чуплах тарари пилтеяр чпел кIватIзава, Къацу ратIрал аялар къив кьилеллаз авахьзава, Яру дагъдин чинал къалин лацу чуру хьиз цифер кIватI жезва… Ана са ни ятIани адан чIехи бадедилай амукьай махар ахъайзава… Ана, живедин цIверекрик акахьна, чIехи бадедин, чIехи бубадин, бадедин, дидедин руьгьери лув гузва… Абур и дакIардихъни атана хъфизва жеди…

Живеди инсан неинки михьи ийизва, чIехи ийизва, камаллуни ийизва. Живеди чи чна чи уьмуьр дуьз кхьизвани-кхьизвачни рикIел хкизва…

Жив къвазва…

Къвазва…

Муаллимдин ихтилат
«ВачӀе-хваяр» романдай чӀук

Зун жуван къайгъуйрикни хиялрик квай йикъарикай са юкъуз за кIвалахзавай издательстводиз Ингьар муаллим атана акъатна.

Сентябрдин варз яз, мектебра тарсар авай чIавуз ам атуни (ам гьакIни Махачкъаладиз са акьван къведайди тушир) зун мягьтеларнай. «Яраб хьайи кар аватIа?», – фикирнай за.

Салам-калам гайидалай кьулухъ, зи рикIевай фикир аян хьайиди хьиз, ада лагьана:

– ЭкъечIна зун мектебдай. Хъфидач мад. Бес я.

– Вуч хьанва? Вучиз?

Муаллим са геренда, вилера амалдар хъвер аваз, зи вилериз килигиз акъвазна:

– Шаир жез кIанзава заз гила.

– Вун гьакIни шаир туширни? Вуна шиирар туькIуьрзавай кьван? – лагьана за.

– Тир. Абур гьакIан тупIал тежрибаяр тир. Гила шаирвилин квал артух жез аквазва заз.

– Ам чи гзаф лезгийриз хас кар я, муаллим, – лагьана за. – Гзафбур, пенсиядиз экъечIайла, шиирар кхьиз эгечIда. Чпини чеб акI къалурда хьи, гуя чпи и четин девирда къуьн кутун тавуртIа, лезги шиират, михьиз гьалдай фена, алабар хьун мумкин я… Вун ахьтинбурукай туш, вуна кхьейбурук кьел квайди заз чида.

– Кьелен патахъай завай лугьуз жедач… – Ада вичин портфелдай са акьван чIехи тушир рукопись акъудна. – Вуна и шиирриз са вил ягъа. Мад авайди туш. Акъудиз жерибур ятIа, жув килиг. Герек авачирбур ятIа, гадарна тур. Жуван гъил абур гадарунал фенач.

– КIелни ийида, акъудни! – лагьана, за рукопись къачуна.

Ам мектебдай экъечIун шиирар кхьиз кIан хьунихъ галаз са алакъадани авачирди аквазвай. Гьавиляй за адавай мад суал атIумна хабар хкьун тавун, адан рикIевайди тIебиидаказ винел акъуддайвал авун кьетIна.

– Ша, муаллим, хъфида чун чи кIвализ, ацукьна суьгьбетарда, – лагьана за.

– Им кIвалериз хъфидай вахт туш, я кас. КIвализ нянрихъ хкведа. Исятда са маса чка акван.

– И чи патарив, паркуна, чандар тарарин кIаник, са хъсан кафе авайди я. Кьуру чехир гузвай. Гьана фена са ихтилатарда чна.

– Кафедиз фин суваб кар я, – лагьана муаллимди. – Чебни, кафеяр, садни кьвед ваъ гьа, вири кьуд пад гьабур я. Гьиниз фин гзаф суваб ятIа, гила кьил акъуд хъия.

Муаллимдин гафарик, гьелбетда, зарафат квай.

– Сувабрин патахъай завай лугьуз жедач, – лагьана за, – амма чун фидай чка шаирар къведай чка я.

– Зун хьтин тупIалбур ахъайдани аниз? – Ахпа, вичиз аниз ахъаюн патал ред ийиз тежедай делил авайди къалурун яз, хълагьна: – Гила зунни кьуру чехирдал элячIнавайди я гьа.

– Вун ахъай тийидай са кафени авайди туш, муаллим.

– Шабал Къамкъам жедани ана?

– Гагь-гагь жедай. Гила хуьрева ам. Паб гъанва.

– Гзаф ихтилатар ава адакай халкьдин сивера… Хулиган я, папархъан я лугьуда. ЯтIани, хъсан шаир я.

– Халис шаир я.

– Халис шаир, папархъан хьайила жезвайди яни, тахьайтIа адахъ маса делилар хьана кIандани? – И суал гуналди, Ингьар муаллимдиз, зарафат кваз лугьузвайтIани, вичин шаирвал алцумиз кIанзавай хьиз тир.

– Папархъан тахьайтIани жеда. Бажарагъ, алакьунар хьун важиблу я. – Жуван жавабдалди «КичIе жемир, ви шаирвал хулиганвилер галачиз чранвайди я» лугьуз кIанзавай.

И ихтилатрик кваз чун кафедив агакьна.

Зурба чандар тарарин кIаник жагъунар галаз, кьакьан къавни алаз, кьуд пад аквадайвал хъсандиз туькIуьрнавай ахъа кафеда ацукьнавайбур лап тIимил авай.

Кафедин къвалав чIехи, вич элкъвей къеле хьиз туькIуьрнавай ресторанни гвай.

– КIантIа ресторанда ацукьдани, муаллим? – жузунна за.

– Ваъ, и ахъа чка хъсан я.

Чна кафедин атIа кьиле, иниз гьахьдай, инсанар къвез-хъфиз жедай чкадивай яргъаз хьиз, са столдихъ чка кьуна.

Чи патав официантка атана, чна адаз недай-хъвадайди заказ гана.

Чна гзаф ихтилатар авуна.

Ингьар муаллимди уьлкведа физвай кьван крарилай, гьукумат муаллимрив тахайбурув хьиз эгечIунилай, чирвилер къиметдай вегьинилай, аялриз кIелиз кIан тахъхьунилай вич рази туширдакай лугьузвай.

– Вун мектебдай экъечIунин себебар гьабур я ман, акI хьайила? – лагьана за.

– Ваъ. – Вичин жавабдив ада зун мягьтеларна. – Зи себеб масад я.

– Гьихьтин?

– Къала садбур хъвана, ахъайда за ваз. Са гафуналди лугьуз жедайвал туш. За ваз гъанвай рукописни гьакIан кьуру багьна я. Зун ваз лугьудай, ваз ахъайдай маса гафар-дердер аваз аваз атанвайди я. Вун зи рикI алай ученикрикай сад я. Яб гудай, гъавурда акьадай.

– Сагърай, муаллим, сагъ хьуй вун. – За рюмкайриз чехир цана.

Чна, абур геляна, хъвана.

– Яда, Аллагь авазва-е, Ам чIехи я… – За вилив техвей, я икьван гагьда фикирдизни гъиз тежедай жуьреда ихтилатиз эгечIна Ингьар муаллим.

– Вуна икьван гагьда иман ийизвайди тушир хьи?.. Вуч хьана?

– Яда, за ваз вуч лугьун?.. Гьеле гатфар тахьанмаз, къаяр-мекьер амаз, хьайи кар я. Живни къванвай са кьуланфериз зун ксанвай кIвалин цлал алай, вич дяведа кьейи зи бубадин суьрет аватна. Рамкадавай гуьзгуь хайи ванцик зун ахварикай кватна. Аламат хьана заз, садрани ават тавур шикил къе вучиз аватнатIа? Дяве куьтягь хьана гьикьван йисар я?! Цлавай мих чкадал алама, суьретдин еб кьатI хьанвай.

Зи рикIел диде хтана… Яда, хквезвачир ам зи кIвализ. Ваз чида хьи… Кьилди уьмуьр тухуз авай вичиз. Вич тухвай кIвал я лугьузвай, гъуьлуьн кIвал я, гьаниз вафалу яз рекьидалдай вич. КIвални, ваз чизва хьи, са мертебадин гъвечIи къазма хьтинди я… «Ваз теквиликай кичIе тушни?» лагьайла, «Зун тек туш, захъ зи итим гала» лугьудай. Адав дяведай хтай са бицIи шикил гвай. Гьадахъ галаз рахаз жедай ам, чан алайдав хьиз. Дидедиз, кIвале кас тамукьайла, вичин «дарамат» чкIиз кичIезвай.

«Чна ана, шегьердай кIелерна хтайла, ви хтул ацукьарда, кIвал ацахьариз тадач, анал мертебаяр хкажда, ви кIвал чукIуриз тадач» лагьайлани, «Зал чан аламай кьван гагьда зи кIвал за хуьда! Зи къулан цIай за хуьда! – лугьузвай. – Куьне, зун амачиз, куь хиве гьатайла, гьа чIавуз хуьх!»

На идаз вуч лугьуда, яда? Диде диде я, адахъ галаз гьуьжетариз жедач. Адан гафунал гаф эцигун кутугнавач.

Аватай шикилди зи рикI тIарна, ана са гьихьтин ятIани гиман туна. Месик эх хъийиз хьанач завай. Фена зун мичIи куьчейрайтIуз Вини мягьледиз. ХъуьтIуьн къаюз, живедизни килиг тавуна. Аквада заз гьеле агакь тавунмаз: айвандихъ экв кузва. РикI аватна зи. Яраб вуч хьанатIа?! Кьуьзуь диде я, кумайди са нуькIрен чан я. Са кар хьанва ина.

ФейитIа, кIвале инсанар ава. Диде, адет тирвал, цлан кIане, чилел вегьенвай месел ярх хьанва. Пичин патав. Къунши дишегьлийри адаз теселлияр гузва: «Галай крар я! Гена гьакI хьана хъсан хьана. МасакIа хьунни мумкин тир».

Дидедин къунши Магьмуда заз лагьана:

– Зун ви патав къвез кIвачин хьанвайди тир. Ви дидеди ракъурнач. «Ахвар хамир адан. Пака ам вич къведа», – лагьана. – Ваз ни хабар гайиди я?

– Заз – бубади.

Магьмуда, вичин мягьтелвал къалуриз, вилер экъисна. Ахпа хабар кьуна:

– Гьи бубади?

– Зи бубади, яда, зи бубади… Ам за ваз ахпа ахъайда… Ина вуч хьанвайди я?

Магьмуда къуьнер агажна, лагьана:

– Къе пенсияр ганвай. Угъри атанвай ви дидедин кьваркьуник квайди къакъудиз… Чинал лакъабни алаз. Хкудна ви дидедин «миллионар» хъуьцуьгандин кIаникай.

И арада дидедин вичин ван хци жеда:

– Угъри атанвай, хва, зи кIвализ. Тухвана зи пенси, гелни галачиз… Атайвал чирни хьанач. Ахварин хиялда авай зун. Угъриди хъуьцуьгандик гъил кутурла, хабар хьана. НафтIадин лампадин экуьнал адан чин аквадайвал тушир зи буьркьуь вилериз. Гъил вегьейла, адан чина лакъаб авай хьтинди тир. Ахпа за купIар хадай нажах кьунай. Ам хьайивал хьуй лагьана угъри галай патахъ гьалчна. Галукьай хьтинди я вакIан хцихъ… Гьарай акъатна адай… – Дидедик вичи ажузвал хиве кьун тавуни руьгь кутунвайди аквазвай. – Ахпа за къуншийриз эверна…

Зун нажахдиз килигна. Адал рикIивайни ивидин гел алай.

Дидедин къулав гьамиша купIар, гилигар хун патал гъвечIи нажах жедай. Ам и кIвале адахъ авай са куьмекчи тир. Амай кIвалахар зани зи папа ийизвай, къуншийри куьмекар гузвай.

– Нажах михьмир! – тагькимна за, угъридикай авай хъиле къенер куз, ам гъиле гьатдайдак умуд кваз. Исятда ам кьаз хьанайтIа, ам за, чар хьиз, кукIвардай.

Пакамахъ зун мектебдиз кIвалахал фена. ЧIехи классрикай сада аквада заз са ученикдин яб кутIуннава. ТIвар адан за кьадач. Килигиз акъвазда зун идан вилериз. Яргъалди. Зи рикIиз са вуч ятIани аян хьанвай. Класс зи гъавурда акьазвач, вучиз зун идаз килигзаватIа. Ученик зи гъавурда акьуна. Ада кьил куьрсна.

Тарс куьтягь хьайила, за классда авайбур вири дегьлиздиз акъудна. Зи шак фенвай ученик туна. Заз сифтедай адан хуралай кьуна ам са-кьведра хъсандиз цлахъ гелягъиз кIанзавай, амма за жува жув хвена. Мектебдиз, жуван пешедиз ва яшдиз гьуьрметна.

– Вач, – лагьана за идаз, – на накь йифиз зи дидедивай чуьнуьхай пул гахце адав ва адавай гъил къахчун тIалаба.

Сифтедай ам, са акьван викIегьвал гвачиз, хиве такьаз алахъна. Вичиз хабар авачир кьасар авуна.

– Ви япухъ галукьай нажахдал ивидин гел алама. Ам ви иви яни-тушни чирун са акьван четин кар туш, – кьетIидаказ лагьана за.

Ученик гъуьргъуь хьана, адан кьил вич вичелай куьрс хъхьана:

– Муаллим, гъил къахчу. Хьана завай са ахмакьвал. Пул за вахгуда! – Ада къултухдай акъудна столдал пул эцигна.

– Вуна нивай къакъуднатIа, гьадав вахце! – лагьана за.

– Завай жедач… КIантIа зун ягъ, кIантIа рекьикь, чан малим. Ви гъиляй къведай гьи жаза хьайитIани кьабулиз зун гьазур я, анжах ахьтин жаза ваъ!

Зун, дидедин пул къахчуна, ракIарихъди фена. Маса гаф-затI лугьуз заз кIан хъхьанач. Зи рикI ханвай. Заз жегьил угъри я цларихъ гелягъизни кIанзамачир. Угъривал жазайривай акъвазариз жедай азар туш. Гьавиляй зун киснавай.

Ученикди зи гуьгъуьна саки ялвар авуна:

– Чан малим, ваз минет я, за авур алчахвиликай садазни лугьумир ман. Я мектеда авайбуруз, я зи диде-бубадиз…

Зун акъваз хьана:

– Зазни, хъсандиз яб це, ваз ийидай са тагьким ава, гьам на кьилиз акъудайтIа, зун рази я.

– Заз кьилиз акъудда, лагь!

– Мад жув заз къалур хъийимир. Зун аквадай чкайрай фимир! Зи вилик кват тийиз алахъ!

Зун классдай экъечIна, директордин кабинетдиз фена. Къачуна са чар, кхьена за арза, зун мектебдиз хкведач лагьана. «Гьа жуваз къвезвай пенси заз кьил хуьз бес жеда», – лугьузвай за жуван рикIяй. Ахпа хьайи-хьайивал адаз ахъайна.

Директордиз заявление къазуниз кIан хьана, зун чIалал гъиз кIан хьана.

– Чна а гада мектебдай акъудда! И ви арзани за къазунда!

– На къазунайтIа, за мад кхьида! – лагьана за. – Зун хкведач!

– Я стха, – лагьана эхирни директорди, – за и амай са четвертда цIийи муаллим гьинай жагъурда? Йисан эхирдал кьван хьайитIани кIвалах хъия. Амай аялрин, ви тарсарал икI алайбурун тахсир вуч хьуй? Ваз са угъраш акваз кIанзавач лугьуз, гьабурун пайни жувакай атIун дуьз туш эхир.

За фикирайла, адан гафар дуьзбур тир.

– АкI ятIа, йисан эхирдалди хьуй, – лагьана за. «Ингье, – лагьана за жува жуваз кIвализ хъфидай рекье, – на тарсар гузвайбурукай къе садакай угъри хьанва, пака масадакай къагьбе жеда, муькуьдакай инсанар ягъиз рекьидайди хкатун мумкин я. ЦIийи девирдин бетIихарни, сардарар. ЧIуру, угъраш вахтар алукьнава. Муаллимрихъни, тарсарихъ, насигьатрихъни хъсан чешне къалурунихъ метлеб амач. Вири дугъри ва хъсан крар, мурадар кIурарик вегьенвай вахтар атанва. Гьар сада вичин гъиляй къведайди ийизва. ГьакI хьайила, ихьтин вахтунилай гуьгъуьна амукьун, ам алатна, вилерикай квахьдалди жуван кам явашарун хъсан я. Вучиз лагьайтIа ахьтин алчах замандилай, адан угъраш къайдайрилай кам яна физ жедач, абуру вун, уьленди хьиз чIугвада, вакайни вири хьтинди, ягь-намус гумачиз крар ийиз кIандайди жеда. Гила вирида кьазвайди телевизордай гузвай терхеба тербия хьанва. Халкьдин тербия, ацукьунин-къарагъун, жув гьикI тухвана кIандатIа чирдай рекьер-хулер герек амач…»

Дуьнья михьиз пунай акъатнава… Зи диде я лагьана ваъ, кьуьзуь, патав куьмек гвачир ксаривай къакъуддайбуруз майдан вучиз жезвайди я? Вучиз акI ийиз тазвайди я? Гьукумат гьина ава? Гьукуматдин тумуна кьакь амач, вич русвагь хьанва, абурдай аватнава…

Зун буба авачиз, недайди, алукIдайди авачиз чIехи хьайиди я. Диде колхоздин кIвалахрал жедай, зун гъвечIи вахар галаз кIвале, гьаятра, куьчейра. Къацу ратIралай векьер недай чна гишила. Салан пипIерай кьачIар жагъурдай… Фена санай са затI чуьнуьхун рикIелни къведачир.

Мектеб куьтягьна, Махачкъаладиз фенай зун. Автобусар авайди тушир. Къав алачир, чи Хважадин хьтин са машин гьалтна зал къунши хуьре. Дербендиз физвай. Гьада акьахна зун. Кузовда маса ксарни авай. Зи къаншарда зи яшара авай са иер руш ацукьнавай. Кьилел цIару фите алай, къуьнелай метIерал кьван тIарам чIулав кифни авахьнавай. Зи шалвардин мет акъатнавай. Дидедиз анаг кашаб хъийидай чIулав гъал жагъаначир, за лацудав хцуз туначир. ТIвек са акьван екеди тушир. Къунши хуьруьз эвичIдай рекье тIекв чIехи хъхьанай… Рушакай регъуьла зун кьве гъиливни шалвардин мет кьуна ацукьнай. Фурар-къванер квай рехъ яз, машин хкадариз, галтад жез физвай. Завай мет ахъайна машиндин борт кьаз жезвачир. Зи кьил, къуьнер хъсандиз бортунихъ галукьзавай, амма за метIелай гъилер алудначир. Рушан патав кьилел бармак алай, гъиле аса авай, галифедин шалварни хромдин хахулар, хахулрин винелайни чин алачир резиндин калушар алай кьуьзуь са итим ацукьнавай. Ам заз килигдай, амма са гафни лугьудачир. Анжах гагь-гагь рехи къалин, кIвенкIвериз тикна звар ганвай спелривай хъвер гвязавай хьиз жедай. Дербентдив агакьайла, кьуьзуь бубади заз лагьана: «Гардан кIирмир, чан хва, рикI дарихармир жуван. Вири хъсан жедайди я». Ада кьатIанвай зун буба дяведай тахтай етим тирди. А рушни, аквар гьалдай, адан хтул тир. Гьадан бубани, белки, зи буба хьиз, дяведай хтанвачир… Ахпа зун поезддаваз Махачкъаладиз фенай. Гьана жув хьтин буба авачирбурухъ галаз таниш хьана, са къаридин подвалда са пIипI кьуна, гьа къаридивай чIулав гъални раб къачуна жуван шалвардин мет кашаб хъувуна… Амма садрани зи рикIел санай са затI чуьнуьхун атанач. Вучиз лагьайтIа дидеди заз, вахаризни ван жедайвал, лугьудай: «Килиг гьа, бала, чарадан цIамни кIан жемир, къачумир, чуьнуьхмир. Ам гунагь я»…

Ихтилатдал хквен ман… Дидедин пенси чуьнуьхай угъри кьур йикъан гуьгъуьналлай йифиз заз буба ахварай акуна. Вич заз садрани такур буба. Зун хайи кьве йикъалай дяведиз фейи буба. Заз анжах цлаллай шикилдай чидай буба. Хкуникай галатна аватай шикилда авай буба.

Адан и суьретдихъ вичин кьилдин тарих ава.

Дяведай дидедиз бубадин бицIи шикил хтана. Документрал алкIурдай хьтин. Ам диде патал чIехи шадвал ва зурба ядигар тиртIани, диде адан куьлуьвилел рази хьанач. Адаз ам чIехи ийиз кIан хьана. Адаз и кар ийиз куьмекдай касни адаз бахтуни гана.

Чи хуьруьз а ифей йисара яргъал Украинадай дяведикай катна атанвай са шикилчи дишегьли аваз хьана. Адаз хуьруьн мектебдин общежитидай (анаг маса хуьрерай къвезвай ученикар паталди тир) са кIвални ганвай, хуьруьн мектебда шикилрин тарсунин сятарни. Адан тIвар Татьяна тир. Дидеди адаз Тани лугьудай. Ахпа чнани, зани, къуншийрини, хуьруьнвийрини, гьакI лугьуз хьана. Дидеди бубадин шикил гьадаз къалурна ва адавай ам еке авун тIалабна. Таниди и тIалабун шадвилелди кьабулна. Саки са вацра кьван дидеди ам чи кIвале хвена. Шикил гьазур жедалди. ЧIехи табагъ чар жагъурун четинз акъвазнай. Ахьтинди гьат тавурла, эхирни дидеди кIвале авай гамунин чешне алай чIехи чарарикай сад гъана Танидив вугана: «Идан далу патал чIугу».

Шикил чкадиз къвер кьван Таниди ам садазни къалурначир. Ада, тарсарай хквез, кьилдин кIвале кIвалахдай. Къеняй рак агалдай, садни аниз ахъайдачир. Диде и кардал мягьтелни жедай, гагь хъелни къведай. Таниди адаз сабур гудай. «Са тIимил сабур хъия, ахпа ваз аквада…», – лугьудай ада.

Шикил гьазур хьана, дидедиз къалурай береда, дидедилай бахтлу кас а чIавуз бажагьат хьанай. Дидеди шикилдиз, шехьиз-шехьиз, теменар ганай! «Вун хтуй – рагъ хтуй!» лагьанай. Ахпа ада Танидиз теменар ганай, чан-рикI авунай, гуя Таниди адан гъуьл дяведин цIай ахкъудна хайи къулав хканвай. Рангаралди янавай шикилдай буба рикIивайни чан алайди хьиз аквазвай. Гьа шикил кIвале аваз, дидеди кIвале итим аваз гьиссзавай. Таниди авур и ядигар гьакьван гьейбатни къуват авайди хьанай.

За жуваз кIвалер эцигна, аниз экъечIайла, дидеди а шикил вичи зи кIвализ гъана: «Им ви цлал хьурай. Вун буба авачиз чIехи хьайиди яз гьисабмир, ам датIана вахъ галайди хьиз гьисс ая, хва. Хтулриз гьам, гьадазни хтулар акваз хьурай». Адаз, рикIивайни, а шикил чан алай, дяведай хтанвай зи буба хьиз авай. «Бес ваз вуч хьуй, я диде? И шикил гьа алай чкадал тун герек туширни?», – лагьанай за. «Ваъ, заз гьа гъвечIи шикил бес я, – жаваб гана ада. – Ви буба гьамиша гьа са мертебадин къазмада жедач кьван. Адаз цIийи кьве мертебадин кIвалер эцигдай мурад авай. А мурад вуна кьилиз акъуднава, хва, сагърай вун. Гьа инаг гила адан чка я». «АкI ятIа вунни хъша ман жуван итимдихъ галаз иниз», – макъамдикай менфят къачуна, гьамиша вилик квай месэла арадал хъивегьна за. «Зун – ваъ. Итимди заз зал чан аламай кьван гагьда кIвал ичIи мийир, ам чукIурмир лагьанвайди я. За гьа веси кьилиз акъудун лазим я. ЧIехи шикил ина хьайитIани, адан руьгь гьана, вичин кIвале, зи къвалав гвайди я, хва, зак ктадмир. Зун алайнал тур».

Шикилдин и тарих квелай эгечIайди тир-е? Заз акур ахварилай. Заз буба ахварай акунай.

Физва ам, чин чIуру яз, хуьруьн куьчедайтIуз. Шинелни ала адал, кьилел пеле гъед авай пилоткани ала. Яракь-затI гвач. Юкьва чIулни ава. КIвачерал чIуп-чIулав хахуларни ала. Зунни идан гуьгъуьнава. Мягьтелни я зун ам залай жегьил я лугьуз. ЯтIани адаз са гаф лугьудай жуьрэт захъ жезвач. Физва ам вичин кIвализ. Са мертебадин. Зи дидедин, вичин папан патав. Гьахьзава ракIарай къенез. Зун гьаятдал къах хьана алама. Ахпа экъечIзава ам дидени галаз къецел. Зун вилерин чIалахъ жезвач. Ибур кьведни залай жегьил я. АкIаж хьанвай, юкь гьалт хьанвай дидени икI садлагьана жегьил хъхьуни зун теспача авунва. Са патахъай заз хвешини хьанва, икI хьанва лугьуз! Ихьтин аламат вилералди акуна лугьуз! Фикирда за, язухди: «Са вахт хьайила, зунни, зи кайванини и саягъда жегьил хъжеда». Аквада заз: бубади диде гъил кьуна зи патав гъизва ва атIугъай, эмир гудай ванцелди заз лугьузва: «ХутахдатIа, хутах им жуван кIвализ, тахьайтIа ам за жувахъ галаз хутахда!» «За хутахда, дах!», – лагьана, буба къужахда кьаз кIанз кам виликди вегьена за… Гьайиф, гьа и камунин кьиле зун ахварай аватна.

Вучда за? Дерт гьатна зи рикIе. Бубадиз закай хъел ава. За гьам гьадан, гьам дидедин вилик чIехи гъалатI ахъайнава.

Фида зун тади кваз дидедин патав. Зак квай гьерекат акур хуьруьнвиярни са жуьреда заз килигзава. «Ана вуч хьанва, я муаллим? Хьайи кар-затI авани?» Ибурун кьилиз дидедихъ, кьуьзуь инсан я ман, кьулухъ элкъуьриз техъжедай са кар хьанвай хьтин фикир къвезвай жеди. За, гъил гьалчна, гьерекатзава.

Дидедин кIвализ агакьайла, ада вичин багълама кIватIзавай, гуя им са гьиниз ятIани физ гьазур жезва.

– Вун гьиниз я? – хабар кьуна за.

– Зун ви кIвализ. Ви бубади заз ахлад лагьанва ви патав. Гзаф хъел кваз рахана ам зав.

– ГьикI?

– Ахварай акуна ам заз накь йифиз. «Хъвач, хцин патав ахцукь! Текдиз ина ви кар авач!», – лагьана, хва, ада. – «Бес и кIвалин аявал ни ийида?» лагьайла, ви бубади лагьана: «Чи хва килиграй кIвалериз, гьада гьялрай, вуч ийидатIа».

– Килигда зун, диде, килигда! КIвалер за хуьда, ви рикI дарих жемир! – хвеши хьанваз лагьана за.

– Абур ви мурадар я, хва, Аллагьди агалкьаррай абур. Заз абурал алава маса килигун я кIанзавайди.

– Вуч килигун, я диде? – мягьтел хьана зун.

– Заз гаф це: зун рекьидалди вуна йифериз и кIвалин айвандик экв тада, хъуьтIуьз къула цIай твада лагьана.

– За гаф гузва ваз. За жугъунар цIийи хъийида, рак-дакIар цIийи хъийида, къавал мад са мертеба хкаж хъийида… ЦIаяр, эквер чаз багьаз акъвазда, диде. Ам садани ийидай кар туш.

– Ваъ, акI зун рази туш! Вири авайвал тур. Анжах йифиз айвандихъ – экв, хъуьтIуьз – къула цIай! Зи гаф гьахьтинди я. КIвализ килигун гьакI лагьай чIал я. ТахьайтIа чи айвандихъ чубарукар, лифер хкведач. Йифиз виридан айванрик эквер хьайила, ви бубадин айвандик вучиз жедач? Ана бубадин руьгь ялгъуз жедайвал тахьуй, хва. И кIвал адан эбе я, ам масанал фидач.

– Хъсан я, диде чан, гьа вуна лагьайвал ийида за! – рази хьана зун. – Ша, акьах гила зи кIула!

– Вув, я чан бала, вуна вуч лугьузвайди я? Зун зи кIвачераллаз хкведа.

– Ваъ, ваъ, диде чан! Ви кIвачериз рехъ яргъи я, – гафунал кIеви хьана зун. – Аял тирла на зун кIулай авудай туш. Гила заз вун кIула кьадай са бахт це.

– Айибда, я хва, инсанри!

– Айибрай! Ахьтин айиб за кьабулда, диде! – лагьана, вегьена ам за кIулал вичин багъламани гваз. Хуьруьн са кьиляй муькуь кьилиз кьван кIулаллаз хутахна… Садани айибнач. «Хва я вун, хва!» лагьана заз кимеллай итимри. Папарини, вилер фитейрив михьиз, лагьана: «Яллагь, ви чан сагърай, чан муаллим!»

Ахпа за дидеди лагьайвал авуна: бубадин кIвале экв куькукIуьриз, къула цIай хуьз хьана. Зи хва армиядай хтайла, чна а кIвале адаз мехъер авуна, ам свасни галаз бубадин кIвале ацукьарна. Гьа чIавуз диде секин хьана. Гила вичиз кьейитIани къайгъу амач лугьуда. ТахьайтIа, акьван чIавалди «алад бубадин кIвализ, къула цIай тур, айвандик квай лифериз твар це» лугьуз жедай. Аламатдин дишегьли я, диде я, – вилериз нагъв хъиткьиннаваз кьил галтадна Ингьар муаллимди. – Ада буба кьена лугьудай чар хтайдалай кьулухъ са мехъерикни кьуьл хъувуначир… Мадни са кар авай. Стха, буба, хва кьейи лезги дишегьлийри чпин кифер атIудайди ваз чида. Зи диде гьа чIавуз са кифер атIунал акъвазначир. Кьамухъай гьар чIарар къалин хъхьайла, абур ада зав тваз тадай ва вичин кьил шуткьудив кутIундай. Яни ада уьмуьрдин амай вири паюна киф атIузвай, кьейи гъуьлуьхъ вичин яс давамарзавай… Вун гьикаятчи я, ваз ихьтин крар чир хьана кIандайди, вуна абурукай кхьена кIандайди вуна кьатIузвайдал шак алач. Ваз чпин кьамаллай чIарар кьилин кукIвал кьван къведалди тваз тазвай къарияр акуртIа, (ваз акунвайди я, ви рагьметлу баде гьахьтинди тир) чир хьухь хьи, а кьуьзуь папариз уьмуьрда зурба хажалатар хьанва ва абуру чпин яс давамарун яз киф храдай чIарар хтуниз манийвал ийизва…

Зун Ингьар муаллимдин ихтилатди къарсурнай. За адаз ийизвай гьуьрметни, гузвай къиметни са шумуд къат къалин хьанвай. РикIивайни, адан рикIе авай кьванбур гзафбуруз лагьана, гзафбурун япара, рикIера цана кIанзавай ихтилатар я. Гьар гъилера вич гьалтайла, и касдивай вич амайбурун вилера са кIарцIин мад хкаж хъийиз алакьунал зун гьейран тир.

– Гила зун ви гъавурда акьуна, муаллим. Вун, мектебда амачизни, зурба муаллим я. Ви сагълугъдай! – лагьана, рюмка хкажна.

– Яда, а еке гафар тур… Гила зи рикIизни регьят хьана, жуван дердер ваз ахъайна… Яб гунай сагърай вун!

Гьа икӀ садра…
«ВачӀе-хваяр» романдай чӀук

Гьа икI, садра Шабал Къамкъам Москвадиз атана.

Апрелдин сифте кьилер тир. Меркезда гьаваяр гьеле къанвайбур, чIимелбур тир. Чиле, гагь цIраз, гагь мад чIагун хъийиз, жив авай. Цавар залан, кьилин кIукI чуькьвена илисдай хътин цифери кьунвай. Чи хуьре ихьтин йикъариз «картуфар къулал эцигна кIвале ацукьдай йикъар» лугьудай. Ихьтин йикъара Андреяни Песена зал кьил чIугвадай. Гагь-гагь абур ргадай картуфарни, недай-хъвадай маса затIарни (ичкини кими жедачир) гваз къведай. Шабал атай юкъузни Песена картуфар гъанвай (адан къултухда зуьрнени авай). Вич чалай чIехиди ва зунни Андрей студентар тирвиляй недай-хъвадай бязи затIар къачун, гзафни-гзаф вичин хиве твадай, вичиз къвезвайди стипендия ваъ, мажиб я лугьуз, чаз пул харжун къадагъа ийидай, чи пулдихъ ктабар къачу лугьудай. И къадагъайриз чун са акьван яб гуз алахъдачир.

Андрей а юкъуз вичин цIийиз къачунвай фотоаппарат гваз атанвай. «Ядаяр, чи арада тарихдин метлеб авай гуьруьшар жезва, – лагьанай ада, атайла, – чна абурун тарихлувал субутардай са лишанни тазвач. ГьакI хьайила, за фотоаппарат къачурди я жуван эхиримжи стипендиядихъ, тарихдин фири кьуна акъвазарун патал».

Гьяд югъ яз, дустар къведай чIал чиз, зани гьазурвилер акунвай. Са птулка эрекьни, кьве шуьше чехирни къачунвай. Суфра, мехъеринди туширтIани, тешкилун герек жезвай. Чалай гъейри, чи студентрикай кIвализ къведайди-хъфидайди жедай, рак агалун чаз хас тушир. «Шадвал ахъади, масадбурукай чуьнуьх тавунвайди хьана кIанда – лугьудай Песена. – Чинеба-буьркьвеба ийидай шадвилихъ берекат жедач». И гафарни чпелай кам вегьена физ жедайбур тушир.

Чун столдихъ столдихъ ацукьун сад хьана, рак гатана. Атайди чи дегьлиздин «хахулда» къунши кIвале яшамиш жезвай са студент тир.

– Вахтадал эвичIа. Ваз яргъарай мугьманар атанва.

Течизвай мугьманар атайла, кьабулзавай касди вахтершадивай ихтияр къачун, мугьманар вичин хиве авайвилин гаф гун лазим тир. За вилив хуьзвай хьтин са касни авачиртIани (чебни яргъарай атанвайбур), зун кIаник эвичIна.

Зун акур Шабал Къамкъама, чина рагъ аваз, зи къаршидиз зверна:

– Азиз дуст, вунни ахвада кьван!

– Тахкваз вуч хьанва кьван, зун алатна фир чка авач хьи. – Кьилел вичин цIару кепка, чандални, хев хкажна, са пенжек, кIвачерални кьезил, меркездин гьавайрив такьазвай чекмеяр алаз, ам иниз акъатунихъ вилив техвей хьтин са себеб авайди за гьасятда кьатIанвай. Дамахар гваз, цаварай хьиз рахадай идан гафарани кизрикьвилин тав ава.

– Са йис кьван жезва ман тахкуна… Вил хьанва ман дустунихъ… Къелемдин стхадихъ… Руьгьдин стхадихъ…

– Яргъиярмир, лагь ви къуллугъ… Ваз тарсар авачни? Вуч лагьана инриз акъатнавайди я?

– Абур яргъал ихтилатар я, инал жедайбур туш.

– ЯтIа хкаж хкаж хьухь кIвализ, – жуван тIварцIел атанвайди, вичин кьилелни гьинавачтIани са дуьшуьш аватнавайди, куьчедал таз жедачир. За вахтёршадиз и кас зи мугьман тирди лагьана.

– Зун тек туш, – лагьана Шабал Къамкъама. – АтIа гуьзелни захъ галайди я. – Ада студентриз хквезвай чарар, газетар эцигдай столдин къвалавай ацукьнавай, экуь вили куртка алай, чIарар расу, са иер руш къалурна. – Къе пакамахъ адахъ галаз Пушкинан гуьмбетдив таниш хьайиди я… ТIварни Ландыш я…

– Инра адахъ галаз йифер акъуддай чка авайди туш! – кьетIидаказ лагьана за, адаз ихьтин фикир хьуникай игьтият аваз.

– Вуна зун няй гьисабзава, чан дуст? – бейкеф хьанвай кьасариз, рахана ам. – Зун мугьманханада акъвазнавайди я. «Центральныйда». – Зи рикIиз ягъай суал гьисснаваз, алава хъувуна: – Мугьманханада кIвал кьадай пул зав гвазва. Журналдиз зи поэма акъатнава. Пул къачунва. Гила рикI аладариз, дустунални кьил чIугваз, кеферни чIугваз атанва…

Шабала Ландышаз эверна.

РикIивайни, пара иер, милаим, назик са затI тир.

– Есенинан шиирар кIелна за адаз, жуванбур я лугьуз. Гила залай алатзавач.

– Жуванбур кIелнайтIа, вавай ам къачуз жедачир. Тушни? – мад хкуьрна за адак.

– Жуванбуралдини къачудайди я! – Ада Ландышаз темен гана, лезгидалди экспромт яз кьве цIар лагьана: – «Ширин Ландыш, масан Ландыш! Ни лугьуда вун зи чан тыш?»

– Что-что? – куркурдин ванцелди хабар кьуна шиирдин гъавурда акьун тавур руша.

– Воспеваю тебя своему другу! – адан япал куф эцигна кушкушна Шабала.

– Надеюсь, хорошие стихи?

– Без никаких сомнений! – лагьана за. – Прекрасные стихи.

– Я знаю, – разивални, шадвални, назни, регъуьвал кваз хълагьна рушани…

Чун кIвализ хкаж хьана.

ЦIийи мугьманар Песенахъни Андреяхъ галаз таниш хьана. Межлис рикIел аламукьдайвал кьиле фена. Манияр лагьана, зуьрнедин макьамрал кьуьлерна. Шабал Къамкъама Ландышаз лезги кьуьлер ийиз чирзавай. Андрея чи шикилар ягъзавай. Гагь-гагь амай мугьманривни, завни аппарат вугуз вич амайбурухъ галаз ацукьиз, шикилар ягъиз тазвай. Аквар гьалда, адакай пешекар шикилчи хьанвачир. Шикилар акъуд хъувурла, вучиз ятIани, дуьздаказ акъатайди заз Песен жагъуриз куьмек гайи шикил хьанай. Гьамни а чIавуз Песен чакай чIехиди тирвиляй гьадаз гун меслят хьанай…

Шабал Къамкъам Московдиз атунихъ чIехи себеб авай. Ам университетдай акъуднавай.

Идакайни заз ада, няниз мугьманханадиз хъфидайла, ихтилатна:

– Яда, акъудна зун… Себебни дишегьли хьана… Махачкъалада «Ленинград» мугьманханадин Европадин залда вун хьайиди яни?

– Садра ацукьайди я…

– Гьа гьаниз, рикI дарих яз, жуван рикI аладариз фейила, ана зал чидай са студент гьалтна. Вич са ахьтин акунар алай гадани тушир, чIулав купI хьтинди тир. Идахъ иер са руш галай, гьамни студентка тир. Сабур хуьз хьанач зи рикIивай. И рушал за вил эцигнавайди тир, ам чIалал-гъилел гъиз кIанзавайди тир. И чIулав купI залай вилик акатнавай… КупI им ятIани, цIай зак акатнавай. Хъванвай ичкидини заз кис-кис гузвай… Фена кьуна за и гададин хуруяр… «Квахь инай! – лагьана за. – Вун и рушаз лайихди туш!» Рушазни лагьана: «Ваз и маймундихъ галаз ресторандиз къвез регъуь тушни? Гьихьтин хъсан гадаяр ава! Жегьил шаирар ава!» «Вунни кьий, вуна кхьизвай бейтерни!» – лагьана заз гадади… Къалмакъал акъатна… Руш чи арада гьатна… Атана милицаяр… Са гафуналди, ректордив хабар агакьна. Чун пудни, общественный чкада къайдаяр чIурна, къалар акъудна лугьуз, университетдай акъуддай чкадал атана… Акъудунин гьакъиндай приказ тахьанмаз, са юкъуз а руш атана зи патав. Лагьана: «Ваз регъуь тушни?! Са ваз килигна, зунни, зи гадани акъудзава…» Рушан накъвар акурла, заз адан язух атана. Фена зун ректордин патав. Кьабулна зун ида. Вич лугьумир, ада зи поэма кIелнавай. «Шаирдин алакьунар аваз, вуна вучиз ихьтин чIуру крар ийизва, гада?» «Хьана завай гьахьтин ахмакьвал… – лагьана за. – Зун университетдай акъудун – им къвезвай кар я, зун рази я. Рушакни гададик кямир. Абурук тахсир квач. Къалмакъалдин, гьарай-эвердин, ресторанда хайи столринни къапарин себебкар зун я. Тахсир квачирбур акъудунин тахсир уьмуьрлух зи кьамал пар жеда, зун ихьтин гужак кутамир, гьуьрметлу профессор». «Вун халисан шаир я, – разивиледи лагьана ректорди. – Вун гьахъунин патал хьунал зун шад я. Зун ви гъавурда акьуна. Заз вунни акъудиз кIандачир, амма чара авач, къайдаяр гьахьтинбур я». «Зун – гьич, – лагьана за. – За жуваз са рехъ акъудда. Зун Эдебиятдин институтдиз фида…» Гьа икI а гадани руш университетда туна, зун акъудна… Зун инриз Армиядиз эвердай вахтар алатдалди атанвайди я. Гатуз куь институтдик экечIиз алахъда…

– Акьван чIаваралди мугьманханаяр кьадай мумкинвилер бес жедани? – хабар кьуна за.

– Яда, ана сад акъатда. Жагъида са пIипI. Шаирриз цавари куьмекзавайди я…

Шабал Къамкъам гаталди Москвада амукьна. Подмосковьеда бадедихъ галаз кьилди яшамиш жезвай Ландыша Шабал Къамкъамаз чпин кIвале чка авуна. РикIивайни, им цавари ганвай куьмек хьанай.

Эдебиятдин институтди гьахьун патал экзаменар вахгудалди вилик творческий конкурсдай акъатун герек тир. Шабал Къамкъаман шиирар а синагъдай акъатна, адаз имтигьанар вахгуз ша лагьана. Гатуз кьве имтигьан вахкана, пуд лагьайди вахгудай мумкинвал адаз амукьнач. Идан себебни ипинвал, яни дишегьлийрал кьадардилай артух рикI хьун хьана.

Имтигьанрин йикъара, Эдебиятдин общежитиеда яшамиш жез, Шабал Къамкъам Эра тIвар алай, яхцIур-яхцIурни вад йиса авай са дишегьлидихъ галаз таниш хьана. Жегьилвилинни иервилин, итимрин рикI цIурурдай вири лайихлувилер гумай ва абуралди вичин кар акун акъвазарун гьич рикIелни алачир Эра чи общежитиеда вирибуруз сейли дишегьли тир. Ада общежитиедин патарив гвай недай-хъвадай затIар авай са туьквенда кIвалахзавай. Яшамишни общежитиедин мукьварив са кIвалера жезвай. Студент гадайрал гъуьрч ийиз, ам мукьвал-мукьвал акъатдай. Иллаки цIийиз институтдиз гьахьзавайбурал. Шабал Къамкъамни гьадан гъиле гьатна. Дагъви шаирдин рикIелай жегьил цуьк Ландыш михьиз алатна. Ада Эрадиз бахш авур кьуд цIар вири общежитиедиз хуралай хьанай:

Краснею перед Вами,
Как галстук пионера.
В моей душе – цунами,
И звать цунами – Эра!

Общежитиедин пуд лагьай мертебадин муькуь кьиле Останкинодин некIедин комбинатдиз (ам обжежитиедин мукьварив гвайди тир) Урусатдин жуьреба-жуьре шегьеррай практикадиз ракъурнавай жегьил рушар-молочницаяр яшамиш жезвай. Эрадикай чинеба Шабал Къамкъама, молочницайрихъ галазни танишвилер кьуна. Ада абурун кьил элкъуьриз, абуруз шиирар кIелиз (иллаки урус шаиррин), вичиз урус чIал са акьван чидач лугьуз, вичиз диктантар кхьиз куьмекар це лугьуз, рушарив текстер кIелиз таз, вичи диктант кхьидай кьасариз, экзамендиз гьазур жезвай амалариз, рушарини шаир-абитуриентдин язухдай куьмекдин гъил яргъи авурла, Шабал Къамкъам абур месел галчIуриз хьана. Садбур акси жезвачиртIани, сада вичикай ягьанат ийиз тунач. Ада гьараярна, куьмекдиз эверна. Сифте ван хьайиди Эра жеда кьван. Общежитиедиз атана Шабалахъ къекъвезвай Эради рушан куьмекдиз чукурда. Садни аквада адаз, рак ахъайна анай кьилел киниярни алаз (аквар гьалда, руша шаирдин кьилел кинияр авай тава гьалчнавай) Шабал Къамкъам акъатда, адан гуьгъуьналлаз ктабдинини дафтарди лув хкуда. Эра гьасятда гъавурда акьуна. Идани Шабалан кьилел вичин гъилевай колбасаяр, нисияр-чIемер авай чанта галамаз-галамаз гьалчда. Ада лугьузвай: «За вун як-чIем гуз хуьзва, вун фири некIедихъ галтугзава!»

Гьарай-эвер гзаф хьанай. КIватI хьайи студентрини молочницайри Эра са гужуналди общежитиедай акъуднай.

Шабал Къамкъамаз пака ректордин патав эверна.

Жегьил шаирдин гафариз, вич гъалатI хьуникай, вичи авур ахмакьвиликай ийиз алахъай гъуьргъуь ихтилатриз, вич лацу хъийиз кIанз авур алахъунриз ректорди гьич ябни ганач. Адаз гьакI жегьил рушан намусдик хкуьриз алахъайдан вилериз килигиз кIанзавай.

– Уберись из общежития! Уберись из Москвы, сукин сын! – лагьана ректорди.

Яшар хьанвай, халисан интеллигент тир ректордин сивяй акъатай гьа и «сукин сын» гафари Шабал Къамкъам бушарна. Адай гафни акъат хъувунач. Эгер и кьве гаф (амайбур – гьич) вичин адресдиз са маса касдин сивяй акъатнавайтIа, Шабал Къамкъам жаваб тагана акъваздачир. Ада я мецелди, я гъутаралди жаваб гудай. Амма гьамиша чина берекатни нур аваз аквадай, вири студентрихъ галаз агъайнидаказ, чIехи гьуьрметдивди рахадай, вичи са вахтара (Сталинан девирда) уьлкведин театрриз къаюмвал авур, гилани меркездин интеллигенциядин патай авай чIехи гьуьрметдин кIамбурдал алай ректордин сивяй акъатай эхиримжи кьве гаф и макъамда Шабал Къамкъамаз тежер кьван алакьардайди ва гьахълуди яз акунай. Адаз вичи ахмакьвал авурди ва ам, а ахмакьвал, леке хьиз, рикIин пар хьиз, датIана вичихъ галаз амукьдайди гьиссна. Ам кьил куьрсана кабинетдай экъечIна, институтдай вичин документар, общежитиедайни вичин чамадан къахчуна, вокзалдал фена…

Ахпа Шабал Къамкъамаз мад вич акъудай университетдиз гьахь хъийиз кIан хьана. Кьабул хъувунач, геж хьанва лагьана.

Мад Армиядикай кьил къакъудун патал са йисуз кьван ам хайи хуьруьн колхоздин хипер хуьз фена (Чубанар кьит яз, и пеше хкягъай жегьилар Армиядиз финикай вахтуналди азаддай адет ава, лугьудай). Университетдин пуд курсуна къачур чирвилер ада чубанвилин пешеда гьикI кардик кутунатIа, адаз са вичиз чида. Гьар вуч ятIани, чубанвили адаз тIебиатдин къужахда секиндиз шиирар кхьидай куьмек гана. Армиядай ада ихьтин келимани хканай: «Хиперин душманар жанавурар я, шииррин душманар – критикар. Жанавуррин хура акъваздай кицIер ава. Критикрин хура акъвазардай кицIерни вердишарнайтIа, эдебият генани хъсандиз вилик фидай…». И гафарик кьел квачиз тушир…

Мад университетдиз хъфиз, кIелун давамариз кIан хьана адаз, кьабулнач. Пуд лагьай гъилера Армиядикай кьил къакъудиз хъхьанач. Тухвана. Кьве йисуз къуллугъна хтайла, адан сад лагьай ктабни акъатна. Адан чIехи пай чубанвиле авайла кхьей чIалар тир. И ктабни, военный билетни, Армияда къуллугъайвилин дамахни гваз, аскердин парталарни алуд тавуна, ам эрк кваз мад унивеситетдиз ректордин кьилив фена. «Зун вири гунагьрикай михьи хъхьанва, гьуьрметлу профессор! – лагьана ада. – Гила хьайитIани зун кьабул хъия». Шаирдив гвай кьве делилдини – ктабдини Армияди къуллугъ авуни ам университетдиз кьабул хъувуниз куьмекна. «Очнидаказ жедач, заочнидаказ кIела, чан хва. – лугьуда ректорди. – Гила вун пешекар шаирни я, ви шиирар чи студентриз хуш я, зани кIелна, пис туш, итим хьизни вун чранва».

Ректорди шаирдин ктаб кIелнавачиртIа, Шабал Къамкъам, белки очныдаказ кьабул хъийидай. Профессордиз, аквар гьалда, ктабда дишегьлийриз бахшнавай, абурун чIагайвилерикайни ширинвилерикай кхьенвай шиирар амайбурулай гзаф аваз акунай жеди. Ихьтинда пака мад са кьуьруьк акъудуникай игьтият хьана жеди…

Инсанривай, хуьреривай, шегьерривай яргъа авай баябан чуьллерани дагълара якни хипен ниси нез, хипен нек хъваз, иви ргазвай жегьил шаирди куькай кхьирай, я чан профессор, дишегьлийрикай кхьин тавуна?..

Гьа икI, Шабал Къамкъама университет акьалтIарна.

Садра уьмуьрдикай фикирардайла, ада заз лагьанай:

– Аламат я зун, зал гьалтай дишегьлияр ажайиб тIварар алайбур тир: Ландыш, Эра… Ахпа зал Эллада лугьудай сад гьалтна, ада Махачкъаладин са университетда тарсар гузвай. Адал эвленмиш жедай фикирарни авай. Вични рази тир. И кар кьиле фенач, заз кIан хьанач. ЧIехи нефс авай затI тир. Студентрилай хам алаждай. Гьар зачётдай, гьар экзамендай пулар къачудай. ТIварцIикайни регъуь тахьана… «АкI вучизда? Вун муаллим я…» лагьайла, «Вирида гьакIзавайди я» жаваб гудай. «Вирида? – агъадачир зун. – Жеч эхир!» «Эхь! – лугьудай ада. – Дагъустандин вузра авай вири муаллимри къачузвайди я… Сад-кьве кими, хибри хьанвай профессорар хкатайла…». Къачун тийизвай, чIехи яшара авай, советрин девирдин ягь-намусдин лигимвални гьахъвал гумай кьуьзуь профессорар кимибурай кьазвай ада… КIелдай студентар аквадай вилер авачир адаз… Ахьтиндакай паб кьадалди, субай амукьун хъсан я… Заз чиз, чирвилер гунилай пул къачун регьят кар я жеди. Намусдал регъуьвилин пар жезвач ахьтинбуруз. Авачир намусдал гьикI пар хьурай? Зун ахьтинбурун кьуьруькрай кьил акъудизни алахъна. Авай туш са кьуьруькни. Пул гъваш – къимет жеда. Ингье гьа им я абурун къайда… Садра гатун са сессиядин вахтунда зун са университетдиз фенай. Спортивный майдандал физкультурадин муаллимди экзамен кьабулзавай. Экзамен гьакIан буш гаф тир, кьабулзавайди пул тир. Вич стулдал ацукьнава майдандин юкьвал. Патавни са стулдал кьвати ала. Студентар, нубат кьуна, жергеда ава. Са-сад физва муаллимдин патав, къалурзава адаз пул ва вегьизва кьватидиз. Ахпа муллимди зачетка къачуна къимет эцигзава. Гайи пулдиз килигай… Гузвай пулдин агъа кIан са агъзур манат тир. Яни идахъ пуд балл къвезвай. Сад-кьвед, курпашман яз, элкъвена хквезвай. Лугьумир кьван, ахьтинбуруз яхцIурницIуд-виш манат бес жезвачир… Гьахьтин «принципиальный» муаллим тир. Ахпа заз вичин рухвайри гьа университетда кIелзавай жуван са танишдивай ван хьана: студентар ахьтин чкадал атана хьи, абуру чIулав-базардал чинеба гузвай тапан агъзуран чарар ужуз къиметрай къачуз, муаллимриз гуз хьана… Гьахьтин муаллимрикай, абурун угърашвилерикай са поэма-сатира кхьидай фикирни авай заз. Кхьиз хьанач, вучиз лагьайтIа зал ахпа гьалтай са рушан тIвар Сатира хьана. Зак квай сатириквилин алакьунар-гьевесар вири пIуртI хьана.

– Сатира? Гьахьтин тIвар алай рушал? – чIалахъ хьаначир зун.

– Ви Шуаял кьин хьуй хьи, гьахьтин тIвар алай. Вич хъсанди тир. ТIварцIиз килигна, эвлемиш хьуник хев кутунач.

– ТIвар дегишнайтIа жедачирни?

– Яда, ганай за адаз ахьтин меслят. Кьабулнач. Дидедини бубади гайи тIвар дегишардач лагьана…

Вахтар къвез алатиз, Шабал Къамкъам яргъалди субай яз амай. Адан тIвар виридаз чизвай, шиирар кIелзавай. ЯтIани жегьил рушари адаз атуник хев кутазвачир. Вичизни хендедаярни чара хъхьанвайбур кIанзавачир. Эхирни, шегьерда са кIвал кьванни къачуз тахьана (ам икьван гагьда кьунвай кIвалера яшамиш жезвай), хзанни кутаз тахьана, ам вичин хайи хуьруьз хъфиниз мажбур хьанай. Шегьерда паб авачиз уьмуьр тухуз хьайитIани, хуьруьн чкада кIвале паб авачиз хьун четинни я, айиб кар язни гьисабда. Хайи хуьрени, къунши хуьрерани идан ашкъидин мажарайрикай ихтилатар генани гегьеншдиз, артухан «гиширарни» акал хъувуна, сивера гьатнавай. Гьавиляй шаирдиз паб гъунин месэла гьял тежедайди хьанвай.

Садра адан хуьруьн итимри кимел чпи чпиз лугьуда: «Вуч ятIани-туштIани, Шабал Къамкъам шаир я, чи хуьруьнви я. Гьам себеб яз чи хуьр авайди гзаф чкайра чир хьанва. Адан субайвилин усалвал чи усалвални жезва. Ша чна идаз са куьмек гун». Фикирар-фагьумар авурдалай гуьгъуьниз, итимрикай сада лугьуда: «Вини вацIарин хуьрерикай сана вад руш авай са итим ава. Адан гъвечIи рушариз илчияр къвезва, чIехи руш кIандай садни акъатзавач. Бубадиз бан-бубайрин адет чIуриз кIанзавач: чIехи руш гъуьлуьз тефенмаз, гуьгъуьналлайбур гузвач. Са гафуналди, чIехи рушакай, лезгийри лугьудайвал, вагьанда къван хьанва. Са акьван акунар алайдини туш ам, яшарни яхцIурав агакьиз-тагакьиз, вични пая хьтин яргъиди я, лугьуда. Белки, гьам туькIуьн чи шаирдиз?» И фикир кимин итимриз бегенмиш хьана ва адакай чпин шаирдиз лагьана.

Умуддал чан хтай Шабал Къамкъама, хуьруьнвийрин меслятдал рази яз, сифте гайи суал ихьтинди хьанай:

– А рушан тIвар гьикI я? – Аквар гьалда, адаз рушан тIвар мад адетдинди тежез ва и карди вичин кам кьулухъ ийиз кичIезвай.

– Цуьквер-Ханум я, – жаваб гана адаз. – Цуьквериз агъвалзавайди.

– Шииратдив кьур тIвар я, – лугьуда хуьруьнвийрини, вучиз ада хабар кьазвайди ятIа течиз, ам рушан хуьруьз тефиникай игьтият аваз. – Алад садра вун Вини вацIар галайвал.

– ТIвар иерди я, – лагьана Шабал Къамкъама, илчияр текъвез, вичел тахсир алачиз, кьасухдай тушиз вахарин рехъ кьунвай, вагьанда къван хьанвай рушан винел патан акунрикай аян хьанваз.

Пакадин юкъуз фида ам Вини вацIара авай хуьруьз, вад субай рушан бубадин патав. Гьалтда гьаятдин варарин сивел. КIвалер адетдин кьве мертебадинбур я.

– Салам алейкум, чан халу!

– Алейкум салам.

– КIвализ атайтIа жедани?

– Жеда. Ша.

Тик бармак алай, вад рушан буба я лагьана кьилни, кIулни вегьенвачир, такабур суй авай кьакьан буйдин дагъви я им. Мад гафни талгьана, ам вилик экечIда, им адан «ша захъ галаз» лагьай чIал тир.

Кьвед лагьай мертебадиз, айвандал хкаж хьана. Иесиди мугьман айвандин кьиле авай чIехи столдихъ тухвана, стул къалурна.

– Ацукь.

– Зи тIвар Шабал Къамкъам я.

– Ван хьайиди я.

– ЧIуру патахъай ван хьанани, я тахьайтIа къени?

– Шаир я лугьуз ван хьана.

– Шаир хьун пис яни, я туштIа хъсан?

– Гафар чир хьун, абур къугъуриз хьун пис кIвалах туш. Хийир гъиз хьайитIа…

Дагъвиди лагьай эхиримжи гафарикай Шабал Къамкъама ихьтин метелеб хкудна: «Зун шаир тиртIа, за чIехи руш фад гъуьлуьз дугурдай». Муькуь патахъай, Шабал Къамкъам вичин дишегьлийрихъ галаз хьайи мажарайрикай и акьалтIай дагъвидиз хабар-тер тахьуни шадни авунвай.

– Вунни шаир хьтин кас я, халу.

– ГьикI? – мягьтел жеда дагъви. Налугьуди, адаз вич шаирдив гекъигунай са кьадар кIамазни хьайиди хьиз тир.

– Ингье икI, – лугьуда Шабал Къамкъама. – Шаирдиз вичи кхьей гьар са чIал гъуьлуьз гана кIани руш хьиз я. Кхьей чIалар гежел тевгьена чапдай акъатун, кIелдайбурув агакьун – гьа и месэла жеда шаирдин вилик. Яни чIалар гьа кхьей нубатда аваз чапдайни гьакI акъатун мурад я шаирдин… Месела, завай шаз кхьей чIалар чап тавунмаз цIининбур чапдиз вугуз жедач, гъил къведач (и гафарик гьилле квачизни тушир). Виликдай кхьейбурун хатур амукьиз кичIеда… Вунани, чан халу, чIехи руш гъуьлуьз тефенмаз амайбур гузвач. Сад лагьайди, икI вуна бубайрилай аламай адет хуьзва. Им тариф авуниз лайих кар я. Кьвед лагьайдини, вуна инсанриз чешне къалурзава, абурун рикIериз адетар чIуруни халкь хирде ийидайдакай тагьким гузва.

– Яргъиярмир, гада! Гафар гзаф чир хьун – абур сивяйни гзаф акъуд лагьай чIал туш… Лагь, ви метлеб вуч ятIа!

– Зун субай кас я. Заз вун хьтин халис дагъвиди тербия ганвай руш жуваз свасвиле ганайтIа кIандай. Гьа ви чIехи руш. Цуьквер-Ханум.

Рушан буба шаирдин гафарин керчеквилел шак гъизвай саягъда кисна. И кисун Шабалаз гзаф яргъиди яз акунай. ЯтIани ада эхзавай. Вичиз рикIяй сабур гузвай.

Кьуьзуь дагъвиди, белки, вичи вичик фикирзавай жеди: «ТIвар-ван авай шаир касдиз, гуьзелвилерикайни иервилерикай чIагайдаказ рахадай и касдиз, зи вири рушарикай гьа иер туширди кIан хьун жедай кар я жал?»

Эхирни рушан бубади, атанвайдан рикIин къен акваз кIанз, амалдарвилелди лугьуда:

– Вун са тракторист тиртIа, за ваз зи руш гудай. Вун шаир я, инсанрин арада авай кас я, ви паб иерди хьун лазим я, хва.

– Чан халу, – яргъарай эгечIда Шабал Къамкъамни, – за жуван уьмуьрда икьван чIавалди кьатIайбур вилиз аквадай иевилер тир, за шиирра гьабурун тарифарна. Гила зун жегьил туш, са яшариз акъатнава, уьмуьр акунва. Гила заз таквадай иервилер аквазва. Ахьтин сад лагьай иервал ви гъвечIи рушари вуна жуваз ганвай гафуниз вафалувал авун, чIехи вахалай кам тевгьин я. Бубадин гафунал гаф эциг тавун, чIехи вахан бахт ахъа жедалди акъвазун иервал, кьегьалвал тушни? Им вуна бубади хьиз рушариз гайи тербиядин бегьер я. Кьвед лагьайди, гъвечIи вахар икьван акьуллу хьайила, чIехиди генани камаллу тушни? Адан рикIе гьихьтин тIурфанар аватIа садани гьиссзавач. Вахарин вилик пад кьунва лугьуз, ада вичин намус гьихьтин азабдик-азиятдик кутазватIа, ни фикирна? Ихьтин касдилай иерди вуж жеда, чан халу?

– Твах! – лагьана дагъвиди.

– Вуч? – садлагьана гъавурда акьунач Шабал Къамкъам.

– Твах зи руш мус кIантIани! Гузва за ваз ам!..

Гьа икI Шабал Къамкъама Цуьквер-Ханум гъана. Адан амай вахарни цавун кьиле гъуьлуьз фена. Шабал Къамкъаман бажанах жез кIан хьуни абурук тади кутурдал са шакни алач. Адан бажанахвилив агакь тавуна гьайифар чIугвазвайбур гзаф авай, лугьуда…

Йисар-вахтар алатайла, дуьньядин чарх масакIа элкъвейла, виликан чIехи уьлкве халкьарин вил галамаз чкIана, цIийи девирар алукьна, цIийи уьлкве арадал атана, уьмуьр са гуж-баладалди гуьнгуьна гьатзавай са чIавуз зи патав за кIвалахзавай издательстводиз Шабал Къамкъам атана акъатна. Идан къвалак яцIу папкани ква.

– Яда, вуна закай я хабар кьадайди туш, я кьил чIугвадайди туш чIехи дустунал. Ваз чидайди са ви хуьруьн рехъ я, гуя Лезгистанда маса хуьрер-шегьерар авачир хьиз.

– Яргъиярмир, лагь ви рикIик вуч кватIа.

– Уьмуьр физва, дуст кас, чавай хабарни такьуна, чал алукьни тавуна. Гуя ам чи уьумуьр туш, са нин ятIани масаданди я…

– Мад яргъариз акъатна вун…

– Яда, куьрелди, зи яхцIурни цIуд йис жезва. За ваз рукопись гъанва. – Ада папка ахъайна. – Им гьа авайвал, са цIарни хкуд тавуна, са гьарфни дегиш тавуна акъудна кIанда.

– ГьакI жедани, яда?

– Жедайди я. Гила демократия я… Идалайни гъейри, вуна такурдай кьуна ахъайдай, ваз гаф гъидай са цIарни авач. – Ада папка ахъайна.

Рукописдин чинал ктабдин тIвар алай: «Цуьквер-Ханум».

– ТIварцIяй аквазва, – лагьана за, – са цIарни хкудиз тежедайди. – Муьгьуьббатдин чIалар яни?

– Муьгьуьббатни ава, уьмуьрни. Къенин эйбежер югъни. ТIаларни. Дердерни. Виридан дарман, теселли – Цуьквер-Ханум хьанва заз, дуст.

– Бахтавар я вун. Шииррикай кхьин хъувуна вучда?

– Къвезва чеб чпелай… Гьикьван кхьидач лагьайтIани, къвезва… Кхьин тавуртIа, заз жува са пак затI бейкефай хьиз жезва. Цуьквер-Ханум гъайила, гьакI хьанва. Заз, кхьин тавуртIа, Цуьквер-Ханум бейкефай хьиз жезва.

– ЧIалахъ я зун. Ви илгьамдин тIвар гила Цуьквер-Ханум хьанва. Илгьамдив кьур тIвар я.

– Яда ваз лугьудай гаф авайди тир-е. Са тIимил амай рикIелай физ. – Шабал Къамкъама рукопись агална, адан епериз тIвал яна. Ахпа, ам са патахъ авуна, зи вилериз килигиз, вичив гвай ихтилат лап рикIивай тирди къалурун яз, ада алава авуна: – Зи Цуьквер-Ханум са вахтара хъсан комсомолкани тир, дуст кас. Зи гафни гьанихъ галаз алакъада авайди я. Заз чизва вуна ви хуьруьнви Шуаякай са вуч ятIани кхьизвайди. Гьахьняй, белки, ваз зи ихтилат кьел квайди яз акван. Шуай дагъда, залзала хьана, къванерик акатна кьена лугьудай ванер акъатнай. Гьа ванералди куьтягьни хьанай… Зи Цуьквер-Ханум райондай Алпан дагъдиз ана авай пIирер чIукIурун патал ракъурай комсомолрин кIеретIдик квай. Абурук вад гадани пуд руш квай. Абурук куь хуьряй тир са гадани – тIвар Сардар тиртIа лугьузва – квай. Галайбуруз ам райондин секретаррикай садан хва тирди чизвачир. Зи Цуьквер-Ханумаз ам а чIаван кьвед лагьай секретардин хва тирди гила, а Сардаракай гьаким хьайила, чир хьана. Телевизордай акурла… Абурун кIеретI пIирерив агакьиз-тагакьиз амайла, абурун гуьгъуьниз цIай кваз балкIандаллай чархачи атана акъатналда ва лагьаналда, бес абур дагъдиз дугурай райондин сад лагьай секретардиз садлагьана пис хьана кьван, адан сафрадин турбадин кIуфа къван акIана, тIал къати хьана ва ам, операция ийиз, вертолетда аваз, Махачкъаладиз тухузва. Са гьинай ятIани жагъурна, Кьуркьанни вичихъ галаз кьунва, лугьуда, яру парчадик кутуна. Гьадаз теменар гуз, дуьаяр кIелзавай, лугьуда. Ада эмирнава пIирер хъиткьинар тавун ва тадиз элкъвена хтун… Язух секретардиз, вичив Аллагьдин жаза агакьайди хьиз хьана, кичIе хьанвай, хаф янавай, лугьуда… КIеретI элкъвена хтана лугьудай. Вири ваъ. Куь хуьряй тирди, динамит авай чантани гваз, дагъдин ценевай тIуз фена. Ада вич гьанай вичин хуьруьз, Мамухиз, хъфида, лагьана. Рушар сурар атIуз, эферар кIватIиз сувара са кьадар вахтунда амукьна. Абуруз Сардара яргъал чуьлдай са балкIан кьурди ва адал акьахна ам хуьр галайвал ваъ, винелди, дагъ галайвал фейиди акуна… ГьакI хьайила, дуст кас, ада дагъда Шуай авай кьветI хъиткьинначтIа низ чида… Гьа чIаван гьакимрин рухвайрикай и чIаван гьакимар хьанва. Виридан тIул сад я абурун. Абуруз чан алай инсан са квяйни туш. Абурун пеше халкьдин хам алажун я. Чпин тумуниз лаш сух хьайила, совет вахтара абуру чинеба Кьуркьандиз теменар гузвай. Гила, тарашиз, ришветар къачуз, на всякий случай, Меккедиз гьяждал физ-хквезва… Иман чпихъ садахъни авайди туш, ийизвайбур гьакIан кьасар я. Абуруз чизвач хьи, Аллагь, Гьахъ гвай ЧIехи Къуват, ина, чилел ала, ам гьа чпи алажзавай халкьда ава. Абуруз чизвач хьи, чпи датIана русвагьзавайди, алажзавайди, зулумдик кутунвайди гьа Аллагь вич я…

Заз лугьудай гаф амачир.

– Киснава хьи. Зи ихтилатдик кьеж кваз акуначни ваз?

– Ви ихтилатдик кьел ква, дуст, – лагьана за. – Сардар угъраш тир чIал заз фадлай чизвай. Адал шакни физвай, адакай ихьтин рахунарни хуьре авай. Амма ам икьван инсаф атIайди жеда лагьана фикирнавачир.

– Ацукьарна кIанда а кицIин хва! За куьмекда ваз! Зи Цуьквер-Ханума куьмекда, шагьидвалда!

– Совет девирда гьат тавур гьахъ-адалат гила, вири къанунрин кIан хкатнавайла, жагъида лугьудани вуна?

Шабал Къамкъама дериндай агь аладарна ва, са ара гана, лагьана:

– Яз гьакI я. Гьайиф… Гьахъ кIанзавайди шупIарун, гел галачиз квадарун абуруз са затIни туш… Абуру гьакI халкьдикай Аллагь хкудзава, чпин гъилер мадни артух азадун патал… Яда, вун пузгъунарна, сефиларна за жуван ихтилатдив. ИкI дуьз жедач! За ваз хъуьруьн къведай са ихтилатни ахъай хъийида. Гьамни ви «дуст» Сардарахъ галаз, адан бубадихъ галаз алакъада авайди я. Хьайи кIвалах я ам, таб туш. Гьамни заз Цуьквер-Ханума ахъаяйди я. Гьабурун хуьре хьайи кар я… Ахъайдани?

– Ахъай хъувуна тур.

– Гатун вахтунда хуьруьн папар, колхоздин векьер кIватI хъийиз, чуьлда авай са бере тир. Къведа райондай гьакимар, агитаторар ва маса къуллугъар гвайбур гатун кIвалахар гьикI кьиле физватIа чир ийиз. Ибурун кьилени аваз жеда гьа ви хуьруьнви Сардаран буба – райондин идеологиядин секретарь. Рахада им, рахада папарин вилик. Векьер кIватI хъийирла, партиядин рекьелай гьикI алат тавуна кIандатIа меслятар, чирвилер гуда, кIватI хъийизвай векьерикай цацар, цагъамар хкуд ая лугьуда, вучиз лагьайтIа абур советрин калери незвайбур я. Папариз, рушариз идан ихтилатрикай ади гьяз авачир. Абурукай сада вилералди амайбуруз лишан ийида: «Рушар, ихьтиндаз вуч авуна кIандатIа, гьам ая! Им гьакI ахъайна виже къведач!» И хуьруьн папар лап къадим вахтарилай кьуьртIуь гьакимрилай шалварар алудиз, гьатта гагь-гагь, абурун гъилер-кIвачер кутIунна, абурухъ галаз гуж гъалибуналди гьая-алакъайрани гьатдайбур яз машгьур тир. Сардаран бубадиз, чара хуьруьнви яз, и кар чизвачир… Им, сивяй каф чкIиз, рахазва, рахазва. Ада вичин кьве къвалахъай папар са-сад яваш-яваш вичив агатзаватIа гьич фикирни гузвач. Вичин ичIи гафарикай кеф хкудзавай адаз са затIни аквазвачир… Патав гвай адан амадагрикай сада (ам и хуьруьн «адетрикай» хабар авайди яз хьана), папарин ниятда гъавурда акьуна, кIевиз гьарайна: «Ката, чIехиди!». Вични, гъавурда акьур галайбурни катна. ЧIехидавай катиз хьанач, вучиз лагьайтIа адавай, катиз кIан хьанайтIани жедачир – сад лагьайди, адаз вичин зурба беден ялун са акьван регьят кар тушир, кьвед лагьайдини, ам вичин кьилел къвезвай кардин гъавурда акьунвачир… Хкадарна адал папари, кутуна метIерик, алудна адалай лацу шалвар. Турсикни алудна язухдин. Ахпа дишегьлийри гъилера гъилер кьуна, адал чархар ягъиз кьуьлерна, манияр лагьана, лугьуда. Са шумуд руш адан шалвар гваз катна. Гьакимдин амадагар гьабурухъ галтугиз хьана, шалвар къахчуз кIанз. Гьакимривай жегьил рушарихъ галтугиз жезвайди яни дагъдин чуьллера?! Абур чпин кабинетра викIегь я рушарал хкадариз, вакIан рухваяр!.. Гьаким са шумудра рушарин гьалкъадай экъечIиз кIанз алахънай лугьуда, алакьнач. Минетарна лугьуда вич ахъая лугьуз, къурхуяр гана лугьуда вири дустагъда твада лугьуз. Дустагъдикай кичIе хьайи садни хьанач! Ацукьнай лугьуда кесиб чIехиди, идеологиядин секретарь, кьил какахьна, вучдатIа течиз, гъилерив пача кьуна. Гена бахтунай винидихъ галай са яйлахдай и мажарадин гъавурда акьур чубанар – гьа и хуьруьн итимар атана лугьуда. Гьабурун гаф акатна дишегьлийрик, гьакимдив шалвар вахгана.

– Мад инриз ви лекцияр гваз хквемир! – лагьана гьакимдиз дишегьлийри. – На абур, ацукьна къулав, жуван папаз кIела, ашнадиз кIела.

Хъфеналдай гьаким сеперариз-сеперариз, гъутар юзуриз-юзуриз, къургъар гуз-гуз, дустагъдалди кичIерар гуз.

Мад хъхьай ван-сес, хабар тер хьанач. Аквар гьалда, райондин кьилевайбуру, чпиз хуш тушир амай гзаф крар хьиз, и карни тахьайдай кьуна… – Шабал Къамкъам зи вилериз килигна, вичи сувабдин кар авунвайда хьиз, хуррамдиз хабар кьуна: – ГьикI хьана, са кIус кьванни элекьнани ви виликан пузгъунвал? Илич хъувунани за ви рикIел чIем? Акъуднани ви рикIевай цацар?

– Эхь, зи дуст! И вакъиадикай заз чизвачир! Чир хьана хъсан хьана.

– Кутур жуван ктабдик! За ваз багъишзава и сюжет! – Шабал Къамкъама вичин жумартвал къалурна.

– Бес вуна вучиз кхьидач и кардикай?

– Яда, за, вуна хьиз, гьикаятдин эсерар кхьизвач кьван. И сюжет гьикаятдиз хасди я… Ахьтин хшка-хци дишегьлияр Вини вацIарин гзаф хуьрера авайди я… Къенин гьакимризни гьакI авуна кIанзавайди я. Чир хьурай абуруз чи чилерал гьахьтин папар-рушар алайди…

– ЯтIа хьуй гьа на лугьудайвал, чан дуст, – жаваб гана за. – Вуна гайи сюжетдай ви паяр цавари артухаррай…

…Гьа икI Шабал Къамкъамакай икьван ихтилатриз рехъ зи дуст Песен, ада хвейи иски шикил себеб яз ахъа хьанай. Идални алава яз, Сардар динамит гваз Дагъдиз фейидини субут хьанай. Адан бубадикайни бязи кьетIен ва чинебар делиларни винел акъатна.

Идалайни гъейри, адан Цуьквер-Ханума Сардаракай авур шагьидвили зак Шуаян дафтарар кIелун патал генани тади кухтуна.

Хукац-Ханум
Max

ИШТИРАКЗАВАЙБУР

Х у к а ц – Х а н у м, эхирдай Хурма-Ханум.

Д и д е.

Ч у б а н г а д а.

Ж и н е р.

Ж и н е р и н п а ч а г ь д и н х в а.

К ъ а р а в у ш.

К ъ у н ш и п а б.

А я л а р.

1-перде

Сад лагьай шикил

Гатфарин пакама. Гьаят. Адан са пипle са мертебадин кIвал ава. КIвалин айванни айвандилай къерехдиз квай дакIар гьаятдихъ элкъвенва. Са пата хьран кIвал ава. Верхи кулни гваз агьил дидишегьли – диде къведа. Адан гуьгъуьна жин ава. Дишегьлидиз жин аквазвач.

Д и д е (дакIардихъ элкъвена). Я руш! къарагъ! Гьикьван ксуда?! (Жаваб тахьайла, мад эверда.) Къарагъ, я кьейди! Вун ахвар ийидай кьван дакIунна хъиткьин жеда! Къарагъ, чин-гъил чуьхуьх, гьаят шуткуна, я чархуз дуьнмиш хьайиди!.. (Фена дакIар ахъайда.) Ахварихъ къанихди са вун хьанани?.. Бес кьуру кIарасар гъиз фенвай ви вахариз, цан цаз фенвай ви стхайриз ксуз кIанзавайди туширни?! Вун абурулай виридалайни чIехиди я хьи, ЧIехи вацIуз аватайди! Вуна абуруз чешне къалурна кIанзавайди я, чене кьулухъ элкъвей вах!.. (Са патахъ.) Я Аллагь, им вуч балай я на заз ганвайди?! Зун рекьидалди зи кIула вуч пар туначни вуна, чан зун ваз къурбанд хьайиди!.. Ихьтинди свас я лагьана ни тухудайди я?.. ТухвайтIани, паб я лагьана ни хуьдайди я?!.. КIвализ са гуж-баладал къвезвай ризкьидик идан са зегьметни квачирди!.. Недайла, вири хзандилай гзаф недайди!.. (ДакIарда кьил туна.) Я Хукац-Ханум! Къарагъ! Къарагъ, я Хукац-Ханум!.. (Садлагьана са вуч ятIани рикIел хтана, рахунрин жуьре дегишарда. Милайимдиз.) Я чан руш! Я дидедин ширин! За ядни гъанва, зун, хьар кутуна, фуни, цикIенарни чраз агакьнава… Къарагъ, жуваз са кьас таза цикIен хьайитIани неъ…

ДакIардай хкадарна Хукц-Ханум къведа. Дидедин гуьгъуьнавай жин, садазни такваз, гила рушал элкъведа.

Х у к а ц – Х а н у м. Гьинва цикIен?! Къала, зи пай зав гице!

Д и д е. Агьан! ЦикIендин тIвар кьурла, чIал акъатнани?! ЦикIен гьавая гудайди туш. Сифте кIвалах – ахпа цикIен. (Рушав верхи кул вугуда.)

Х у к а ц – Х а н у м (кул дидедал гадар хъийида). Сифте цикIен це, ахпа за гьаят шуткунда… Гишила за ихьтин агъур кIвалах гьикI авурай?..

Д и д е. Сифте чиниз са шупI яд ягъ, жувахъ галамай ахвар галуд, ахпа кIвалахна гъил-кIвач ачуха. Акуна-такуна ви иштагьни хъеандиз ахъа жеда. (Кул вугуда.)

Х у к а ц – Х а н у м. Зи иштагь гьакIни ачух я. (Кул дидедал гадар хъийида.) ЦикIен тIуьрла, зи гъил-кIвачни ахъа жеда, захъ галамай ахварни галатда… Заз зи пай цикIен це!..

Д и д е. За садра лагьана… Сифте кIвалах – ахпа цикIен. (Кул рушал гадар хъийида.)

Х у к а ц – Х а н у м (чилел ацукьна шехьда). За цикIен туьтIуьнмаз са кIвалахни ийидач. (Кстахдиз.) За кIвалах авуна куьтягьдалди ви цикIен баят жеда. (Гъиле ривни кIвачерив чил гатаз, ар ягъиз шехьда.)

Д и д е. Лал хьухь, бахтсуз хьайи вах! Вуна къуншияр кIватIда! Вуна вири хуьр чал хъуьруьрда…

Х у к а ц – Х а н у м. Заз цикIен кIанда!.. Фад це!.. (Шехьда.)

Д и д е. ЛипI хьухь, лилда гьатайди! Ван атIутI, ван кьурайдн! (Маса чара амачиз.) Исятда гуда… Исятда гъида, гъилер гъуьргъуь хьайиди! (Хьран кIвализ фена, цикIендин са пад гваз хкведа, рушал яргъи ийида.) Ма, нефс кьве пад хьуй ви… Анжах ван акъудмир…

Х у к а ц – Х а н у м (цикIендин пад цавун кьиле тIуьна куьтягьда). Заз са пад ваъ, сагъ цикIен кIанда!.. (Шехьда.) Муькуь падни хце!.. (Ар ягъиз, кIвачеривни гъилерив чил гатада.)

Д и д е. Сагъ цикIен ваз хьайила, ви стхайризни вахариз вуч амукьрай? Гьардал гьалтзавайди цикIендин са пад я, гьамии абуру чIугур зегьметдай. Ваз хьиз гьавая ваъ… Ваз неинки гьа цикIендин са пад, ваз гьич яван фан са кьас кьванни гана кIанзавайди туш!..

Х у к а ц – Х а н у м. Зун вахарилайни стхайрилай чIехини я, акьуллуни я, иерни… Заз цикIендин са пад тIимил я. Заз муькуь падни хце! (Шехьда.)

КуьчедайтIуз чубан гада къведа.

Ч у б а н г а д а (яргъа амаз). Вуч гьарай-эвер я? Вуч къал-къиж я?.. Хийирар хьуй, я хала!

Д и д е (рушаз). Кис, кьейди. Шел атIайтIа, за ваз цикIендин амай падни хгуда. (Руш кис хьайила, чубан гададиз.) Абат хийирар, чан халадин… Гьарай-эвер кулунин паталай я…

Ч у б а н г а д а (гьаятдиз гьахьда. Тажубвилелди). Кулунин паталай? Гьич зи кьиле ацукьзавач ман им вуч лагьай чIал ятIа…

Д и д е. Им зи рикI алай руш я. Ада, пакамахъ фад къарагъна, калер ацана нехирдиз ракъурна, лакар кIватI хъувуна, вад-ругуд квар яд гъана, хьар кутуна фар-цикIенар чрана, гила гьаят шткида лугьуз кул къачурла, зи намусди кьабулнач… Вири кIвалахар са гьа идал гьалдна виже къведач эхир… Адавай кул къахчуна, за жува шткида лагьана. Зи руш вичи шткида лугьуз шехьзава…

Ч у б а н г а д а (хъуьреда). ГьакI лагь ман!.. Ахьтин рушан хатур хадани, я чан хала? Икьван иер руш вуч лагьана иширда?.. (Хукац-Ханумаз.) Ви тIвар вуж я?

Х у к а ц – Х а н у м. Ху…

Д и д е (рушан гаф атIуда). Хурма-Ханум.

Ч у б а н г а д а. ТIварни вичив кьурди я…

Д и д е. Акъваз, акъваз… Акьван яргъариз фимир… Жузун айиб тахьурай, вун вуж кас я?..

Ч у б а н г а д а. Зун са адетдин чубан я. Захъ вира ава: чIехи суьруь хипер, кIвалер, cap, чIемер, нисияр, къахар…

Дидеди рушан къвала кьуьнт эцяда: ихьтинди гъиляй ахъаймир! Жинре, абурал пудални тIуб туькIуьриз, ван акъуд тийиз хъуьруьнарда.

X у к а ц – Х а н у м. Къахун якIукай хъсан цикIенар жедайди я…

Ч у б а н г а д а. Эхь, кьуру якIукай хъсан цикIенар ийиз, сарикайни хъсан гамар-халичияр храз жеда… Амма заз цикIенар ийидай, гамар храдай кас авач… Зун субай я. Зи кIвалин-йикъан аявалдай са свас авач заз… Къекъвезва зун, вил-экв ийизва. Кутугай сад жагъизвач… (Дидедиз.) Ви руш жагъайди бахтавар жеда. Ви рушакай кIвалин-йикъан кIараб жеда… Гьайиф, зун геж атанва жеди… Ихьтин рушар лишанар кутун тавуна амукьдайди туш.

Д и д е (теспача яз). Эхь! Эхь!..

Ч у б а н г а д а. Гьайиф!.. AкI ятIа, зун хъфида… За мад са гафни хълагьдач… (Хъфиз кIан жеда.)

Д и д е (чубан гада кьуна акъвазарда). Ваъ! Ваъ!.. Зи руш гьеле садазни ганвач… Илчияр къвез-хъфизва… Амма чна акатай низ хьайитIани гузвач… Зи рушакай кIвалин кIapa6 жедайди я! Эхь! Эхь!

И ихтилатар кьиле физвай арада руша эвелдай регъуьвилер ийидай амаларда, ахпа ам, яваш-яваш кьулухъ фена, садлагьана хьран кIвализ гьахьда, анай цикIендин са падни къачуна хурув агудна, вич экъечIай дакIардиз кьилихъди гьахьда.

Ч у б а н г а д а (хвешила). За илчияр ракъурайтIа жедани?!

Д и д е (хурамдиз). Ракъура! Ракъура! Ваз кIандатIа, лап къе ракъура!

Чубан гада хъфида. Жинни адан гуьгьуьна гьатда.

Я Аллагь! Зун ваз къурбанд хьурай! Заз чидач за чIуру кар авунани, дуьз кар авунани… Гьар гьикI ятIани вуна залай гъил къахчу. (Гьаят шткида.) Зи тапаррин хабар гьинай гудатIа яраб?.. Мад ана хьайиди хьана… (Гьаят шткиз-шткиз са патахъ хъфида).

Кьвед лагьай шикил

Йиф. Яргъай хьиз уьфтуьнал какахьай хирде макьамар ядай, ракьун къапар гатадай ванер къведа. Садлагьана са кIеретI жинер пайда жеда. Абуру жинерин межлис кутада.

1 – ж и н

Чун вужар я? Гьинай я?

Чун са мичIи муртIай я.

2 – ж и н

Чун амалдар, иер я,

Чун жинер я, жинер я!

В и р и д а с а н а л

Чун жинер я, жинер я!

(Уюнар акъудиз кьуьлерда.)

1 – ж и н

Течирдаз гун малумат:

Чахъ ава чи гьукумат.

2-ж и н

Чахъ пачагь, къанун ава,

Сердерни кьушун ава.

В и р и д а с а н а л

Чи фендер xyпl бетер я,

Чун жинер я, жинер я!

1 – ж и н

Гьахьда чун цIуз, гьам цизни,

Накьвадизни, къванцизни.

2 – ж и н

Инсанрикни акатда,

Гьайванрикни акатда.

В и р и д а с а н а л

Им чи межлис кьуьлер я,

Чун жинер я, жинер я!

1 – ж и н

Чун садакай хкечIда,

Чун муькуьдак экечIда!

2 – ж и н

Инсанар чав агакьдач,

Са тIемни чак акакьдач.

В и р и д а с а н а л

Чи макьамар уьфтер я,

Чун жинер я, жинер я!

1 – ж и н

Чи пеше я датIана

Алцур авун инсанар.

2 – ж и н

Чи пеше я ягьанат,

Зарафатни хиянат.

В и р и д а с а н а л

Гьиллебазар, бижер я,

Чун жинер я, жинер я!

1 – ж и н

Инсанрик чи къилихар

Кутун я чаз кIани кар.

2 – ж и н

Инсанрин кьил элкъведа —

Чун абурал хъуьреда.

В и р и д а с а н а л

Чун хъуьрез, чаз кефер я,

Чун жинер я, жинер я!

(Кьуьлерда.)

Жинери уьфтер яда, ракьун къапар гатада, кьуьлерда, манияр лугьуда. И арада са маса жин атана акъатда.

Ж и н (хъуьруьн кьаз тежез). Квез вуч хьанатIа чидани-е?.. За са темпел, хукац руш гъуьлуьз гана!.. (Хъуьрена чIагана фида). Фена акатна зун сифте а рушан дидедик, ахпа рушак вичик… Алцурна дидеди свас кIанзавай са гада… Авуна гьа дидеди вичин рушан тарифар!.. Табни гьилле сад садан далудаллаз адан сивяй акъатдавайвал акуназ кIандай… Гада чIалахъ хьана… Адан темягьар фена… КIвалин-йикъан кIараб жедай руш я лагьана… Гьасятда хъфена руш це лугьуз илчияр ракъурна… Кье руш тухвана… Исятда мехъерин йифен межлис куьтягь хьана… Чамран кIвалин къавалай тфенгар ягъиз эгечIайла, зун катна хтайди я. (Хъуьреда.) Чамраз хьайиди хьана!..

Ж и н е р (рахшандар ийиз). Мубаракрай! Мубаракрай!

Ж и н. ЦIийи сусаз лугьудай гафар мадни авайди я… (Дишегьлидин ванцелди.) Ирид хвани са руш хьурай, гьамни хутун тарцяй аватна кьирай!.. (Хъуьреда.)

Ж и н е р. Хьурай! Хьурай! Гьа вуна лугьудайвал хьурай!.. (Хъуьрена чIагида.) Вуна чамраз авурди авуна… Аферин ваз!..

1 – ж и н. Куьн инсанрин мехъеррикай рахаз, чи межлис рекъизва гьа! ИкI виже къведач. Чун жинер я!

2 – ж и н. Жинвилин дережа кIурарик вегьин айиб я… Кьуьлер ая! Чи межлис давамар ая! Ягъ макьамар!

Жинерин кьуьлерни уюнар гара гьатнавай арада мад са жин атана акъатда.

Ж и н (хъел аваз). Кис хьухь! Акъвазра куь шадвилер!.. Чир хьаназ хьуй, пачагьди куьн рекьидайди я… Квез пачагьдин буйругъдикай хабар авачни?

1 – ж и н. Вуч хьана?!

2 – ж и н. Вуч хабар я?!

Ж и н. Чи пачагьдин хва рекьизва. Туьтер атанва. Инагъ хьанва… Чи жерягьривай садавайни са чарани ийиз хьанач. Къецепатан жинерин вилаятра авай жерягьривайни са дарманни ийиз жезвач…

1 – ж и н. Чна гила вуч авун лазим я?

Ж и н. Квез пачагьди вичин хвани гваз цIийи жерягьрихъ къекъвез алад лагьанва. ЖагъайтIа, гьа чкадал дири хъийидайвал… ТахьайтIа, пачагьдин хцин тифтиф цавуз акъатда.

2 – ж и н. Куьн къах вучиз хьанва?.. Ша фин пачагьдин хва къутармишиз!

Вири фида.

2-перде

Сад лагьай шикил

Чубан гададин кIвал. Гьаятднн са пипle хьран кIвал ава. Анай гъиле цикIенни аваз чубан гададин свас Хукац-Ханум экъечIда.

Х у к а ц – Х а н у м. Кеф тушни бес!.. ЦикIенар ийиз нез!.. Кьуру як квай цикIенар!.. Я ваз къарагъ лугьудай кас авач, я ваз гьаят шуткук лугьудай кас авач… Кефер я. (ЦикIендиз кIас яда.) Пагь! Пагь! Пагь!.Вуч дад галайди тушни! Гьар юкъуз цIикIенар… Къени са хара чранва… Аферин зи ярдиз, зи чубан гададиз!.. Вич Мугъандиз хъфидайла, заз недай-хъвадай вири туна: чIемер, нисияр, кьурурнавай якIар… Неъ, хъухъ, кеф чIугу! (ЦикIен тафт хьиз кьуна мани лугьуда.)

Зи яр ава Мугъанда,
Къаяр ава Мугъанда.
Гьар са юкъуз хьар кутаз,
ЦIаяр ава зи чанда!
(ЦикIендиз кIас яна, кьуьлда.)
Зи кар жеда туькIвена
Чрай чIавуз цикIенар.
Абурун куьк хараяр
Мад къалин жен декIена!
(ЦикIендиз кIас яна, кьуьлда.)

КIула са ацIай харални аваз Хукац-Хануман диде къведа.

Д и д е (сифте къах жеда. Вич вичел хтана, тIуб сивив тухвана). Вув-в, беябур хьана! Инсанрин вилик зи чин чIулав хьана, эгер и уюнар акур кас-мас хьанатIа… (Хукац-Ханумаз.) Ибур вуч уюнар-къугъунар я, я Хукац-Ханум? Бес хьуй тIун! Им шумуд варз я, вуна гьар юкъуз ихьтин кьуьлер-хкадарунар, цIингавар ийиз?!..

Х у к а ц – Х а н у м (харудаказ). Сад лагьайди, зи тIвар Хукац-Ханум ваъ, Хурма-Ханум я… Зи ярдини, къуншийрини заз гьакI лугьузва… Кьвед лагьайди, за манияр вучиз лугьудач кьван? Кьуьлер вучиз ийидач кьван? Заз кими са затIни авач. Зи кIвал ацIана-равана ава, зун жувни хъсаи якIа-чIарчIе ава…

Д и д е (кIулавай харал аватда). Я чан бала, я ширин бала, кIвал ацIанва лугьуз, жув якIа-чIарчIе ава лугьуз, беябур жедай кIвалахар ийидани?.. Ингье зи яб, за гьа и яб атIуда, эгер вуна вунни, зунни беябур тавуртIа… Зи атIай меци чубан гададиз вучиз таб авурди тир? Вучиз?!

Х у к а ц – Х а н у м (са къайгъуни авачиз). Пис хьанач хьи… Зи тIвар Хурма-Ханум я лагьайдинн вун я… Ви са бицIи тапуни зун гьикьван бахтлу авунватIа килиг, я чан диде! (ЦикIендиз кIас яда.) Зун а эвелан руш яз амач… Заз нна цикIенар чраз чир хьанва! ЦикIенар!..

Д и д е. Валлагь, беябур хьана!.. Ваз чубан гадади зулуз Мугъандиз хъфидайла вуч лагьанай? ЦикIенар ийидай къахарилай гъейри, ада ваз мад вуч тунай?.. Сагъ са кIвал ацIай cap тунайни? Тунай. Ибурукай гъалар авуна, рангарнк кягъна, халичияр хурух лагьанайни? Лагьанай. Яни гатфаралди, вич хкведалди храна куьтягьа лагьанайни? Лагьанай. Вуна вуч авуна? Гьеле авур са затIни авач…

Х у к а ц – Х а н у м. Акъваз, я диде! Кагьулни ийидач ваз сарикай рахаз…

Д и д е. За ваз са кьадар сарикай гъаларни авуна, рангарикни кягъна хканайни? Хканай. Гамун тарар гъана, гамни ршана, «ма хурух» лагьана вуганайни? Вуганай… Амма вуна къени са квагни эцигнавач… КIвале авай кьван а сарикай мус гамар храна куьтягьда?.. Вахтар физва, я бала. Къе-пака чубан гада хтана ахкъатда…

Х у к а ц – Х а н у м (гьяз авачиз). Храда ман са мажалдик…

Жугъундихъай къунши папан кьил хкатда.

К ъ у н ш и п а б. Я Хурма-Ханум! Ви кIваляй гам гатадай ван къвезвач хьи?.. Гьамиша къвезвайди анжах цикIенрин ял я… Ви cap кьуьчI гьатна чIур хьанваз тахьуй?..

Х у к а ц – Х а н у м (хъел кваз). Зи сара на ви кьил сухмир! Ам ви къайгъу туш!.. За храйла, аквада ваз… (Къунши папаз ван текъведайвал са патахъ.) КъуьчI ви кьиле гьатрай…

К ъ у н ш и п а б. Вуна гьикI храда?.. Пака чубанар хквезва… Ви адахлини хкведа…

Х у к а ц – Х а н у м. Хтурай ман… За адаз ахьтин цикIенар гьазурда хьи!.. (ЦикIендиз кIас яда.)

Къунши папан кьил квахьда.

Д и д е. Мад гьа вичин цикIенар хьана… (Хукац-Ханумаз.) Ваз ван хьанани? Чубан гада хквезва. Пака хквезва, пака!., Беябур хьана! Уьзуькъара хьана… Рахкурда ада вун… (Кьил-хур гатада.) Гьарай кьилеллаз, руг кьилеллаз… Са шумуд ифей чумахъни далудилай чIугуна хьиз…

Х у к а ц – Х а н у м. За адаз ахьтин цикIенар гьазурда хьи, адан рикIелай вири алатда., Вуна авур тапарарни алатда, вичи тур кьван сарни…

Д и д е (хъел акатна). Вунни кьий, ви цикIенарни!.. (Чилел алай харалдихъ кIвач геляна хьиз.) Ма ибурни за ви сарикай воз гьазурнавай гъалар я… Зун кумач… Жуваз вуч кIантIани ая ибуруз… КIандатIа жуван цикIенрик кутур!.. (Хъелна хъфида.)

Х у к а ц – Х а н у м (къуьнер агажна). Ибуруз виридаз зи цикIенар залан хьанва… Чпиз гьатзавач лугьуз пехилвалзава… (ЦикIендиз кIас яда.) Зи кефияр гьикьван ачухбур тир… Инихъай дидеди, анихъай къунши папа чIурна… И саягъда гамар-халичияр храз жедайди яни?.. ЯтIани чара авач, гамунихъ ацукьна кIанда… Санихъни эглеш тахьана, къарагъ тавуна храдайвал гьазурвал акуна кIанда, жуваз архаиндиз кIвалахун патал къулайвилер тешкилна кIанда… (Хьран кIвализ фида.)

Къунши папан кьил хкатда.

К ъ у н ш и п а б. Мад хьраь кIвале авай хьтинди я им… Килигда чун гьикI чубан гадади ви кьилиз яд чимдатIа… (Квахь хъийида.)

Х у к а ц – Х а н у м (кьве къуьнелни хурал цикIенар кутIунна хкведа. Гам храдай амалар ийиз-ийиз, гагь са цикIендиз, гьагь масадаз кIасар яда). Гила кIвалахайтIа жеда… (КIвализ гьахьда…)

Йиф алукьда. ДакIарда экв куькIуьда. Гьаятдин са пипIяй жинер пайда жеда. Абуру кьуд патахъай мес кьунва. Месел жинерин пачагьдин хва ала. Жинерин гьалар зайиф я, юхсул я. Абурук виликан фус кумаз аквазвач.

1 – ж и н. Шумуд варз я чун пачагьдин xвa гваз къекъвез… Санайни са бегьем жерягь жагъанач… Азарлудан гьални къвердавай пис жезва… Рекьида чун пачагьди, вичин хцин туьтер ачухар тахъвуртIа… ГьикIда? Вучда?.. Гьиниз фида? Нин патав фида?..

2 – ж и н. Ангье са кIвале экв кузва… Ша, ана вуж аватIа килигин.

1 – ж и н. Ша фин кван…

Жинер дакIардихъ фена килигда. Виридак хъуьруьн акатда. Абур хъуьрез акурла, жинерин пачагьдин хцини ишарайралди вичизни а дакIарда вуч аватIа къалур лугьуда. Жинери ам хкажна дакIардив агудда. Жинерин пачагьдин хва хъуьрена чIагида. Ада сив гагь са къуьнел, гагьни маса къуьнел, гагьни хурал тухуз, дехьнен Хукац-Ханума гьаятда цикIенар недайла авур хьтин амалар ийида. Садлагьана жинрен хцин туьтер ачух хъжеда.

Ж и н е р и н п а ч а г ь д и н х в а. Им вуж я ихьтинди?.. (Вичивай рахаз хьунал мягьтел жеда, ахпа садлагьана хвеишла хкадарда, кьуьлерда.) Зи туьтер ачух хъхьана! Зун сагъ хъхьана!

Жинеривай чпин хвешивилер кьаз хъжедач.

1 – ж и н (жинерин пачагьдин хциз). И дакIар хьаначиртIа, анай ваз кIвалевай руша гам хразвайвал акуначиртIа, вун дири хъжедачир… Чи къанунралди, чна чаз хъсанвал авурдаз са гьуьрмет хъувун лазим я.

2 – ж и н. Эхь! Эхь! Хъсанвал хъувуна кIанда. ТахьайтIа чи пачагьдиз хъел къведа.

Жинерин пачагьдин хва (кьама ял аваз). И кар заз куьне талгьайтIани чизва… Алад, фена а рушавай хабар яхъ, вичиз вуч кIандатIа… Ада вуч тIалабайтIани, гьам гудай ва я ийидай ихтияр гузва за квез.

Жинери кIвалин ракIар гатада. Хукац-Ханум къецел экъечIда. Къуьнерални хурал алай цикIенрин са пай тIуьна куьтягь хьанва.

Х у к а ц – Х а н у м. Вуч хьанва?.. (Мягьтелдиз.) Куьн вужар я?!

1 – ж и н (хъуьтуьлдиз). Чун… Чун… абур я… жинер я…

Х у к а ц – Х а н ум. Жинер?! Куьн цикIенрин ниэдал атанвайбур яни?..

1 – ж и н. Чна цикIенар недайди туш… Чун… Чна… Вуна чи пачагьдин хва сагъар хъувунай ваз са хъсанвал хъийиз кIанзава чаз. ТIалаба, ви рикIиз вуч кIан ятIа. Чун ви къуллугъда гьазур я.

Х у к а ц – Х а н у м. Зун жерягь туш кьван?.. Вични жинерин. За куь пачагьдин хва гьикI сагъар хъувурай кьван, ам зи вилеризни такунвайла?..

Ж и н е р и н п а ч а г ь д и н х в а. Ам зун я… Зун туьтер инагъ хьана, нефес кьуна рекьизвай… ДакIардай заз вуна гам хразвай саягъ акурла, зак хъуьруьн акатна, зи туьтера авай ирин авахьна, зун сагъ хъхьана… Вун хьаначиртIа, зун сагъ хъжедачир… Лагь ви рикIиз вуч кIан ятIа… Чун ваз гьуьрмет ийиз гьазур я…

Х у к а ц – Х а н у м. Заз са затIни герек туш… Заз вири авазва, чIемерни, нисиярни, къахарни, сарни… (Садлагьана рикIел хкведа.) Акъваз кван!.. Заз са кар ава!.. Ава!.. Ава!.. ТIалабун ава, эгер квевай жедайди ятIа…

1 – ж и н. Са жерягьвилелай гъейри, чавай вири крар жедайди я.

2 – ж и н. Ви тIалабун гьихьтинди я?

Х у к а ц – Х а н у м. Квевай халичияр-гамар храз жедайди яни?

Ж и н е р и н п а ч а г ь д и н х в а. Жедайди я… Тежез хьайитIа, абур за зи бубаднн пачагьлугъдай чукурда…

Х у к а ц – Х а н у м. Заз са кIвал ацIай cap ава. Заз абурукай пакадалди халичаяр хранайтIа кIандай… Пака зи яр хквезва....

Ж и н е р и н п а ч а г ь д и н х в а (жинериз). Хъфена чи пачагьлугъдин вири жинер галаз хтана зи жерягьдин тIалабун лап ейдиз кьилиз акъуд. ТахьайтIа, зи бубади квекай халичаяр храдайди я… (Хукац-Ханумаз.) Ви кар туькIвенвайдай яхъ. Геже хийирар!.. (Жинерни галаз хъфида.)

Х у к а ц – Х а н у м. За фена са вил ахварда. (Ксуз фида.)

Кьвед лагьай шикил

Пакама. Хукац-Ханума, гьаятдиз акъудиз, халичаяр, гамар, сумагар экIязава.

Х у к а ц – Х а н у м (халича экIяйна, адал кьуьлиз-кьуьлиз, мани лугьуда).

Мугъандавай яр хкведа,
Кьакьан дагълар уях жеда.
РикIиз кIани чубан гада,
Зун ви вилик уьзягъ жеда.

БалкIандилай эвичIа, яр,
Ваз зи къужах ахъайда за.
За хранвай халичаяр
Ви кIвачерик экIяйда за.
(Халича гъиз фида.)

Жугъундихъай къунши папан кьил хкатда.

К ъ у н ш и п а б (мягьтел жеда). Вув-в, я аламат!.. (Вилер тIушунда.) Икьван халичаяр са йифиз?! Жери кар туш!.. (Вич вичелай фена ярх жеда, са вуч ятIани хайи ванер акъатда.)

Чубан гада хкведа.

Ч у б а н г а д а. Хурма-Ханум! Азизди! Зун хквезва! Вилик экъечIа!..

Х у к а ц – Х а н у м (къуьнел халичани алаз экъечIда). Хъша! Хъша! Вун хтурай – рагъ хтурай, зи азизди! (Фена адан кIвачерик халича экIяйда). Аквазвани, (халичаяр къалурда.) за ви буйругъ кьилиз акъудна. Са башкIулни тун тавуна, вири сарикай халичаяр, гамар, сумагар храна.

Ч у б а н г а д а (гьейранвилелди). Аферин ваз! Баркалла!.. (Са гам хкажна килигда.) Ихьтин гуьзел нехишар, ихьтин иер рангар заз садрани акурди туш… Жув гьамиша тIебиатдал алай инсан тирвиляй завай лугьуз жеда хьи, ихьтин нехишарни рангар тIебиатдани бажагьат ава… (РикIивай килигда.) Валлагь, маншаллагь!.. Ибур дишегьлидин гъилери храна лугьуз жедай хьтинбур туш…

И гафар лугьудай арада жугъундихъай къунши папан кьил хкатда. Ам Хукац-Ханума вуч жаваб гудатIа лугьуз яб хкисна акъвазда.

Х у к а ц – Х а н у м (бейкеф хьанвай жуьреда). Вун зи тупIариз килиг, азизди. (Къалурда.) Абурал алай гъери цикIенар тIуьна хьанвайди туш. Квакарив, гамун гъаларив къугъвадай кьван зи тупIарин рикIер кIуьренва. За абуруз тIал зайиф хьурай лагьана са тIимил чIем янай… Вун и гамар за хранвайдан чIалахъ тушни?..

Ч у б а н г а д а. За зун чIалахъ туш лагьаначир хьи… Аферин ваз, зи азизди… Ихьтин чIагай нехишар, безеклу халичаярни гамар анжах са ви тупIаривай храз жеда!..

И гафар ван хьайи къунши паб, кьил элкъвена, ярх жеда, са вуч ятIани хайи ванер акъатда.

Х у к а ц – Х а н у м. Ви чан сагъ хьуй, зи азизди. (Садлагьана тади акатда.) Вув-в, зун вуч саймаз тушни!.. Къала, са афтафа яд гъана, вав чин-гъил чуьхуьз вугун, са кьас фу нез тун авач… Валлагь, и гамар храдай кьван кьил гижи хьанвай хьтинди я зи…

Ч у б а н г а д а. Гьелелиг тади къачумир, зи азизди… За фена жуван балкIанрилай пар-затI ахлудин, ахпа са кьас фу тIуьртIани жеда… Зун хкведалди вуна суфра лап гьа и халичадал экIягъа… Хъсан гатфарин югъ я… (Фида.)

Х у к а ц – Х а н у м. Вун хкведалди за вири гьазурна эцигда. (Суфра ахъаюнин къайгъуйрик экечIда. Самовар гъида, фу-къафун ва са хара цикIенар эцигда.)

Чубан гадади ацIай харалар хкиз гьаятдин са къерехда акъвазарда.

Ч у б а н г а д а. Гила са кьас фу тIуьртIани жеда… (Хукац-Ханумаз.) Ша, азиз Хурма-Ханум, зи гъилерал яд илич.

Х у к а ц – Х а н у м (афтафа гваз атана, чубан гададин гъилерал яд иличиз, вилер харалрал алаз). Ибур вучар я?

Ч у б а н г а д а (гъилер чуьхуьз-чуьхуьз). Харалар я ман…

Х у к а ц – Х а н у м. Абура кьуру якIар, къахар авани?..

Ч у б а н г а д а (чиниз шупI ягъиз). Гатфариз вуч кьуру якIар авайди я? Къахар зулуз ийидайди я… (Мягьтел яз килигда.)

И арада жугъундихъай къунши папан кьил хкис жеда. Ада кисна яб гуда.

Х у к а ц – Х а н у м. Бес а харалра вуч ава? (Чубан гададив дасмал вугуда.)

Ч у б а н г а д а (чин дасмалдив михьиз-михьиз). Абура cap ава. Сар… Вун хьтин халичайрин устад кар-кеспи авачиз тун гунагь тушни? Вуна и сарикай и халичайрилайни иербур храда… (Хукац-Ханум гъил кьуна тухвана суфрадихъ ацукьарда, вични ацукьда.) Хъсан хъуьтуьл месер ийида… РикIелламани, чи мехъериз чаз гьихьтин алхишар авунайтIа, гьихьтин гафар лагьанайтIа?.. «Ирид хвани са руш хьурай, гьамни хутун тарцяй аватна кьирай»…

Х у к а ц – Х а н у м (кагьулдиз, пашмандиз). РикIел алама… А гафаринни и харалрин арада вуч алакъа ава кьван?..

Ч у б а н г а д а. ГьикI вуч алакъа? Лап дуьмма-дуьз алакъа… Бес чаз ирид хвани са руш жедачни?! Жеда. Абур вуна и сарикай ийидай хъуьтуьл месерал къаткурда… Са-кьве мес гъана хутун тарцин кIаникни экIяйда, эгер чи руш адай аватайтIа, текьирай лагьана. (Чай цада, фу неда.)

Х у к а ц – Х а н у м (ихтилатдикай гъяз авачиз). Чидач ман…

Ч у б а н г а д а (цикIен нез-нез). Вун пашман хьанва хьи, вуч хьанва?.. Къачу фу неъ, цикIенар неъ… Пагь, пагь, пагь! Вуч тIеамлу цикIенар тушни!.. Гамарин устад хьиз, вун цикIенрин устадни я хьи!.. Къачу неъ… «Чидач ман» лугьуз акъвазмир…

Х у к а ц – Х а н у м. Заз иштагь авач… Чидач ман, завай и сарикай халичаяр, гамар храз жедатIа, месер ийиз жедатIа… (Цуквал хкаж жеда ахпа, гъилерални метIерал акъвазна, са куьз ятIани килигзавайди хьиз, къекъведа.) Я шурван пепе, вун гьиниз я? Акъваз, я кьейди! Заз яб це! Вуна заз халичаяр храз, куьмекдани?.. Акъваз, вун гьиниз фена?.. (Шел кваз.) Лув гана катна шурван пепе…

Ч у б а н г а д а (мягьтел яз са патахъ). Идан кефияр авай хьтинди туш. Гамар храна гуж акьалтнавай хьтинди я… (Хукац-Ханумаз.) Я Хурма-Ханум, я азизди, вахъ вуч хьанва?.. Вун тIа хьанвани?.. Вун са къариба жуьре аквазва заз…

Х у к а ц – Х а н у м (пелел гъил эцигна, чкадал ахцукьда.) Багъишламиша… Зи кьили кIвалахзавай хьтинди туш… Зун и хранвай кьван гамари-халичайри михьиз акIажарнава… Ваз завай рухваяр кIанзава. (Харалар къалурда.) Вуна хканвай и сарикай халичаяр храдалди зун рекьида… (Ярх жеда.)

Ч у б а н г а д а (кичIе хьанваз). Вун рекьиз гьайиф тушни, я чан!.. За а кардиз рехъ гудач… За вав и сарик гьич тIубни кягъиз тадач. (Хукац-Ханум хкажда, адан далудихъайни къваларихъай харалар кутада. Гар ядай затIунихъ къекъвена жагъун тавурла, цикIендалди гар яда.) Зи бейниванвал аку-е икьван назик, икьван кеврек дишегьлидив икьван халичаяр храз тур… Мад за акI хъийидач… Багъишламиша, чан… Вав гуж алай са кIвалахни хъийиз тадач за… Чна чи кIвалин-йикъан аявалдай, адахъ гелкъведай къаравуш кьада… Чна, калерни, гамишарни къачуда, верчер-гьуьндуьшкаярни хуьда, сал-багъни кутада… (ЦикIен эхцигда.) Вири кIвалахар къаравушдив ийиз тада. Сад агакь тийиз хьайитIа, кьвед лагьайдини кьада… Анжах ваз регьят хьурай… Ваз хъсан хъхьанвани, азизди?! (Хукац-Хануман пелел гъил эцигда.)

Х у к а ц – Х а н у м. Са жизви жув жувал хтанвай хьиз я… РикIик кьамир… Заз са шумудра икI хьана алатайди я… Исятдани алатда…

Ч у б а н г а д а. Зун къе-пака яйлахдиз хъфидайди я… За гежел вегьидач, фена ваз къаравуш хкида… Жува ял акъадара… (Тадиз фида).

Х у к а ц – Х а н у м. Уф!.. (Ягьанатдив.) Гила заз лап регьят хьана. (Хвешила.) Гена алатна!.. Алатна!.. Акваз-такваз иштагьни ачух хъхьана!.. (ЦикIен нез эгечIда.)

К ъ у н ш и п а б. Алатнавач, са затIни алатнавач… Вири гьеле вилик кума…

Х у к а ц – Х а н у м. Ви вил гьамиша чи гьаятда авани, вилер акъатайди?! Чинеба яб гузвани, япар биши хьайиди?!.. Акъатда пехил яз ви чан! Йикь гьакI (КIвачел алай чапатI алудна къунши папал эляда.)

Къунши паб вич алай чкадилай аватда, са вуч ятIани хайи ванер акъатда.

Х у к а ц – Х а н у м. Гила вун мад бажагьат къахрагъда. Ухайш! Ярх хьана ял ягъ жуваз!

3-перде

Сад лагьай шикил

Чубан гададин гьаят. Чими зулун югъ. Таракай куьрснавай перпилаг-тахтуна Хукац-Ханум ксанва. Хьран кIваляй къаравуш экъечIда. Ам кул къачуна гьаят шткиз эгечIда. Жугъундихъай къунши папан кьил хкатда.

К ъ у н ш и п а б (къаравушдиз). Хийирар хьуй!.. (Амалдарвилелди.) ЦIийиз хранвай халичаярни цванвай месер экIягъун патал гьазурвилер аквазвани?.. За квез хабар авачтIа лугьузвай чубанар яйлахрай эхвичIзавайдакай… Пака куь чубан гадани хкведа лугьузвай....

К ъ а р а в у ш. Халичаяр, месер ийиз вуж агакьзавайди я?.. Заз (ксанвай Хукац-Ханум къалурда.) идан гъиляй гьа мажалар авайди яни? «ИкI ая!», «акI а я!» лугьуз ида зун михьиз шуткьурзава… Калерин, гамишрин къайгъуяр, салан-багъдин къайгъуяр зи хиве… Гьар ксудайла идаз махар ахъаюн, лайлаяр ягъун зи хиве… Гьар фу-затI недай чIавуз завай таза цикIенар идаз кIан хьухь… Исятдани хьар кутунвайди я… Халичайрикай, ме- серикай заз ханумди лагьай са гафни авач…

К ъ у н ш и п а б. Руфунин гъиляй адан рикIелай фенвайди я. (Хъуьреда.) Чубан гада хтайла, куьне адаз вуч жаваб гуда бес?.. Яз я… Ви ханумди са кIвал ацIай сарикай са йифиз халичаяр храдайди я…

И арада Хукац-Ханум ахварай аватда. Ада къаравушдиз эверай ван хьунни къунши папан кьил цIайлапанди ягъайди хьиз жугъундихъ хъфида.

Х у к а ц – Х а н у м (юзун тийиз, къаравушдиз эверда). Я руш!.. И тIветIер вуч ягьсуз затIар тушни?.. Я руш, зи пелел тIветI ацукьнава. Чукура ам. Фад!

Къаравушди фена гаралагдив тIветI чукурда.

К ъ а р а в у ш. Чукурна. Мад герек затI амани?..

Х у к а ц – Х а н у м. Пел чухух (Къаравушди вичин пел чухвана акурла, хъел кваз.) Ви пел ваъ, бейниван, зи пел!..

К ъ а р а в у ш (Хукац-Хануман пел чухвада). Чухвана… Завай фейитIа жедани?.. За хьар кутунва… ЦикIен хьраз вегьена кIанда…

Х у к а ц – Х а н у м. Вегьена хъша…

Къаравуш хьран кIвализ фена хкведа.

К ъ а р а в у ш. Зун хтана.

Х у к а ц – Х а н у м. Зи кIвачер чилел авуд.

Къаравушди адан кIвачер авудда. Хукац-Ханум перпнлаг-тахтунин кьве пад кьуна ацукьда.

К ъ а р а в у ш. Авудна…

Х у к а ц-Х а н у м. Гила заз рум це.

Къаравушди рум гуда.

К ъ а р а в у ш. Рум гана…

Х у к а ц – Х а н у м. Гила атIанал фена акъваз. (Чка къалурда.)

Къаравуш акъвазда.

К ъ а р а в у ш. Акъвазна…

Х у к а ц – Х а н у м. Гила яб це заз.... Лагь кван заз, вуна къенин югъди вуч кIвалахар авунатIа.

К ъ а р а в у ш. Пакамахъ къарагъна кьве кални ацана, кьве гамишни… Абур нехирдиз яна, абурун лакар кIватI хъувуна, вад квар яд гъана, верчериз твар гана, кIвалер къакъажна, асунарна, салаз яд гана, кьуд шала алаф хкана, пуд сеферда хьар кутуна цикIенар чрана, гила кьуд лагьай сеферда кутунва… Гьаят шуткунна…

Х у к а ц – Х а н у м (гафуник пар кваз). Ахпа вуч авуна?..

К ъ а р а в у ш (суалдин амалдарвал кьатIана, теспача жеда). Ахпа…Ахпа…

Х у к а ц – Х а н у м. Заз вири ван хьана… Лагь…

К ъ а р а в у ш (тахсир хиве кьазвай хьиз). Къунши папахъ галаз рахана…

Х у к а ц – Х а н у м. Агьан!.. Ваз къунши папахъ галаз рахадай вахтар ава ман… Им aкI лагьай чIал я хьи, ваз ийида кIвалахар лап тIимил ава, вал са кIусни гуж акьалтзавач… (Хъел кваз.) За ваз а кафтардихъ галаз рахамир лагьайди туширни?!

К ъ а р а в у ш. Къуншидихъ галаз хъел хьун гунагь я… Ам вич рахайла, жаваб тагун айиб тушни?..

Х у к а ц – Х а н у м. За ваз садра лагьанай, мадни хълагьзава: а кафтардихъ галаз рахамир!.. (Амалдарвилелди.) Ада ваз вуч лугьузвай?

К ъ а р а в у ш. Чубанар яйлахрай къишлахриз эхвичIзава лугьузвай, Пака чубан гада хкведа…

Х у к а ц – Х а н у м. Зи яр чубан гада хкведа… Кафтарди ваз мад вуч лагьана?

К ъ а р а в у ш. Халичияр храна, месер цвана куьтягьнани лагьана хабар кьуна…

Х у к а ц – Х а н у м (садлагьана чиле кIвачер атIумарна перпилаг-тахт акъвазарда ва анай эвичIда). Ву-у-уч?!

К ъ а р а в у ш. Халичаяр… Месер…

Х у к а ц – Х а н у м. Бес вуна халичаяр хранвачни?! Месер цванвачни?!

К ъ а р а в у ш. Вуна заз ая лагьана буйругъ гайи чка авачир кьван… На ая лагьанайтIани, акьван сарикай са вацран къене, мелер авуртIани, халичаяр храна куьтягьиз жедайди туш… Месер ехила-будула ийизни жедай, белки…

Х у к а ц – Х а н у м. Бес вучиз авуначир?..

К ъ а р а в у ш. На заз ая лагьаначир кьван…

X у к а ц – Х а н у М. Фад! Фад! Месер кьванни ая!

К ъ а р а в у ш. ГьикI?.. Исятда?.. Сар чуьхвена, кьурурна, гатана, михьна кIандайди я…

Х у к а ц – Х а н у м. Гъваш!.. Гатут!.. (Чукурна фена кIваляй cap авай харалар гъида.) Фена кьве тIвал атIутI…

Къаравушди кьве шуькIуь тIвал хкида. Хукац-Ханума са харал ахъайна cap экIяйда. Кьведани cap гатада.

К ъ а р а в у ш. Чавай къе икьван cap гатаз жедайди яни?..

Х у к а ц – Х а н у м (кьил кьуна, шехьда). Зи кьил пайгарзавайди туш… Зи кьил элкъвезва… Заз гишин хьанва…

К ъ а р а в у ш (къудгъунна къарагъна, чукурна хьран кIвализ гьахьна хкведа). ЦикIен кана… Исятда за цIийи цикIен чрада… (Хьран кIвализ гьахь хъийида.)

Х у к а ц – Х а н у м (шехьиз-шехьиз, мет гатаз, лугьунарда).

Гишин хьайи Хурма-Ханум вай!

ЦикIен кайи Хурма-Ханум вай!

(Са шумудра тикрарда.)

Къаравуш хкведа.

К ъ а р а в у ш. За цIийц цикIен хьраз вегьена… Исятда гьазур жеда… (Гаралаг къачуна, Хукац-Ханумаз гар яда.)

Х у к а ц – Х а н у м (лугьунар давамарда).

Халичаяр храз тахьай Хурма-Ханум вай!

Хъуьтуьл месер цукьваз тахьай Хурма-Ханум вай!

(Мет-кьил гатаз, са шумудра тикрарда.)

К ъ а р а в у ш. Бес кIвале авай кьван халичаяр вуна храйбур тушни кьван?.. Къунши папа вуна абур са йифиз храйбур я лугьузвай…

Х у к а ц – Х а н у м. Абур са йифиз храйбур я, амма за храйбур туш…

К ъ а р а в у ш (мягьтел хьанваз). ГьикI?! Акьван халичаяр са йифиз?! Бес абур ни храна?

Х у к а ц-Х а н у м. Жинери…

К ъ а р а в у ш (вилер экъис жеда). Вуч?! Вуч?! ГьикI?!

Х у к а ц – Х а н у м (шехьиз-шехьиз). Чубан гада хкведа лагьана хабар хьайила, гатфарин са йифиз зун ада тунвай сарикай гам храз ацукьнавай… Къуьнерални хурал цикIенарни кутIунна. (Вичи цикIенар нез гам храйвал къалурда). И чIавуз жинер чпин пачагьдин инагъ хьанвай хва гваз зи дакIардихъ атанвай. Зун акурла, жинерин пачагьдин хцин туьтер ахъа хъхьана. Жинери заз гьихьтин савкьват кIанда лагьайла, за зи сарикай гамар хрух лагьана… Абуру заз са йифиз храна куьтягьна. (Кьил-мет гатаз кIевиз шехьда.)

К ъ а р а в у ш (хъуьрена чIагида). Аламатар! Керематар! (Хукац-Ханума цикIенар нез гам храйла авур уюн тикрариз, хъуьрез.) Жинерин пачагьдин хвани хъуьрена чIагана жеди!.. Заз чиз, гьавиляй адан туьтерни ахъа хъхьайди я… (Хъуьрена чIагида.)

Х у к а ц – Х а н у м (шел акъвазарна, мягьтел яз). Вун вучиз хъуьрезва?.. Ина хъуьредай кар авач!..

К ъ а р а в у ш. Яз хьайила, вун вучиз шехьзава?.. Ина шедай карни авач. Исятда вунни хъуьреда…

Х у к а ц-Х а н у м. ГьикI?!

К ъ а р а в у ш. Мад гьа жинериз эверна храз тада ман…

Х у к а ц – Х а н у м (кIвачел къарагъна, умудлу яз). Абуруз гьикI эверда?! Абуруз чи ван жедани? Абур къведатIаа яраб?..

К ъ а р а в у ш. Ваз «жинерин межлис» лагьана ван хьайидй яни? Уьфтер ягъиз, кььл кьилел алачир кьуьлер, уюнар акъудна кIанда… Ингье рагъданни хьанва… Са тIимил мичIи хьунни кумаз абур чна кутадай межлисдал атана акъатдайди я…

Х у к а ц – Х а н у м. АкI ятIа, ша гатIун ийин жинерин межлис!

К ъ а р а в у ш. Ша, эгечIин!

Кьведани уьфтер ягъиз, уюнар акъудиз, кьуьлерда, сада садалай хкадарда, харалрилай къанбачIар яда. Галатна юргъун хьайила ацукьда.

Х у к а ц – Х а н у м (шехьда). Атанач хьи… Зи кьил элкъвезва… Заз гишин хьанва… Завай гишила хъсан кьуьлер ийиз жедай туш…

К ъ а р а в у ш. Исятда… (Тадиз къарагъна хьран кIвализ чукурна хкведа.) ЦикIен кана. За цIийи цикIен хьраз вегьенва… Гила мукъаят хьана кIанда… (Хукац-Ханумав агатда, адан гъил кьада.) Ваъ, жинер икI садлагьана къведач… Чна давамар хъийин…

Х у к а ц – Х а н у м. Абур къведа лугьудани вуна?..

К ъ а р а в у ш. Абур гзаф яргъа авайди я. Атана агакьна кIандачни…

Х у к а ц – Х а н у м. Ша, давамарин…

Кьведани кьуьлер, уюнар ийида, къаб-къажах гатада. И арада са патай жинерин пачагьдин хва алай месни гваз жинер акъатда. Абур къах хьана Хукац-Ханумазни къаравутдиз килигда. Жугъундихъай кьил хкисай къунши пабни сив ахъайна ааукьда, ада кьве гъиливни жугъун кIевиз кьада.

1 – ж и н (Хукац-Ханум къалурда). Им атIа гъилера чи пачагьдин хциз куьмекайди тушни?

2 – ж и н. Гьам я… Муькуьди вуж ятIа чидач…

2- ж и н. Ибуруз чи кьуьлер гьинай чир хьайиди я?

2 – ж и н. Чи кьуьлер къвез-къвез гзаф инсанриз чир жезва… Иллаки жегьилриз… (Кьуьлериз килигиз.) Валлагь, зурба я! Аферин! Гаф авач!.. (1-жинрез). Ша, чунни экечIданни?!

1 – ж и н. Чаз айиб я. Пачагьдин хва тIазва, адаз тади гузва… Ам гваз чаз кутугнавач кьуьлер авун… Ша, чна чун абуруз аквадайвал авуна, абурун патав фин, чи дерди-бала ийин.

Жинер пачагьдин хва алай месни гваз гьаятдал фида. Хукац- Ханумаз абур чир жеда.

Х у к а ц – Х а н у м (хвешила). Атана! Атана! (Жинериз.) Куьн атуй – рагъ атуй! Квез чи авазрин ван хьанани?! Квез зи рикIикай хабар хьанани?! Маншаллагь зи къаравушдиз. (Къалурда). И межлис къурмиш авун гьада рпкIел гъайиди я…

1 – ж и н. Ваъ, чаз ви межлисдикай, вуна чаз эверуникай хабар авачир. Чун чи дерди аваз атанвайди я ви патав…

2 – ж и н. Вуна чаз вучиз эверзавайди тир?..

Х у к а ц – Х а н у м. АтIа сеферда куьне заз халичаяр, гамар храз куьмекнай… Гилани куьне заз зи кIвалевай сарикай халичаяр храз ва месер ийиз куьмекнайтIа кIандай май… Багъишламиша куьн инжиклу авунай… Маса чара авач… KIвалин-йикъан маса къайгъуйрин гъиляй зунни къаравуш агакьнач… Пака зи итим, зи яр хквезва… Халичаярни месер тахьайтIа, адан хатур амукьда… Жузун айиб тахьуй, куь къайгъу вуч я?..

1 – ж и н. Де хъсан я… АтIа сеферда вуна чи пачагьдин хва дири хъувунай. Чнани вуна авур хъсанвиляй ваз хъсанвилелди жавабни хганай… Гила чи пачагьдин хва мад тIа хьанва… Адан ахвар атIанва, яни ахвар галаз сакIани ахвариз физ жезвач… Адет яз, вири жинер юкъуз ксуз йифиз уях жезвайди я… Къецепатан духтурри чи пачагьдин хцин нервияр гьалдай фенва лугьузва. Фични бес! Къуллугъ гьахьтинди я. Жинерин межлиcap идара авун квяй акъваззава! Гила чи пачагьдин хцивай я юкъузни, я йифизни ксуз жезмач… Гьа идакди адан кьилни тIар жезва…

1 – ж и н. Чун къекъуьн тавур внлаят хьанач. Жерягь жагъанач, дарман гьатнач… Мад ви патав хтуниз мажбур хьана… Валай хъсан жерягь бажагьат ава инсанрин вилаятда…

2 – ж и н. Вуна куьмек гайитIа, чнани ваз куьмек гуда.

1 – ж и н. Вуна куьмек тагайтIа, чнани ваз куьмек гудач. Жинери гьавая садазни куьмек гудайди туш.

Хукац-Ханум къаравушдиз килигда. Къаравушди адан япал са вуч ятIани кушкушда.

Х у к а ц – Х а н у м. Къала гъваш кван куь пачагьдин хва инихъ… Ина къаткура (Перпилаг-тахт къалурда).

Жинери чпиз лагьайвал ийида.

(Жинериз.) Куьн къерех хьухь. (Къаравушдиз.) А вуна заз ягъай лайлаяр гьихьтинбур тир?.. Абуру зун фад ахвара твадай…

Къаравушди ядан япал кушкушарда.

К ъ а р а в у ш. Анжах за ви тIвар кьур чкадал вуна жинерин пачагьдин хцин тIвар яхъ…

Х у к а ц – Х а н у м. Ам на талгьайтIани заз чизва. За гьа заз чидайвал яна тада. (Лайлай яда. Ван гзаф эйбежер я.)

Лай-лай, лай-лай, бала, лай-лай,

Ахвар галай бала лай-лай.

(Къаравушдиз.) Жува уьфт ягъ. Жинериз уьфгер ягъайла хуш къведайди я.

Къаравушди уьфт яда. Хукац-Ханума лайлаяр давамарда.
Жинерин пачагьдин хва лай-лай,
Хурма-Хануман арха лай-лай.
Ваз ахварар ширин хьурай, лай-лай,
Зи месни гам къалин хьурай, лай-лай.

Ж и н е р и н п а ч а г ь д и н х в а (ар ягъиз шехьда). Идан сес атIутI! Зи кьил кукIвар жезва! Хутах зун инай, кIамашар! Зун рекьизва! А-а-а!

Тади акатай жинери чпин пачагьдин хва месел эхцигда, абур хъфиз гьазур жеда.

Х у к а ц – Х а н у м (вичан уюн ише тефейди чир хьайила, язухдиз). Акъваз!.. Акъваз!.. За квез цикIен гуда!.. (Къаравушдиз.) Алад фена цикIен гъваш.

Къаравуш хьран кIвализ чукурна фида, амма гъил ичIи яз хкведа.

К ъ а р а в у ш. ЦикIен кана…

1 – ж и н. Куьнни кьий, куь жерягьвилерни!..

2 – ж и н. Куь кайи цикIенни!..

Жинер хъфида. Хукац-Ханум cap гатадай тIвални къачуна къаравушдал гьужумда. Къаравушдини, са гъиле тIвал, муькуь гъилени харал кьуна, адалди вич къарши тIвалуникай хуьз-хуьз, Хукац-Ханумал вегьида. Хукац-Ханумани харал кьада. Гьа икI ккIиз-ккIиз, абур кIвалин къенез гьахьда. Анай къаб-къажах хадай ванер къведа. Жугъундихъай къах хьана килигзамай кьуншн папай чIал акъатда.

К ъ у н ш и п а б. Ваъ… Baъ, гила зун кьил элкъвена ярх жедач. Гила Хукац-Хануман фендерай зи кьил акъатна!.. Кефер инлай кьулухъ жедайди я!.. Килигда чун… (AтIa сеферда вичел Хукац-Ханума элягъай чапатI элкъвена иесидин гьаятдал гадар хъийида.)

Кьвед лагьай шикил

Жинери пачагьдин хва алай месни гваз инихъай анихъ, анихъай инихъ чукурзава. Ял акъадариз акъвазда. Жинерин пачагьдин хци цIугъ ийизва.

1 – ж и н. Чна вуч чара ийин?.. Жерягь санани авачирди… (Чпин пачагьдин хва къалуриз.) Идан цIугъни иликь тийизвайди…

2 – ж и н. Чун чукурдайди я пачагьди вичин вилаятдай, эгер чна адан хва дири хъийидай рехъ жагъур тавуртIа…

1 – ж и н. Чукурун са акьван еке гуж туш… Чи тифтиф цавуз акъудун мумкин я… Чна вуч ийин?.. Зун михьиз жаздан хьанва…

1 – ж и н. Къекъвена кIанда… Белки, са жерягь гьалтин…

Жинерин пачагьдин хва. Куьн вучиз акъваз хьанва?.. Жагъура жерягь!.. У-уф!..

1 – ж и н. Ша, фин.

Яргьай хьиз са геренда кфилдин ван атана квахьда.

Ж и н е р и н п а ч а г ь д и н х в а. Заз са зериф ван атана. Ада заз зун сустарай хьиз хьана…

1 – ж и н. Жеч!..

2 – ж и н. ДекIени жен!..

1 – ж и н. Яраб ам гьинихъай атай ван ятIа? (Жинерин пачагьдин хциз.) Ван гьи патахъай атанатIа вуна кьатIаначни?

Ж и н е р и н п а ч а г ь д и н х в а. Заз ван атана, гьинихъай ятIа чидач… Тадиз жагъура!.. Зун рекьизва… Кьил пад жезва…

Мад кфилдин ван атана квахьда.

1 – ж и н. АтIанай (Къалурда.) цIай аквазва… Белки, ванни гьанихъай ятIа?..

2 – ж и н. Тади ая!.. Ша, фин!.. (Вири жинерик тади кутуна, фида.)

Сегьнеда серден алай пад экуь жеда. Чубан гада цIун патав ацукьнава.

Ч у б а н г а д а. Вуч секин, вуч гуьзел йиф тушни?! Варз алай. Дагълар вуч иердиз аквазвачни!.. Эгь, азиз дагълар, хайи дагълар! Чун мад чара хъжедай вахт алукьнава… Пака хайи хуьруьз хъфида зун, ахпани Мугъандиз – къведай гатфаралди… ГъарикI жеда зун квехъ, зун зи яр Хурма-Ханумахъ гъарикI тирвал… Зи рикIин хиялар, зи майилар гафаралди лугьуз хьун мумкин туш, за абур анжах зи вафалу дуст ва сирдаш кфилдалди лугьузва. Зи рикI, зи гуьгьуьл, зи мефтI – кфил я… Зи хиперивни зун кфилдин куьмекдалди рахазва… Са макьам яда – хипер дагъдин сув тирвал ферикъатдиз чкIида; маса макьам яда – абур вири элкъвена чубандин патав хкведа… Жанавурризни кфилдин ван чида, абур а ванцихъай катда… Икьван назик алатдин зериф сесини вагьши гьайвандин рикIе кичI тун заз жувазни аламат я!.. Кицерихъай вагьшийриз кфилдихъай кьван кичIедач… КицIерини гьикьван хушдиз кфилдиз яб гуда!.. Жанавурри хиперал вегьей берейра кицIерни вагьшияр лап къати акьунар жеда, абурал кьведбурални залан хирер жеда. Жанавурри хирер авунвай кицIерин патав кфил ягъайла, абурун хирер фад сагъ хъжеда, абурун руьгь мадни гужлу жеда ва цIийи акьунра абуру чпел атай жанавуррин тифтиф цавуз акъудда… РикIивайни, гьакI я. Гьахьтин суьгьуьрдин гуж ава чубандин кфилдихъ… (Кфил ягъиз кIан жеда.)

КицIер элуькьдай ван жеда. Чубан гада кицIер галай патахъ килигда. И арада адан патав кьулухъай жинер атана акъатда. КицIер кис хъжеда.

1 – ж и н. Хийирар хьуй…

Чубан гада (садлагьана къарагъна, гъил гапурдал вегьена). Абат хийирар… Куьн вужар я, ихьтин аламатдинбур? Куьн инсанриз ухшар туш.

1 – ж и н. Чун жинер я…

Ч у б а н г а д а. Захъ галаз куь вуч мярекат ава?.. Ахлад инай… Им хипер алай серден я, чубанар аван чка я… Ина жинерин кар авайди туш…

1 – ж и н. Чаз са зериф, ширин ван атана… Ам ви патавай атайди ятIа чириз кIанзавай чаз…

Ч у б а н г а д а. Эхь, ам зи кфилдин ван тир квез хьайиди… (Кфил къачуда.) Квез куь макьамар авайди заз чида, ван хьана… Кфил куь куьз герек я кьван? (Тажубвилелди жинерин пачагьдин хва алай месиз килигда.)

2 – ж и н. Им чи пачагьдин хва я… Ам тIазва… Нервияр гьалдай фенва. Адан ахвар ханва. Ханва лагьайла, ахвар галаз сакIани ахвариз физ жезвач… Ажайиб азар я, иллаки чун – жинер патал… Ахвар тежезвайвиляй ам кьилин тIалдини акIажарзава…

Ж и н е р и н п а ч а г ь д и н х в а. Санал акъвазмир! Къекъуьгъ! Чукура!..

1 – ж и н (муькуь жинериз). Къекъуьгъ!.. Чукур ая!.. (Чубан гададиз.) Санал акъвазайла, адаз чун жерягьдихъ къекъвен тийизвай хьиз ав… (Мес гвай жинери чукурда, чархар яда.)

Ч у б а н г а д а. Зун жерягь туш хьи… Зун чубан я… Жинерилай алакь тийидай кар авайди яни?..

1 – ж и н. Чалай гзаф крар алакьда, амма жерягьвал чавай ийиз жедач…

2 – ж и н. Чун тефей чка амач. Жинерин вири вилаятра къекъвена.

Къецепатан жинерин вилаятрайни чаз куьмек жагъанач…

Ч у б а н г а д а. За вуч авун лазим я куь пачагьдин хциз?..

1 – ж и н. Дехьнен яргъай са уьтери ви кфилдин ван атайла, чи пачагьдин хва са бицIи геренда суст хьанай, ам ахварин хиялдиз физвай… Амма кфил кис хъхьанай…

2 – ж и н. Вуна чаз са кфил ягъ… Чна вазни са хъсанвал хъийида. Чна гзаф инсанриз хъсанвилер авурди я…

Ч у б а н г а д а. Инсанриз хъсанвилер авурди я?.. Чи бадейрин, чи бубайрин махарай заз жинери инсанриз хъсанвал авуна лагьана ван хьайиди туш эхир…

1 – ж и н. Абур махар я ман… Гьакъикъатда за лагьайвал я.

2 – ж и н. Абур, белки, маса вилаятрин жинер тир жеди… Чна инсанриз гзаф хъсанвилер авурди я…

Ч у б а н г а д а. Куьне вуч хъсанвилер авуна инсанриз? Лагь кван садра…

1 – ж и н (мес гвай жинериз эхверда). Инал хъша кван… (Абур хтана, акъвазайла.) Санал акъвазмир! Гьа са чкадал чархар ягъиз жаваб це! (Жинери чархар ядайла.) Лагь кван квекай ни инсанриз вуч хъсанвилер авунатIа.

Ж и н е р и к а й с а д. Зун са хукац, темпел руш авай са дишегьлидик акатна. Ада свас кIанзавай са гададиз руш хъсанди я, кIвалин-йикъан кIвалахар ийидайди я лагьана, руш гъуьлуьз гана… (Чубан гададиз килигиз.) За вазни са хъсанвал авур хьтинди я, амма зи рикIел хквезвач заз вун гьинал акурди тиртIа… ТахьайтIа, а заз акурди ваз ухшар тирни… РикIелламач… Чун инсанрик акатайла, чи зигьин са кьадар зайиф жедайди я…

Ч у б а н г ад а. Зал куьн икьван чIавалди гьалтайди туш. (Хъуьреда.) Ибуру зазни хъсанвал авунва, амма заз хабар авач… Ибур вучтин хъсанвилер я?..

1 – ж и н. Чна хъеанвилер ийидайла, чун такунни мумкин я… Чна хъсанвилер гагь чун акваз, гагьни чун такваз ийидайди я… (Жинериз.) Лагь кван мад ни вуч хъеанвал авунатIа инсанриз…

Ж и н е р и к а й с а масад. За чи са кIеретI жинерихъ галаз са жегьил дишегьлидиз са кIвал ацIай сарикай са йифиз гамар-халичаяр храз куьмек гайиди я… Чна куьмек ганачиртIа, пакад юкъуз а дишегьли вичин итимдин вилик беябур жедай, адавай гъуьлуьн буйругъ кьилиз акъудиз тахьана амукьдай… Итимди а паб рахкурун мумкин тир…

1 в а 2 – ж и н е р (санал). Эхь! Эхь! Чнани а дишегьлидиз гамар храз куьмекайди я… Къизгъин йиф тир…

М а д с а ш у м у д ж и н (сада садал гаф гьалд тийиз.) Зани са сеферда… Зани… За авур хъсанвал…

Ч у б а н г а д а (жинерин гаф атIуда). Акъваз! Бес я!.. Зун гъавурда акьуна… (Хъуьрез-хъуьрез.) Куьне и авунвай кьван крар хъсанбур я лугьузванн?.. Куь крар вири гьахьтинбур ятIа, завай квез куьмек гуз жедач!

Мес гвай жинер садлагьана къах жеда, мес чилел аватда.

1-ж и н. Вучиз?! Мегер ибур пис крар яни?..

Ж и н е р и н п а ч а г ь д и н х в а. Куьн акъваз вучиз хьанва?! Къекъуьгъ! Жагъура жерягь! Зун рекьизва!..

1 – ж и н (жинериз). Къекъуьгъ! Гваз къекъуьгъ ам!.. (Жинер мес къахчуна къгкъведа. Чубан гададиз.) Чи крарикай гьим пис я кьван?..

Ч у б а н г а д а. Куьне ийизвай хьтин крар авун – ам гьиллебазвал я… Абур хъсан крар туш…

1 – ж и н. ГьикI?!

Ч у б а н г а д а. Де куьне фикир це кван гила… Дидеди хъсан крар алакьдайди я лагьана таб авуна, темпел ва хукац руш гъуьлуьз гузва… Бес а руш тухвай гададин язух тушни?! Адан кIвал-югъ чIур жедачни?.. Адан кIвалевай берекат квахьдачни?.. Муькуь дуьшуьш къачун… Гамар храз чин тийидай жегьил дишегьлидиз куьне гамар хразва. Папа вичин итимдиз а гамар вичи храйди я лагьана таб ийизва… Имни бес язух итимдал хъуьруьнар авур мисал жезвачни?! Ихьтинбурукай хъсан крар жедани?.. Темпел, ягьсуз папар гьалтай язух итимар… Гена зи бахтуни гъана Хурма-Ханум хьтин яр гьалтна! Ам зи кIвалин кIараб я!..

1 – ж и н. КIандатIа, чна ви ярдизни халичаяр храдани?..

Ч у б а н г а д а. Ваъ! Ваъ! Зи ярди вичи квелайни хъсан храдайди я. Квез ада хранвай халичаяр акуртIа, куьн пагь атIана амукьда…

1 – ж и н. Чавай ваз вуч хъсанвал ийиз жеда?..

Ч у б а н г а д а. Куьне зазни гьа виридаз хьтин хъсанвал тушни ийидайди?.. (Хъуьреда.) Куьне ийизвай крар, квез хъсанбур яз акуртIани, къени, дугъри, михьи инсанар патал абур чIуру крар я. Завай квез са куьмекни гуз жедач… (Хъфиз гьазур жеда.)

1 – ж и н. Чавай чна авур вири ахьтин чIуру крар кьулухъ къахчуз жеда. Ваз кIан ятIа, чна гьакI ийида…

Ч у б а н г а д а (акъваз жеда.) ГьикI кьулухъ къахчуда?..

1 – ж и н. Яни вири крар-агьвалатар гьа эвелдай авайвал хъжеда… Месела, чна храй халичайрикай cap хъжеда, табна гъуьлуьз гайи руш вичин дидедин кIвализ хъфида…

Ч у б а н г а д а (фикирдик акатда). И кардин патахъай са меслят авуртIа жеда… Гамарикайни халичайрикай cap хъхьунал зун рази я. Амма темпел руш дидедин кIвализ хъфинал ваъ, вучиз лагьайтIа инал рушак са акьван тахсир квач. Руш темпел хьун дидедин тахсир я. Им дидеди рушаз аял чIавалай дуьз тербия ганач лагьай чIал я… Идалайни гъейри, рушан итим кIвализ хгайла, паб амачиз акурла, гьикI хьурай? Им мад адал хъуьруьнар авур гьисаб жеда… Рахкурунин месэла итимди вичи гьялрай… Амма рушан дидеди фена езнедиз вичин тахсир хиве кьурай, гъил къачхун тIалабрай, вичин темпел руш гила хьайитIани кIвалин кIвалахар ийиз вердишаррай… Гьа и крарихъ галаз амай ихьтин куьне авунвай крарни чпин халис чкадал, инсанвлин къанундал хкваш… Гьа чIавуз за кфил яда…

1 – ж и н (хвеши хьанваз, жинериз). Инал ша! Мес чилсл эциг.

Жинери чпин пачагьдин хва алай мес чилел эцигда.

Ж и н е р и н п а ч а г ь д и н х в а. Вучиз акъваз хьана?! Къекъуьгъ! Жагъура жерягь! Зун рекьизва! Зун кьейитIа, зи бубади куьнни рекьидайди я!..

1 – ж и н. Чун агакьнава! Жерягь жагъанва… (Амай жинериз.) Эвелни-эвел инал чпикай рахун фейи чIуру крар ва ахпани ахьтин амай вири крарни, яни куьн къаришмиш хьанвай кьван вири пис кIвалахар кьулухъ къахчу! Вири крар чпин тIебии чкадал хкваш… Темпел, хукац руш гъуьлуьз гайи дидеди езнедиз вичин тахсир хиве кьурай, багъишламишун тIалабрай, рушаз кIвалин-йикъан кIвалахар ийиз чиррай, атIа чна халичаяр храй дишегьлидин гамарикай cap хъия…

Жинер экъечIна физ кIвачнн жеда. 1-жинрек тади квач.

2 – ж и н (1-жинрез). Вун вучиз акъвазнава? Вунни ша! Вунани кьулухъ къахчуна кIандай крар авайди я…

Ч у б а н г а д а (1-жинрез). Алад! Алад! Куь пачагьдин хциз зун килигда. (Жинер фейила, абурун пачагьдин хциз.) Жинерин пачагьдин рухвайри чIуру крар бажагьат ийида… Тушни?..

Ж и н е р и н п а ч а г ь д и н х в а (зайифдиз). Мад за хъийидач… Муькуьбурувни хъийиз тадач… Да-ад, вакай са чара!.. Зун рекьизва… Абур исятда хкведа…

Чубан гадади кфилдилай гъил алтадда Са-сад жннер хкведа.

1 – ж и н (чубан гададиз). Вири гьа вуна лагьайвал авуна… Инлай кьулухъни ийида…

2 – ж и н. Кфил ягъ, минет хьуй.

Ч у б а н г а д а. Де хъсан я… Къуй куь пачагьдин хци авур чIуру крар вич сагъ хъхьайдалай гуьгъуьниз туькIуьр хъувурай…

Ж и н е р и н п а ч а г ь д и н х в а. Хъийида! ТуькIуьр хъийида… За гаф гузва.

Чубан гадади кфил яда. Жинерин пачагьдин хва ахвариз фида.

1 – ж и н (хвешила, кIевиз). Ахвариз фена! Фена ахвариз!..

2 – ж и н (явашдиз). Киса! Ахварай аватда!.. Ксурай…

1 – ж и н. Хъша, тадиз хъфин пачагьдин патав. (Чубан гададиз.) Сагърай, чубан!

2 – ж и н. Сагърай вун.

Жинер хъфида.

Ч у б а н г а д а. Пака хъфидай рекьин гьазурвилер за гена вахтунда акуна… Фена са вил ахварда… Геже хийирар, азиз дагълар! Геже хийирар, багъри яйлахар!.. (Хъфида).

4-перде

Сад лагьай шикил

Чубан гададин кIвалин гьаят. Кьуд пад чкIанвай cap я. КкIана юргъун хьанвай Хукац-Ханумни къаравуш къужахра cap авай хараларни кьуна хух ийиз ахвара ава. Жугъундихъай къунши папан кьил хкатда.

К ъ у н ш и п а б (ксанвайбуруз килигиз). Аллагьдиз шукур хьуй, гена са гьал секин хьана. Йифди ккIана-чухвана, гила ахвариз фена… Исятда чубан гада хтанайтIа, xyпl жедачирни!.. Килигдай гьа зун!.. (Квахь хъийида.)

Хукац-Хануман диде къведа.

Д и д е (гьаятда авай къаришма акурла къах жеда). Вув-в, я аламат! (Вилер тIушунда.) Инай вагьши кьушунар фенани, тахьайтIа рамагар?.. Кьведбурни санал фенвай хьтинди я!.. (Хукац-Ханумни къаравуш аквада.) Ибурухъ вуч хьанватIа?! Кьенва жал?! Аллагьди яргъазрай!.. Ваъ, ваъ! Хух ийизва. (Яб гуда.) Зи рушан хухдин ван я!.. (Хукац-Хануман патав фена эверда.) Я руш! Я Хурма-Ханум! Я дидедин ширин, къарагъ!.. Агьан, заз чида вун къарагъардай саягъ… (Амалдарвилелди.) Я руш! Я чан ширин бала дидедин, за ваз цикIенар чрана гъанва, къарагъ!.. Аламат я… Къарагъзавач… Ина са вуч ятIани хьанва… (КIвалин къенез гьахьна, кьил кIарцIи ягъайди хьиз экъечIда.) Ина хьанвайди къиямат я! Эхирзамаи я!.. (Къаравуш кьуна юзурда.) Ваз хьайитIани ван къвезвачни?! Къарагъ!

Къаравуш ахварай аватда.

К ъ а р а в у ш (кичIе хьанвай хьиз). Вуч хьанва?.. (Къарагъда. Секин хъжеда.) Вун яни?.. Заз кичIе хьанай, на зун кьуна зурзурайла… Вуч хьанва?

Д и д е. Вуч хьанватIа фена кIвализ килиг! И гьаятдиз килиг…

К ъ а р а в у ш (хъел кваз). Вуч хьанватIа ви дили руш килиграй.

Д и д е (теспача жеда). Ам ахварай аватзавач… Бес гьадазни ина вуч хьанватIа чизвачни?.. КIвалевай кьван халичайриз вуч хьанвайди я?

К ъ а р а в у ш. КIвалевай халичайриз вуч жеда кьван?.. Вири чпнн чкайрал алайди я ман…

Д и д е. Чкайрал ала?.. (Тажуб жеда.) Астафируллагь, яраб зун кими хьанва жал?.. Фена килиг кван садра…

Къаравуш кIвализ фена къах хьана хкведа.

К ъ а р а в у ш. Халичайрикай cap хъхьанва!.. (Кьил кьада. Са бицIи ара гана, садлагьана тади акатда.) Жинер!.. Жинер я!.. Им жинерин кар я!.. Зи кIвач ина амач!.. Вахтунда жуван кьилиз са чара хъувун саламатвал я. (Вичин пек-лек кIватI хъувуна, ксанвай Хукац-Ханумаз мукьва жеда.) Ксай чIавуз малайик я… Ахварай аватун кумазнн жинер акатда… (Хъфиз-хъфиз.) Зун хъфизва… (Ягьанатдив.) Сагърай, зи ханум!.. Ви тIвар Хукац-Ханум яни, Хурма-Ханум яни зи кьил акъатайди туш!.. Ваз анжах Жинер-Ханум лагьай тIвар кутугда… Сагърай, Жинер-Ханум… (Тади кваз хъфида.)

Д и д е (кьил кьуна ацукьда. Мет-хур гатада.) За вуч авуна!.. За зи рушаз гуж авуна!.. За жува жув виляй авудна вири жемятдин вилик.

Чубан гада хкведа. Адаз са куьникайни хабар авач.

Ч у б а н г а д а (вичин папаз эверда.) Хурма-Ханум! Зун хтанва! Вилик экъечIа! За ваз чIемер, нисияр, cap хканва, азизди! (Целер, къахар, cap авай харалар хкиз гьаятдин са nunle эцигда.) Я Хурма-Ханум!.. (ЧкIанвай cap аквада, мягьтел жеда.) Ина вуч хьанватIа яраб?.. Кьуд пад акахьнава… Ван-сес кваз аквазвач хьи… (Паб ва кьил кьуна галтад жезвай ирандиде аквадa. Абурун патав физ-физ.) Ина вуч хьанвайди ятIа яраб?!

Жугъунднхъай къунши папан кьил хкатда.

К ъ у н ш и п а б. Вун хтурай – рагъ хтурай, чубан гада!..Ина гьаваяр хъсанзавач…

Ч у б а н г а д а. Аквазва заз… (Ирандидедин къуьн кьада.) Я ирандиде, ина вуч хьанва?..

Д и де (кхунна къарагъда, ахпа чубан гададин вилик метIерал акъвазда). Чан чубан гада! Чан езне! Гъил къахчу залай – кьуьзуь кафтардилай!.. Завай са чIехи гунагь хьана! За вакай таб авуна!.. (Хукац-Ханумаз килигда.)

Ч у б а н г а д а (фикир-веревирд авуна хьиз). Агьан, гила зи кьили ван ийизва… Гила зун гъавурда акьазва!.. (Чилелай са гъаб cap къачуда.) Зи кьилел атанвай крар аку-е… (Гьайифдин хъверда.) Жинери зазни «хъсан» крар авунва кьван…

Д и д е (cap кIватI хъийиз кIан жеда.) За исятда кIватI хъийида… Гьаят къакъажда…

Ч у б а н г а д а (Хукац-Ханум къалурда). Идан азар вуч я?.. Им вучиз ксанвайди я?..

Д и д е. Хукац-Ханум! (Къуьн кьуна юзурда.)

Ч у б а н г а д а (мягьтел яз). Вуж? Вуж? Хукац-Ханум?!

Д и д е. Адан халис тIвар Хукац-Ханум я… Багъишламиша, за ваз адан тIвар Хурма-Ханум я лагьанай… Беябур хьана зун ви вилик… (Хукац-Ханум кьуна зурзурда.)

Ч у б а н г а д а. Бейниван зун… Вучиз зун икьван буьркьуь хьанайтIа?.. Закни жинер акатнавайтIа?.. (Ирандидедиз.) Акъваз! Аквар гьалда, ам а саягъда ахварай аватдач… Жуван япар агала… (Кьве тIуб сиве туна уьфт яда.)

Икьван чIавалди жугъундихъай килигиз акъвазнавай къунши паб кхун хьана аватда, са вуч ятIани хайи ванер акъатда.

Х у к а ц – Х а н у м (ахварай аватда). Вуч хьана?! (Чубан гададиз килигда.) Заз зи яр ахварай аквазвайди ятIа яраб?.. Вуч ширин ахвар тушни?! (Ксун хъийиз кIан жеда.)

Д и д е. Ахвар туш, я кьейди, хабар я.

Х у к а ц – Х а н у м (къудгъунна къарагъда). Вуч?! Зи чубан гада хтанвани?! (Вилер тIушунна сифте чубан гададиз, ахпани теспачадаказ инихъ-анихъ килигда.) Къаравуш гьинава?.. (Эверда.) Къаравуш!.. Зи ярдин кIвачерик халичаяр вегь!..

Д и д е. Къаравуш хъфенва… Ви халичайрикай сар хъхьанва…

Ч у б а н г а д а. Ваз зи кIвачерик жинери хранвай халичаяр вегьиз кIанзавани, Хукац-Ханум?!

Х у к а ц – Х а н у м (агьвалатдин гъавурда акьада, агъуз хьана, метIерални гъилерал акъвазда, чилиз килигиз-килигиз, вичи вичикди). Я кьей шурван пепе, вун гьиниз я?! Зунни твах жувахъ галаз! Ваз минет хьуй, чан шурван пепе! Вуна зи къаравуш тухвана, гила зунни твах! (Гуя пепедиз теменар гузвайди хьиз, чилиз пIагьар гуда.) Минет хьуй ваз, чан шурван пепе!.. Твах зунни…

Ч у б а н г а д а (вичин папан уюндин гъавурда акьуна, къвалакай къамчи хкудна, Хукац-Хануман виликай гьалчда.) Къарагъ! Мад вавай зун уюнралди тухуз хъжедач!

Х у к а ц – Х а н у м (кIвачел къарагъна, дидедин патав катда.) Диде чан! Ида зун рекьида!.. (Диде кьулу-кьулухъди жез акурла.) Вуна зун низ гана, я кьей диде?! На ви кIел жанавурдин сиве туна хьи!.. (Шехьда.)

Д и д е. Ам жанавур туш, чубан я…

Ч у б а н г а д а (Чилел къамчи гьалчда.) Эхь, зун чубан я… Жанавурар зи суьруьдал вегьидай вагьши гьайванриз лугьудайди я, Хукац-Ханум. Чубан ваз вуж ятIа чидайди яни?.. Халис чубанди кьунракайни ниси хкуддайди я… ГьакI хьайила, зи гаф ихьтинди я. (Дидедизни рушаз.) За квез кьведазни къведай гатфаралди вахт гузва: зун Мугъандай хкведалди куьне кьведани санал за хканвай кьван сарикай халичаяр, гамар, сумагар, рухарт храда, хъсан хъуьтуьл месер цвада ва кIвализ-йикъаз герек вири амай затIар гьазурда… ТахьайтIа, за куьн кьведни кьецIи ламрал терсина акьадарна, вири хуьр тирвал къекъуьрна, куьн зал сифте гьалтай куь кIвалин гьаятдал ламралай авудда… Вассалам, шут тамам!.. (Ирандидедиз.) Гъавурда акьунани, ирандиде – яман диде?!

Д и д е. Эхь.

Ч у б а н г а д а (Хукац-Ханумаз). Вун гъавурда акьунани, Хукац-Ханум – лакац ханум?!

Х у к а ц – Х а н у м. Эхь…

Ч у б а н г а д а. АкI ятIа, гьелелиг сагърай… (Хъфида.)

Кьвед лагьай шикил

ЭПИЛОГ

Чубан гададин кIвалин гьаят. Жугъундихъай къунши папан кьил хкатда.

К ъ у н ш и п а б. Квез ахпа вуч хьанатIа чидани-е?.. Чубан гада хъуьтIуьн къишлахрал хъфейдалай гуьгъуьниз завай архайиндиз ксуз хъхьанач… Дуьз лагьайтIа, зав ксуз тун хъувунач, вучиз лагьайтIа (Чубан гададин кIвал къалурда.) и кIваляй югъди-йифди къвезвайди анжах тахъа-тахъдинни пахъа-пахъдин ван тир. «Ам вуч ван тир?» – лугьун мумкин я куьне. За квез лугьун хьи, ам гам гатадай ван тир. Чубан гада хкведай гатфаралди рушани дидеди вири сарикай гамар, халичаяр, сумагар храна куьтягьна, хъсан хъуьтуьл месер цвана. Ара-бир абуруз рагъ гуз гьаятдал акъудайла, заз абур жуван вилералди акуна… Гьа икI йисар къвез алатна. Дидеди Хукац-Ханумаз кIвалин кайванивилин вири сирер ачухарна, гьар са кар михьивилелди, тамамдиз, селигъадалди ийиз чирна. Са гафуналди, Хукац-Ханумакай кIвалин кIараб хьана. Чубан гадади адаз, эвелдай хьиз, мад Хурма-Ханум лугьун хъувуна. Абуруз кьведазни ирид хва хьанва – пуд сеферда кьветхверар, ахпани тек гада… (Рахадай ванер къведа.) Ибур вуч ванер ятIа? Нин ванер ятIа… (Сивел тIуб эцигда.) Тс-с… Ихтилат за ахпа давамарда… (Жугъундихъ чуьнуьх хъжеда.)

Хьран кIваляй Хурма-Ханум экъечIда. Ам руфунал залан я. Адан гъиле чанах ава. Адан гуьгъуьна ирид гада къведа.

Х у р м а – Х а н у м. Исятда квез дидеди таза цикIенар пайда. (ЦикIенрикай са пай къерехдиз ийида.) И цикIенар чна яйлахдиз дахдиз ракъурда, аниз хъфизвай чубандив вугана…

А я л р и к а й с а д. Диде чан, вуна чаз шумуд цикIен тунва?

Х у р м а – Х а н у м. Кьуд. КичIе жемир, виридаз бес жеда. (Гьардаз цикIендин са пад гуда, амукьай са пад чанахда эхцигда.) Им зи дидедиз, яни куь бадедиз тухуда чна…

А я л р и к а й с а д. Я диде, бес ваз вуч хьурай?..

Х у р м а – Х а н у м. Квекай низ диде гзаф кIан ятIа; ада вичин кIусуникай са пай заз гуда.

А я л а р. Заз кIанда!.. Заз кIанда!.. Заз кIанда!.. (Гьарда атIана вичин кIусуникай са пай дидедиз гуда.)

ЦикIенар нез-нез, нез-нез, гьаятдай экъечIна фида. Жугъундихъай къунши папан кьил хкатда.

К ъ у н ш и п а б. Гьа икI, чубан гададини Хурма-Ханума бахтавардиз уьмуьр тухузва. Захъ галазни абур хъсандиз кьунва. Ахьтин къени къуншияр масанай бажагьат жагъида… Мад за квез вуч лугьун?.. Чеб чпиз сагърай, куьн квез сагърай, зунни заз…

Садлагьана чубан гададин гьаятдал жинерин пачагьдин хва атана акъатда.

Ж и н е р и н п а ч а г ь д и н х в а. Акъваз кван… Тади къачумир…

К ъ у н ш и п а б. Инра жинер герекзамач… Вуна ина вучзавайди я?

Ж и н е р и н п а ч а г ь д и н х в а. Вуна ви ихтилатда зун рикIел хкун тавурвиляй, зи уьмуьрда хьанвай дегишвилерикай талгьайла, атайди я зун…

К ъ у н ш и п а б. Заз вакай хабар авайди яни?.. Ви уьмуьрда вуч дегишвилер хьанватIа, заз гьинай чир хьурай?.. Мад вун атанватIа, абурукай жува лагь…

Ж и н е р и н п а ч а г ь д и н х в а. Чубан гадади кфил яна зун ахвара турдалай гуьгъуьниз зун са шумуд йисуз ксана хьана… Ахварай аватайла, заз акуна хьи, вири жинери заз икрамзава. Вуч хьана – вуч хьанач? Зун ахвара авайла, зи буба рагьметдиз фена, закай жинерин вилаятдин пачагь хьана… Зун эвелдай пашманни хьана буба амачиз етим хьунал, амма за ажузвал хиве кьунач… За гьасятда ихьтин фарман акъудна: къуй жинери инсанриз анжах хъсан крар ийиз куьмек гурай, пис крариз рехъ тагурай… Им гила чи вилаятдин дибдин къанун хьанва… За жинерин межлисарни къадагъа авунва… Инсанар, кфилар ягъ, шадвилер ая! Сада сад хуьх, сада садаз куьмекар ая. Чинеба чарабурун гьаятриз килигмир, абурун ихтилатриз чинеба яб гумир. (Къунши паб яваш-яваш чуьнуьх хъжеда.) Къуй квехъ гьар са карда агалкьунар хьуй! Къуй гьамиша куь бахтуни гъурай! Сагърай куьн! (Хъфида.)

1999

Ахцегь Мирзе-Алидин геж муьгьуьббат
Кьуд пердедикай ибарат тамаша

ИШТИРАКЗАВАЙБУР:

М и р з е – А л и – Самур округдин дуванханадин кьил, алим, шаир

П о л к о в н и к Р о т – Ахцегь къеледин комендант, эхиримжи пердеда – генерал

Н и н а – полковник Ротан руш

Ш а м и л – Дагъустандин имам

А л и с у л т а н – жегьил дагъви, урус кьушундин прапорщик, Нинадал ашукь хьанвайди, эхиримжи сегьнеда – капитан Николай Беннет

Ж у н у К ь а с у м – хуьруьн абдал

К а п и т а н Н о в о с ё л о в

К а п и т а н Т и з е н г а у з е н

Ю с у ф – Шамилан наиб

М е г ь а м е д – Н е б и – Шамилан терефдал алай ахцегьвийрин кьил

М а р и я – урус эфсердин паб

Д а р ь я – урус эфсердин паб

К е ш и ш

Д у х т у р

У р у с э ф с е р а р

А с к е р а р

М у ь р у ь д а р

Р у ш а р

Гьерекатар Ахцегьа 1848-йисан сентябрдин вацра ва эхиримжи пердеда, са йисни зур алатайла, кьиле физвайбур я.

Сад лагьай перде

Ахцегьрин къеледин патав гвай багъ. Адан са къерехда цлар квачир къап ава, аник ацукьдай секуьлар ква. Яргъай, жив алаз, Шалбуздагъдин кукӀушар аквазва. Ахцегьиз атана са шумуд югъ хьанвай Н и н а д и, гъиле ктабни аваз, М а р и я д и х ъ галаз сейрзава.

М а р и я. ГьикӀ аквазва квез и чкаяр? Вердиш жезвани?

Н и н а. Вердиш хьанвач, я икрагьни хьанвач. ТӀебиат иерди я. Чкадин халкьни секинди яз аквада.

М а р и я. ГьикӀ хьайитӀани вердиш жеда. Зун кьуд йис я ина аваз. Гъуьлуьхъ галаз. Аяларни ина ава.

Н и н а. КичӀе тушни?

М а р и я. Гила кичӀезмач. Чун чкадинбурухъ галаз, абурни чахъ галаз вердиш хьанва. Сад садахъ галаз кьунва.

Н и н а. Сугъулвал гьикӀ рекьизва?

М а р и я. Ина, залай гъейри, мад кьве эфсердин папар ава. Аскеррин парталар чуьхуьдай дишегьлияр ава. Сада садан рикӀ аладарда. Къумарал къугъвада. Гагь-гагь базардиз фида. Ктабар кӀелда. Гьамамрал фида. Лап дарих хьайила, кешишдин кьилив аладда. Гагь и багъдиз къведа сейр ийиз. Им инал къеле эцигайдалай гуьгъуьниз чи аскерри кутунвай багъ я. РикӀ аладарун патал мад маса чкаяр авайди туш… Вун гьахъ я, инин тӀебиатдини сугъулвал чукуриз куьмекда.

Яргъай Жуьмя мискӀиндай азан ядай ван къведа. Ж у н у К ь а с ум пайда жеда. Адан гуьгъуьна багъдиз хъчар атIуз атанвай, къуьнера чантаяр, гъилера гъвечӀи чукӀулар авай р у ш а р гьатнава. Жуну Кьасум багъдин и пипӀяй а пипӀиз чукуриз са куьхъ ятӀани къекъвезвайди хьиз аквазва. Ам, дишегьлийрин патавни атана, абурулай вири патарихъай вил аладарна, гафни талгьана, хъфида. Рушари адан гуьгъуьна зверзава.

1 – р у ш. Я Кьасум, ваз зун кӀанзавачни?

2 – р у ш. Зун къачу, я Кьасум!

3 – р у ш. Акъваз, я Кьасум! Зун виридалайни иерди я!

4 – р у ш. Куьн вужар я, кьейбур, Кьасумаз кIан жез. Адаз са зун кIанзавайди я!

Ж у н у К ь а с у м. Алат залай! Заз куьн садни кIандач! (Чукурна фида.)

Рушарини, хъуьруьнариз-хъуьруьнариз, адан гуьгъуьна чукурда.

Н и н а (кичӀевал акатнаваз.) Им вуж я ихьтинди?

М а р и я. КичӀе жемир. Ам чкадин абдал я. Жуну Кьасум я. Ам гьинал хьайитӀани гьалтун мумкин я… Хата квайди туш.

Н и н а. АкӀ ятӀа, хъсан я. Зи руьгь дабандиз аватнавай… Рушар вучтинбур я? Абур чукӀуларни гваз адахъ вучиз галтугзавайди я?

М а р и я (хъуьреда). Абур багъдиз хъчар кIватIиз атанвай рушар я. Абдалдикай зарафатарзавайди я, чпиз кефер хкудзавайди я… Квез чидани, лезгийри хъчарикай гьихьтин афарар ийидатӀа?!. Авачир хъчар авач… Вергер, кIекрен мичер, зерзерар, тегьмезханар… Кьилди са хъчар ва я жуьреба-жуьребур санал куьткуьнна, кьел, эферар, истивут, таза чичIек, таза шур акадарна гъуруш ийида. Ахпа тинидин чкал кьелечIдиз шткурна, са патал гъуруш экIяна, муькуь патавди агал хъийида. Къерехра афарриз хас махсус «цвал» твада… Ахпа сачунал чрада. Чрайла, дуьдгъвер ягъиз, са харада твада, чIем чIугун патал… Пагь, абурун тIеам-дад вуч я! ТIуьрдалай кьулухъ тупIар фитIиниз амукьда вун!.. Заз афар ийидайвал чир хьанва, амма «цвал» ягъиз сакIани чир жезвач…

Н и н а. Куьне гзаф иердиз ихтилатзава. Зи сивиз цIаран яд къвезва… (Гъилер ахъайна, чарх ягъиз.) Зазни ина гзаф крар акунва, чир хьанва. Зи рикIи чIугунва и чкаяр! Мумкин я, вири заз сифте яз аквазвайвиляй гьакӀ хьунни. Ина хьанвай пуд гьафтедин къене заз кӀекер кукӀурдайвални, гьерер сад садал гьалдардайвални, кицӀер элуькьардайвални акуна. Симин пагьливанар вуч я! Крчар алай квасади вичиз пул тагайбурун чиниз гъуьр вегьейла, садан кефини тахуни, са итимдини вичин туьнтвал къалур тавуни зун гьейранарзава. Накь заз къуршахар кьазвай жегьилар акуна. Акъажунра гъалиб хьайибуруз «Шарвили» лугьузва. И халкьдихъ къадим вахтара са зурба пагьливан хьайиди я, лугьуда… Аялри чпи чеб машгъуларда, абуруз гзаф къугъунар ава. КIинтI-лаш къугъвада, кIегьебрал къугъунар шумудни са жуьре ава!

М а р и я. Аялриз урус папар акунни чӀехи машгъулат я. Гуьгъуьна гьатда «Матишка! Матишка!» лугьуз.

Н и н а (садлагьана шад хьанваз). Эхь, эхь! Заз акуна! Зазни гьарайна… Гьатта чи гьукуматдин къуллугъдал алай чкадин итимрини «Израсти, матишка» лугьуда. Зи дахди зун гъавурда туна. «Матишка» чи «матушка» гафуникай хьанвайди я кьван. Ибуруз чпин дин гвачир вири дишегьлияр матишкаяр я.

М а р и я. Эхь, и халкьдихъ, и чилихъ сирер, аламатар гзаф ава.

Н и н а. Халкь секин, ислягь хьун хъсан я.

М а р и я. Эфсерриз, жегьил аскерриз секинвал кӀанзавач, женгерихъ, яракьар кардик кутунихъ, кьегьалвилер къалурунихъ къаних я.

Н и н а. Ваъ, ваъ, гьа икӀ хъсан я… Авайвал лагьайтӀа, зав Дербентда рикӀин секинвал чӀурдай ванер агакьна. Илисудин султан, чи армиядин генерал хьайи Даниял-бег, Шамилан патал элячӀна, адан наиб хьайивили вири мягьтеларнава. Гила Даниялаз Шамилни адан муьруьдар Кьиблепатан Дагъустандиз, Ахцегьиз гъиз кӀанзава лугьуда. Им хъсан хабар туш.

М а р и я. Эхь, а хабар инани ава. Ина Самур ва Ахцегь вацӀарин кьерера авай хуьрера милицаяр акъвазарнава, мукъаятвал, игьтиятвал хуьзва… За дуьаяр ийизвайди я бедбахтвилер и чкайрив агат тавурай лугьуз… (Ван дегишарна, гуьгьуьлни ахъа хъхьанваз.) Квез чидани, прапорщик Алисултан Даниял-бегдин хтул я, адан вахан хва я. Даниял-бегдин вах, бубадални стхадал алукь тавуна, вич ва вичиз кӀан хьайи Къурбанали тӀвар алай са лезгидихъ галаз катайди я, лугьуда. Къурбанали урус гьукуматдин патал алайди яз хьана. Гьавиляй Даниял-бегдивай адалай кьисас къахчуз хьанач. Езнедикайни, вахакайни авай хъел гила генани къизгъин хьанва жеди. Адаз вичин хтулни урус къуллугъдал алайдакай хабар ава. Гьадазни ада, низ чида, исятда гьикьван гьелягьар кьазвайди ятӀа?

Н и н а. Заз чидачир Алисултанан тарих. Аламатдин крар я. Адан диде викӀегь дишегьли я… Вичин муьгьуьббат патал я бубадин, я стхадин хенжелдикай, я чӀуру мецерикай кичӀе хьанач. (Мариядин ихтилатдик са вуч ятӀани квайди гьисснаваз, акъваз хьана.) Куьне Алисултанакай ихтилат вучиз куднай?

М а р и я (вилера экв аваз, хъуьрез-хъуьрез). Заз акуна ам куь гуьгъуьна гьикӀ килигзаватӀа…

Н и н а (наз маса гуз). Зи гуьгъуьна килигдайбур гзаф авайди я. Дербентда заз са эфсер гзаф ширин, тавази гафар лугьуз алахънай. Ада заз чинебан чарни кхьена. За адаз «Заз ви гьиссер чӀалахъ жедай хьтинбур яз аквазвач, мад заз киххьимир» лагьана жаваб хгана.

М а р и я. Алисултана чарар бажагьат кхьида. Ада квез вичихъ галаз кат ая лагьайтӀа, я туштӀа, гваз катайтӀа, куьне вуч ийида?

Н и н а (хъуьрена, ахпа мад наз маса гуз). Адаз манийвалдайбур тахьана жеч.

М а р и я. Мад вуж ава? Ина авай субай эфсеррини Алисултанакай вил къязава, абуруни адан рикӀе вахъди авай гьиссер кьатӀузва. Бажагьат абуру ина дагъвидин вилик пад кьадай жуьрэт ийида.

Н и н а (гафарик сир кваз). Гьахьтин жуьрэт ийидайбурни тахьана жеч…

М а р и я (мягьтелвални гьейранвал какахьнаваз, са гьихьтин ятӀани гиман рикӀе гьатнаваз). Мирзе-Али тахьуй гьа?.. Къеледиз гьадан атун-хъфинни гзаф хьанва гьа… И багъдизни къвез аквада… Хъсан халу я. Алимни я, округдин къазини я, жерягьни я. Гзаф чӀаларни чида, урусдални рахада. Амма адан пудкъанни цӀуд йис я. Адавай Алисултанахъ галаз гьуьжетиз жедач, эгер ада вичин шиирралди куь кьил элкъуьр тавуртӀа. Ам чӀехи шаирни я, лугьуда…

Кьведни акъвазда ва ван ацалтна хъуьреда.

Н и н а (вилера амалдар хъвер аваз). Ада вичин пабни рагьметдиз фенва, лугьуда… (РикӀивай). Адан шаирвилин гьунардихъ галаз зун мукьувай таниш хьанва.

М а р и я (мягьтел яз). Квез шиирар кхьена ракъурнавани?

Н и н а. Ада заз вичи кӀелна.

М а р и я. Мус? Гьина?

Н и н а. Са гьафте инлай вилик. Вичин кӀвале… Чун, зи дахни, маса мугьманарни галаз, илифарнавай. Адахъ чӀехи ктабхана ава. Вичихъ авай виридалайни чӀехи девлет гьа ктабар я лагьана ада. Адаз Пушкинан, Лермонтован шиирарни чида. Ада и кьве чӀехи шаир жегьилзамаз кьена лугьуз гьайифарни чӀугуна. Ахпа ада вичиз подпоручиквилин чин гуниз, пагунар алай чергес-чухвадиз бахшнавай шиирни чӀехи кесердалди кӀелна ва ам гафба-гаф чаз урусдалдини хълагьна. За адан ктабар гъилелай авун адаз хуш хьанай, вири араб, фарс, туьрк чӀаларалди кхьенвайбур тир. И чӀалар адаз вичин дидед чӀал хьиз чизва, ада гьа чӀаларал вичин илимдин кӀвалахарни кхьизва, шиирарни туькӀуьрзава. Шииррал зи рикӀ алайди чир хьайила, адак лувар акатна: вичи заз шиирар бахшда лагьана гаф гана… Ам жерягьни я. Адаз жерягьвилин гзаф сирер чида. Заз адан кIвале сарар акъуддай хехни акуна. Ам ада вичин рикIяй атай кIалубдалди чатук расиз тунвайди я. Адаз лезгидалди «келпетан» лугьуда… Мирзе-Али кьве йикъалай чахъ галаз Къурушдални атана. Чахъ Алисултанни, чи таржумачи эрмени Жамирзе, са шумуд милицани галай. Гьанай хкведай рекье ада захъ галаз кьилдаказ рахадай ара жагъурна, зав вичин шиирар вугана. Абур заз бахшнавайбур тир.

М а р и я. Жеч!

Н и н а. Эхь. Сифте ада заз гьасятда гьанал туькӀуьрай кьилдин кьуд цӀар кӀелна, анай заз «пери», «гьуьруь» гафарин ван атана, ахпа чарчел кхьенвай шиир вугана. Ахпа ада зи шабалт чӀараринни цӀару вилерин тарифарна.

М а р и я (гьейранвилелди). Валлагь, гаф авач! Чида гьа кьуьзеказ дишегьливрив агатдайвал!

Н и н а. За адаз зи дидедин диде, яни зи баде Дагъустандай тирди, ам зи чӀехи бубади-гуржиди Гуржистандиз гваз катайдакай лагьайла, Мирзе-Алиди вичи зи чӀехи бубадилай кьисас къахчуда лагьана. За хабар кьуна: «ГьикӀ?» Ада викӀегьдиз жаваб хгана: «За адан хтул-руш чуьнуьхда!»

М а р и я. Адан рикӀе ашкъидин цӀай гьатнавайди турус я. Гаф авач. Амай дагъвияр хьтинди туш: вичин гьиссер чуьнуьхиз алахъзавач.

Н и н а. Ахпа ада зав заз хиве кьур шиир вугана. Амни заз, иниз хтайла, Жамирзеди цӀарба-цӀар таржума авуна. Муьгьуьббатдин къизгъин гьиссер къалурзавай чӀал я. Машрикь патан халисан шиират я. Адахъ чӀехи устадвал ава.

М а р и я. Валлагь, куь кьил элкъуьрнавай хьтинди я а шиирди.

Н и н а. Ваъ. Шиирар заз хуш я, амма зи рикӀ акьван регьятдиз къачуз жедай къеле туш. (Яргъаз килигиз акъвазда.) Ингье ам вич къвезва…

М а р и я. Зун хъфида.

Н и н а. Вучиз хъфида? Тавакъу хьуй, акъваз. За дах вилив хуьзвайди я, ада вич иниз къведа лагьанвайди я.

М а р и я. Зун аялар галай диде я. Абур гьикӀ аватӀа килигин… Куьн рахадай кас авачиз амукьдач. Сагърай.

Н и н а. Сагърай. Ахквада чун.

М и р з е – А л и къведа.

М и р з е – А л и. Дубри-ден, хийирар, ханум! (Нинадиз гъил яда, адан гъилиз темен гуда.) Дуст ханумди вун гадарнани?

Н и н а. Адаз кӀвалин-йикъан къайгъуйри эвер хъувуна.

М и р з е – А л и. Пара хъсан ханум я. Ада дуьз кар авуна.

Н и н а. Аквар гьалда, квез захъ галаз кьилди рахаз кӀанзава, гьуьрметлу эфенди. Багъишламиша, квез «эфенди» лагьайтӀа жедани? Вирида квез гьакӀ лугьузва.

М и р з е – А л и. Вуна заз вуч лагьайтӀани, зун рази я… Эхь ваз лугьудай гафарни авай захъ. Гила, лугьуз кӀан хьайила, чӀални кьаз кичӀезва.

Н и н а? Квез, гафарин устаддиз, кичӀезва?! (куркур хьиз, хъуьреда). Зун чӀалахъ туш. Куьне гьахьтин кьасар ийизва, эфенди.

М и р з е – А л и. Туш, за рикӀивай лугьузва.

Н и н а. Лагь, ви рикӀик вуч кватӀа.

М и р з е – А л и. Алатай гъилера Къурушдилай хкведай рекье за ваз шиир багъишнай. Гьа шиирда авай гафар ваз урусдалди кхьин хьаначир. Гьабурни, гила рикӀяй са къатда авахьзавай чӀаларни ваз лугьуз кӀанзавай заз.

Н и н а. А шиирда вуч аватӀа, заз чизва.

М и р з е – А л и. ГьикӀ? Ваз чи чӀал чидач эхир…

Н и н а. Заз зи дахдин таржумачи Жамирзеди а шиир цӀарба-цӀар урус чӀалаз элкъуьрна.

М и р з е – А л и. Жамирзе эрмени я. Адаз чи чӀал са акьван хъсандиз чизвайди туш, шиирривайни ам яргъа я. Адавай вав зи рикӀ агакьариз бажагьат хьана.

Н и н а. Зун гъавурда акьунва. Сагърай куьн. Куьне закай махарик квай гуьзел авунва… Жамирзедилай зи дах гзаф рази я. Гьелбетда, ам шаир туш, ятӀани адаз вичин кар хъсандиз чизва. Ада заз Къурушрин папаривай ван хьайи са шумуд манини сифте лезги чӀалал кхьена, ахпа абур урус чӀалаз вичивай жедайвал элкъуьрна. Заз абурукай сад гзаф хуш хьана. (Гъилевай ктабдин юкьвай чар акъудда, Мирзе-Алидал яргъи ийида.) Ма, кӀела. А мани гьикI лугьузватIа ван хьанайтIа кIандай…

М и р з е – А л и (чар къачуна, кӀелда). Чидай мани я. Исятда за вун патал а мани лугьуз тада, ам чи рушаризни чидайди я (Чар Нинадив вахгуда.)

Н и н а (мягьтелни гьейран яз). ГьикӀ?!

М и р з е – А л и. Исятда, ханум! АтIа рушар аквазвани, багъда хъчар атIузвай? За гьабурув лугьуз тада. (Рушариз эверда.) Я рушар, инал ша кван! Инал ша! Фад!

Р у ш а р, регъуьвилериз-регъуьвилериз, къведа. Чинар бишмейрив кIевиз-кIевиз, «Хийирар хьуй, Мирзе-Али халу» лугьуда.

М и р з е – А л и. Абат хийирар, рушар! Регъуьвилермир… Квел гьалтнавай са кар ава… И чи комендантдин рушаз са мани лагьайтIа, квез суваб жеда.

Р у ш а р (са сивяй, сада садаз килигиз). Вуч мани?

М и р з е – А л и. Килисадай сейрдиз экъечӀзавай хашпара гададикай. Чидани квез?

1 – р у ш. Вини хуьрера лугьудай мани я…

2 – р у ш (3 ва 4-рушаз). Квез хъсандиз чизвайди я. Куьне кьил кутур, ахпа чунни экечIда.

Р у ш а р (мани лугьуда).

Килисадай сейрдиз къведа,
Хур ахъайна, эрмени, вун.
Ви Исадин хатурдай заз
Дуст хьанайтӀа декӀени вун!

Зи къужах ваз ахъайдай за,
Ви гарданда аруш жедай,
Чи уьмуьрдин гам мягькемдай
Закай тӀарам каруш жедай.

Гьайиф, ви дин чаради я,
Вун чи диндал алаз кӀандай.
Мусурманвал кьабул ая,
Вун яр хьана галаз кӀандай.

Рушар, мани лагьана, хъуьруьнариз-хъуьруьнариз, катна хъфида.

3- р у ш (хъфиз-хъфиз, Мирзе-Алидиз). Мирзе-Али халу, матишкади ви кьил элкъуьриз тахьуй гьа!

4 – р у ш. Чна ваз са лезги паб жагъур хъийида…

М и р з е- А л и (кьил галтадда. Нинадиз). Куьгьне мани я им… Мусурман руш хашпара гададал ашукь хьанва… Муьгьуьббат вирина ава…

Н и н а. Куьн пара кьван сагърай и манидай! Рушарни сагърай… Аферин абуруз! Абур зи патай «сагърай» кьванни къачун тавуна хъфена… Мани иерди я… Зи фикир и манида авай маса делилри желбзава… Жамирзеди лугьузвай, бес и чкаяр, михьиз Дагъустан эрменийринди тир. Инра хашпара дин авалдай. Куьне и кардиз вуч баян гуда, эфенди?

М и р з е – А л и. Эгь, Жамирзе! Жамирзе! Адахъ галаз зун ахпа рахада… Гьал-кьиса масад я. Гьелбетда, Дагъустанда, Лезгистанда арабар къведалди чка-чкайрал хашпара дин кьабулнавай хуьрер авай. Къурушрин патав гвай Игъиррин хуьрни гьахьтин са чка тир. «Игъир» – им куь чӀалал «монах», чи чӀалал «девриш», амай дуьньядикай кьил къакъудна, кьилди, хашпара диндин са кӀватӀалда уьмуьр гьалзавай кас я лагьай чӀал я. Чи патара хашпара дин гвайбуруз «эрмени» лугьун хас я, вучиз лагьайтӀа къадим вахтара чи халкьдин гзаф паяр эрменийрив гвай хьтин хашпара диндал алаз хьана. Миллетдалди, ивидалди абур лезгияр тир. Месела, Миграгърин са паюнизни эрменияр лугьуда. Гьанани гагь-гагь чиликай цурун хашар алай инсанрин кӀарабар хкатда. Ахцегь вацӀун кьер кьуна Хинерин хуьруьз фидай рекье «Эрмени шехьай пел» лугьудай чка ава. Анилай булах авахьзава. Хинерилай винихъ Борч лугьудай хуьрни ава. Гьанагни хашпарайрин хуьр яз машгьур я. Абуруз гилани эрменияр лугьузва. Амма абур миллетдалди эрменияр туш… Амалдар Жамирзеди тарих вичин халкьдин хийирдихъ элкъуьрзава… Заз чизва, ваз ви иман ширин я, вун адал кӀевиз акъвазнава. Ви ишарадин гъавурда зун акьунва… ЯтӀани зун инал Жамирзедикай рахаз атайди тушир ман, ханум…

Н и н а (хъуьреда). Гъил къахчу залай, эфенди. Тарихра къекъуьнал зи рикӀ алайди я, гьавиляй ихтилатдилай къерехдиз алатун хьана… Куьне Жамирзедивай куь рикӀ зав агакьариз жедач лагьанай… ЯтӀа куьне агакьара, эфенди.

М и р з е – А л и. Гила ихтилат гьинлай давам хъийидатӀа жувазни чизмач…

Н и н а. Куьне, Къурушдилай хкверла, зи япал кушкушай кьуд цӀар куькай тир? Жечни абур кӀел хъувуртӀа?

М и р з е – А л и (руьгь акатнаваз). Вучиз жедач кьван. Яб це, ханум. (КӀелда).

Вун пери я, чӀалал текъвер пери я,
ЦӀийи вацран хъичирзава экв вуна.
Ваъ, гьуьруь я, вун женнетдин гьуьруь я,
КӀевнава заз женнетдиз фир рехъ вуна.

Н и н а. Шиир цӀалцӀамди я. Зун анжах «пери» ва «гьуьруь» гафарин гъавурда акьуна. Амайбурун ваъ.

М и р з е – А л и. За вун зи гъавурда такьазвай пери я лугьузва, вун женнетдин гьуьруь я лугьузва, гьа са вахтунда вуна зун женнетдиз финикайни магьрум ийизвайди къалурзава.

Н и н а. Зун куь гъавурда акьунва, эфенди… Вунни зи гъавурда акьазвайди за гьиссзава… Пара кьван сагърай вун… Амма захъ суал ава: за квез женнетдиз фидай рехъ гьикӀ агалзава? Захъ ахьтин макьсад гьич авач эхир…

М и р з е – А л и. Вуна ваз кӀан хьана агалзавайди туш, ханум. Гафаралди лугьуз тежедай ви иервили, ви къаматди, буй-бухахди, ви вилери зун, диндин къаравул, шариатдин къази, ислам динда аваз Аллагьдиз ибадат ийизвай кас михьиз къекъерай акъуднава. Зи кьарай квахьнава, сабур квахьнава. Арабрин «Сабур жамилун!» – «Сабур иер затӀ я!» ибара зи рикӀ алайбурукай сад я, амма зун адаз акси экъечӀзава. За ваз шиирар бахш авурдакай зи куьгьне дустариз хабар хьанва, абуру заз чеб залай нарази хьайивилин чарар ракъурнава, садбуру туьгьметар, садбуру тунбуьгьар ийизва, садбуру заз жегьнем хиве кьазва. ГьакӀ ятӀани, заз диндал кӀевивал авуналди къачудай женнетдикай гьяз амач. Заз вун алай чка гьа женнет хьиз аквазва.

Н и н а. Куь гафари зун гьейранарни ийизва, яруни… Ваз зун гваз катиз кӀанзаваз тахьуй?

М и р з е – А л и. Гьахьтин фикирни зи какахьнавай кьилиз татана авач.

Н и н а. Куьне заз Къурушдал зи чӀехи бубадилай кьисас къахчуда лагьайди тир, зи рикӀел алама. Амма чи патара гваз катуниз чӀехи къимет гузвач. Чи патара ашукь касди кӀанидан гьуьрметдай чӀехи крар авун, гьунарар къалурун адет я.

М и р з е – А л и. Ахьтин адетар чи патарани ава. Гьунарар кваз такьур береда ашукь бендеди вуч авурай, ханум?

Н и н а (хъуьрез-хъуьрез). Шиирар кхьирай…

М и р з е – А л и. За кхьизва… Заз вакай шииррин сагъ са ктаб кхьидай мурад ава. За ваз цӀийи шиирар гъанва. За абур урусдалдини элкъуьрнава вавай кӀелиз жеривал. (Жибиндай акъудна шиирар вугуда.)

Н и н а. КӀела кван.

М и р з е – А л и. Урусдалди?

Н и н а. Ваъ. Жува кхьей чӀалалди. Заз халисан шиирдин везиндихъ, сесерин, кетигрин кадгъайвилихъ яб акализ кӀанзава. Сифтени-сифте Къурушдилай хкведайла куьне зав вугай шиир кӀелун тӀалабда.

М и р з е – А л и. Башуьсте. (Фасагьатдаказ кӀелда.)

Гьейран ийиз вири алем, экуьн ярар къеледай,
ЭкъечIна ам, лацу чинал хъуьрез пIузар, къеледай,
Вилер цIару, вич къизилгуьл, гузвай парпар, къеледай,
Чилелай физ шабалат ранг алай чIарар, къеледай.
ЭкъечIда зун, са Межнун хьиз, Лейли аквар, къеледай.

А мубарак минарадай экъечIда ам рагъ хьтин,
Экуьн гарал наз гузавай, гьар пад дуьзмиш багъ хьтин,
Чин къалурна цIувад йикъан тамам вацран чагъ хьтин,
Гьар жуьредин цуькверивди дуьзмишнавай дагъ хьтин,
ЭкъечIда ам, вири дуьнья ийиз серсер, къеледай.

Лацу чинал хъуьрез-хъуьрез кьелечI пIузар – жегьреда,
На лугьуди лалидин нур гьатна вири къеледа,
Дуьньядавай гуьзелрин шагь-ханум хьиз ам къекъведа,
Иллагьиди халкь авунвай тек са гьадахъ элкъведа
Вири алем, умуд аваз: къведа сувар къеледай.

Бахш авуна, я Иллагьи, гуьзел ярдиз на камал,
Квахьна гьарнихъ зи сабурни, зи акьулни, зи хиял,
Эгер ам заз жез тахьайтӀа, заз дуьньядин кӀандач мал,
ГайитӀани женнетдин юкь, заз герек туш хьун анал,
Тур вуна зун и авай гьал, къвез серин гар, къеледай.

Ашкъид шайда хьана, Ребби, квахьнава хьи къе зи кьил,
Гъам-хажалат хьанва зи пай – куьхъ агакьрай мад зи гъил?
Кьисметна яр, ая тӀун шад Ахцегь Назиман гевил,
Сел хьиз чинай физва накъвар, зайиф хьанва зи кьве вил,
Заз акваз хьуй гьар юкъуз зи рикI алай яр къеледай.
(КӀелна куьтягьна, Нинади лугьудай гафарал вил алаз акъвазда.)

Н и н а. Сагърай куьн. Куьне иердиз кӀелда. ЧӀехи шаир я куьн.

М и р з е – А л и. А кардал зи шак ала, ханум.

Н и н а. Квев дамах тахьуни куь чӀалар генани гуьрчегарзава… Авайвал лагьайтӀа, са суал авай захъ. Шиирдин эхирда куьне квез «Ахцегь Назим» лугьузва. Им квел алай маса тӀвар яни, вуч я?

М и р з е – А л и. Чи патара эдебиятдал алахъзавай гьар са касдихъ вичин лакӀаб, тахаллус ава, за адаз «тахай тӀвар» лугьуда. За жуваз «Ахцегь Назим» хкягънава. «Назим» – гафар къайдада твазвай кас лагьай чӀал я. «Ахцегь» гафунини зун гьинай ятӀа къалурзава.

Н и н а. Зун гьейранарзава ихьтин чирвилери… ЦӀийи шииррикайни кӀелайтӀа жедачни?

М и р з е – А л и. Вучиз жедач кьван? Башуьсте, зи ханум! (КӀелда.)

Яр, ви чинин ранг акурдаз экуьн чӀаван ярар затӀ туш,
Магьи хьтин гардан авай чилин иер рушар затӀ туш.

Чиндин, Римдин пачагьар ви гуьзелвилин есир хьанва,
Лугьузва ваз: гьич ви патав Цезарарни Кирар затӀ туш.

Седефдин ви сарарикай хкатзавай хуш гафарин
Вилик, зи яр, я якъутрин, я мержанрин вацӀар затӀ туш.

Гьихьтин назик либасдивди чӀегирнава гуьзел беден,
Вуна гудай наздин вилик малайикрин гьунар затӀ туш.

Ашукь я вал Ахцегь Назим, гагь Керем жез, гагьни Межнун,
Вав гекъигиз я Эслидин, я Лейлидин тавар затӀ туш.
(Са тӀимил ара гана.)
Ваз Эслини Керем, Лейлини Межнун вужар ятӀа чидани?

Н и н а. Чида, чида. Заз Тифлисда абурукай риваятар ван хьана. Абурун муьгьуьббат бахт галачирди хьана…

М и р з е – А л и. Гьайиф хьи, гьакӀ я… Амма шиирда зи фикир масад я: зун гагь, Керем хьиз, цӀай акатна кузва, гагь, Межнун хьиз, кьил квахьна, чуьллера дили-дивана яз гьатзава лугьузва. Вун, лагьайтӀа, Эслидилайни, Лейлидилайни вине я, вун масад я лугьузва за…

Н и н а (кьил агъузна, вуч лугьудатӀа течизвай хьиз). Пара кьван сагърай… Зун риваятрай туш…

М и р з е – А л и. Вун вуж ятӀа са зи рикӀиз чида. Гьикьван иер гафар жагъурайтӀани, рикӀин сидкьи ахъайна лугьуз хьун мумкин туш. Гафарин кесерни къуват бес жедач… Мад яб це, ханум! (КӀелда.)

Къизилгуьлрин шагь, ша экъечI, ви цуькверин вахт я им,
Гуьлуьстанда сейрдай вахт я, чиг гьиссерин вахт я им,
Михекрннни беневшайрин хуш ниэрин вахт я им,
Ашукь хьанвай гьам билбилрин, гьам лиферин вахт я им,
Виридалай иер, гуьрчег, пак шейэрин вахт я им,
Гьар жуьредин кIунчIар кьадай мерд гъилерин вахт я им,
Регьим кIани ашукьбурун дар йиферин вахт я им,
Вуна къе зал хкана чан – ви вилерин вахт я им,
Зи рикӀ патал кемен хьанвай ви зилферин вахт я им,
Шад къушарин нагъмайринни хуш сесерин вахт я им…

Эй малаик, зун ви рекье дили хьанвай билбил я,
Марвар жагъай, амма кьисмет вич тахьанвай билбил я,
Хажалатдик цIугъ ийир кьван михьиз канвай билбил я,
Тай авачир ви киферин атир хъванвай билбил я,
Дерт чIехи яз, ви винизвал рикIел гъанвай билбил я,
Жуван пашман манийрикай рикI таханвай билбил я,
Жуван михьи ашкъи вири са ваз ганвай билбил я,
Таярилай вине авай, сес кадгъанвай билбил я…
Ви ашкъидиз чIал атIузвай ва атIанвай билбил я…
Муьгьуьббатдин нефес авай хуш бейтерин вахт я им.

Квахьнавай зи къастни акьул – ийир-тийир хьанва зун,
Ви къаматди чIурна зи тIул – ийир-тийир хьанва зун,
На кваз кьазвач факъир юхсул – ийир-тийир хьанва зун,
Гатфар хьиз тир заз къенин зул – ийир-тийир хьанва зун, –
Куьз ийизма мад ам зарул? – ийир-тийир хьанва зун.
Квел ви вилик я зун батӀул? – ийир-тийир хьанва зун,
Вуна тунва зи чанда фул – ийир тийир хьанва зун,
Зал вегьенва гъамари чӀул – ийир-тийир хьанва зун.
Акъатзава вахъди кьве ул – ийир-тийир хьанва зун,
Чпи чпиз кьве рикӀи гур шад экверин вахт я им.

Ви тай жагъич Халикьди халкь авурбурун арадай,
Къалура чин, алемдин нур, чилин женнет авадан.
Ви кьве ал пIуз, седеф сарар вилив такьуй чарада,
Хатадай ви чин акурди, ваз икрамиз, рахада.
Ваз икрамиз, рагъни, варзни гъетер цава зурзада.
И гуьзелвал чуьнуьх авун гунагь я, ваз аквада.
Зи ашкъидин гьасрет я вун и дуьньядин гьавада,
Малайикдин хьтин вилер карагиз, зун цIрада.
Чилин вири къизилгуьлер вун акваз кIанз кьурада,
Эй ашкъидин базардин бар, шадвилерин вахт я им.

А ви гуьзелвилин вилик – вацран ишигъ туьхуьда.
Ви ашкъидик эфлакьарин низам-къайда чкIида,
Ирид цавун юкьвай заз вун лап кьакьан цав яз чида,
Ви буй-бухах гекъиг жедай затI бажагьат жагъида,
Туьк хьиз, кьезил ви гуьрчегвал акурдан рикI ифида,
Вав кьадай са гаф тачагъиз, рахайдан мез галкIида,
Гьич са ширин шейни авач, вун хьиз, вун кьван верцIидай,
Зун лайихлу ятIа чидач – ви шуьрбет хупI ийидай…
Гуьлуьстандин вири цуьквер, вун акурла, алгъида,
Чна кьведа санал чIугвар гур кеферин вахт я им.

И Лейлидиз ялвар ийиз, закай Межнун хьанва хьи,
Генг къумлухра квахьна акьул, кефсузни зун хьанва хьи,
Завай жуван йисарин сан чуьнуьхна кьун хьанва хьи,
Эй ханум, зи карни кеспи вахъ дерт чIугун хьанва хьи,
Ви вилерин суьгьуьрдик зун михьиз юргъун хьанва хьи,
Куьтягь тежер шелдик, хвалдик зи рикI пузгъун хьанва хьи,
Ви ужагъра захъ пай атIай есирдин дун хьанва хьи,
Зун гъамарин хазинада яргъалди тун хьанва хьи,
Зун кьатIунриз табийзамач – зун ем ви цIун хьанва хьи,
Заз кIанда вун – пай къачудай зи дердерин вахт я им.

Зун икI сархуш ийизвайдан вуч я мурад? – Чидач заз.
Зи кIвачерал гьалдна зунжур – куьз я инад, чидач заз,
Гьиндистандин хал заз кьисмет жедатIа, мад чидач заз,
РикӀева цӀай, бес чандай фул мус хьуй акъат? – чидач заз…
ГьикӀ агудин, гьикӀ кӀватӀ хъийин хиялрин гад? Чидач заз.
Вун рекьелай алудзавай авани сад, чидач заз.
Вуж я завай къакъудайди ви муьгьуьббат, чидач заз,
Эй михек, заз зи тахсирдин лагь гьакъикъат – чидач заз,
Вуч ятIа вун: дава ятIа, я мусибат, чидач заз,
Эхир нефес хьанва къе зи, бед бендерин вахт я им.

Вахъ галаз зун икьрар хьанай, гафни чIал сад авунай,
Ви цIал алай чепелукь яз, за жув шаддиз цӀа тунай.
Зи лувар цӀу кудач лугьуз умудни за кутунай,
Масадаз зи сир лугьумир за и дердер чIугунай.
Квахьна зи къаст, зи ягь, абур, гар хьиз, фейи дугунай…
Я Ребби, зун са вуна хуьх, ядайла ви сафунай,
Регьим ая за и чӀалар кхьинайни лугьунай,
И женнетдин гьуьруь-пери рикӀяй акъуд тахьунай,
Адан вилик зун девришдин гьалдиз-дундиз атунай,
Кьарай квахьай, ахвар атӀай дар мичӀерин вахт я им.

(Шиир кӀелун акъвазарда.)

Им яргъи эсер я. За ваз маса гъилера кӀел хъийида.

Н и н а. Вучиз? Кьиле кьван кӀела.

М и р з е – А л и. Жедач. Ибур са вун патал кхьенвай цӀарар я, абур масадаз ван хьун герек туш. Ангье ви дахни Алисултан къвезва инихъ.

Н и н а. Гъил къахчу, эфенди, зи тахсирдилай. За куь шиир Жамирзедив урусдал элкъуьриз вугун герек авайди тушир.

М и р з е – А л и. Жуван рикӀиз тади гумир. Ам зи тахсир я. Урус таржумани жува авуна вугана кӀанзавайди тир…

Н и н а. Вуна авунвай цӀарба-цӀар таржумаяр за кӀвале архаиндиз кӀелда. Гъавурда такьадай чкаяр хьайитӀа, за квевай хабар хкьада…

М и р з е – А л и. За вилив хуьда.

П о л к о в н и к Р о т н и А л и с у л т а н къведа.

П о л к о в н и к Р о т. Хийирар, чан руш! (Гагь са хъуькъвез, гагь муькуьдаз пуд темен туда.) Гъил къахчу залай, геж хьана зун. Вун текдаказ гадарна… Куьтягь тежедай кӀвалахри энгеларна зун… (Мирзе-Алидиз.) Салам алейкум, гьуьрметлу къази.

Н и н а (шад яз). Хийирар, дах!

М и р з е – А л и. Ва-алейкум салам, жанаби полковник!

А л и с у л т а н. Хийирар хьурай!

Н и н а. Хийирар!

М и р з е – А л и. Абат хийирар, Алисултан.

Н и н а. Зун тек хьанач, дах чан. Захъ чи са эфсердин паб Мария галай. Ахпа (Мирзе-Али къалурда.) и аламатдин эфендиди вичин иер шиирралди зи ялгъузвал гуьзеларна. Заз сугъул жедай вахт хьанач.

П о л к о в н и к Р о т. Сагърай вун, Мирзе-Али. Ви регьим чӀехи я.

А л и с у л т а н (къаб алаз). Эхиримжи йикъара Мирзе-Али халудин шииррикай хуьре гзафбур рахазва… (Мирзе-Алидиз.) Вуч хьана, чан халу? Вун заз вилерал кӀвенкӀвер алаз килигзава хьи?

М и р з е – А л и. Ваз гьакӀ аквазва, хва. Ваз зун вуч лагьана килиграй кьван? Низ килигдатӀа, заз чизва…

П о л к о в н и к Р о т (абурун паркутрин гъавурда авачиз). И багъ Мирзе-Алидин рикӀ алай чка я, ам иниз вичин шаирвилин илгьамдик лувар кутаз къвезвайди я. (Сятдиз килигиз, Мирзе-Алидиз.) Хабарар хъсанбур къвезвач, къази. Дереда эцигнавай милицайри чпив артухан яракьар гице лугьуз гьаркь ийизва. Шамила и патариз атун патал гьазурвилер ийизва лугьузва. Чи штабдиз абурув яракьар вугун дуьз яз аквазва. Зунни гьа фикирдал ала. И карди, белки, муьруьдрин ифей кьилер къайи хъийин… Куь фикир гьихьтинди я?

М и р з е – А л и. Милицайри гьа кар гьаркь авуни зак къалабулух кутазва. Абурухъ са гьихьтин ятӀани маса ният хьун мумкин я.

П о л к о в н и к Р о т. Вуч ният, къази?

А л и су л т а н (Мирзе-Алиди жаваб гудалди, тадиз). Са чӀуру ниятни чкадин милицайрихъ авайди туш. Абурув гзаф яракь хьуни муьруьдрин камар кьулухъ яда.

М и р з е – А л и. Милицаяр и чкадин инсанар я, жегьилар я. Абур вири къуват гьи пата аватӀа гьа патаз килигзавайбур я. Гагь и патахъ, гагь а патахъ ян гузвайбур я. Абурукай гзафбур Шамилални адан муьруьдрал гьейранвал ийизвайбурни я, жанаби полковник. Аллагьди яргъазрай, гьа яракьар гъиликдай вяде алукьайтӀа, а милицайри чпи чеб гьикӀ тухудатӀа килигна, гьа чӀавуз абурал артухан яракьар ихтибарайтӀа хъсан я.

П о л к о в н и к Р о т. Чна са фикирар хъийида. Лезги цӀарцӀел чи кьушунар бес кьадарда алазва. Шамил ахмакь туш, ада абурукай вил къягъун лазим я.

Н и н а. Дяве жедани, дах?

П о л к о в н и к Р о т. Ваъ, ваъ, вири хъсан жеда, чан руш. Дяве жез хьанайтӀа, за ваз иниз эвердачир хьи…

А л и с у л т а н (Нинадиз.) Инрихъ вуж дяве кӀанз атайтӀани, чна чкадал ацукьарда. Ваз кичӀе жемир, Нина-ханум!

Н и н а (Алисултаназ). Заз кичӀезва ни лагьана? Заз кичӀе туш. КичӀе тиртӀа, зун и патарив агатдачир. Амма заз са кар аламат я: чи жегьил эфсерри чпиз дяве авачиз сугъул я лугьузва, абур женгерихъ къаних я.

М и р з е – А л и. Дяведихъ, ягъунрихъ къаних хьун яракьдивай я. Яракь гвай гьар садаз вич амайбурулай артуханди яз, кьегьал яз аквазва… Яракь гвачиз жув вуж ятӀа фикирна кӀанда. Яракьдалди гзаф месэлаяр гьялиз регьят я. Амма а чӀавуз гзаф къурбандар, барбатӀвилер жезва, ивияр экъичзава, инсанрин кьисметар хазва, уьмуьр гуьнгуьнай акъатзава… Вири месэлаяр яракь гвачиз гьялдай акьул кӀанда, сабур, намус кӀанда. Гьар са уьлкведихъ, гьар са халкьдихъ, гьар са гьакимдихъ, гьар са инсандихъ…

Н и н а (гьейранвилелди). Куьн гьахъ я, гьуьрметлу эфенди. Квез гьавайда «кьилерин таж» лугьузвайди туш.

П о л к о в н и к Р о т. Зунни ви гъавурда акьазва, Мирзе-Али. Амма…

А л и с у л т а н. Яракь инсандин абур я. Яракь тахьайла, вавай ви хатур хазвайдаз, ви намусдик хкуьрзавайдаз жаваб гуз жедач… Яракь гвачиз хьайитӀа, нихъ чӀехи гъутарни тӀарам жукӀумар аватӀа, гьам вине жеда. (Такабурдиз Мирзе-Алидиз килигда).

М и р з е – А л и. Акьулни, намусни, сабур авайдаз гъутарни жукӀумар герек туш. Вун зи гъавурда акьунвач, чан хтул. Заз лугьуз кӀанзавайди сад я: инсанри чеб вири месэлаяр гъутарни яракьар галачиз гьялиз вердишарна кӀанда. Яракьни гуж авай чкада гьахъ жедач.

Алисултаназ са вуч ятӀани лугьуз кӀан жеда. Нинади кьасухдай адан гаф атӀуда.

Н и н а. Килиг! Килиг! Жуну Кьасум къвезва. Дехьнен ам чи патавай алатна фейиди я.

М и р з е – А л и. Са гунагьни квачир кас я. Сада вичиз са кар ийиз куьмек ая лагьайла, куьмекни гуда…

А л и с у л т а н. Абдал я ам. Касни авачир… Ялгъуз дидедихъ галаз уьмуьр тухузва. Вичиз са гьихьтин ятӀани ванер къвезва, вичихъ галаз са вуж ятӀани рахазва лугьуда…

Н и н а. Ам ина-ана вучиз къекъвезвайди я?

М и р з е – А л и. Ам вичин Бикеханумахъ къекъвезвайди я…

Н и н а. Бикеханум? Ам вуж я?

А л и с у л т а н. Ам са руш я.

Н и н а. О! Иер тӀвар я. АкӀ ятӀа, Кьасумахъ вичин муьгьуьббатдин тарих ава ман? (Мирзе-Алидихъ элкъвена.) Жедачни ахъаяйтӀа?

М и р з е – А л и. Акьулдикай пай атӀанвай кас яз, садра тухуда ам хуьруьн гадайри чпихъ галаз Шалбуздагъдиз зияратдиз. Ана авай пӀирерал. ГьакӀ зарафат яз. Чпиз машгъулат патал. Дагъдин ценерив гьалтда ибурал маса хуьряй атанвай инсанрин кӀеретӀ. Абурукай са руша, гьа и Бикеханум лугьудайда, зарафат яз тӀалабда Кьасумавай вичив гвай пар пӀирерал кьван кӀулаваз тухун. «ТухвайтӀа, зун са ваз къведа, мад садазни!» лугьуда. Ялда язухди идав гвайди. Агакьайла, лугьуда Кьасума: «Бес чна мехъерар мус ийида?» Бикеханумди лугьуда: «Ваз зи пар ялна лугьуз, вири гьакӀ регьятдиз жедайди хьиз хьанайни? Зун тухун патал вуна маса кьегьалвилерни къалурна кӀанда». «Лагь, за ийида!» – лугьуда Кьасума. Бикеханумани адаз дагъда авай виридалайни зурба, кьакьан, вири патарихъай цӀалцӀам, чуьхвер хьтин са къая къалурда; «АтӀа къванцел акьахайтӀа, зун рази жеда». Акьван гагьда анал акьахиз жуьрэт авур садни авачир. Бикеханума Кьасумавай анал акьахиз жедач лагьана фикирнавай. Амма Кьасум акьахна. КукӀушдин кукӀни-кукӀвал! Эхвичайла, адаз Бикеханум къажгъанач. Гьинва Бикеханум? ВутӀ хьана Бикеханум? Садазни чир хьанач… Гьадлай кьулухъ Кьасум рушахъ къекъвезва. Гьа чӀавалай инихъ ада вичиз са гьихьтин ятӀани ванер къвезва, вичив са вуж ятӀани рахазва лугьузва…

Н и н а. Пара иер кьиса я! Кьасум халис кьегьал я!

А л и с у л т а н. А къванцел зунни акьахайди я!

М и р з е – А л и. Гила анал гзаф жегьилар акьахзава.

А л и с у л т а н. Вавай анал акьахиз жедани, Мирзе-Али халу?

М и р з е – А л и. ЧӀехивиликайни рехивиликай дагъвидиз рахшандар авун кутугнавач, хтул.

Н и н а (Алисултаназ.) Вун гьи рушан хатурдай анал акьахайди я, Алисултан?

А л и с у л т а н. Зун гьакӀ акьахайди я. Жувавай жедани-жедачни чирун патал…

П о л к о в н и к Р о т. (Алисултаназ). Мирзе-Алиди илимдани шииратда къачунвай кукӀушар а вуна лугьузвайдалай са кӀусни агъада авайди туш, прапорщик.

М и р з е – А л и. Сагърай вун, жанаби полковник. Вун чӀехи камални регьим авай кас я.

Ж у н у К ь а с у м атана агакьда.

Ж у н у К ь а с у м (Нинадилай чарх ягъиз, адалай вилер алуд тийиз, Мирзе-Алидиз). Мирзе-Али даш, жагъизвач ман заз Бикеханум. Ваз акуначни, гьалтначни?

М и р з е – А л и. Яда, за ваз са шумудра лагьайди я: вилеризни такур ам заз гьикӀ чир хьурай?

Ж у н у К ь а с у м. Ам и матишка кьван иерди я. Амма адан вилер чӀулавбур, яргъи киф галай, кьечӀем авай, кьилелни лацу генже алайди я. (полковник Ротаз килигда.) Имни хуьрера къекъвезвайди я, файтунда аваз… Идазни акуначни? Хабар яхъ ман…

М и р з е – А л и. Чизвач адаз.

Ж у н у К ь а с у м. Ваз хъсан я, Мирзе-Али даш. Ваз и матишка кӀанзавайди заз чизва. Ваз ам жагъанва…

М и р з е – А л и. Акъваз, я Кьасум. Хьанач хьи.

Ж у н у К ь а с у м (полковник Рот къалурда). Хабар яхъ идавай.

М и р з е- А л и. Хабар кьунвайди я. Чизвач адаз, Кьасум.

П о л к о в н и к Р о т. Ваъ, зал гьалтнач Бикеханум тӀвар алай руш. ГьалтайтӀа, за ваз хабар гуда, гьуьрметлу Кьасум.

Ж у н у К ь а с у м гъавурда акьазвач.

А л и с у л т а н. ГьалтайтӀа, вичи ваз хабарда лугьузва ада. Заз акуртӀа, за ам ви патав хкида… Ахлад кӀвализ. Хъвач. (Жуну Кьасуман далуда гъилер туна рум гуз алахъда.)

Ж у н у К ь а с у м (Алисултанан гъилер вичелай алудна). За вавай хабар кьуначир… (Садлагьана хъел акатнаваз.) Герек авач, вун адахъ къекъвемир. Вун жегьил я! Ваз ам акуртӀа, вун адал ашукь жеда! Вун ам гваз катда! Герек авач! Вун адахъ къекъвемир! (Кьил кьуна, инихъ-анихъ галтадда.)

Н и н а. Язух! Бахтикъара!

Ж у н у К ь а с у м. Киса! Киса! Заз ванер къвезва! Захъ галаз рахазва!.. (Вири къах хьана акъвазда.) Ахцегь вацӀани Кьулан вацӀа яд яру жеда лугьузва! Пехъер алтӀуш жеда лугьузва! Чилни цав акахьда лугьузва! Гумни цӀай гьатда лугьуда! Ката вири инай, лугьузва! (Вири, рум гуз-гуз, са къерехдиз акъудда, вичи маса патахъ зверда.) Бикеханум, вунни ката! Гьинава вун? Гьинал алатӀани, ката! (Чукурна хъфида.)

Перде агал жеда.

Кьвед лагьай перде

Ахцегьрин къеле. Адахъ вад цал, вад пипӀелни вад бурдж-минара ала. Ана эфсерар ва абурун хзанар патал кӀвалер, аскерар патал къазармаяр, жебехана, лазарет ва килиса ава. Къеле Шамилан муьруьдри элкъуьрна кьунва. Ина вири гьерекатдик ква, теспача я. Шамилан патал элячӀ тавур ахцегьвийрин гзаф хизанризни ина кьилдин къазармада чкаяр ганва. Шамилан муьруьдри ягъай туп къеледа авай жебеханада акьуна, ам хъиткьинна. Гзаф аскерар кьена, хирер хьайибурни тӀимил авач. Вири ката-галтугда, теспачавиле ава. Гагь-гагь тфенгар ягъдай ванерни акъатзава.

Къеледин цлал Н и н а акъвазнава. Адан гъиле Инжил ава. М и р з е – А л и къведа.

М и р з е – А л и. Мукъаят хьухь, ханум. Къе секин ятӀани, буьркьуь гуьллейри лув тагана авач.

Н и н а. И хьанвай мусибатар акурла, къеледин барутхана пад хьайидалай кьулухъ заз гуьллейрихъай кичӀезмач.

М и р з е – А л и. Аферин! Вун бубадин руш я! Ви викӀегьвилел гьейран я зун! ЯтӀани мукъаятвал хвена кӀанда. Им дяве я.

Н и н а. Муьруьдри дишегьлийрик кягъзавач. Чун инсанрай кьазвач… Абуруз чун патал гуьлле гьайиф я…

М и р з е – А л и. Абуруз вун гьуьруь-пери, малайик тирди чизва жеди…

Н и н а (сефилдиз хъуьрена). Эхь. Къе заз Даниял-бегдини вацӀун кьеряй гьарайдалди гьакӀ лагьана.

М и р з е – А л и (мягьтел яз). Вахъ галаз Даниял-бег рахана? Ада вуч лагьана?

Н и н а. И уьмуьрда чеб урусрал пехил я лагьана, вучиз лагьайтӀа абурухъ зун хьтин гьуьруьяр ава лагьана. Ахпа алава хъувуна: «Къайгъу авач. АтӀа дуьньяда урусар чал пехил жеда, вучиз лагьайтӀа чаз гьуьруь-перияр гьана гьатда!»

М и р з е – А л и. Вичиз гьатдай са гьуьруь-перини авайди туш лагьана кӀандай…

Н и н а. Вучиз?

М и р з е – А л и. Вучиз лагьайтӀа ам женнетдиз фидайбурукай туш. Урусрин патал алайла, генералдин чин аваз, адакай са дуьзгуьн генерал хьайиди туш. Гила, Шамилан патал алайлани, ам са бегьем наиб туш. Са дяведани адавай виле акьадай кьегьалвилер къалуриз хьанач. И кар, заз ван хьайивал, Шамилан муькуь наиб, викӀегь Гьажимурада Даниял-бегдиз мукьвал-мукьвал къехуьнзава лугьуда.

Н и н а. Гьажимурадни ина авани?

М и р з е – А л и. Эхь. Ам Шамила иниз атай гьа сифте юкъуз Къубадай къвезвай милицайрин рехъ кьаз ракъурна. Ада милицаяр чукурна, абурув гвай балкӀанарни къакъудна, са кьадар есирарни кьуна хтанва лугьуда. Амни Даниял-бег чеб чпив кьун тавун чун патал хъсан я. Къе абур кьведни чпин дестеяр галаз Артугинский къведай рехъ кьаз фенва. Абурухъ Кибит-Мегьамедни галай хьтинди я. Гьайиф, накь генералдивай Кьулан вацӀалай элячӀиз хьанач, муьруьдри муьгъ чукӀурна. Гила ам ЦӀехуьлрин муькъвелай элячӀна атана кӀанда. Маса рехъ авач.

Н и н а. Самурда яд гзаф ава. Йигин сел ква… Квез гьикӀ аквазва? Яргъал фидани и дяве?

М и р з е – А л и. Чкадин халкьдик кьве рикӀин хьанвайбур гзаф ква. Къуват гьи пата хьайитӀа, абур гьа патал элячӀда. За гьиссзавайвал, муьруьдривай Аргутинскийдин хура бажагьат акъвазиз жеда.

Н и н а. Куь сивяй Аллагьдиз ван хьурай.

М и р з е – А л и. Амин… (Ихтилат дегишарда.) Дахдин гьалар гила писзавач. Хер гьерен хамуна турдалай кьулухъ хъсан хъхьанва. Къе полковник кӀвачел ала. Кефи ахъа хьанва.

Н и н а. Сагърай куьн. Куь гьуьрметар завай агакьар хъийиз жедатӀа, чидач ман…

М и р з е – А л и. За и кар вуна гьуьрметар агакьар хъувун патал авурди туш. Ам зи буржи я.

Н и н а. Куь ватанэгьли Алисултанни рикӀ чӀехи, викӀегь кас я. Гьадалайни зун гзаф рази я. Накь йифиз ам са суьруь хипер гваз хтана. Къеледа каш жедач. Зи дахдиз гзаф шад хьанвай.

М и р з е – А л и. Машрикь пата Гьафиз лугьуз чӀехи шаир хьайиди я. Ада вичиз кӀан хьайи са рушан хъуькъвел алай халдихъ Самаркъандни Бухара гуда лагьайди я. Алисултана гъайи хипер ви халдихъ гуз гъайибур я, ханум. Захъ авай хипер зи шиирар я. Гила абур пашманбур жезва. КӀелдани ваз?

Н и н а. Зун куь гъавурда акьазва, гьуьрметлу кас… Алисултаназ за Иса Месигьдикай ихтилатар ийизва, ам Месигьдихъ иман ийиз эгечӀзава.

М и р з е – А л и. Машрикь пата Шейх Санан лугьузни са кас хьайиди я. Ам гуржи са таватдал ашукь хьана, ада вичин муьгьуьббат патал, ислам дин гадарна, хашпара дин кьабулна. (Рахшанддив.) Алисултан чи шейх Санан я жеди… Завай диндилай элячӀиз жедач, амай вири крар ийиз залай алакьда.

Н и н а (ихтилат кьатӀна). Квез шиирар кӀелиз кӀанзавай ман…

М и р з е – А л и (чар вугуда). Ма, им урус чӀалал и шиирдин мана я. (Шиир кӀелда.)

Гагь хъилекди, гагь гъайрадик ава хьи зун куз,
Масада ваз тавазияр ийизва лугьуз.
МичӀи, яргъи йифер текдиз акъудин за гьикӀ?
ГьикӀ сабурдив, теселлидив секинарин рикӀ?
Лянет хьурай ялгъузвилиз, уьмуьрдиз чкӀай,
Кьуьзуь кьилихъ зак ашкъидин кутунвай и цӀай!

Д а р ь я къведа. Мирзе-Али хъфида.

Д а р ь я. Зун квехъ къекъвезвай… Куьн цлал алаз акуна атайди я. За куь рахунар кьатӀнани?

Н и н а (гъилевай чар Инжилдин юкьва твада). Ваъ, ваъ.

Д а р ь я. Вуч лугьузва агъсакъалди-арифди и вири крарикай?

Н и н а. Вири хъсан жеда лугьузва.

Д а р ь я. Чаз кӀанзавайдини гьам я.

Каш-кашахъ текъвез к е ш и ш атана акъатда.

К е ш и ш. Квез акунани (гъиле авай асадалди къеледилай къеце пад къалуриз.) ана вуч къиргъин аватӀа?! Мад къузгъунар, чалагъанар хьиз, алтӀуш хьанва! (Хурал хаш чӀугвада.) Я Аллагь! Вуна хуьх чун!.. Алад, зи балаяр, килисадиз, дуьаяр ая! Дуьа атӀумир! Иса Месигьдиз дад-бидад ая! Вилерай такӀанвални хъел авахьзавайбурукай чун хуьх, чав куьмек агакьара лугьуз минетар ая! (Вич алатна фида.) И алукьнавай секинвал заз пайгарди яз аквазвач.

Н и н а. Чна дуьар ийизва, буба. (Дарьядиз.) Аламат я, Шамилав гвайди вири кьвед-пуд туп я. Ягъай туп чи барутханадиз аватун аламат тушни бес! Къеледин Самур вацӀ галай пата авай цал ацахьнава. Мусибат я хьанвайди! 150 кас кьенвалда. Язух Мариядин гъуьлни телеф хьанва. Кьве бала етим хьанва… Залан хирерикди чандик квай вири аскеррин кьилихъ Инжил кӀелиз язух кешиш агакьзавач…

Д а р ь я. Вучда? Чи везифа жуван итимриз куьмек гун я. Эхна кӀанда. Кьурагьар галай патай атай Аргутинскийдин кьушунривайни Самур вацӀалай элячӀиз хьаначалда. Муьгъ муьруьдри чукӀурнава. Гила Аргутинский вацӀун а патай ЦӀехуьлрин муькъвел кьван фин мажбур хьанва. ВацӀай экъечӀ жедайвал туш – яд гзаф ава, адан сел йигинди я. Абур анай яна, иниз агакьдалди эхна кӀанда, лугьузва зи гъуьлуь. Ахпа чаз регьят жеда, чи гужар алатда.

Жуьмя мискӀин галай патай азандин ван акъатда.

Н и н а. Куь сивяй Аллагьдиз ван хьуй… Шамилни Аргутинскийдин аскеррин рехъ кьаз фейитӀа, вучда? Квез аквазва, ада чкадин халкь саки михьиз вичин патал гъанва, ада инсанар таъсирдай гафаралди алцурарзава, чӀалал гъизва. Заз къеледин цлалай акуна, ам халкьдихъ галаз, вичин муьруьдрихъ галаз рахазвай саягъ. Вирида, суьгьуьрда тунвайбуру хьиз, сивер ахъайна яб гузва адаз, адан эмирар гьа лагьайвалди кьилиз акъудзава.

Д а р ь я. РикӀ кӀевиз яхъ. Им дяве я. Зун гъуьлуьхъ галаз ихьтин гьалара аваз шумудни са йис я. Вердиш хьанва. Вири хъсан жеда. Аллагь чи патал ала.

Н и н а. Заз дахдин гьалдикай кичӀе я. Адал хьанвай хер духтурди чӀуруди я лугьуда. Мирзе-Алиди хата алатнава лугьузватӀани, заз бубадин гьал мад пис хъжез кичӀезва. Бубадиз вичи кваз кьазвач, ам аскер я.

Д а р ь я. Ви бубадин къайгъуда са духтур авач. (Вилера са гьихьтин ятӀани сир квай экв аваз.) ЧӀехи жерягь ва шаир Мирзе-Алиди полковник дири хъувун вичин хивез къачунва. Алисултанани гзаф кат-галтуг ийизва.

Н и н а. Эхь. Мирзе-Алиди зи буба гьерен хамуна туна кӀанда лагьайла, накь ваъ, вилик квай йифиз Алисултан кьве балкӀанни гьер гваз хтана.

Д а р ь я. Алисултан, пеленг хьиз, зирек я. КцӀара авай гарнизондивни, Дербентдиз Аргутинскийдивни чи гьалдикай хабар агакьарайди гьам я… Накьни чи жасусрихъ галаз са суьруь хипер гваз хтанвай… И вири кьегьалвилер ада вучиз ийизвайди ятӀа чидани квез?

Н и н а. Зун гъавурда акьазва… Исятда а ихтилатар герек яни чаз? Ша килисадиз фин, дуьаяр ийин.

Абуруз цлалай эхвичӀиз кӀан хьайила, д у х т у р къведа.

Д у х т у р (каш кашахъ текъвез, наразивал кваз). Заз ван хьайивал, куьн мад килисадиз физвайбур я, тушни? Лазаретдиз алад! Ана хирер хьанвайбур гзаф я. Абуруз хирер кутӀуниз куьмек це, язухриз са чан-рикӀ ая, са теселли це. Дуьаяр – ахпа! АтӀа пата авайди (къеледилай къеце пад къалурда.) Чибурукай вуж ятӀани абурун гъиле гьатнава. Муьруьдри адаз жаза гуда.

Дишегьлияр цлалай эвичӀда. Къеледилай къецез килигай духтур къах хьана гьанал, муьруьдриз килигиз, амукьда ва са шумудра «Вагьшияр! Вагьшияр!» гьарайда, ахпа цлалай эвичӀда. Сегьнедал п о л к о в н и к Р о т, к а п и т а н Н о в о с ё л о в ва А л и с у л т а н къведа.

П о л к о в н и к Р о т (адан чапла къуьнелни гардандал бинтер алчуднава. Капитан Новосёловаз). Зун квелай гзаф рази я, жанаби капитан. Куьн халисан аскер я! Къеледиз чӀехивал авун, аскериз команда гун за куь хиве тунал зун гъалатӀ хьанач.

К а п и т а н Н о в о с ё л о в (адан кӀвачелни хер ала, кьецӀивиал ийизва). Сагърай, жанаби полковник! Буржи кьилиз акъудиз зун датӀана гьазур я!..

П о л к о в н и к Р о т. Чи барутхана пад хьана, цал чкӀана, муьруьдар са куьникайни кичӀе тахьана рум галаз атайла, чи бязи аскерар кегькирвал акатна, кьулухъди гадар хьанай… Куь гъил зурзанач, капитан! Кьве кичӀерхъан вуна чкадал ягъна кьена! Амайбуруз виликди фин эмирна. Куьне чи жидаяр худда тваз туна! Квез чида, муьруьдриз гуьллейрикай кичӀе туширди, амма урус жидадикай кьван абуруз чпин Аллагьдихъайни кичӀедач.

К а п и т а н Н о в о с ё л о в. Абуру чеб, шишинал як хьиз, жидадал акьалжун чӀехи айиб яз кьазва, полковник… Чи аскерар руьгьдал мягькем я… Абурув капитан Тизенгаузена мукьвал-мукьвал «Пачагь патал, пак Рус патал…» мани лугьуз тазва. Абур гьич!.. Алатнавай крар я! Аргутинский агакьдалди са кӀус эх хъувуна кӀанда… Гьамни чалай алакьда…

П о л к о в н и к Р о т. Мад вуч хабарар ава?

К а п и т а н Н о в о с ё л о в. Гьажимурадан дестеди Хазридин къеледа авай милицайрин гарнизон кукӀварна, михьиз пунай акъудна, есирарни кьуна хтанва. Гила, авай ванерай, Гьажимурадни, Даниял-бег, Кибит-Мегьамед Аргутинскийдин рехъ атӀуз фенва. Шамилани адан лезги гъилибан Мегьамед-Небиди халкьдик руьгь кутазва, абур женгиниз къарагъардай вязер ийизва. Иллаки жегьилрин кьилер элкъуьрзава. Виридалайни викӀегь дагъвидиз, вуж сифте яз къеледиз гьахьайтӀа, адаз куь руш Нина гун хиве кьунва, лугьуда… Аргутинский агакьдалди эх хъувуна кӀан жеда, полковник.

П о л к о в н и к Р о т. Гьайиф! Къеледин патав гвай муьгъ хуьн патал чун алахънач. ТахьайитӀа, Аргутинскийдин аскерар ина авайди тир.

К а п и т а н Н о в о с ё л о в. Чавай хуьз жедайвал авачир, полковник. Шамила вири хуьрерай итимар, папар, аялар гъиз туна гьа муькъуьв акъвазарна, ахпа абурув муьгъ чукӀуриз туна.

П о л к о в н и к Р о т. Гьайиф! Икьван крар заз такуна алатна… Заз Нинадикай намус ава. Герек авайди тушир за адаз иниз эверун. Жув кьиникай заз кичӀе туш, зун аскер я. Рушан язух я… Зун адан вилик тахсирлу я…

Сегьнедин са патай М и р з е – А л и пайда жеда.

К а п и т а н Н о в о с ё л о в. РикӀик кьамир, полковник! Куь руш хуьдайбур ина гзаф ава. Ам кьегьал руш я! Адаз вирида «дагъларин руш» лугьузва. Куьне куь руш виридалайни гзаф викӀегьвилер къалурай аскердиз гуда лагьай гафуни чи аскеррик руьгь кутунва… (Алисултаназ килигда.) Са аскеррик ваъ, шаиррикни… (Гьеле чпив агакь тавунвай Мирзе-Алидиз килигиз.) Куь гьал исятда гьикӀ я?

П о л к о в н и к Р о т. Писзавач. Кьве югъ инлай вилик михьиз чӀуру тир. За кешишдизни эвериз тунай…

К а п и т а н Н о в о с ё л о в. Аллагьди яргъазрай, полковник…

П о л к о в н и к Р о т. Зун Машрикь патан тӀебибиятди хиласна. Мирзе-Али хьаначиртӀа, зун исятда чи мейитар кӀватӀнавай тевледа жедай. (Разивилелди, вилера алхишдин лишан аваз Мирзе-Алидиз килигда.) Ада сифтедай зи хире кӀватӀ жезвай ирин къене тӀвек авай кӀарабдин куьмекдалди мукъаятдиз фитӀинна, анаг са пис ни галай, кудай са шей янавай пекиналди михьиз, ахъа хирен къене гьерен тумунин пи тваз, хер алай чка таза хамуна туна кутӀуниз, къапарив-къажахрив ванер акъудиз таз, зав ахвариз вуганач. Ахпа, зун, ахварихъ къаних яз михьиз гьалдай фейила, яргъалди ксуз хьана. Гьа икӀ ада зун са шумуд йикъан къене кӀвачел ахкъулдна. Гила за жув хъсандиз гьиссзава. Аллагьдиз шукур! (Мирзе-Алидиз.) А кудай, ни галайди вуч затӀ тир, гьуьрметлу зи хиласчи?

М и р з е – А л и. Кьифрен дарман, жанаби полковник.

Алисултан хъуьреда. Амайбуру ада хъуьруьн ван тахьайдай кьада. Мирзе-Али адаз чапдаказ килигда.

К а п и т а н Н о в о с ё л о в. Духтур гьейран хьанвай Мирзе-Алидал. Ада вичихъ куьн сагъ хъхьунин умуд авайди тушир лугьузвай… (Мирзе-Алидиз.) Вун Авиценна я лугьузвай…

М и р з е – А л и. За полковник Ибн-Синадин, гьа куьне лугьудайвал, Авиценнадин «ТӀиб» ктабдин куьмекдалди сагъар хъувурди я… ГьакӀ хьайила, Машрикь патан чӀехи жерягь ина чахъ галаз ава лугьун таб жедач.

П о л к о в н и к Р о т (Мирзе-Алидиз). Куьне куь алакьунар Авиценнадин тӀварцӀихъ чуьнуьхмир, гьуьрметлуди. Чи духтурдин гафар гьахъбур я. (Капитан Новосёловаз.) Мирзе-Алиди и дяве жедалди виликамаз заз милицайрив артухан яракьарни патрумар вугумир, абурукай гзафбурукай игьтият хьухь лагьана меслятнай, за, гьайиф хьи, а гафар япалай авуна. ЧӀехи пай а патрумар гила чун авай патахъди акъатзава… (Са вуч ятӀани рикӀел хтайди хьиз.) Зун Алисултаналайни гзаф рази я. Ада гьер гъаначиртӀа, зун къе квез кӀвачел алаз аквадачир. Ада а чӀавуз кьве балкӀанни гваз хтанай. Чна чи балкӀанар тӀуьна куьтягьнавай.

К а п и т а н Н о в о с ё л о в. Алисултан викӀегь, кӀвачел кьезил прапорщик я. Гаф авач. Адан кьегьалвилер заз женгина аквазва. Ада чаз суьрсет жагъурдай рекьерни аквазва. Накьни ам Аргутинскийдин патав, тади ая лугьуз, чун суьрсетдин рекьяй кӀеве ава лугьуз фенвай. Адахъ гуржи капитан Букчиев, чкадинбурукай тир Агъасини Гьасан галай. Йифиз абуру къеледиз муьруьдри чеб патал хуьрерай кӀватӀнавай хиперин суьруьдин са пай хканва. Гила чаз каша азаб гудач.

П о л к о в н и к Р о т. Аферин ваз, Алисултан!

М и р з е – А л и (Алисултаназ). Бес Гьасан квехъ галаз хтанач хьи? Ам вутӀ хьана? Ам зи хтул я, зи рикӀ чкадал алач…

А л и с у л т а н. Йифиз, циф аваз, чун чавай квахьна. Чидач, ам гьинихъ алатнатӀа. Мумкин я ам муьруьдрал ацалтунни…

К а п и т а н Н о в о с ё л о в. Исятда абур вуч ятӀани секин хьанва…

М и р з е – А л и. Шамил гьакӀ акъваздайди туш. Ада чкадин халкь мадни гзаф вичин рекьел гъун патал гзаф пердеяр акъуддайди я. Рахунрин устадвилелай гъейри, адахъ пердеяр къалурдай устӀарвилерни авайди я. Ада вичиз пайгъамбардихъ галазни рахаз жедай уламар чида лугьуда, аламатар къалуриз алахъда. Муьруьдар адан чӀалахъ жезва. Абуруз маса рехъ авач. Къара жемятни гьакӀ я, гьамни имамдин «аламатри» хъуьтуьларзава. Накь, йиф алукьдайла, заз дурбуйрай акуна: Шамила вич «кучукиз» туна. Ада са кьуьруьк акъудзавайди я. Аргутинский инив агакьун хьайитӀа, халкь вичикай кат тавун патал, вичин терефдарар артухарун патал акъудзавай са уюн я… Аргутинский энгел хьайитӀа, адан рекьер кьун хьайитӀа, чаз амукьдайди чи полковникди кьабулнавай къарар я…

К а п и т а н Н о в о с ё л о в. Къеле инсанарни аваз къеняй пад авун, чан аламаз жув муьруьдрин гъиле тун тавун тушни?

М и р з е – А л и. Эхь.

П о л к о в н и к Р о т. Маса рехъ амукь тавуна, крар гьахьтин саягъда кьиле финни мумкин тирдакай куьне инавай чкадин инсанриз лагьанвани? Абурук виликамаз къеледай экъечӀна хъфиз кӀандайбур авани?

М и р з е – А л и. Авач. Зун виридахъ галаз раханва. Амма ахьтин гьалдал гъана виже къведач. Къеле ва инсанар хуьн патал са улам жагъурна кӀанда. Шамилахъ галаз рахана кӀанда.

Звериз-звериз д у х т у р къведа.

Д у х т у р (каш кашахъ текъвез). Муьруьдри чибурукай садаз жаза гузва…

М и р з е – А л и (аян хьанваз). Гьасан… Гьасан яз тахьуй?

Д у х т у р. Гьам ятӀа лугьуда за… (Чукурна хъфида.)

М и р з е – А л и. ИкӀ туна виже къведач, полковник! Чи патай кьенвайбур чна кӀватӀ хъийизва, са гьилле мумкинвал хьайила, сад-кьвед кучукзава, амайбур чилив вугуз агакьзавач. Къеледилай къецени, кьуд патахъай, цларив, муьруьдри атӀанвай хандакӀда, шахарикай къянавай яцӀу жагъунрални кваз гзаф муьруьдрин мейитар гьакӀ гадарна алама. Иесийривай абур къахчуз жезвач. Къахчуз кӀан хьайибурузни къеледай гуьлле гузва. Кьуд пата ял гьатнава. Куьн аскерар я, мейитрихъ галаз вердиш хьанва. Амма халкьди вуч авурай и мусибат аквазвай?! Аялри? Дидейри, папари, вахари вучрай?! И шикилди абуруз чун генани гзаф такӀанарда. ИкӀ туна виже къведач. ЧӀагъаринни пехъерин, чалагъанрин лужар элкъвезва… Агь, Гьасан! Гьасан! За ваз мукъаят хьухь лагьаначирни?! (Фида.)

К а п и т а н Т и з е н г а у з е н къведа.

К а п и т а н Т и з е н г а у з е н (полковник Ротаз). Жанаби полковник! Муьруьдрикай къеле галай патахъди балкӀанраллай са шумуд кас къвезва. Яракьар гвач.

П о л к о в н и к Р о т. Лацу пайдах гвани?

К а п и т а н Т и з е н г а у з е н. Ваъ. Абур меслятар ийиз ваъ, регьим тӀалабиз къвезвайбур я.

П о л к о в н и Р о т. Атурай. Варар ахъая. Килигин абурув вуч хабар гватӀа.

Капитан Тизенгаузен фида. Мирзе-Али хкведа.

М и р з е – А л и (михьиз кӀватнаваз, рикӀ ханваз). Абуру зи хтул, хеб хьиз, тукӀуна. Кьил галудна, беден гулунал, кӀвач кӀиринихъ вегьена, куьрсарнава… Агь, вагьшияр!.. Гьасан!.. Гьасан!.. Жанаби полковник, заз ихтияр це Шамилан патав фидай. Адаз кьве гаф лугьудай. И йикь-шуван, икьван ивияр куьз герек я, вуч паталди я?.. Вичин муьруьдарни галаз ахлад инай лугьуда… Ада иниз итимар ракъурнава. Гьабурухъ галаз фида зун.

П о л к о в н и к Р о т. Ада ваз яб гудани?

К а п и т а н Н о в о с ё л о в. Куьн ам патал хаин я. Килиг гьа, ада вазни жаза гуда, гьуьрметлуди. Адахъ инсаф авайди туш.

М и р з е – А л и. Ахьтин викӀегьвал адалай алакьдач.

Капитан Тизенгаузен Шамилан наиб Ю с у ф ва мад са шумуд муьруьд галаз хкведа.

П о л к о в н и к Р о т (виликди фена). Заз вун чир хьана, наиб Юсуф! Чун Салтадин патав хьайи женгина чин чинал гьалтайди я. РикӀел аламани? (Адав гъил вугуда.) Лагь, вуч мурад аваз атанватӀа.

Ю с у ф (гъил ягъна). Зазни вун чир хьана, сагьиб. Вун чидайвиляй Шамила зун ракъурайди я… Куь барутхана пад хьана, чак руьгь акатнатӀани, Аллагьди гъалибвал квез, магълубвални чаз багъишна, ам и гъилера куь патал хьана. Куь патайни, чи патайни кьейибурун кьадар авач. И йикъара дагъвийрин дехмейра хендедаярни етимар гзаф хьанва. Дидейрини папари чпин хур гатаз, чӀарар чухваз, кифер атӀуз, гьикӀ шелар-хвалар, йикьер-шуванар ийизватӀа, гафаралди лугьуз жедач. Чун куь патав са тӀалаб гваз атанвайбур я. Чав шариатдин шартӀар чӀуриз тамир. Чна чи кьенвайбур чилив вугун энгеларзава. Чаз абур кӀватӀ хъийидай, эл-адетдив кучукдай мумкинвал це.

П о л к о в н и к Р о т. За квез ихтияр гузва. Зи са аскердини квез а кар ийиз манийвалдач. Анжах са шартӀ ава: куь патай мейитар кӀватӀ хъийидайбуру абурал алай яракьар хутах тавурай ва ийизвай кар няналди куьтягьрай.

Ю с у ф. Сагьиб, ваз течиз туш: дяведа кьейи мусурман хенжел галачиз кучукна виже къведач.

П о л к о в н и к Р о т. Хенжелар къахчу, тфенгар алайвал тур. Абур гьакӀни чи милицайрив гвайбур тир… Зи аскерар къеледин цлалай куьне чи шартӀ гьикӀ кьилиз акъудзаватӀа килигда… (Ван дегиш хьана, ихтибардивди.) Вуна захъ галаз са пата аваз женг тухванайтӀа кӀандай заз, Юсуф.

Ю с у ф (сир кваз). Зазни гьакӀ кӀандай, сагьиб… (Мирзе-Али акуна, ван алаз). Имамдиз вакай гзаф хъел ава, эфенди…

М и р з е – А л и. АватӀа, яд хъурай. Зазни адакай тӀимил хъел авач!

Ю с у ф (кьил галтадда. Алисултаназ). Ви халуди вичин гъилелди ви хам алажда лагьанвайди я, Алисултан…

А л и с у л т а н. Ада сифте вичин хамунин къайгъу чӀугурай.

Ю с у ф. Вуна ина Иса Месигьдиз дуьаяр ийиз чирзава лугьуз ванер ава…

Алисултан жаваб гуз агакьнач.

Тади кваз са аскер къведа. Адахъ Ж у н у К ь а с у м н и гала.

А с к е р (полковник Ротаз). Жанаби полковник, вич и меслят ийизвайбурухъ галайди я, вич Мирзе-Алидин патав къвезвайди я, лугьуда. Аскерривай им акъвазариз хьанач…

П о л к о в н и к Р о т. О, ам зи куьгьне таниш я! Атурай, атурай! Адак хата квайди туш, адан ниятар михьибур я.

Ж у н у К ь а с у м (Мирзе-Али акуна, хвеши хьанваз). Мирзе-Али-даш! Вун аваз хъсан хьана!

М и р з е – А л и. Яда, вун иниз гьикӀ акъатайди я? Ни ракъурайди я?

Ж у н у К ь а с ум. Зун атӀа вацӀун кьере авайбуру ракъурайди я ман. Ана абур гзаф ава! Тфенгар, турар гвайбур-е! Кьенвайбурни гзаф ава-е… (Юсуфни адахъ галайбур къалурда.) Ингье ибурни гьабурукай я! Зун абурувай Бикеханум акунани лугьуз хабар кьаз фейиди тир. Абуру «ина папар авайди туш, папар къеледа чуьнуьх хьанва, Бикеханумни гьана ава» лагьана Мирзе-Али-дашахъ галаз. Заз хвеши хьана ман… Ваз ам жагъанвай хьиз хьана, атайди я-е.

М и р з е – А л и (кьил галтадда). Ина Бикеханум тӀвар алай руш авач, Кьасум.

Ж у н у К ь а с у м. Бес ам гьина ава?

М и р з е – А л и. Чидач.

М а р и я атана, алатна фида. Адан чӀарар чкӀанва. Адал яргъи лацу булушка ала. Жуну Кьасума адан патав зверда. Адалай чарх ягъиз адаз килигда. Дишегьлиди и кардиз фикир гузвач, ам гьа физвайвал физва. Са арадилай гъиле Инжил аваз Нинани атана акъатда.

Ж у н у К ь а с у м (Мирзе-Алидин патав хтана). Ваъ, им ам туш. Им заз атӀа багъда акурди я.

М и р з е – А л и. Язух дишегьли! Адаз эсер янава! Адан итим кьенва. Аялар кӀвале шехьиз ава. Им, эсер яна, вичиз вичикай хабар авачиз, къеледа къекъвезва. (Къултухдай акъудна, къалабулух кваз сятиниз килигда.)

Ж у н у К ь а с у м. Бес вучиз ада чӀулавбур алукӀнавач? Вучиз чӀарар атӀанвач? Хуьре авай гзаф папар чӀулавра гьатнава, парабуру кифер атӀанва! Заз Бикеханума, зун кьенвай хьиз хьана, киф атӀуз кичӀезва ман… (Садлагьана кьил кьада). Заз ванер къвезва. Зав рахазва! Квез виридаз бесрай лугьузва! Ягъ-ягъунар акъвазра лугьузва! Бес я!.. Бес я!.. (Кьил кьуна варар галай патахъди катда.)

Ю с у ф. Жунуди я…

М и р з е – А л и. Жунуди ам туш, жуну хьанвайбур и къиргъин, и дяве акъуднавайбур я. Вири и кьиникьар я Аллагьдиз, я инсанриз герек авачир къурбандар я! (Юсуфаз.) Хъша, зун квехъ галаз хкведа!

Ю с у ф. Имамдивай тахсиррилай гъил къахчу лугьуз кӀанзавани?

М и р з е – А л и. Ваъ. Заз адахъ галаз меслят ийиз кӀанзава.

Ю с у ф. АкӀ ятӀа, вун татайтӀа, хъсан я. Ам вахъ галаз рахадач.

М и р з е – А л и. Рахада.

Ю с у ф. ГьикӀ жедатӀа, жув килиг.

Юсуфни адахъ галайбур варарихъди фида.

П о л к о в н и к Р о т (Новосёловазни, Тизенгаузеназ). Алад, аскерар гъавурда тур… Чи кьенвайбур кучудизни тади ая. (Мирзе-Алидиз.) Вуна хъсандиз фикирнавани, гьуьрметлу Мирзе-Али?

М и р з е – А л и. Эхь, жанаби полковник. Шамила къеле хъиткьинарун паталай чиликай тӀеквенар эгъвезва, цӀийи гьужумдиз гьазурвилер аквазва. А кас чкадин халкь михьиз къирмиш тахьанмаз акъваздайди туш. Ам акъвазарна кӀанда. Гафуналди, меслятдалди. (Сятиниз килигда. Нинадин патав фида.) Сагърай, ханум. Вун ина авачиртӀа, Шамила и къеледин пенпе цавуз акъуднавайди тир. (Поковник Ротаз.) Ви рушан иервили, жанаби полковник, ви аскеррин кьегьалвал са шумудра артухариз туна, ам къеледин цларилай акур муьруьдар, чеб женнетдиз аватай хьиз жез, кегькир жезва. Гьавиляй и къеле инал аламайди я.

П о л к о в н и к Р о т. Пара кьван сагъ хьуй вун, зи дуст, ихьтин чими гафарай… Бес вучиз вуна, чун михьиз чара жезвай хьиз «сагърай» лугьузва?

М и р з е-А л и. ГьакӀ акъатна сивяй. Чидач… Даниял-бег, Гьажимурад, Кибит Мегьамед Аргутинскийдин кьушундин вилик пад кьаз фенва. Амма Шамилан муьруьдар анжах дагълух чкайра дяве ийиз вердишбур я, дагъларай къванер авадариз. Абурувай Самур вацӀун дуьзен кьере урус аскеррин хура бажагьат акъваз жеда. Заз ина куь аскерар акуна. Халис кьегьалар я. Куь рикӀик жемир… Квев куьмек агакьда… Заз жуван халкь авамдаказ урус жидайрин хуруз ракъуруникай хуьз кӀанзава.

П о л к о в н и к Р о т. Чна вун элкъвена хтун вилив хуьда. Ваз хъсан сят хьурай!

Н и н а. Вун Аллагьди хуьрай. За куь паталай дуьаяр ийида. Мукъаят хьухь.

М и р з е – А л и. Куьнни Аллагьди хуьрай! (Хъфида.)

К а п и т а н Т и з е н г а у з е н н и к а п и т а н Н о в о с ё л о в муькуь патахъ фида ва сегьнедихъай урус аскерри лугьузвай манидин ван акъатда.

За Царя, за Русь Святую,
Под призывный барабан
Соберём семью родную
Крестоносцев-ополчан.

Неприятель грабит сёла,
Бьёт он женщин и детей,
Не щадит ни лет, ни пола,
Ни Господних алтарей.

Но смотреть на дело злое
Сердцу Русскому невмочь,
Так и рвётся ретивое
Беззащитному помочь.

Полно жить нам во покое,
Вот наш дом – шатёр небес.
Ну, живей, топор за пояс
И ружьё наперевес.

Настаёт пора благая,
Барабан сыграл поход,
И уж песня удалая
На веселье нас зовёт.

Будет время, эту песню
Пропоём мы впереди,
Чтобы каждому солдату
Было весело идти.

А придётся, что ж, ведь воля,
Мы, отвагою горя,
Все поляжем головою
За Отчизну, за Царя!

Перде агал жеда.

Пуд лагьай перде

Шамил акъвазнавай чка. Шамилан патал алай ахцегьвийрин кьил Мегьамед-Неби ва муьруьдар чпин вилик имам экъечунал вил алаз акъвазнава.

М е г ь а м е д – Н е б и (гъалаба кваз). ЭкъечӀзавач хьи… Яраб вуч хьанатIа?

М у ь р у ь д ри к а й с а д (рикӀ секин тушиз). Мегьамед-Неби-эфенди, вун чкадин итим я, Шамила ваз гзаф ихтибарзава. Накь ам сура гьахьунин мярекатни ада вахъ галаз меслят авуна. Ада вав вич сура тваз туна. Адан ял кьунваз тахьуй гьа?! Вуна сур михьиз агалайди яни? Ана гьикӀ хьайиди тиртӀа, лагь кван!

М е г ь а м ед – Н е б и. Шамил-эфендиди заз накь вичин патав эверна лагьана: «Вуч ятӀани Аллагьди чи пад кьазвач. Ада чав са гъапавай инсанар чуьнуьх хьанвай муг кьван авай са къеле кьаз тазвач. Чакай шагьидар хьана кьенвайбурун кьадар авач, Аллагьди гьа карни кваз кьунвач», – лагьана. Ахпа сур атӀун эмирна, вич, кафан галчукна, гьаниз эвичӀна. Ахпани, винелай кьулар эцигна, винелай накьвни вегьена, сур агал хъийиз туна.

1-м у ь р у ь д. Кафан кьецӀил бедендал алчуднавайни?

2 – м у ь р у ь д (кьил галтадиз). Гьаваяр чими я кьван, затӀни жедач адаз.

М е г ь а м ед – Н е б и. Ваъ, кафан чергес-чухвадин винелай алукӀнавайди я. Гапурни хенжел алуднавай. Къамчини къецел тунвай.

1 – м у ь р у ь д (секин хъхьана). Вуна сурун сиве са фер хьайитӀани тунвани?

М е г ь а м ед – Н е б и. Тунва, тунва. Гьава адаз бес жеда.

Чукурна са 3 – м у ь р у ь д къведа.

3 – м у ь р у ь д (нефес-нефестихъ текъвез). Имамди сур ахъая лугьузва!.. КӀаникай кьулар гатазва!..

М е г ь а м е д – Н е б и ва са кьадар муьруьдар зверна фида.

4 – м у ь р у ь д. Къвезва! Имам къвезва! Ада, кафанар алудна, вичин гапурни хенжел алукӀзава.

Ш а м и л атана акъатда, адахъ галаз М е г ь а м е д – Н е б и н и хкведа. Абурухъ са жерге м у ь р у ь д а р н и гала. Вири кис жеда.

Ш а м и л. Мусурманар! Дуьз имандал алайбур! Накь нянихъ за квез лагьанай, къени тикрар хъийизва. Чавай гъалибвал къачуз тахьунин беябурчивили зи руьгь къарсурзава. Вучиз и гъвечӀи гъуьргъуь муг (Къеле къалурда.) инал аламайди я?! Адал вегьена физвай, чпел чӀулав къармахар алай чи дагъларин лекьер тӀимил яни? Ваъ! Зайиф яни? Ваъ! Бес вуч хьанва? Яргъи сятера зун накьан югъди Аллагьдин вилик метӀерал акъвазна, чин чилиз ягъиз хьана, амма Ам заз акунач. За имамриз эверна, гьабурузни зи ван атанач. За чаз къаюмвалзавай Омаразни Алидиз дад-бидаддалди эверна, гьабурни кисна. Вуч я, Аллагь кафиррин патал элячӀнавани? Чи Мугьаммед Ярагъиди вичел кпӀар-дуьаяр авур пак Шалбуздагъни киснава!.. Дуьз имандал алайбур! Накь зун квез акваз-акваз суруз гьахьнай. Аллагьдилай гъейри маса аллагь авач! Адаз вичин лукӀарин язух атана ва зи патав малаик ракъурна. Чна са хейлин ихтилатарна. Адан гафари зи руьгь кана. Зун йифди шехьиз ва дуьаяр ийиз хьана. Аллагьдиз чакай атанвай хъилен кьадар зурбади я кьван! Малаикди вичин лувараллаз зун цаварал хкажна. ЧӀехи пайгъамбарди чаз регьим авуна. Къе экв жедай кьиляй ам вичин цӀай кӀвахьзавай балкӀандал алаз завай гвягъна фена ва квез гьакъикъат гьихьтинди ятӀа лугьун эмирна. Куь гунагьррин кьадар гзаф я, гьавиляй куьн душманди вичин цларив агудзавач. Халкь Аллагьдин къуватдихъ агъазвач. Квез вахт ганва, ам куьне куьн хилас авуниз серф ая, куь кьилел Азраил ала – ам квез аквазвач, заз аквазва… Гунагьар хиве яхъ, абурукай михьи хьухь, абурукай азад хьухь, пуд юкъуз сивер хуьх эй бахт атӀанвайбур!.. Пайгъамбарди заз къе чун гъалиб жеда, къаних хьанвай чил душманрин ивидалди дигида лагьана гаф ганва. Женнетдин варар ахъа хьанва, къе бахт жагъидайбур гзаф жеда… Исятда зи тӀалабуналди Азраил дуьаяр ийиз хъфенва, ам Шалбуздилай цаварал хкаж хъхьанва. Куь гунагьар за жуван хиве твазва. Абурай гана кӀани жазани исятда за жувал къачуда. Куь вилик заз яхцӀурни цӀуд къамчи вегь!

Чукурна наиб Юсуф къведа.

Ю с у ф. Имам, вун сагърай, цӀийи хабарар ава. Чаз къеледа авайбуру мейитар кӀватӀ хъийидай вахт ганва.

Ш а м и л. Абур вири къе кучука. Чи цӀийи гьужумда чна чи шагьидрилай кам вегьидайвал тахьуй. Чилин кӀаникай къеледихъди эгъвезвай чинебан тӀеквенарни куьтягьна, барутдив ацӀура.

Ю с у ф. А кӀвалахар вири галай-галайвал кьиле физва, имам.

Ш а м и л (Мегьамед-Небидиз) Дангъуз Аргут акъвазариз фенвай Даниял-бегалай, Гьажимурадалай, Кибит-Мегьамедалай хабарар авани?

М е г ь а м е д – Н е б и. Гьелелиг ваъ. Анай къведай хабарар писбур тахьун лазим я, имам. Абуру Дангъуз Аргут инив агакьардач!.. Даниял-бегди ви вилик вичин чин чӀулавардач лагьана гаф ганва. Абуру чпин кьилин сенгерар Мискискарин хуьруьн патав эцигнава. Анлай инихъ урус кьушун къведач!

Ю с у ф (Шамилаз муштулух гузвай хьиз). Зав мад са цӀийи хабар гва, имам.

Ш а м и л. Вуч хабар я?

Ю с у ф. Чахъ галаз къеледай Мирзе-Алини атанва. Адаз вахъ галаз рахаз кӀанзава.

Ш а м и л (вичик и хабарди кутур туьнт гьисс къалур тавуна). Ам захъ галаз куькай рахада? Гьи чин алаз рахада? Ахъая инихъ.

Кьве къвалал муьруьдар алаз М и р з е – А л и къведа.

М и р з е – А л и. Ас-салам-алейкум, имам Шамиль! (Шамила салам кьунал вил алаз акъвазда. Такьурла, давамда.) Зун вахъ галаз меслят ийиз, Самур дереда исятда авай гьаларикай вахъ галаз веревирдер ийиз атанвайди я.

Ш а м и л. Заз вахъ галаз рахадай я вахтни, я гуьгьуьлни авач.

М и р з е – А л и. Зазни авач. Зун халкьдин паталай рахаз атанвайди я.

Ш а м и л. Вун урусри ракъурнавайди яни?

М и р з е – А л и. Ваъ, зун жуван хушуналди атанвайди я. (Наиб Юсуфаз килигда.)

Ю с у ф (вичивай Мирзе-Алидиз и лагьай гафар дуьзбур тирди тестикьарун кӀанзавайдан гъавурда акьуна.) Эхь, эхь, имам. Мирзе-Али-эфендиди дуьз лугьузва. Ам вичин хушуналди атанвайди я. Урусри адаз фимир лугьузвайди тир…

Ш а м и л. АкӀ хьайила, гъаргъардал алай къеледай катнава ман вун… Хам хуьз чида ваз…

Мегьамед-Неби ва са шумуд муьруьд хъуьреда.

М и р з е – А л и. Течидай гафар лугьумир, имам. Зи ниятар Аллагьдиз аквазва. Къеле гъаргъардал алайтӀа, ви муьруьдри ам къачудай. Урусри чеб чан аламаз ви гъиле твадач. Куьмек агакь тавуртӀа, къеледа авай вирибуру, чкадин инсанрини рейсадвилелди чпи чеб къелени галаз хъиткьинарда лагьана гаф ганва.

Ш а м и л (ягьанатдив). АкӀ хьайила, вун гьавиляй катнавайди я ман?

Муьруьдар хъуьреда.

М и р з е – А л и (секиндиз). Ваъ, Шамил. Зун катнавайди туш. Зун, лугьудай гафар лагьана, элкъвена къеледиз хъфида.

Ш а м и л (сир кваз.) Низ чида вун къеледиз хъфидани-хъфидачни?

М и р з е – А л и. Аллагьди гайитӀа, хъфида.

Ш а м и л. Матишкадин патав кат хъийиз кӀанзавани? Ван хьана заз вуна комендантдин рушаз бахшнавай муьгьуьббатдин шиирар. Амма ам ваз гьатдач. За ам сифтени-сифте къеледиз гьахьай муьруьддиз хиве кьунва.

М и р з е – А л и. Рушан бубадини ам къеле хуьзвайбурукай вуж гзаф викӀегь хьайитӀа, гьадаз гуда лагьанва.

Ш а м и л. АкӀ хьайила, рушан бубадин вилик викӀегьвал къалуриз кӀан хьана, атанва ман вун зи патав?

Муьруьдар хъуьреда.

М и р з е – А л и (секиндиз.) Ваъ, Шамил. Къалуриз жери кьван викӀегьвилер къеледа авайбуру къалурнава. Рушан бубадиз езне хкягъиз четин жеда. Акварвалди, руша вичи хкягъда… Шамил, за ваз тавакъу ийизва, ша гьакӀ гафарай тӀеквенар акъудмир, заз яб це.

Ш а м и л. Заз ваз яб гуз кӀанзавач. Вун хаин я. Вун ви халкьдин душманрин патал элячӀна. Ви гъавурда авайди Аслан хан тир. Вич урусрин тумухъан тиртӀани, ада вун Кьурагьа са хъуьтӀуьз къубуда тунай. А чӀавуз вун Сурхай хандин, ви халкьдин патал алай. Къубуда турла, вун урусрин патал элячӀна. Гила мад вун къубуда хтуна кӀан жеда, чи патал хтун патал. Ви кьил чкадал хтун патал.

Муьруьдар хъуьреда.

М и р з е – А л и (сабурдив.) Аслан-хандиз закай авай хъел за Сурхай-хандиз шиирар бахш авурла атайди ваз чир тахьана жеч, Шамиль. Аслан-хандиз за вичикайни шиир кхьена кӀанзавай. За кхьенач. За чпикай шиирар кхьена кӀан хьайи гьакимар гзаф я, исятдани ава (Шамилан вилериз килигиз акъвазда.), амма ахьтинбур патал зи рикӀ агалнава… Шиирар лайихбур патал зи чӀалар чеб завай хабарни такьуна къвезвайди я, Шамил.

Ш а м и л (ягьанатдив). Гила ви шиирар, вавай хабарни такьаз, са матишка патал авахьзава… КӀелна за вуна адаз бахшнавай ктаб… (Мегьамед-Небидиз килигда,)

М и р з е – А л и (Мегьамед-Небидихъ элкъвена.) Куьн зи кӀвалера къекъвена ман?.. Итимар туш куьн!..

М е г ь а м е д – Н е б и (яншахдиз хъуьрез, Мирзе-Алидиз). Вуна Хуьруьгрин хуьруьн мулкар Ахцегьрин хийирдиз акъудай ихтилат ахъая чи имамдиз… (Шамилаз.) Ам шииррилайни хъсан кьиса я.

Ш а м и л. Ахъая кван…

М е г ь а м е д – Н е б и. Са гъилера Хуьруьгринни Ахцегьрин арада чилерин паталай, кьве хуьруьн мулкарин часпар гьинай физватӀа тайинарун паталай гьуьжетар жеда. Къведа жемят идан патав (Мирзе-Али къалурда.), чӀехи алим я лагьана. Ида лугьуда: «Гьуьжет алай чка Ахцегьринди я». Хуьруьгар рази жедач ва лугьуда: «Гьа икӀ я лагьана, вавай Кьуркьандал кьин кьаз жедани?» Ида лугьуда: «Жеда». Ида фена гьа чкадал, Кьуркьандал гъил эцигна, лугьуда: «За кьин кьазва хьи, и зи кӀвачерик квай накьв Ахцегьринди я». Вири рази хьана. Гьуьжет куьтягь хьана. Амма гуьгъуьнлай хабарар акъатна: «Бес Мирзе-Алидин шаламра Ахцегьрин чилелай къачунвай накьв авай ва ада кьур кьинни гьа накьвадиз талукьди тир кьван»… Гьахьтин къази я ам, имам.

Муьруьдар хъуьреда.

М и р з е – А л и (сабур хвена, Мегьамед-Небидиз.) Абур вун хьтинбуру акъудай ванер тир… За шаламар алукӀна ваз мус акурди я?

М е г ь а м е д – Н е б и. Шаламар тахьуй, кух галай чекмеяр хьурай. Тафават авач.

М и р з е А л и. Кух галай чекмейра накьв туна, абур алукӀна къекъвез жедатӀа килиг садра… Эхь, за а чӀавуз Кьуркьандал кьин кьунай. Гуьгъуьнлай заз Хуьруьгринни Ахцегьрин арада а чилин паталай кутӀуннавай икьрар жагъанай. За гьамни хуьруьгвийриз къалурнай… Вазни и кар хъсандиз чизвайди я, Мегьамед-Неби… Регъуь туш ваз… (Мад Шамилахъ элкъведа.) Вуна, Шамил, зав зи фикир лагьана куьтягьиз туначир… Урусрин патал зун, Аслан-ханди къубуда турла, фейиди туш.

Ш а м и л (ван алаз, хъел кваз). Урусри вун маса къачуна! Пулдихъ! Къуллугъдихъ! Мажибдихъ! Чиндихъ! Гила вун абурун подпоручикни я гьа!

Муьруьдар хъуьреда.

М и р з е – А л и. Ваъ. Шамил. Зун садани маса къачунвайди туш. Гзаф фикирар, веревирдер авурла, халкьдин гьалар тупӀалай авурла, зун урус гьукуматдин патаз элячӀайди я. Жуван халкь хуьн патал элячӀайди я… Анжах зи гаф атӀумир. Тавакъу я. Сабур хуьх… Дагъустан гъвечӀи уьлкве я. Чи халкьарин кьилел тахьайди амач. Иранар, арабар, туьркер… Диндин стхаяр я лугьуз, абуру чи халкьдин кьилел тагъайдини амач… Абурукай чи халкьдин къайгъу чӀугвазвай сад кьванни хьанани? Ваъ! Гьарда вичивай жедайвал къанихдиз халкьдин иви хъваз хьана.

Ш а м и л. Урусриз чи халкьдин иви хъваз кӀанзавач ман? Абуру иви хъвазвачни? Идалайни гъейри, абур хашпараяр я.

М и р з е – А л и. Эхь, Шамил, абур хашпараяр я. Амма халкьдин иви хъвадайбурун арада, абурув гвай имандилай аслу тушиз, са тафаватни авач. Абур вири сад я. Авайди са кар я: вирида, гьам мусурман, гьам хашпара гьакимар чпи хъвазвай иви диндалди гьалал ийиз алахъзава… Иман пак затӀ я, ам инсанриз чпин къенепатан алем иерун, ацӀурун, гуьнгуьна тун патал, фикирар, ниятар михьи авун патал ганвайди я. Иманди инсанрин рикӀер буьркьуь ваъ, экуь авун лазим я. Диндалди инсанар буьркьуь авуна, абур жуваз кӀандайвал къугъурун дуьз туш, Шамил. Имандикай дяведин яракь авун генани гьалал кар туш. Гьакимри, вилик-кьилик квай ксари, савадни илимар гвайбуру халкьдив имандин майваяр дуьздаказ иливариз тазвайтӀа, вири инсанрикай – стхаяр, и дуьньяни михьиз женнетдиз ухшар жедай… Вунани имандалди инсанрин кьилер элкъуьрзава. Кьил элкъвена алатда. Чан аламаз хьайитӀа, инсан вич вичел хкведа. Аквада адаз, арадал атай затӀни авач, рикӀиз са регьятвални хьанвач, вири гьа авайвал ама: гьакимри дуьнья незва-тарашзава, халкь гьа хьайивал зулумдик, азиятдик кума. Туьркерин султан чи кьилел хьайитӀани, гьакӀ жеда, Ирандин шагь атайтӀани, гьакӀ жеда. Халкьдиз са динжвални, ферикъатвални, аваданвални жедач. Шамилакай Дагъустандин эмир хьайитӀани, гьакӀ амукьда. Авам инсанрин кьилер элкъуьрун регьят кар я, абурун рикӀера экв тваз, абуруз умуд гуз, абурун рикӀера экуь мурадар тваз алахъна кӀанда, абурувай дуьньядин крарай чпивай кьил акъудиз жеривал… Килиг вун, Шамил, ви муьруьдри чеб гьикӀ тухузватӀа. Исятдани абуру хуьрерин жемятривай чпиз тӀуьн патал хипер, балкӀанар къакъудиз иниз гъизва. И кар вунани гьалалди яз кьазва… За урус рушаз шиирар кхьена лугьуз зал паркутар гьалчай шаир, алим, ваз рагьметлу Мегьамед Ярагъидин медресада акур Рухун Алиди чи чилерал пайда хьайи сифтегьан муьруьдрикай вуч лагьанатӀа чидани ваз? Абур гьар са хуьре, халкьдивай къакъудиз, са яц ва я са гьер недайбур, хендеда акуртӀа, кьил квахьна, адан гуьгъуьна звердайбур, руфун тух тежедайбур я лагьанва. Абур гилани гьахьтинбур я, идлай кьулухъни гьахьтинбур яз амукьда. Чи иманда нефсиниз «шейтӀан яшамиш жезвай кӀвал» лугьузва. Кьуркьанди нефсинал гъалиб хьайидаз женнет хиве кьазва. Вуна нефсинал гъалибвал къачуз кӀан тийизвайбуруз женнетар хиве кьазва.

Ш а м и л. За вуч ийизватӀа, заз хъсандиз чизва… Урусри вири дуьз ийизва, тушни?

М и р з е – А л и. За абуру вири дуьз ийизва лугьузвач. Абуру чи диндик хкуьрзавач. Абуру чаз суд-дуван шариатдалди ийидай ихтияр гузва. Абурухъ санаи ава, зурба кьушунар ава, илимар ава, абуру чаз мектебар эцигда лугьузва, чи аялриз алай аямдин илимар чирда лугьузва. Урусият зурба уьлкве я. Вуна умудар кутазвай Туьркиядини, Ирандини адахъай вил къязава. Абурувай урус пачагьдин хура акъвазиз жедач. ГъвечӀи тарцивай зурба тарцин хура дурум гуз жедач. ЧӀехи тарци гъвечӀиди вичин хилерик кутуна акӀажарда, чӀехидан зурба дувулар деринриз фида, яд вири хъваз, гъвечӀидан дувулрив яд агакьар хъийидач. ГъвечӀи тарцин тум терг тахьун патал, адан кӀалам чӀехидаз ягъна кӀанда. Ада, чӀехи тарцин са хел хьана, вичин майваяр гъида… Мусурман са уьлкведивайни Урусатдин хура акъвазиз жедач. Хура акъвазуни, дяведи халкьар терг ийида, иллаки чун хьтин гъвечӀибур. Чун хушуналди Урусатдик экечӀни, чи кьил кьур ксари тарихдин тежрибадикай дуьздаказ менфят хкудайвиляй, авунвайди я.

Ш а м и л. Чи гьахъвал – чи иман ислам хьун я. Адалай гьахълу иман авач. Урусар кафирар я. Абуруз чакайни чеб хьтинбур ийиз кӀанзава.

М и р з е – А л и. Эхь, гьабурузни, чаз хьиз, чпин дин ширин я, адал кӀевиз акъвазиз алахънава. Амма са диндини муькуь диндиз я манийвал, я душманвал ийизвайди туш. Абурун арада мидявал твазвайбур инсанар я… Аллагь сад я. Мусурманрини, чувудрини, хашпарпайрини гьа са Аллагьдиз икрамзавайди я. Абур вири са дагъдиз, са кьакьан кукӀушдиз хкаж жезвайбурув гекъигиз жеда. Садбур анихъ кефердихъай, садбур, кьибледихъай, садбур рагъэкъечӀдай патай, садбурни рагъакӀидай патай физва. Гьибур гьинихъай физватӀа, вирибуруз чизва, амма вирида, са чпелай гъейри, амайбур дуьз рекьяй тефизвайбур яз гьисабзава. Гзафбур, сакӀани агакь тийиз, амма чеб агакьнавай хьиз жез, ценерив гьа са чкадал чархар ягъиз амукьзава. Гьахьтинбурукай Аллагьди хуьрай! КукӀушдив агакьайбур бахтавар я! Ахьтинбур, гьайиф хьи, тӀимил жезва. Агакьайбуруз аквазва хьи, вири гьа са Аллагьдиз мукьва хьанва. Агъада хьайи шаклувилер, сада садакай авур фикирар дуьзбур туширди абуруз чир жезва… Вун гьа кукӀушдив агакьнавач, Шамил. Гьикьван авам жегьилар вуна, женнетар хиве кьаз, гуьллейрин хурук кутуна, жидайрал акьалжиз туна? Абуруз акӀ жезва хьи, къе гъазаватда кьейитӀа, пака абур женнетдиз аватдай хьиз. Ангье, абурун мейитар, ни ацалтна, къузгъунри кьилелай гьарайиз, гадарнава къеледин цларив. Жагъанани абуруз женнет? Женнетдиз вуна ракъурзавайди туш, Шамил! Вуна тухузвайдини гъазават яни-тушни гьуьжет алай месэла я. Жидайрал кьейибуруз женнет хиве кьаз вун вуж я? Ам Аллагьдин гъиле авай кар я. Къияматдин юкъуз, вири кьенвайбур сурарай къарагъайла, абурун дуван авурла, гьа чӀавуз чир жеда вуж гьиниз аватдатӀа. Эхь, шагьидар хьайибур сурун азабрикай азадда, абурун гунагьрилай гъил къахчуда, лугьузва. Амма женнетдиз абур Къияматдин гьахъ дуван хьайила аватда. Амма Къияматдин югъ мус жедатӀа, са Аллагьдиз чида. Кьейи инсанар сурун ахвара аваз гьикьван вядеда жедатӀа, чаз, инсанриз, чизвач. ЦӀуд йисуз, виш йисуз, агъзур йисуз, агъзур-агъзур йисуз… ГьакӀ хьайила, жегьилрив чеб вахт тахьанмаз рекьиз тунихъ вуч метлеб ава? Тухурай абуру чпин уьмуьр и чилел! Чиррай чпиз и дуьньядин агъузвилер-винизвилер, хъсанвилер-писвилер, верцӀивилер-туькьуьлвилер, каламар-илимар, сифте и дуьньядин сирерай кьил акъудрай, ахпа – атӀа! Къияматдин юкъуз чпив вугудай суалриз жавабар гуз чир хьурай. Авамдаказ, са куьникайни хабар авачиз кьейила, Къияматдин юкъуз абурувай, бегьемдиз кьве гаф галкӀуриз тежедайбурувай, чпиз гудай суалриз вуч жавабар гуз хьурай? Абуруз жегьнем гьихьтинди ятӀа и дуьньядал гзафбуруз аквазва, амма абуруз и дуьньядал женнетни гьихьтинди ятӀа халисандиз къалурайтӀа, пис жедани? И чилел ганвай уьмуьр яргъи жедайвал авун, ам инсанвилелди, намусдалди, михьивилелди тухун хъсан тушни гьар са касдиз? ТахьайтӀа, уьмуьр инсандиз Аллагьди вуч лагьана ганвайди я?.. И жигьетдай зи фикир ихьтинди я: гьакимри инсанриз чилелни женнет жагъурдай мумкинвал гун герек я. Жуван рикӀяй халисан Аллагь жагъайдаз къецяй женнет жагъида. Амма вуна къе вири халкь, Ахцегь вацӀун кьерекай жегьнем авуна, гьа жегьнемдиз кӀватӀнава. Вуна инсанар буьркьуь авунва! Абур дин-имандин иервилинни паквилин, деринвилинни кьакьанвилин гъавурда акьунвайбур туш. АкьунвайтӀа, абур иниз къведачир… Абур буьркьуь я. Вуна сифте абурун вилер ахъая…

Ш а м и л (вуч лугьудатӀа течиз). Чаз ви вязер герек туш. Вун муртад я, хаин я…

М и р з е – А л и (Шамила ян гузвайди гьиссна, викӀегьдаказ). Заз вуна ви гьерекатар квелди куьтягьдатӀа акунайтӀа кӀандай… (Секиндиз.) Акъваз, Шамил, акъваз… За вири лагьанвач. Зун валай яшдиз чӀехи я, са кӀус сабур хъия. Масадбуруз яб гузни чир хьухь! Сабур джамилун! Сабур иер затӀ я! Заз вуна накь сура йиф акъудайди чизва, вуна инал авур ви вязерин ванни хьана… Вибур гьакӀан уюнар я. Вун малаикдин лувараллаз чи пайгъамбардин патав вуч лагьана ахъаяйди я? Ам мумкин кӀвалах туш!.. За ви рикӀел хкин Майраман хва Иса. Цаварал хъфидайла, ам кьуд лагьай цава акъвазарналда. Вучиз лагьайтӀа адан парталрик са бицӀи раб кваз хьана кьван. Раб чилихъ галаз алакъада авай затӀ хьуниз килигна, Иса кьуд лагьай цава акъвазарнай… Вун, гапурни, хенжелни, къамчи алуднатӀани, амма чухвадал гимишдин везнеяр алаз, пайгъамбар авай цавуз гьикӀ ахъайна? (Шамилаз килигиз, са ара гуда, имамдиз лугьудай гаф авачирди акурла, давам хъийида.) Къугъунар ийимир, Шамил! Ваз вунни са пайгъамбар хьиз къалуриз кӀанзава. Бес я ви тапан пайгъамбарвилер!.. Гьакъикъатдиз килигна мез ахъая. Ваз чизва агъадихъай Аргутинскийдин кьушун къвезвайди. Къеледа авайбуруни чеб ви гъиле тван тийидайдини ваз акунва. Вуна са тахсирни квачир халкьдик, гунагьар ква лугьуз, кичӀерар кутаз, абуру вуна лагьай вуч хьайитӀани авун патал алцурзава. ДатӀана чпин са кап фан къайгъуда авай, гунагьар ийидай мажал авачир инсанрик гунагьар гьинай акатрай?.. За ваз гузвай меслят ихьтинди я. Аргутинский атайла, вунни, ви наибарни, ви муьруьдарни гьа атайвал руг кьилеллаз кат хъийидайди я. Жегьилар, халкь ина амукьда. Урус аскерри вири чпин хъел халкьдилай алудда. Ваз и кар чизвани? Чин ви далу патазни ийизвайди я, Шамил! ЯтӀани вуна кьилиз ялзава! Ваз чи халкьдин къайгъу авайди туш, ваз авайди ви къайгъу я!.. Ви кьуру такабурвилин къайгъу я!.. Инсанрив секиндиз нефес къачуз гице. Ахлад инай, халкь саламатдиз амукьдайвал! Бес я са метлебни авачиз ивияр авадарай кьван!

Ш а м и л (цӀай акатнаваз). Вуна заз эмирар гумир!.. (Муьруьдриз.) Яхъ ам, кутӀуна! Хунзаха авай дустагъдиз хутах!.. (Мирзе-Алидиз.) Вун яшдиз залай са югъ кьванни гъвечӀи тиртӀа, за ваз, ви хтулдиз вуч авунатӀа, гьам ийидай!.. Хаинди заз эмирар гузва!.. Халкь зи патал алайди я! Ви халкьди закай мани лугьузва! Ваз ван хьаначни? Лугьуз тадани вун патал?

М и р з е – А л и. Герек авач. Заз ван хьана. А мани таб квайди хьанва! Ам ви гъилибанри туькӀуьрнавайди я, халкьди ваъ. Манида вуна къеле къачуна лугьузва. Амма къеле вавай гилани къачуз хьанвач.

Ш а м и л (хъел кваз Мегьамед-Небидиз килигда. Муьруьдриз). Твах ам!

Муьруьдри Мирзе-Алидин гъилер кутӀунда. Сада цӀилин кьил вичин гъиле кьада. И береда, вич кьаз кӀанзавай муьруьдар инихъ-анихъ гадариз, Ж у н у К ь а с у м атана акъатда.

Ж у н у К ь а с у м. Мирзе-Али-даш, ваз абуру вучзава?

М и р з е – А л и. Алад, Кьасум. КӀвализ хъвач. Заз абурувай са затӀни ийиз жедач.

Ш а м и л. Им вуж я?

М е г ь а м е д – Н е б и. Хуьруьн абдал я.

Ж у н у К ь а с ум (Мегьамед-Небидив агатна). Вуна заз Бикеханум къеледа авана лагьана тапарар вучиз авуна, кьей хва?

Мегьамед-Неби вуч лугьудатӀа течиз амукьда. Муьруьдар хъуьреда.

Ш а м и л (муьруьдриз, хъел кваз, Мирзе-Али къалурна). Им инал вучиз аламайди я? Хутах ам Хунзахиз! Дустагъда тур!

Муьруьдри Мирзе-Али ялна тухуда.

М и р з е – А л и (Шамилаз, секиндиз). Гьайиф, вун зи гъавурда акьунач… Са тавакъуни авай захъ, Шамил. Зи хтул Гьасанан мейит иесийрив гахце… Ви рикӀел хкидай са карни ава: вуна къе ваз вегь лагьанвай яхцӀурни цӀуд къамчини вав агакьариз тун рикӀелай алудмир. Са гьакьванбур алава хъувуртӀа, генани хъсан жеда. (Муьруьдди ялзавай цӀилинихъ галаз фида).

Ж у н у К ь а с у м (Шамилав агатна, мягьтелдаказ). Вун вуж я-е? Ихьтинди? (Шамил кваз такьуна, муьруьдрихъ элкъвена, хъел кваз.) Ахъая Мирзе-Али-даш, кицӀин рухваяр! Куьн вужар я ам кьаз? Ам Мирзе-Али-даш я! Ам зи дуст я!

М е г ь а м е д – Н е б и (Жуну Кьасум къалурна). Имни квадра инай!

Муьруьдри Жуну Кьасум кьуна са патахъди ялда.

Ж у н у К ь а с у м (вич вичел аламачир саягъда, муьруьдри галчӀуриз-галчӀуриз). Квез инай квахь лагь лугьузва! Ахлад инай лугьузва! Бес я халкь тергай кьван лугьузва! Вири дере мейитрай ацӀуда лугьузва! Халкь жидайрал хкажда лугьузва!

Шамила юкьвал кьван парталар алудда, са муьруьддив къамчи вугана сегьнедилай хъфида. Сегьнедихъай къамчияр вегьидай ванер къведа. Са пай муьруьдар сегьнедал алама. Ахцегьвийри гьа йикъара туькӀуьрнавай мани, са-са бенд сифте итимри тамамариз, ахпа дишегьлийри тикрар хъийиз, лугьузвай ванер сифте явашдиз, ахпа къвез-къвез гурдаказ хкаж жеда. Са пай муьруьдарни а мани лугьуник экечӀда. Ана авай гафар ихьтинбур я:

Атана-тана
Шамил атана,
Шамилан кьушун
ТӀимил атана.

ТӀимил кьушунди,
Суьрсет атӀана,
Алчах душмандин
Нуьсрет атӀана.

Ахцегьиз-тана
Къеле къачуна,
Залум пачагьдин
Зегьле къачуна…

Перде агал жеда.

Кьуд лагьай перде

1850-йисан гатфар. Къеледин патав гвай багъ. Ам са йисни зур инлай вилик хьайи дяве себеб яз михьиз пунай акъатнава. Цлар галачир къапни са патахъ алгъанва. Тарар садбур ханва, садбур атӀана, кӀанчӀар ама. ГьакӀ ятӀани алукьнавай гатфари вичикай хабар гузва: тарари цуьк ахъайнава, багъдин чиле къацу векь ава, тӀебиат секин я, иер я. Яргъай кьилел жив алай Шалбуздагъдин кукӀушар аквазва. Къеледин к е ш и ш ва д у х т у р багъда сейрда ава.

Д у х т у р. Вуч иер тушни кьуд пад! Гатфар, цуьквер, къушарин манияр, михьи гьава, дагъларин кукӀушар, къацу чуьллер, вацӀарин ширшир! Цаварай тади квачиз физвай цифер! Абурун лацувал аку тӀун! Ихьтин йикъарни ахвада кьван! Женнет гьа ина ава, пак буба!

К е ш и ш. Женнет цавараллайди я, зи хва.

Д у х т у р. Эхь, вун, гьахъ я, пак буба. Йисни зур ина хьайи эхирзамандилай гуьгъуьниз заз инагар женнет хьиз аквазва. Вири цӀийидаказ, авайдалай гуьзелдаказ. Гуя зун цӀийи кьилелай дидедиз хьанва!

К е ш и ш. ГьакӀ я, зи хва. Аллагьди чун синагъра твазва, чи руьгьер, рикӀер Вичелди экуь ийизва, цӀийи ийизва. Вун Аллагьдиз мукьва хьанва, Гьамни ваз.

Д у х т у р. Я жеди… Къеледа ва адан патарив акур мусибатрилай гуьгъуьниз масакӀа фикириз жедач… Гила фикирайла, жуваз кичӀе жезва. Жуван уьмуьрда гьикьван аскеррин кӀвачер, гъилер атӀана за… Абурун уьмуьр хуьн патал… За жув вердиш хьанвайди я лугьузвай… Амма и къеледа хьайи мусибатдин вахтунда, гьар операция ийидайла, заз жувакай хабар авайни-авачирни лугьуз жедач завай. Зи гъил са ни ятӀани тухузвай, идара ийизвай… Маса къуват галачиз, зун агакьдачир, зун кегькир жедай, жув жувавай квахьдай.

К е ш и ш. Ваз Аллагьди куьмек гана…

Д у х т у р (кешишдин гафарал рази яз, кьил юзурда.) Полковник Ротан туьтуьнал гуьлледин хер хьайила, адан уьмуьр акьалтӀнава, адаз жедай куьмек авач лагьана фикирзавай за… Ваъ, гьамни кьенач. Ам дири хъувур Мирзе-Алидин гъилни таквар са къуватди идара ийизвай…

К е ш и ш. Аллагьдиз адан рушан дуьайрин ванни хьана. Ада йифиз- юкъуз дуьа ийизвай: вичин бубадин паталайни, чи виридан паталайни…

Д у х т у р. Абур хтанва лугьузва… Ваз акунвани?

К е ш и ш. Эхь, абур исятда ина ава. Полковник Ротни… Ваъ, гила адакай генерал хьанва… Генерал Ротни, Нинани, Алисултанни ина ава. Алисултана хашпара дин кьабулнава, адан тӀвар гила Николай Николаевич Беннет я. Капитан Беннет…

Д у х т у р. Николай Николаевич Беннет? Ам вуч тӀвар я.

К е ш и ш. ТӀварни бубадин тӀвар чи пачагьдин тӀварцӀелай къачунвайди я, лугьуда. Фамилия гьинай ятӀа, заз чидач. Нинадизни Николаяз мехъер къеледа ийиз кӀанзава.

Д у х т у р. Язух Мирзе-Али! Адан рикӀ пад жедачни, ихьтин хабар агакьайла? Адан умудар авайди тир руш вичиз жеда лугьуз…

К е ш и ш. Ви умударни аданбурулай гъвечӀибур тушир… Заз руша ахъайзавай вичин рикӀе авай велвеладикай… Вазни ам ви чӀалал гъиз кӀан хьайиди аквазвай…

Д у х т у р. Эхь, пак буба. Са валай гъейри, Нинадал къеледа авай вири ашукь хьанвай. Вуна гъил къахчу, зи гаф са тӀимил шитди яз акуртӀа… Зани адаз жуван гьиссерикай лагьайди я… Завай адан рикӀ къачуз хьанач…

К е ш и ш. Зун ада къеледа Иса Месигьдиз авур кьван дуьайрал ашукь хьанвай…

Д у х т у р. Зунни ада хирер хьанвай аскеррин хирер кутӀундайвилел, гъилер-кӀвачер атӀанвайбуруз теселлияр гудайвилел гьейран хьанвай. Халис малаик я ам.

К е ш и ш. Мирзе-Алидиз Нинади чӀехи гьуьрмет ийизвай… Адан гьиссеривни гьакӀ эгечӀзавай…

Д у х т у р. Мирзе-Алиди хашпара дин кьабулнайтӀа, Нина адаз фидай лугьуз кӀанзавани ваз, пак буба?

К е ш и ш. Ам Аллагьдиз хъсан чида… Завай лугьуз жедач. Мирзе-Алидин гьиссер, ниятар михьибур тир… Чи диндикайни адаз дерин чирвилер ава. Ам арифдар я. Шаир я. Адаз гьар са хажалат эхиз ва алудиз регьят я. Адан рикӀе Аллагь ава. Ада Шамилаз лагьай гафар халкьдин сиве гьатнава, виридаз тарс хьанва лугьуда…

Яргъай Жуьмя мискӀиндай язавай азандин ван къведа.

Д у х т у р. И йикъара Мирзе-Алини ахъайнава Шамилан дустагъдай. Чибуру есирда кьур Даниял-бегдихъ галаз дегишар хъувуна ам…

К е ш и ш. Акуна заз ам. Виликра хьиз, и багъдиз къвез-хъфида. Са тӀимил агатнава. Йисалайни гзаф Хунзахин дустагъ чӀугуна ада, зарафат туш… Инай Хунзахиз, балкӀандин тумунал гъилер кутӀунна, яхдаказ тухвана ам залумри…

Д у х т у р (мягьтелвилелди ва гьейран яз). Жеч!

К е ш и ш. Заз Мирзе-Алиди вичи ахъаяйди я.

Д у х т у р. Даниял-бег адан хтул Алисутанан, яни Николаян тӀалабуналди ахъаяйди я. Жегьил дагъвиди къеледа къалурай кьегьалвилерай чи гьакимри адан гаф чилел вегьенач. Гила Даниял-бегдихъ чи патал хкведай, вичин генералвилин чин къахчудай ниятар ава, лугьуда.

К е ш и ш. А ванер зазни хьана… Николаянди халис хашпаради ийидай кар я.

Д у х т у р. Аламатдин крар я… Секин уьмуьрда гьич кьилизни текъведай, фикирдизни гъиз тежедай крар я… Эхь, Мирзе-Алидал вири гьейран хьанва… Алисултанахъ… Николаяхъ галаз кьил кьунач ада, гьуьжетнач. Адаз чир хьана: къеледа, Самур дереда хьайи кьван мусибатрилай гуьгъуьниз руш ина акъваз тийидайди…

К е ш и ш. Мирзе-Али жегьилвилин хура акъвазнач… Ам гьа вичин муьгьуьббатдин хатурдай къеледай экъечӀайди я. Вичихъ вуч кӀантӀани хьуй лагьана. Вичиз Шамила жаза гуникайни кичӀе тахьана!.. Муьгьуьббат вичин рикӀе хуьн патал. Алисултананни, Нинадин арада гьахь тавун патал. Адаз чизвай: жегьил дагъви Алисултан вичин муьгьуьббат патал Иса Месигь кьабулиз гьазур я. Мирзе-Алиди и жигьетдайни адан рехъ кьунач, мийир лагьанач. Алисултана вичин муьгьуьббатдихъ гузвай къимет Мирзе-Алиди зурбади яз кьабулна. Адан рикӀ чӀехи я… Идалайни гъейри, халкьдиз хьанвай кьван бедбахтвилерилай гуьгъуьниз шаирдиз, арифдардиз муьгьуьббатрикай фикир авун кутугнавач.

Д у х т у р. Адаз вичин муьгьуьббат гежди тирди чир хьана.

К е ш и ш. Муьгьуьббатдиз фад-геж авайди туш Мугьуьббат – муьгьуьббат я…

Д у х т у р. Куьрелди, Мирзе-Алидин муьгьуьббат Пушкина лагьай хьтинди хьана, пак буба. (Шиир кӀелда.)

Заз вун кIандай: мумкин я, зи кIанивал
Хкахьнавач руьгьда гелни амачиз;
Къуй ада мад тагурай ваз манийвал;
КIан туш заз ви рикI хаз алаз-алачиз,
Заз вун кIандай – кисна, умуд эксикдиз,
Гагь регъуь яз, гагь гъайрадик ргаз чан;
Заз вун кIандай ахъа рикIив, назикдиз,
Къуй масадаз кIан хьурай вун гьа заз кьван.

Ке ш и ш. Аллагьди авурвал хьанва, хва.

Д у х т у р. Ангье, атӀам гьам тушни иниз къвезвайди? Мирзе-Али?

К е ш и ш. Гьам я… Хъша хъфин. Чна адаз фикирар ийиз манийвал тийин. Ихтилатри, рикӀел хкунри адан хирер цӀийи хъийида… Адаз вичин дарман вичиз хъсандиз чизвайди я.

Д у х т у р (Мирзе-Али къвезвай патахъ килигиз). Садрани такьур кекӀецни гва. Муьгьуьббат патал женг чӀугвазмач ада. Гьайиф!.. Вун гьахъ я, пак буба, ша хъфин… АтӀанихъай генерал Ротни къвезва, рушни галаз… Алисултан… Э-э, Николай галач хьи?..

К е ш и ш. Ша, ша! Абур Мирзе-Али акваз къвезвайбур я… (Тадиз хъфида.)

К е ш и ш н и д у х т у р хъфида. М и р з е – А л и къведа. Са тӀимил геж хьиз г е н е р а л Р о т ва Н и н а атана акъатда.

Н и н а (зверна, Мирзе-Али къужахда твада). Хийирар! Хийирар! (Мад са гафни лугьуз тахьана, шадвиляй адан хурал шехьда.)

М и р з е – А л и (рушан далудал назикдиз гъил эцигиз-къахчуз). Шехьмир, ханум! Шехьдай йикъар алатнава. Гила шадвилердай бере я.

Н и н а (Мирзе-Али къужахдай ахъайна). Ибур шадвилин накъвар я…

М и р з е-А л и. Шадвилиз накъвар герек авай туш. Шадвилин накъварикни сефилвал квайди я, ханум… Къала са хваш-беш ийин! Вун хтурай, рагъ хтурай, азиз бике! (Рушан гъилиз темен гуда.) Вунни хвашгелди, жанаби… (Генерал Ротан къуьнериз килигда.) генерал! Зун пара шад я куьн сагъ-саламатдиз акунал! Мубарак хьурай квез цӀийи дережа! (Генерал Ротаз гъил яда, ахпа ам къужахда твада.)

Г е н е р а л Р о т (Мирзе-Али къужахда туна). Хийирар, гьуьрметлу Мирзе-Али! Играми дуст!.. Сагърай, сагърай!.. Куьн акунал зун гзаф шад я. Куьн куь къазивилин кӀвалахал хъфенвайдини заз чида… Къеледин цӀийи комендантни квелай рази я. Самур дереда вири крар хъсан хьун лазим я… Чаз чизвай куьн иниз къведай чӀал…

М и р з е – А л и. Зазни чизвай куьн иниз къведайди… Чи рикӀяй рикӀиз рехъ ава.

Г е н е р а л Р о т. Эхь, гьакӀ я, играми дуст! МасакӀа хьун мумкин туш. Санал авур шадвилерини санал чӀугур хажалатри чун, архаяр хьиз, мукьва авунва… Куьне залай гъил къахчу, гьуьрметлу дуст, куьн дустагъдай акъудун са кьадар яргъал фена… Шамил чӀалал къвезвачир… Эхирни Даниял-бег вахгуда лагьайла рази хьана. Чи гьакимриз Даниял-бегдин дуван ийиз кӀанзавайди тир – чаз авур хаинвиляй. Шамила куьн са гьадахъ дегишарда лагьана. Чун квехъ гьихьтин хьайитӀани эвез гуз гьазур тир, азиз дуст!

М и р з е – А л и. Сагърай, зи дуст! Заз чизвай куьне зун гадар тийидайди.

Н и н а (вилера гьайиф аваз). Квез абуру гзаф азабар ганани?.. За куь паталай гзаф дуьаяр авуна…

М и р з е – А л и. Сагърай вун, ханум. Ви дуьаяр вири Аллагьдив агакьдайбур тирдахъ зун фадлай агъанва… Дустагъдикай вуч лугьун?.. Ана къулайвилер жедайди туш. ЯтӀани за рикӀ кӀевиз кьуна. Заз Аллагьди вири эхдай къуватар гана. Шукур хьурай Адаз! Заз ана са кар чир хьана: гьикьван кӀеве гьатайтӀани, жувавай вири сефилвилер, дердер, хажалатар чукуриз, анжах хъсан, шад, хвеш гъидай крарикай фикирна кӀанда. За жув гьакӀ вердишарна. (Са ара гана, рушан вилериз килигиз.) Заз гьахьтин бахтлу легьзейри куьмек гана, ханум… Гена чарни къелем къакъуднач завай…

Г е н е р а л Р о т. Зун агъанва хьи, Шамилаз вичикай куьне шиирар кхьин патал турди я квев чарни къелем.

М и р з е – А л и. Зани гьакӀ фикирзава… Амма ам зи шиирдиз лайих туш! Ада зи кӀвал муьруьдрив тарашиз туна, зи дафтарар, шиирар куз туна.

Н и н а. Гьайиф! Абурулай гьикӀ алакьна?!

М и р з е – А л и. Гьахьтин «алакьунар» авайбур я абур… Гьикьван са закай рахада?.. Куьн гьикӀ ава? Тифлисда, Петербургда вуч хабарар ава?

Г е н е р а л Р о т. Вири хъсан я. Пачагь квелай гзаф рази я… Ада квез вичин патай чими саламарни алхишар лагь лагьанва.

М и р з е – А л и. Сагърай вич! Чунни гьамиша пачагьдин къуллугъда гьазур я…

Г е н е р а л Р о т. Вуна Шамилаз лагьай гафарикайни чна адаз ахъайна – ам гьейран хьанвай. Куь гьа гафар себеб яз Ахцегьрин жемятдин чӀехи пай Аргутинскийдин кьушунрин рехъ кьаз феначир…

М и р з е – А л и. Гьайиф, амай хуьрерин агьалийрив а гафар агакьнач… Заз Аргутинскийди Шамилни адан наибар инай чукурай вакъиайрикай вири хабарар хьана. И кардихъ галаз алакъада авай са месэладикайни заз лугьуз кӀанзавай. Вуна зи фикир пачагьдив агакьарнайтӀа, генани хъсан жедай.

Г е н е р а л Р о т. Пачагь куьне лагьай гьи месэла хьайитӀани гьялиз гьазур я. Лагь ам вуч месэла ятӀа, за ам пачагьдив агакьарда.

М и р з е – А л и. А месэла – гъалибвал гьисснавай кьушунрин сарбазрихъни аскеррихъни инсаф тахьун я… Шамилни, Гьажимурадни, Кибит-Мегьамедни абурухъ галай муьруьдар, чпивай Мискискарин хуьруьн патав хьайи акьунра Аргутинскийдин хура акъвазиз тежедайди, Даниял-бегни есирвиле гьатайди чир хьайила, кьулухъди чпин дагълариз кат хъувурвал заз чида. Амма урус аскерри чпин хъел Мискискарин хуьруьн патав кӀватӀ хьанвай маса хуьруьнвийрилай, иллаки жегьилрилай алудайвиликайни заз ванер хьана. Адакай къени инсанри хаф ядай ихтилатар ийизва…

Г е н е р а л Р о т. Дяве я ман…

М и р з е – А л и. Эхь, дяве я, амма дяведани сабур герек я! Заз чида, Шамила халкьдин кьил Мискискани элкъуьрайди. Ада зи гафариз яб ганач. Ана ада кьуьзуь папар, дидеяр кӀватӀна лагьаналда: «Играми, регьим чӀехи дидеяр! Куь рухвайри, дагъларин лекьери хьиз, залум душмандихъ галаз дяве тухузва. Куьне абуруз рухсат це! Куьне, ян тагана, куь вири рухваяр женгиниз рекье тур! Чпин чанар гайи рухваяр исятда женнетда ава! Амайбурни гьаниз фида!» Эхь, гьамишан вичин лагълагъар авуна, катна хъфена ам. Чарадан рухваяр кьин адаз вуч я кьван?.. Гъалибвал чпин патаз къвезвайди гьисс авур, хвешивиляй къапарай акъатнавай урус аскерри са тахсирни квачир, амма чпин авамвиляйни буьркьуьвиляй кӀватӀ хьанвай, са яракьни гвачир инсанар жидайрал хкажна. Аргутинскийди – вичи! – цӀувад йиса авай са миграгъви гада жидадал хкажна! Вучиз лагьайтӀа язух аялди гьалчай къван генералдин неривай гвяна фена кьван!.. ИкӀ инсаф тахьун дуьз яни?.. Им я Аллагьдин, я инсанрин, я гьукуматдин къанунрив кьунвай кар туш эхир!.. Пачагьдиз лагь, адан аскерри ихьтин вагьшивилер тавурай…

Г е н е р а л Р о т (намус хьанвай хьиз). Лугьуда за… Дяведа инсанвилер хьун мумкин яни, гьуьрметлу къази?

М и р з е – А л и. Дявеяр чеб тежедайвал авуна кӀанда… Халкьди къуват авай патаз ваъ, гьахъ, инсаф авай патаз гьуьрметда, ам гьа патал элячӀда.

Н и н а (и залан суьгьбет акъвазарунин мураддалди). Куьн гьахъ я, гьуьрметлу эфенди!.. Бес куьне лагьаначирни: «Жувавай вири сефилвилер, дердер, хажалатар чукуриз, анжах хъсан, шад, хвеш гъидай крарикай фикирна кӀанда». Ша чна а бедбахтвилер рикӀел хкин тийин…

М и р з е – А л и. Зун рази я, ханум…

Н и н а. Петербургда вуч хьанатӀа чидани? РикӀел хтайла, хъверни къведа, хъелни. Мариинский театрда Ахцегьрин къеле элкъуьрна кьуникай тамаша эцигна. Аниз пачагьни атанвай. Ина хьайи мусибатрикай гьич са гафни ана авачир. Къеледа авайбурун тӀварарни масадбур хьанвай, крарни. Сегьнедин юкьвал чӀехи пуд стол алай. Садал чехир авай птулкаяр, муькуьдал хирер кутӀундай пинеярни духтурди гъиликдай алатар, пуд лагьайдал лацу суфра алай. Анал хирер алайбур гъиз, хирер гуя кутӀунзавайди тир. Вири инихъ-анихъ звериз-хквез, накьакьан гьараяриз авай. Кьуьлер, манияр, тфенгар, тупар ягъунар! Герек авачир къал-къил гзаф тир! Дагъвийрикай къеледа авай садни къалурнавачир. Абурун кьегьалвилерикайни са гафни авачир… Шамилни, алчухдик кваз, къваларал хеси авунвай итимарни алаз, Машрикь патан са падишагь хьиз, гьяркьуь шалварарни алаз къалурнавай… Аламат я, тамашачийриз хуш хьанвай. Пачагьни рази тир…

М и р з е – А л и. ЧӀехи ариф ва шаир Омар Хайямахъ ихьтин цӀарар ава:

Гзаф чӀавуз чуьнуьх жез Ам, гагь-гагь къведа виликни,
Чи уьмуьрдал вилер алаз, ийида чун гъиликни.
Аллагьди чи азабралди рикӀ аладриз вахт рекьиз,
Вичи кхьиз тамашаяр, эцигзава, килигни.

Гъавурда акьунани? Аллагьди чакай, инсанрикай, тамашаяр вичи кхьинни ийизва, вичи эцигни ийизва, вич килигни ийизва… Гьа тамашайрилай гьакъикъибур авач. Абурув агакьдайбур садавайни я кхьизни жедач, я эцигизни, ханум…

Н и н а. Эхь, гьакӀ я… Дерин камал квай, гьакъикъи чӀал я… Мадни пашман ихтилат жезва ман… (Ара гана. Шаддаказ). Зини Алисултанан мехъерар жеда къеледа.

М и р з е – Ал и. Им шад хабар я! Мубарак хьурай! Алисултан вич гьинава? Адан тӀвар гила Николай я кьван? Пачагьдин тӀвар. Чамраз кутугай тӀвар я! ТӀварцӀел къадим хьурай!

Н и н а (гьейранвилелди). О, квез адан цӀийи тӀварни чизва!.. Хабарар чалай фад агакьзава… Ам вичин дагъви дустариз мехъерик эвериз фенва. Гьа гила-мад хтун лазим я… (Са ара гана, «лугьудани-лугьудачни?» суал рикӀе авай хьиз.) Гьуьрметлу шаир, куьне заз куь ктаб гуда лагьайди тир ман?..

М и р з е – Ал и. Эхь, ханум, за вакай ктаб кхьида лагьайди тир… Гьайиф, завай гайи гаф кьилиз акъудиз жедач… Кхьиз эгечӀай ктаб, куьтягь тахьанмаз, муьруьдри кана. Ам цӀийи цикӀелай кхьин хъувун патал, а чӀалар кхьинин себебарни цӀийи кьилелай тикрар хъхьана кӀан жеда… Амма ам жери кар туш… А чӀавуз зи рикӀ жегьил тир, гила ам рехи хьанва… Рехи рикӀяй акъатзавай шиирар ваз лайихбур туш. Сефилбур я… Вун ви Николаяхъ галаз бахтлу хьурай…

Н и н а. Пара кьван сагърай! (Вилера хъвер аваз, Мирзе-Алидин гафар тикрар хъийида.) «Жувавай вири сефилвилер, дердер, хажалатар чукуриз, анжах хъсан, шад, хвеш гъидай крарикай фикирна кӀанда…» (Шадвилелди.) Ангье, зи Николай къвезва! (Чукурна Николаян вилик фида, хъуьчӀуькай кьуна ам галаз хкведа.)

Н и к о л а й. Хийирар, хийирар!

М и р з е – А л и. Хийирар, Алисултан!.. Николай!.. Хвашгелди, чан хва!

Н и к о л а й. Сагърай, Мирзе-Али халу! Зун пара шад я вун акунал. (Генерал Ротазни Нинадиз.) Заз ихтияр це Мирзе-Али халудихъ галаз кьилди кьве гаф лугьудай. (Мирзе-Али са патахъ тухуда.) Ваз закай хъел амани, чан халу?

М и р з е – Ал и. Икьван мусибатар санал алудна, хъилер ийиз жедани, я хтул? Зунни пара шад я чун чаз ахкунал. (Нина галай патахъ килигна.) Ваз мубаракрай, хва! Вуна къеледа гзаф кьегьалвилер къалурна! КӀани руш патал вуна диндилайни гъил къачуна! Им нелай хьайитӀани алакьдай кар туш! Зун шариатдин къази хьиз и кардихъ галаз рази туш, амма, алим, шаир хьиз, зун гьейран я. Вун Жуну Кьасум акьахай къванцелайни кьакьан кукӀушдал акьахна!

Н и к о л а й. Агь, чан Мирзе-Али халу, гафарин кӀватӀ я гьа вун!.. Вуна Шамилаз жуьреба-жуьре динар гвайбур вири са кукӀушдихъ физвайдакай авур ихтилатди вири гьейранарнава… Вун гьахьтин кукӀушдал агакьнавай кас я, халу чан!

М и р з е – А л и. Камалдивайни яшаривай, гьикьван абур гзаф хьайитӀани, жегьилвилинни терсвилин хура акъвазиз жедач. Я акӀ ийиз алахъун герекни авач. Вири гьа хьайивал хъсан я. Аллагьдиз гьакӀ кӀан хьана. Ви Иса Месигьдиз гьакӀ кӀан хьана… Ви Нинадиз гьакӀ кӀан хьана. Мубарак хьурай ваз ам! Дуьньяда авай кьван вири бахтар гурай квез!

Н и к о л а й (Шадвилелди Мирзе-Али къужахда кьуна хкажна-эхцигда). Пара кьван сагърай вун, чан халу! Чи мехъерик къведани вун? За эверзава ваз.

М и р з е – А л и. Вучиз къведач кьван? Къведа!

Кьведни генерал Ротанни Нинадин патав хъфида.

Н и н а (зарафатдив). Квез чакай чуьнуьхдай сирер авани?

Н и к о л а й. Чаз ахьтин са сирни авач, чан. Куьруь рикӀел хкунар авуна. Мирзе-Али халудиз чи мехъерик эверна.

Н и н а (Мирзе-Алидиз). Чун шад жеда, куьн атайтӀа. Куьн къведани?

М и р з е – А л и. Къведа, ханум! Къведа. Лап са кьуьлни ийида.

Н и н а (шадвилелди). Ура! (Николаяз.) Куь патара сусаз кьуьлердай ихтияр авайди яни? Зани гьуьрметлу шаирдихъ галаз са кьуьлдай!

Н и к о л а й (Нинадин суалдикай гьяз авачиз). Чи патара сусаз вичин мехъерик кьуьлердай ихтияр авайди туш…

Вири кис жеда. Хъчар атӀуз багъдиз атанвай рушари гьарда санихъ ялиз-ялиз, абурукай катзавай Ж у н у К ь а с ум атана акъатда. Рушари адакай зарафатарзава.

1 – р у ш. Я Кьасум, вучда вуна Бикеханумакай? Зун къведа ваз! Зун твах!

2 – р у ш. Зун къведа ваз, Кьасум!

3 – р у ш. Ви Бикеханум низ чида нихъ галаз катнавайди ятӀа! Бесрай адахъ къекъвей кьван! Зун твах жуваз! За ваз афарарда!

4 – р у ш. КӀандатӀа чун кьудни санал къачу жуваз, яда!

Ж у н у К ь а с у м. Алат залай! За куьн икьванбур гьина ксурдайди я? Зи дехме гъвечӀиди я. Са Бикеханумазни заз бес жеда. Куьн заз герек туш! Алат залай, я кьейбур! (Рушарин гъилерай экъечӀда.)

Рушар хъуьруьнариз-хъуьруьнариз хъфида. Ж у н у К ь а с у м Мирзе-Алидин, генерал Ротан, Нинадин ва Николаян патав къведа. Абурулай чархар ягъиз, са гафни талгьуз, са-садан чинриз килигда.

Г е н е р а л Р о т. Чаз тади кӀвалахар ава, гьуьрметлу Мирзе-Али. Квез аквазва… Гьелелиг сагърай!..

М и р з е – А л и. Эхь, эхь, зун гъавурда авазва. Сагърай куьн… Куьне залай гъил къахчу, зи дуст, жанаби генерал, завай куьн кӀвализ илифариз жезвач. КӀвал мугьман кьабулдай гьалда авач. Муьруьдри кӀур гана, ам михьиз акӀадарнава.

Г е н е р а л Р о т. Чаз чизва, зи дуст…(Мирзе-Алидиз гъил хъияна, хъфиз кӀан жеда.)

Ж у н у. Акъваз! Акъваз! (Вегьена Мирзе-Али къужахда твада.) Вунни хтана аквада кьван вилериз!.. Чан Мирзе-Али-даш!.. Вун дустагъда тунвайни а турманри?.. Зи Бикеханумни гьабуру чуьнуьхнатӀа? Ваз чидачни? Акуначни анра? Виридалайни иерди! Ракъариз, варцариз къалур тежедайди? (Нина къалурда.) Ингье и матишка кьван иерди я-е.

М и р з е – Ал и. Ваъ, гьалтнач, акунач.

Ж у н у К ь а с у м (генерал Ротаз, Нинадиз Николаяз). Куьнни Урусатрай хтанвайди я лугьуда… Квезни анра акуначни зи Бикеханум?

Н и к о л а й. Ваъ, акунач чаз ви Бикеханум… Вач къекъуьгъ, жагъида ваз.

Н и н а. Акунач.

Ж у н у К ь а с у м (генерал Ротаз). Вун Тифлисрани жезвайди я. Ваз гьанани акуначни?

Г е н е р а л Р о т. Акунач, Кьасум.

Ж у н у К ь а с у м (Николаяз. Нина къалурна.) Вуна идан хъуьчӀуькай вучиз кьунвайди я?

Н и к о л а й. Ам зи свас я.

Ж у н у К ь а с у м. Вуч?! На вуч лагьана?

Мирзе-Алиди генерал Ротазни, Нинадизни Николаяз гъилелди «ахлад-ахлад» лагьана ишара ийида. Абур тадиз хъфида.

М и р з е – А л и. Абурук тади ква, Кьасум. Хъфирай. (Кьасум кьуна акъвазарда).

Ж у н у К ь а с у м (хъфейбурун гуьгъуьна). Ам ви свас туш! Ам Мирзе-Али-дашаз кӀанзавайди я. Мирзе-Али-даша ам патал къеледиз хенжелар гвай дилибур ахъаяйди туш! Ам патал Мирзе-Али-даш дустагъда ацукьайди я! Адаз Мирзе-Али-даша шиирар кхьейди я! Инихъ ая а матишка!

М и р з е – А л и. Секин хьухь, Кьасум. А ханум гьа жегьилдин свас я. (Жуну Кьасум цлар галачир къапак тухвана ацукьарда. Вични ацукьда.)

Ж у н у К ь а с у м. Гъиле гьатайди, вуна ам вучиз ахъайна, Мирзе-Али-даш? Гила жеда вун адахъ къекъвез, зун Бикеханумахъ хьиз (Шехьда.)

М и р з е – А л и (кьил галтадиз). Агь, Кьасум, Кьасум… Шехьмир, яда! Вун итим я!

Ж у н у К ь а с у м. Бес ваз ам кӀанзамачни? Бес ваз кӀан хьаначирни? Лагь. Авайвал лагь.

М и р з е – Ал и. Лугьун за ийида. Вун гъавурда акьадатӀа чидач ман, Кьасум.

Ж у н у К ь а с у м (шехьиз-шехьиз). Лагь, чан даш, лагь.

М и р з е – А л и. Уьмуьрда хъсанвилихъ дегишвилер жедайла, рикӀ жегьил хъжеда, Кьасум, хура цӀийи мурадар, эрзиманар куькӀуьда… Эхь, Нина-ханумдикай зи рикӀин мурад хьана. Зи рикӀ жегьил хъхьана… Амма уьмуьрдин татугайвилери заз лагьана: муьгьуьббатдин гьуьл вун хьтин лахлахар патал дерин я, вавай анай гевгьер акъудиз жедач…

Ж у н у К ь а с у м (вич гъавурда акьазвайди хьиз къалуриз). Ахпа?

М и р з е – А л и. Жегьил чӀаван ахмакьвилер гагь-гагь акьуллубурун камалдилайни гзаф къимет авайбур жеда. Яшар хьайила ийидай, амма чпик жегьилвал квай крар, хъсанбур, экуь мурадар галайбур ятӀани, гзафбуруз ахмакьбур яз аквада. Зав Аллагьди кьуьзуь кьиляй жегьилвилин ахмакьвилер ийиз тунач. Шукур хьурай Адаз. ГьакӀ хьайила, зи къедда авай итимдиз амукьзавайди сабурдин емишар нез ацукьун я. Абурулай ширинбур жедач, Кьасум.

Ж у н у К ь а с у м. А емишрикай дарман жедани?

М и р з е – А л и. Са чӀехи алим хьана арабрихъ, Кьасум. Адан тӀвар – Ибн Хазм я. Ада лагьана: «Муьгьуьббат – гьалдай ракъурдай азар я, гьа азарди вичин кар аквазвай кьван гагьда ада вичи вичин дарманни арадал гъизва. Ам ширин азар я, эрзиман тӀал я. ТӀал алай касди вич сагъ хъхьун мураддач, азабдик квайдаз вич адакай хкатна кӀан жедач».

Ж у н у К ь а с у м. Вун гьавиляй шехьзавач ман?

М и р з е – А л и. Эхь.

Ж у н у К ь а с у м. Туш. Ваз шехьиз кӀанзавайди я. Вун дустагъда шехьна-шехьна, ви накъвар кьуранвайди я.

М и р з е – А л и. ГьакӀ лагьайтӀани жеда, Кьасум.

Ж ун у К ь а с у м. ЯтӀа зун шехьда ви паталай. (Къагьардалди шехьда. Ахпа садлагьана, цӀай галукьайди хьиз, къарагъда.) Заз ванер къвезва! Бикеханум Шалбуздагъдиз физва лугьуда! Ада заз гьа зун акьахай къванцин патав ша лагьана лугьузва! Садра гьанал акьах хъувуна, вичиз эвера лагьана лугьузва! Бикеханум! Бикеханум! Зун къвезва! (Зверна фида.)

М и р з е – А л и (къарагъда. Кьил галтадиз-галтадиз). Бахтавар! Бахтавар! (Хъфида.)

Хъчар атӀузвай рушар къведа. Абурув чантаяр гва.

Р у ш а р (мани лугьуда.)

Шамил авай гъазаватда
Зи кӀани яр хьайиди я.
Са касдини лагьанач хьи:
«Ам вуч патал кьейиди я?»

Къеледив кьей ярдин хенжел
ВацӀун кьеряй жагъана заз.
«Сух вуна зун жуван хуруз!» —
Ядигарди лагьана заз.

Кьисмет тахьай кӀани рикӀер
Гьисабналди, сан жедани?
«Са чарая!» гьарайналди,
Сад Аллагьдиз ван жедани?

Сад за лугьуз, сад на лугьуз,
Лугьуникай дад авани?
Кьулан вацӀа дердияр чи
Тухудай кьван яд авани?

Перде агал жеда.

Чандар – дерево жизни
Повесть

«Чандаром» в лезгинском языке называют восточный платан,

и это обозначение состоит из двух слов:

«чан» – «жизнь» и «дар» («тар») – «дерево».

Тарлан Мияхов, мужчина лет пятидесяти пяти, когда проснулся, было уже десять утра. В открытое окно лилось солнце. Воздух в комнате чистый, сгустившийся, которым не надышишься, и сон не отпускал его из своих ласковых объятий. На далёком севере, где давно обосновался в городе Сургуте, он привык вставать в шесть утра (осталась ещё армейская привычка), но, приезжая в родное село, и прежде, как и теперь, каждый раз, к своему удивлению, он просыпался поздно и задумывался: отчего это происходит?

И вчера, лёжа на кровати в привычном с детства месте, в комнате, с детства же определённом родителями сыновьям в семье, где росли три брата и две сестрёнки, ему никак не удавалось поднять себя с постели, хотелось, раскинувшись с закрытыми глазами, обратно предаться сну. «Это из-за воздуха, – про себя решил Тарлан. – Воздух родины делает сон таким сладостным. Родной дом даёт знать своему сыну, заброшенному в дали дальние, что его любовь, родство к нему не пропали… Сын же этого не понимает…»

Правду сказать, в родное село, в опустевший дом, он приезжал каждый год, летом, чтобы успокоить мать, чьё сердце постоянно тянуло сюда, в родное гнездо, сам же не имел особого желания приезжать, потому что всякий раз по приезде с веранды видел за домом Красную гору, возвышающуюся вдали за селом, и дерево чандар на скате Островерхого холма, горделиво выделяющегося между соседними холмами и буграми, и дерево чандар, вызывая тяжесть на сердце и печальную улыбку. Ему, считавшему себя человеком, у кого жизнь удалась, чистым перед семьёй, друзьями-товарищами, односельчанами (так оно и было), дерево заново напоминало связанный с ним один день жизни и последовавшие за ним события, хотя и оставшиеся маленькими частицами давно прошедшего детства и ранней юности, но заставлявшие чувствовать, что он потерял нечто дорогое, не исполнил заветного желания и что в этом виновен только он сам. Однако, несмотря на это, в каждый свой приезд один из дней он выбирал, чтобы навестить чандар…

Как самый младший из детей в семье и младший сын, он знал, что в его обязанности входит забота об отчем доме, когда уже не будет отца, что он должен остаться здесь жить, чтобы хранить дом и продолжать его жизнь, но он нарушил неписаный закон предков, всем известный и неукоснительно выполняемый должными людьми. Отслужив в армии, он не остался в селе. Ни отец с матерью, ни братья и сестры не упрекали его в этом, зная, в чем дело, они понимали, что творится в его сердце, у них не было способа лечения раны на этом сердце, а потому и позволили ему поступить по-своему…

Когда приехали вчера под сумерки и он остановил свой дорогой внедорожник на месте, именуемом Вехрен-тул, на самой нижней площадке горного села, тянувшегося вверх по зелёному пологому склону, его глаза невольно посмотрели в сторону чандара. Островерхий холм был окутан туманом, и чандара было не разглядеть… Он почувствовал волнение: перед приездом ему приснился чандар срубленным и валявшимся на земле…

У матери Тарлана вошло в привычку попросить остановить машину на Вехрен-туле. Каждый год, приезжая в село, старая горянка с льющимися из глаз слезами выходила из машины, становилась на колени и целовала землю со словами: «Милая моя родина! Сладкая моя земля!» Потом она с помощью сына поднималась (у самой не очень-то получалось) и, воздев открытые ладони, молилась, обращаясь к старым и новым кладбищам, окружавшим село, желала Царствия Небесного усопшим, просила Всевышнего помиловать в Судный день лежавших в этой земле, отвести живущих здесь от бед и неправедных путей, Наполнить их сердца чистыми помыслами.

Такие минуты глубоко затрагивали сердце сына, и он жалел, что увёз на чужбину мать, так преданную родной земле, винил себя в том, что самого родного ему человека оторвал от основ. На чужбине как бы ни предоставлялись матери всевозможные удобства, сколько бы ни оказывали ей уважения сыновья и дочери, невестки, внуки, копившуюся в её душе вдали от села тяжесть младший сын каждый раз чувствовал вот здесь, на Вехрен-туле.

Пока жив был отец, и Тарлану с братьями жилось спокойнее. То один, то другой из них приезжал вместе с семьёй, навещал стариков, и большой дом наполнялся радостью. А то бывало, что братья с семьями приезжали все вместе. В такие дни ещё сильнее чувствовалась важность и значение родного дома, его завораживающее воздействие, ещё сильнее они, вышедшие из этого дома, чувствовали глубину и прочность своих основ, и это чувство их поддерживало, как бы окрыляя, и в далёком Сургуте, ставшем для них второй родиной.

Сыновья очень старались увезти к себе отца с матерью, которые уже не могли должным образом справляться с заботами по дому и хозяйству, но никак не могли их уговорить. Они ни разу не захотели хотя бы приехать в Сургут к ним в гости. Решающее слово оставалось за матерью: «Для чего нам пускаться в те дальние дороги с нашими дряхлыми телами? Умрёт один из нас в пути, вам же прибавится забот».

Отец с матерью, как они сами выражались, не хотели, чтобы осиротел двухэтажный дом, который они возвели своими руками, из саманных кирпичей, самими же изготовленных, с тщанием, достраивая наверху по одной комнате.

Но судьба всё же дала им, старающимся с лихвой выразить свою сыновью благодарность, возможность показать отцу и матери то, чего они добились на Севере, свои дома, обеспеченность всеми благами, свой бизнес, высоты, которых они добились в жизни…

В одно лето они, все трое братьев, опять поехали на родину, на своих машинах, вместе с семьями. Проезжая посреди великой России, как-то в полдень они устроили привал, чтобы надышаться и снять усталость, в селе на берегу Волги.

На зелёном лугу с редкими деревьями, откуда открывался чудесный вид на великую реку, они настелили скатерти и обедали. Беготня, шум и крики детей нарушали напоённую теплом тишину красивой местности.

Один из малышей вдруг закричал:

– Вот идет дедушка с ружьём!

Взрослые посмотрели в ту сторону, куда показывал ребенок. В их сторону спеша шел старик, обеими руками держа у груди ружьё, хотя и высушенный годами, но ещё крепкий телом. На голове у него была пилотка, в распахнутой серой рубашке с короткими рукавами, с закатанными до колен штанами того же цвета, в резиновых тапочках на голых ногах.

Дети, замолчав, побежали к взрослым.

Старик, без слов приветствия, с каменным лицом, направил двустволку на сидящих за скатертью и повелительным голосом крикнул:

– Уходите отсюда! Это моя земля!

Все трое братьев и их жены вскочили. Кто это такой, что у него в намерениях? Братья своими крепкими, сильными телами заслонили женщин и детей.

Потом Тарлан шагнул вперёд:

– Дядя… Отец, – сказал он как можно спокойнее, стараясь ещё сильнее не разозлить старика, – мы путники, едем к себе на родину. Нам ваша земля не нужна, мы остановились, чтобы только отдохнуть.

Неожиданно лицо старика изменилось, озлобленности как не бывало, руки его опустились, и ружьё упало на землю. Прищурив плохо видящие глаза, он приблизился к Тарлану, с ног до головы окинул его взглядом и срывающимся голосом произнёс:

– Ми… Ми-рим… Мирим Мияхов… Лезгин…

Губы Тарлана растянулись в широкой улыбке, руки у него распахнулись и взлетели крыльями:

– А не дядя Миша ли вы? Михаил Бурлаков! – И повернулся к братьям: – Это он! Дядя Миша с фото в нашем доме!

Старик ладонью вытер прослезившиеся глаза.

– Да, я тот самый… А ты вылитая копия Мирима, и голос его…

– У нас в таких случаях говорят: точно выпавший из ноздри отца, – Тарлан, сам не свой от неожиданной радости, своими сильными руками обнял старика, приподнял и опустил.

– Вижу, война не забрала моего друга… Он жив-здоров?

– Здоров, на ногах. Вот собрались навестить его и мать. Мы его сыновья и невестки, внуки.

– Вы простите меня за грубость… – Дядя Миша объяснил, чем было вызвано его недовольство: – Это земля, выделенная мне государством… По завещанию хочу оставить его внуку. Никак не получается оградить сеткой, хотя бы обвести проволокой… И сам внук не желает приехать сюда… Я уже несколько раз прогонял тех, кто хочет отнять у меня это место… И вас принял за таких… С ними трудно говорить вот без этого, – он поднял с земли ружьё. – Они не понимают, когда говорят по-человечески.

– Ружье действительно заряжено?

– А как же! Всегда. Патронами с дробью. И в запасе ещё имеются, – дядя Миша вынул из кармана штанов и показал два патрона и сунул их обратно.

Два других брата тоже пожали дяде Мише руку, обняли его и усадили к своей походной скатерти.

Из завязавшейся беседы выяснилось, что старуху он похоронил и остался один, единственная дочка с внуком живут в одном из подмосковных городов. Они изредка навещают его, но не хотят приехать сюда насовсем…

Друг Михаила, отец сыновей, которые теперь по-всякому старались выразить ему свое уважение, нахлебавшийся всего на фронтах Великой Отечественной войны, израненный, оставивший правую руку в жестоком бою в Пречистенском районе на смоленской земле, горец Мирим был учителем младших классов в сельской школе. Двухгодичные учительские курсы он окончил уже после войны. Когда он собрался выучиться на учителя, в селе нашлись такие, кто говорил: «У тебя нет правой руки, толком сам не можешь писать, как ты будешь учить письму детей?» На это он отвечал: «Привыкну писать оставшейся левой и детей буду учить». Вернувшись после курсов, учитель Мирим так быстро и красиво писал на доске мелом, что вызывало восхищение не только у учителей, но и у тех сельчан, которые, под видом того, что хотят увидеть успехи своих детей, приходили на его уроки.

Дети учителя Мирима с самого детства знали Михаила Бурлакова как дядю Мишу. У них в гостевой комнате на стене висела увеличенная фотография в большой рамке, особенно дорогая отцу: по обе стороны от орудия стоят два крепких парня, два красноармейца гаубичного артиллерийского полка, отец и дядя Миша.

Мирим должен был уже демобилизоваться из Красной армии, когда началась великая война, и для него, еще неженатого парня, фронтовые будни заменили всё, дом и семью, и это была первая фотография, которую он отправил родным из самой гущи боевых событий. Снимок, сделанный и подаренный одним военкором в конце лета 1943 года перед намечавшимся ожесточённым боем, уже вернувшись с войны, увеличил и вставил в рамку.

С Михаилом Бурлаковым они познакомились, оказавшись в артиллерийском полку. Дружба их продолжалась уже больше года, они так сблизились, что им и в мысли не приходило, что они могут расстаться, чтобы больше никогда не встретиться. Но в сентябре того года, оказавшимся таким важным для всего фронта, Мирима тяжело ранили и без сознания доставили в госпиталь. Здесь он много слышал о продолжающихся боях в том лесном районе, откуда вывезли его самого, о больших потерях в его полку. Но как бы ни хотел, он так и не узнал, жив ли Михаил и что с ним. Его, руку которого спасти не удалось, немного окрепшего, отправили домой…

– А я думал, что Мирима уже нет, – сказал дядя Миша. – Он был в очень тяжёлом состоянии, видевшие его не надеялись, что он выживет.

– Отец рассказывал, что писал вам в часть, но не получил ответа, – сказал Тарлан.

– Через два дня, как его выбило, ранило и меня, и я тоже оказался не годным для войны, – он указал на свою левую ногу, вытянутую на земле, не сгибающуюся в колене. – Много наших нашли себе место в тех лесах и сёлах в братских могилах… Вот почему его письмо не дошло до меня.

Потом сыновья Мирима отвезли дядю Мишу к нему домой. Теперь они знали, как привезти в Сургут отца и мать, не желающих оставить свое гнездо.

– На обратном пути привезем к вам друга, дядя Миша, – обещали они. – Вот тогда мы закроем сеткой и вашу землю, и всё остальное, что вам нужно, сделаем…

Старый учитель сначала не поверил, что его фронтовой друг жив, думая, что сыновья выдумали этот случай, чтобы увезти его из села. А потом спросил самого младшего из своих внуков:

– По дороге кто вам встретился, сыночек?

– Нам встретился дедушка с ружьём, – ответил внук. – Он хотел стрелять в нас. А потом, как увидел моего папу, ружьё выпало из его рук, и он заплакал.

Прослезился и Мирим, убедившись, что сыновья ничего не выдумали…

Однако Мириму не суждено было увидеть своего друга.

Когда он со всей своей семьей приехал к его двору, из дома вышел молодой человек. Он назвался Иваном, внуком Михаила Бурлакова.

– Дедушка умер неделю назад, – сообщил он, узнав, кто эти приезжие. – Сидел на лавке под окном, задремал и больше не проснулся.

– Мать твоя не приехала? – спросил Мирим.

– Она только сегодня уехала. А меня тут задерживают кое-какие дела.

– Принеси-ка его ружьё, – попросил Мирим.

Иван, недоумевая, посмотрел на него и на его сыновей.

Сыновья тоже взглянули на отца.

– Вложи патроны и принеси ружьё, сынок, это моя просьба.

Иван принёс ружьё, отдал старику и сказал:

– Оно и так было заряжено.

У изголовья могилы Михаила Бурлакова стоял крест, сваренный из двух отрезков железной трубы.

Все молчали.

Все ждали, что Мирим что-то скажет, но он тоже молчал.

Положив ружьё на землю, он опустился на колени у края могилы, свою единственную руку с усилием приложил к могильному холму. Потом он встал, взял ружьё и дважды разрядил его в воздух.

Вот так ветеран отсалютовал своему фронтовому другу…

Каждый раз, вспоминая этот случай, Тарлан сожалел: «Были бы тогда мобильники. Два друга, пути которых разошлись, считали друг друга погибшими, по крайней мере, слышали бы один другого, беседовали…»

И Мириму, нашедшему друга, но не увидевшему его, после этого не дано было долго жить. Хотя в Сургуте отца с матерью, выказывая им всевозможное уважение, каждый из сыновей по очереди принимал у себя, сердцем старик постоянно находился в горах, в родном селе, на своём излюбленном киме, в школе, где он учил детей, в родном доме. «Сколько терпеть, думая, когда ночь пройдёт или когда день завершится, – жаловался он сыновьям. – Я не хочу умирать здесь, увезите меня из этой ссылки. Без своего дома, без своего кима я даже не чувствую себя дедушкой своих внуков».

В пору, когда на родине наступала весна, он сказал сыновьям: «Везите меня в село, а то вы запоздаете». Спустя месяц после приезда он скончался…

…Ещё тянуло полежать, но Тарлан, вспомнив сон про срубленный чандар, встал и, не одевшись, вышел на веранду.

Чандар, верхушкой упираясь в небо, оставался на месте, как всегда красовался на склоне Островерхого холма, подобный громадной сказочной птице…

Матери не было дома, как положено в селе, она встала рано, приготовила сыну яичницу на завтрак, выложила на стол еду, привезённую ими с собой.

Сын знал, что она, взяв с собой подарки, с утра пошла навестить старух по соседству, более поживших, чем она сама. А женщины моложе неё, родственники и их дети придут потом к ней, когда узнают, что она приехала. Молодые соседки каждое утро будут нести ей в кувшинах воду с родника, помогут прибраться дома (и сегодня кто-то уже успел принести кувшин воды, наполнить и остальную посуду). Мать при этом осыплет их благодарностями, сделает им подарки, угостит сладостями.

Умывшись, Тарлан поел и взял мобильник. Он ещё вчера вечером сообщил старшим братьям и жене, что они с матерью доехали благополучно. Тогда же он, по привычке, позвонил другу детства Ашраву, единственному однокласснику, оставшемуся в селе (в телефоне он был написан ещё школьным прозвищем – Пистолет), но его мобильник оказался отключённым.

Не было сигнала о том, что друг включил телефон, но Тарлан всё равно позвонил ему, и опять не получил ответа. К этому он тоже привык. Он знал, что у Пистолета два телефона, один рабочий, всегда включённый, другой не для всех. Друг предлагал Тарлану записать и тот номер, но он не захотел: «Я приезжаю сюда один раз в году, и ты мне нужен после работы, твой рабочий номер пусть останется для начальства и подчинённых».

Во время армейской службы Ашраву довелось оказаться участником Афганской войны, вернулся живым, возмужавшим, окрепшим духом, отучился в милицейской школе, и с той поры работал в райотделе милиции, теперь же, в чине майора, сам был начальником райотдела. «Или на совещании, или где-то ловит бандитов… Или спасается от “пустых” звонков, бесконечных просьб знакомых…» – решил про себя Тарлан.

Когда выпадали свободные минуты, Пистолет сам звонил Тарлану. Месяц назад он, позвонив, сообщил, что в районе неспокойно, в лесах скрываются группы вооружённых бандитов.

– Наши леса хотя бы чисты? – спросил тогда Тарлан.

– Туда никто не заглядывал, но сельчане осторожны, – ответил Ашрав. – Говорят, что над лесом Бекера поднимался дым, сельский пастух слышал автоматные очереди, раздававшиеся в Подгорном лесу.

– В Склоновом лесу тихо?

– Так это перелесок, близкий к селу, туда бандиты не сунутся…

Каждый раз, возвращаясь в село, перед Тарланом вставала проблема: куда себя деть, чем заняться? И в родном селе ему становилось скучно. Пока дети были маленькие, и он приезжал вместе с ними, всё было несколько иначе, часть времени уходила в заботах и в движении: на предгорных склонах косили траву для коровы с телёнком и овец, которых, как говорили мать с отцом, они держали для внуков, на волокуше с впряжёнными быками привозили сено, убирали его в сеновал, работали в саду и в огороде, кололи дрова, складывая их в высокую поленницу под верандой. Привычный к таким трудам с малых лет, он приучал к ним и своих детей.

Выполняя столько разных работ, он успевал ещё знакомить детей со всем интересным и запоминающимся, что находилось в селе и его окрестностях, научить их и играть с ними в игры своего детства.

Повзрослев, дети уже не хотели ездить сюда, каждый шёл своей дорогой, имел свои интересы, они не чувствовали своих корней в этих горах.

И само село изменилось в последнее время, в нём жизнь не кипела, как прежде, людей стало меньше, и то большей частью пожилых, молодые в селе оставались в редких случаях, совсем мало ребят ходило в школу. Теперь дети уже не играли в прежние игры, которые совсем забыли. А в компьютерных играх, в возне с мобильниками они нисколько не уступали своим городским сверстникам.

Тарлан ясно видел, что уклад жизни в селе терпит глубокие изменения, это он воспринимал острее своих односельчан и с болью в сердце…

И теперь он не знал, чем заняться, как заполнить те два-три дня, в которые он останется в селе. Он знал, что один день проведёт с Ашравом-Пистолетом, даже сильно занятый, тот найдёт свободное время для друга, в чём нет никакого сомнения. Они наберут закусок и напитков и поедут к роднику Марвар, удалённый от села и от людских взглядов. Там они сядут, как всегда, вспоминая детские годы и пускаясь в рассуждения о сегодняшнем дне, отодвигая от себя рутинные заботы, а потом встанут, словно оставив часть их там, и уедут с облегчённой душой.

Из одноклассников Тарлана в селе больше никого не оставалось. Несколько человек уже были покойниками, остальные проводили жизнь в близких и далёких городах. Пистолет для него как бы заменял их всех, о каждом сообщал, что знал. Не без того, чтобы Тарлан не встречался кое с кем из одноклассников в прежние приезды в село. В таких случаях Пистолет собирал их всех и вёз к тому же роднику Марвар.

Ашрав-Пистолет, весь округлый, низкий и широкоплечий, был быстрым в движениях. Он с детских лет мечтал стать милиционером. Когда учился в школе, всегда мастерил пистолеты. Найдёт где-то железную трубочку маленького калибра, принесёт домой, один её конец сплющит молотком и загнёт, завяжет проволокой к ложу, спиленному из куска дерева ножовкой. Оставалось ещё в заглушённом конце ствола слева напильником сделать отверстие с остриё шила, и пистолет был готов. Теперь предстояло его испытать. Он брал четыре или пять коробок спичек, снимал с них серу и сыпал в дуло пистолета, утрамбовывая проволокой, после чего заряжал его железками или камешками, и так несколько раз. В конце забивал серу и в отверстие слева в дуле. После всего этого ставил на какую-нибудь стену жестянку из-под консервов или бутылку. Оставалось, отойдя метров на пять, направить пистолет на мишень и чиркнуть по маленькому отверстию на дуле спичкой. Пистолет, выбрасывая из себя огненную стрелу, оглушительно стрелял. В мишень «пули» то попадали, то нет, если попадали, бутылка разбивалась, а в жестянке пробивались дырки. И в эти минуты Ашраву казалось, что он победил всех врагов в мире, поставил конец всем плохим делам.

Однако прозвище Пистолет он получил не сразу.

Он пытался сделать более совершенное «оружие», добиться высшего уровня мастерства. Как-то приятели-мальчишки ему сказали:

– Такие пистолеты сделает всякий. Если ты настоящий мастер, сооруди-ка пушку. Тогда и увидим…

– Если вы поможете, будет пушка! – ответил Ашрав.

– Скажи, какая помощь нужна, мы готовы.

– Найдите порох. Тут не обойдёшься серой со спичек. Потом: нужна ещё большая труба. Остальное – за мной.

– Это мы найдём, – пообещали мальчишки.

Один из них тайком от отца-охотника принес ему порох, другой притащил обрезок железной трубы, в который можно было сунуть кулак.

В дальнем углу сада перед своим домом, чтобы не увидели взрослые, Ашрав приступил к делу. В том конце сада были выставлены четыре или пять пчелиных ульев, что послужило ему удачной маскировкой: кто мог подумать, что здесь он займётся чем-то таким, что вызовет осуждение взрослых?

Ствол своей пушки Ашрав изготовил так же, как прежде делал стволы пистолетов. Потом закрепил его железными скобами на большом чурбане, валявшемся в углу двора, на котором отец рубил корнеплоды для скотины. Пушку он зарядил щебнем, смешанным с порохом, и ребята хорошенько утрамбовали эту смесь увесистой палкой. На конец той же палки Ашрав намотал тряпку и подпалил её.

– Отойдите подальше, ребята! – сказал он друзьям. – Но не убегайте! Смотрите и восхищайтесь!

Держась как можно дальше и в сторонке от пушки, он вытянул руку и поднёс горящую тряпку на палке к запальному отверстию.

Ребята увидели, как чурбан взлетел в воздух, труба на нём во все стороны брызнула огнём, и раздался такой грохот, словно раскололось небо. «Пушка», переворачиваясь в воздухе и падая, толкнула близко стоящий улей, он опрокинулся, и с него слетела крышка.

Остолбеневших ребят в чувство привели пчёлы. Они тотчас догадались, по чьей вине опрокинулся их дом, и с остервенением накинулись на них. Ребята, заметавшись, бросились бежать, не разбирая дороги. На грохот взорвавшейся «пушки» из дома выглянули родители Ашрава, а нижние соседи увидели, как ребята бежали, крича и отмахиваясь от пчел. Отец Ашрава с веранды им крикнул:

– Бросайтесь в пруд!

В нижнем конце сада находился маленький пруд. Ребята (их было пятеро) так и сделали, головой вниз бултыхнулись в не очень глубокую воду, которая побурела от поднявшейся со дна мути. Ребята, высовываясь, вдыхали воздух и опять уходили под воду, над прудом с жужжанием кружились пчёлы. Подошедшие соседи смеялись, им вторили с веранды и сородичи Ашрава.

Наконец его отец спустился в сад, натянув на голову сетку и с дымарём в руке. Подкуривая густым дымом, он отогнал пчёл и водворил на своё место опрокинувшийся улей. И тут он увидел «пушку».

Вернувшись к пруду, с ног до головы измазавшимся в иле ребятам он сказал:

– Вот, чертенята, к чему приводят ненужные занятия вроде стрельбы из пушки. Поняли? Так запомните!

Но почему-то Ашрава прозвали, скажем, не Пушкарем, а Пистолетом. Впрочем, своим прозвищем он был доволен, и по сей день остаётся довольным…

Один из дней в селе Тарлан посвящал чандару. Такая привычка у него появилась ещё после демобилизации из армии. К дереву он отправлялся один. И пешком. Если даже приезжал с семьёй, туда он никого не водил. Это было его паломничество, к которому никто больше не допускался. И об этом никто не знал, кроме отца с матерью, братьев и сестёр и Ашрава-Пистолета.

Ничто не мешало ему посвятить сегодняшний день чандару. «Мать, не найдя меня дома, догадается, куда я ушёл, – подумал он. – Пистолет увидит, что я звонил, приедет в село или позвонит».

Чандар был деревом его первой любви.

Первая любовь, поры ещё подростковой, ранней юности, давно прошедшая, не исполнившаяся, оставалась эпизодом в жизни, теперь не имеющим никакого значения… А всё же то светлое чувство он хранил где-то в отдельном закоулке сердца, воздавал ему должное, признавал, что первая любовь научила его быть мужчиной, отвечать за свои слова и действия. Чувство первой любви он сравнивал с лампой, которую мать каждую ночь, оставив самый маленький огонёк, сберегая керосин, зажигала в комнате, где спали они, трое братьев (так же ночами горела лампа и в комнатах, где спали мать с отцом и две сестрёнки). «В комнате, где ночью спит человек, пусть маленький, но должен гореть огонёк, – говорила мать. – Свет не даёт тьме завладеть человеком, войти в его душу». – «Первая любовь как тот же огонек в жизни человека, – говорил Тарлан самому себе. – Если не сохранишь в себе этот огонёк, человек и сам погаснет. Во многих случаях этот огонёк сам себя бережёт в человеке, который об этом и не догадывается. Он может думать: погас огонёк, больше нет его. Но на каком-то повороте жизни, на вершине или в суматошной глуби её, вдруг обнаружится: огонёк всё еще горит, он даёт тепло. Будь не так, неизвестно, когда бы прекратилась жизнь на земле…»

Совершать паломничество к чандару Тарлана заставлял этот огонёк…

Первую его любовь звали Дильбер.

День, когда он впервые увидел её, оказался легко запоминающимся: первое сентября 1976 года.

В этот день Тарлан, пришедший в школу учеником восьмого класса, не поспешил, подобно своим товарищам, занять место из лучших. Он знал: никто не займёт последнюю парту в ряду со стороны окон, потому что, являясь в классе самым высоким, учителя с самого первого дня в школе сажали его за той партой, и как обычно, одиночкой. Сажать его в ряду под окнами – это было как подарок ему со стороны неизменного классного руководителя, учителя Бек-Мирзы, за то, что у него не было напарника. Когда Ашрав, ещё не прозванный Пистолетом, захотел сидеть вместе с ним, учитель Бек-Мирза этого ему не позволил:

– Ты потеряешься за спинами других, сынок. А если кто потеряется, то у него так и пойдёт. Моя же цель в том, чтобы никто из вас не потерялся.

Он посадил Ашрава за одну из передних парт.

Оказалось, что теперь, в первый день в восьмом классе, Тарлану суждено было принять ещё один подарок. И он не знал, кого благодарить за этот подарок: судьбу или учителя Бек-Мирзу, а потому он свою благодарность поделил ровно надвое.

Прозвенел первый звонок, мальчики и девочки шумно ворвались в класс, и каждый постарался выбрать себе место по душе. Тарлан, не участвуя в общей давке, спокойно прошёл за положенную ему парту. Они знали, что и в этом году классным руководителем у них будет учитель Бек-Мирза, и ждали его.

Учитель Бек-Мирза вошёл в класс не один.

За ним следовала девочка: высокая и стройная, белолицая, с миндалевидными чёрными глазами, с чёрной косой, длинной и толстой, висевшей на груди. На ней было голубое платье с белым узорчатым воротником, а на ногах туфли того же небесного цвета. Красивое лицо её доверчиво светилось, на губах играла милая улыбка, казалось, она давно знала всех, кто сидел в классе, и те знали её. Она стояла, обеими руками держа повисший вниз портфель орехового цвета.

В классе вдруг наступила такая тишина, какой, наверное, никогда не было.

У Тарлана невольно забилось сердце, и он испугался, что весь класс услышит, как оно стучит, и обернётся к нему. Поставив локти на парту, он сжал одну руку другой и прижал к левой стороне груди.

– Знакомьтесь, это Дильбер, – сказал учитель. – Она приехала из Махачкалы к нам в село, чтобы помогать своей бабушке. Теперь она будет учиться вместе с вами.

Потом он повернулся к Дильбер:

– У нас маленькие сидят впереди, высокие сзади. А потому то место, единственное свободное, займёшь ты, – и показал на парту, за которым сидел Тарлан.

– Последняя парта – место мне знакомое, – сказала Дильбер, направляясь в конец класса.

Сидевший у окна Тарлан поспешно вышёл из-за парты, предлагая Дильбер сидеть там. Пройдя к окну, она услышала, как у него стучит сердце, что и порадовало, и вызвало улыбку у девушки: «Неплохой парень…»

Таким был первый шаг Тарлана к сердцу Дильбер. Этим он также дал понять всем одноклассникам, что на эту девочку никому не следует зариться, она на своём месте будет охраняться им одним. Дильбер это тоже сразу же поняла, у неё не было никаких причин, чтобы ему воспротивиться: её сердце тут же распахнулось мальчику…

Вот так Тарлан с Дильбер связало зародившееся взаимное чувство. Три года, до окончания школы, они оставались вместе за последней партой у окна. И как бы они ни старались скрыть свою любовь, все видели, какое чистое и высокое, истинное и красивое взаимное чувство их связывало, и никто из одноклассников ни разу это чувство не затронул, никто не попытался над ним подшутить или посмеяться, напротив, видя их отношения, и остальные как-то выросли духовно и умственно, стали даже лучше учиться, что отмечали и учителя.

Каждой весной, по сложившейся традиции, к концу учебного года, когда зеленели долины, и горные склоны усеивались жёлтыми первоцветами, похожими на малюсенькие колокольчики и называемыми здесь горными цветами, а также белыми и голубыми примулами, все классы школы вместе с учителями по очереди отправлялись на экскурсию. Они проходили по полям и лесочкам, поднимались на холмы, останавливались у родников. И где бы они ни проходили, отовсюду они видели окружённое высокими горами село, напоминающее большое гнездо, с пастбищами и лугами, с Большой рекой, извивающейся в самом низу этой закрытой долины и указывающей дорогу отсюда в остальной мир.

Такая экскурсия состоялась, когда Тарлан с Дильбер учились и в десятом классе, в последний их школьный год.

Десятиклассники обычно ходили на экскурсию в Склоновый лесок. Этот лесок из густо растущих бука и граба тянулся по всему крутому затенённому склону от Большой реки к Островерхому холму и имел одну особенность: на самой его середине, на крутом склоне, находилась ровная и открытая площадка, названная Цветочной террасой. На первый взгляд могло показаться, что она устроена руками человека, потребовав немало вдохновения и труда, но это было не так, над устройством Цветочной террасы поработала сама природа.

Учитель Бек-Мирза, приводя сюда свой класс, сказал:

– Место это, без преувеличения, удивительное. Здесь растут только цветы, одни деревья естественным образом высыхают, другие растут заново, но они не переходят на Цветочную террасу, а окружают его, словно сторожа. Тут скрывается некая тайна, ещё не распознанная нами. Отсюда мы видим только небо. Может быть, здесь душа леса, связанная с небом и всегда обращённая к нему? Не найдётся лучше места, чтобы загадать исполнения заветного желания. Вот почему мы приводим сюда юношей и девушек, оканчивающих школу. Загадывайте же ваши желания! Только молча, каждый про себя.

– Но тут возникает много желаний, – сказал Ашраф. – Не знаешь, какое из них выбрать.

– Так загадывай все! – смеясь, сказала Дильбер.

– Напуганное твоей пушкой, небо может и не принять твою просьбу, Пистолет, – сказал Тарлан, положив руку на плечо другу, уже ставшему для всего села Пистолетом. – Тебе следует молиться.

– За меня молится бабушка. За то, что в тот раз мы не взорвались вместе с пушкой, и за то, чтобы и в дальнейшем мы никогда не взрывались.

Снова заговорил учитель Бек-Мирза:

– Неплохо иметь много желаний, но из них надо выбрать главное… Загадав желание, нельзя сидеть сложа руки, в ожидании, что оно сбудется. Желание – как далёкая звезда в небе, а загадать желание, это значит закинуть на ту звезду крюк с верёвкой. Желание само по себе не сбывается. Тяжело подниматься вверх по верёвке, но вдвойне тяжелее подниматься к тому, что ты пожелал. Верёвка тонкая, она может оборваться. Загадать желание – это значит подниматься к заветному, с трудом, осторожно, прилагая все телесные и духовные силы, не делая ненужных движений, от которых верёвка может оборваться…

Тарлан помнил всё: картины того дня, разговоры на Цветочной террасе, танцы и песни, игры…

Особенно запомнилась последняя игра.

И то, как завершилась та игра, опечалило Тарлана с Дильбер, хотя они и постарались не показать этого.

Игра называлась «Жених и невеста». В ней требовалось определить жениха и невесту, двух влюблённых, которые должны признаться в этом перед друзьями.

Игра проходила следующим образом. Юноши и девушки, взявшись за руки, становились в два ряда метрах в двадцати друг от друга. «Кого из нас вам надо?» – спрашивали со стороны девушек. Со стороны юношей называли имя одной девушки. Она, разбежавшись, должна была порвать ряд юношей. Если это удавалось, одного из них она приводила к девушкам, если же не удавалось, девушка оставалась в ряду юношей. В продолжении игры пополнялась то одна, то другая сторона. В обоих рядах смешивались юноши и девушки, и обе стороны выбирали тех, кого они хотели. В игре важное значение имела сила и тех, кто, разбежавшись, прерывал ряд, и тех, кто, сцепившись руками, сохранял ряд. Постепенно порядок игры менялся: чтобы прийти к определённому результату, выявить влюблённую пару, разбегающиеся ослабляли свой напор, стоящие в рядах не так крепко держались за руки, иначе говоря, сила отступала, в дело вступали ум и чувства.

И вот, на одной стороне остались Тарлан, Дильбер и Пистолет.

Все понимали, что игра подходит к концу, весело шумели и кричали.

Если даже разбегающийся не захочет порвать ряд и останется там, чтобы продолжать игру, в другом ряду руки расцепят и дадут себя разделить. Теперь тому, кто порвёт ряд, оставалось только увести Пистолета в свою сторону. А Тарлана с Дильбер объявили бы женихом и невестой. О том, что будет как-то иначе, не думали ни сам Тарлан, ни Дильбер, ни Пистолет.

– Кого из нас вам надо? – спросили с той стороны.

– Нам надо нашу отличницу Маину! – крикнула Дильбер, прежде чем могли ответить Тарлан и Пистолет.

Маина изо всех своих сил рванулась вперёд. Она как будто не понимала, что ей и без особых сил дали бы порвать противоположный ряд. Расцепив руки Дильбер и Тарлана, она не удержалась, с разгона упала и перекувыркнулась. Падение на густую, свежую траву ей ничуть не навредило. Она спокойно поднялась, словно исполняя важное задание, которое никому больше не по силам, с ехидной улыбкой на лице, она взяла Тарлана за руку и потянула его в свой ряд.

Все вдруг замолчали, такого никто не ожидал.

Тарлан не сразу осознал происшедшее, но опомнился, дойдя до середины площадки, со злостью рванул руку из руки Маины и вернулся к Дильбер. Пистолет вложил её руку в руку своего друга и ушёл в другой ряд.

Пока всё это происходило, никто не сказал ни слова.

Учитель Бек-Мирза и ещё несколько учителей, уже давно, как только закончились песни и танцы и начались игры, поднялись к верхней опушке леса, где и продолжали сидеть. Они и не догадывались о происшедшем на Цветочной террасе.

Все чувствовали, как остыло их радостное возбуждение.

Теперь на Цветочной террасе все разделились на отдельные группы и о чем-то говорили между собой.

Тарлан с Дильбер, продолжая держаться за руки, зашагали по тропе, идущей в сторону Островерхого холма, и вскоре исчезли с глаз своих товарищей.

– Вернёмся в село, – предложил Тарлан.

Он был не в духе, хотел спросить, почему Дильбер назвала Маину, но не решился, чтобы ещё сильнее не расстроить подругу.

А Дильбер больше, чем на Маину, злилась на себя. Ей и в голову не приходило, что в эти дни, когда они оканчивали школу, чтобы разлететься по жизни, кто-то из одноклассников совершит подлость по отношению к ней. И ведь не было какого-то случая размолвки между ней и Маиной. Она-то думала, что их отличница всё сделает так, как надо, не допустит никакой ошибки. Помимо того, в последнее время Маина чаще общалась с нею, не раз приходила звать её с собой, чтобы вместе ходить за водой к роднику. А неделю назад, когда пришёл фотограф делать снимки для виньетки их класса, Маина пожелала сфотографироваться отдельно с Дильбер.

Сегодня они впервые серьёзно осознали, что в жизни их ожидает и неведомые пока повороты, что порой с людьми лучше быть осмотрительными, чем доверчивыми…

– Какое желание ты загадал на Цветочной террасе? – спросила Дильбер, оставив без внимания предложение Тарлана.

– Я пожелал, чтобы всю оставшуюся жизнь мы были вместе, – ответил юноша, смотря в глаза девушки.

– То же самое пожелала и я, – сказала девушка. – В таком случае, зачем нам сейчас возвращаться в село? Мы пойдём к чандару.

– К какому чандару? – удивился Тарлан.

– К чандару, что на склоне Островерхого холма – к дереву жизни. Мы уже загадали желания на Цветочной террасе, а теперь попросим у чандара жизни счастливой и благодатной. Он даст нам желаемое.

– Чандар обладает таким даром?

– Да.

– Откуда ты знаешь?

– Мне сказала бабушка.

– Островерхий холм очень крутой. Ты сумеешь туда подняться?

– Мне не будет трудно, если ты понесёшь меня на руках, – смеясь глазами, девушка посмотрела на юношу.

– И понесу! – воодушевился Тарлан, забыв про недавнюю неприятность, и попытался взять девушку на руки.

– Нет! Нет! – она, смеясь, побежала вперед. – Я пошутила. Пойдём же. Мне совсем нетрудно, ты только постарайся не отставать.

Островерхий холм, если смотреть на него вблизи, походил на высокий минарет с куполом, созданным самой природой. Он густо зарос низкой зелёной травой и примулами. От подножия к вершине холма, извиваясь, шла узкая тропа, свидетельствующая о том, что сюда шли люди.

Тарлан с Дильбер поднялись на вершину.

Отсюда село вдали виднелось в форме подковы, прибитой у входа в эту долину как знак счастья и благоденствия, красоты и достоинства. К югу от села простирались сады, колхозные и личных хозяев. В эту сторону от садов, вплоть до речки, текущей с северной стороны Островерхого холма, поля были отведены под огороды, где росла капуста. Безымянную речку сельчане иногда называли Чандар-речкой, видимо, в знак признательности за то, что свои огороды они поливали её водой. Ниже капустных огородов, чуть выше Большой реки, тянулась автомобильная дорога, ведущая к верхним селениям, и отсюда она была невидима.

К востоку от Островерхого холма стояла стена горы Келет, похожая на срезанное наполовину колесо; с юга ещё выше вознеслась Красная гора, по гладкому скату которой стекались белые водопады, поля на той стороне были усеяны большими валунами и обломками скал, а ниже прохода между Красной горой и Келетом находился лес Бекера; на западе глазам открывался Шалбуздаг со своими скалами и камнями, острыми, как бы обтёсанными, словно застывшими в каком-то движении, со сбегающимися к подножию зелёными склонами в их многоцветье, с отарами и стадами, к югу от горы, в расщелине, находился Подгорный лес, заслонённый выступами скал, и отсюда не видный; на севере за селом, за полями и холмами, за зелёными гребнями, как будто стыдясь перед остальными горами за то, что она не так высока, Летняя гора высовывала свою жёлтую главу.

По низу обширной долины, размашисто очертив свой путь, протекала Большая река. Её шум, наполняющий всю долину, то слабо, то усиливаясь, на крыльях ветерка доходил и до Островерхого холма.

Склоновый лес находился внизу, но отсюда виднелся только его край.

– Эге-ге-гей! Мы на вершине! Эге-ге-гей! – раскинув руки, закружившись на месте, закричала Дильбер.

Тарлан хорошо знал пастбища и луга у подножия Шалбуздага, он не раз ходил туда с отцом и со старшими братьями, пас там овец и телят, косил траву. А вот на Островерхом холме он оказался впервые. И вид отсюда, красота и величие долины, открывающиеся взору удивительные картины, как никогда, трогали его, наполняли сердце восторгом. Он переживал минуты небывалого душевного подъёма, чувствовал, как наливался неимоверной силой. «Это оттого, что рядом со мной Дильбер! – говорил он себе. – Она дала глаза моему сердцу!» Сам не зная, как это случилось, он подхватил Дильбер на руки и закружился.

Она, обхватив обеими руками его шею, ничуть не сопротивлялась. Коса её неслась по воздуху.

Тарлан кружился и кружился, не желая опустить Дильбер на землю, и ему казалось, что он летит по небу, держа её на руках.

– Остановись! Довольно! – крикнула Дильбер.

– Не остановлюсь! – ответил Тарлан. – Больше я не опущу тебя на землю!

– У меня закружилась голова, – сказала девушка.

Тарлан осторожно опустил её на землю.

– Если голова кружится, тогда садись.

– Гм, – произнесла она. – А кто-то заявлял, что больше не опустит меня на землю.

– Ого! – воскликнул он, потерявшись и не находя, что сказать.

– Я пошутила, – Дильбер взяла руку Тарлана. – Ты, кажется, забыл, почему мы поднялись сюда?

Скрывая свою минутную растерянность, Тарлан уверенно, чётко разделяя слова, сказал:

– Ничего не забыл! Я поднялся сюда, чтобы сказать одной девушке, что я люблю её больше всего безбрежного мира и этого голубого неба!

– Кажется, я знаю, как зовут ту девушку, – Дильбер посмотрела на него, хитро и нежно поблескивая глазами.

– Скажи, если знаешь.

– Маина! – Дильбер громко засмеялась.

– Нет! Нет! Её зовут Дильбер! – закричал он. – Ди-и-иль-бе-е-ер!

– Довольно… Хватит, я верю… Ты даже не смотришь на это чудо, – Дильбер указала на дерево, тянущееся снизу верх.

Это был чандар. С Островерхого холма он выбросил свою верхушку еще выше в небо.

По скату холма ногами людей, поднимающихся сюда, к дереву были выбиты ступени. Они заросли травой, но ясно выделялись. Заметно было и то, что в последнее время сюда никто не приходил.

Спустившись к дереву, юноша с девушкой, восхищённо любуясь им, несколько раз прошли вокруг него. Они попробовали вдвоём обхватить его ствол, но не сумели, не хватало ещё одной руки.

В стволе дерева, со стороны, обращённой к селу, образовалось дупло. Ветви верхушки дерева и расходящиеся по сторонам были повернуты к небу, а внутри кроны в большом беспорядке смещались живые ветви с сухими. Можно было подумать, что эта картина говорит о внутренней жизни дерева, о его борьбе за существование, о муках и страданиях, перенесённых им за долгую и одинокую жизнь. О том, что вдобавок к своим, она принимала на себя страдания и тех людей, которые приходили к нему, говорили лоскутки материи, в большом количестве висевшие на его нижних ветвях.

– Это дерево жизни, – сказала Дильбер. – Бабушка считает, что ему пятьсот лет. По преданию, его посадили здесь молодые супруги, любящие друг друга, но у которых не было детей. К той женщине во сне пришёл святой старец и сказал: «Поближе к Шалбуздагу, в честь четырех стихий, – земли, воздуха, воды и света, – составляющих основу жизни и дающих ей силу, посадите четыре саженца чандара. Если из них вырастет хоть один, у вас будут дети». Муж с женой привезли с равнины четыре саженца, три посадили на склонах у подножия Шалбуздага, а когда люди сказали, что на такой высоте чандар не будет расти, один саженец принесли сюда, посадили на склоне Островерхого холма. Этот саженец принялся. У той супружеской пары народилось множество детей. И вот с той поры сюда постоянно приходят люди. Они просят себе и своим родным здоровья и долгой жизни. Сюда приходят и молодожёны, и бездетные супруги, прося продлить их жизнь в детях.

– И помогает? – серьёзно спросил Тарлан, выслушав душевно рассказанное девушкой, в которое сама она искренне верила, и опять оглядывал дерево, какого он больше нигде не видел на родной стороне.

– Если бы не помогало, люди не ходили бы сюда в течение пятисот лет… По-моему, это не только дерево жизни, но и дерево любви, потому что любовь тех молодых супругов, что его посадили, причиной тому.

– Так получается… – согласился Тарлан.

Ниже дерева из земли бился ключ. К краю выемки, в которой стояла чистая вода, кто-то приставил горлышко от разбитой бутылки; вытекая из неё, вода маленьким ручейком уходила ещё ниже в большую кучу щебня, всю обвитую плетнями цветущей ежевики.

Этот ключ также свидетельствовал о жажде жизни у чандара, о его неиссякаемой силе, ведь, без сомнения, воду, скрытую в глубинных слоях земли, сюда наверх, на крутую грудь Островерхого холма, вывели ветви дерева, подпирающие небо, и корни его, уходящие глубоко в землю. Дерево тянет воду для себя, но её могут пить и люди. Вот так дерево доказывает, что земля и вода, свет и воздух – основа жизни, и что оно и люди одинаковы и едины. Потому люди и чувствуют связь этого дерева с силами, для них непонятными и таинственными…

– А как надо просить у чандара? – спросил Тарлан. – Для этого есть особые слова? Ты их знаешь?

– Каждый говорит так, как подсказывает ему сердце, вот, обращаясь к этому дуплу. – Дильбер, взяв за руку, подвела Тарлана к дуплу и, не отпуская его руку, сказала: – Если хочешь, повторяй за мной. – Потянувшись к дуплу, наклонив к себе голову Тарлана, делая паузы, чтобы он успевал повторить за нею, она произнесла: – Милый древний чандар! Дай нам обоим счастливую, долгую жизнь без болезней, и нашим отцам и матерям, братьям и сёстрам – всем!

Они стояли, прижавшись щеками, слышали дыхание друг друга и чувствовали волнение друг друга. И каждое слово, сошедшее с языка Дильбер, Тарлан повторил отдельно, таким же тоном, каким она их произносила.

Налетел ласковый ветерок, дерево зашелестело листьями.

– Дерево услышало нас, говорит с нами! – обрадовалась Дильбер. – Спасибо тебе, милый чандар!..

Она вынула из кармашка белый платочек, располосовала на две части, одну полоску сама крепким узлом завязала на ветке дерева, другую дала Тарлану, который последовал её примеру.

Небо было синее. Без единого облачка.

Над чандаром появились два орла, они вольно и горделиво совершили круг над деревом, словно осматривая, тихо и спокойно ли там, внизу, где они всё держат под своим наблюдением, потом, удостоверившись, что внизу всё в порядке, орлы улетели в сторону Красной горы.

– И нам надо вернуться к своим, – сказала Дильбер, – а то учитель Бек-Мирза весь класс пошлёт на поиск – он не допустит, чтобы кто-нибудь из нас потерялся.

Тарлан с Дильбер спустились к Склоновому лесу…

Эти события и картины, хотя с той поры прошло много лет, Тарлан помнил хорошо.

Каждый раз, отправляясь к чандару, и сегодня тоже, перед его внутренним взором представлялись минуты той счастливой жизни.

До верхней опушки Склонового леса он мог бы доехать на своей машине, но ему, хотя теперь труднее было преодолевать долгую дорогу, нравилось идти по привычному. По пути встречались знакомые, следовали приветствия и взаимные расспросы, завязывались короткие или продолжительные беседы и расставались довольными случайной встречей. Издавна так повелось на этой земле: радоваться встрече с человеком, доброжелательной беседе и расставанию с посветлевшей душой.

Островерхий холм весь был в цветах. «Ради дерева чандар природа так щедро украшает это место цветами», – подумал Тарлан, преодолевая крутизну по узкой, извилистой дороге.

Достигнув вершины, он бросил взгляд на чандар и вдруг увидел женщину, сидевшую ниже, у ключа, лицом к селу. Сердце у него застучало. Это было знакомое волнение, он вспомнил, как Дильбер впервые пришла в их класс. И тогда вот так заколотилось его сердце.

Он не видел лица женщины. Она сидела без движения, опираясь о землю обеими руками, откинув назад голову с собранными на затылке чёрными волосами, казалось, что смотрит она не на село, и не на зелёные холмы над селом, а на виднеющуюся за ними жёлтую вершину Летней горы. А может быть, она никуда и не смотрела, сидела себе, закрыв глаза, слушая никогда и никому не надоедающий в этой тихой долине шум Большой реки, идущий снизу, с правой стороны. Тарлан давно и твёрдо верил, что не только у его сельчан, издали и изредка приезжающих в село, но и у посторонних людей шум их реки забирает и передаёт воде, чтобы она унесла, тоску-кручину, обиды, всё то, что тяжело ложится на душу.

Глубоко выдохнув, он на минуту замер с закрытыми глазами, слушая Большую реку и возвращая к обычному ритму работы своё сердце.

Он не хотел нарушить покой женщины, но и не мог уйти, не поприветствовав чандара, не испив из его ключа (сейчас он действительно хотел пить), это было бы неблагодарностью по отношению к дереву, занявшему особое место в его жизни.

«Кто бы ни была эта женщина, она из нашего села, – думал Тарлан. – Может быть, я знаю её. Видимо, пришла сюда просить за себя, за сына или за дочь, чтобы Всевышний дал им детей…»

Осторожно спустившись по привычным для его ног ступеням, он остановился возле дерева и негромко поздоровался:

– Добрый день!

Женщина вздрогнула и быстро встала.

Они замерли, стоя лицом к лицу.

У Тарлана опять застучало сердце… Вернувшись в состояние, при котором можно подумать, первым делом он упрекнул себя: «Сердце сразу же узнало её и со спины, а до головы не дошло… А ты говорил, что нет силы, не поддающейся разуму…»

– Тарлан?!

– Дильбер?!

С чего начать? Что сказать? Ни он, ни она этого не знали. Как будто они совсем забыли язык. Казалось, каждый из них забыл свое имя, но помнил имя другого, и сейчас они напомнили друг другу эти имена.

Наконец Тарлан сказал, словно по подсказке сердца:

– Можно попить воды? Сердце колотится…

– Я слышу его, – взволнованная Дильбер вспомнила, что ей знакомо, как стучит в груди Тарлана, глаза её увлажнились, сердце заплакало. – Пей же, передохни, успокой сердце.

Набирая горстями, Тарлан жадно напился, потом несколько раз ополоснул лицо холодной водой…

«Поседел…» – глядя на него, подумала Дильбер.

«Все ещё красивая…» – подумал Тарлан, глядя на Дильбер в пёстром ситцевом платье с короткими рукавами, не скрывающем линии её тела, не потерявшего стройности, с прежним светом и теплом в глазах.

Трудно же завязывался у них разговор. Были на то причины… Их любовь, когда-то ярко вспыхнув, с этого Островерхого холма заявила о себе миру, но не достигла главного, не соединила двух влюблённых, и оставила вопросы, не получившие ответов. Вину за случившееся каждая из сторон брала на себя, не осмеливаясь считать виновной другую сторону. А это было знаком того, что любовь жива и обе стороны дорожат ею.

Обе стороны чувствовали, что силы, не поддающиеся разуму, сегодня откроют им, почему их любовь не достигла заветного, и что это открытие ничего не изменит в их жизни…

– Тридцать семь лет, как мы не видели друг друга, – сказала Дильбер.

– Да. Целая жизнь… – кивнул головой Тарлан.

Много чего произошло за эти тридцать семь лет.

Окончив школу, Тарлан поступил в далёком городе Ухта в индустриальный институт, где выбрал нефтегазопромысловый факультет. Об этом институте он узнал случайно, из газеты, привезённой в село старшими братьями, работавшими в Тюменской области, и без лишних рассуждений да обсуждений решил подать туда документы.

– Сынок, – сказал тогда отец, удивляясь выбору сына, – зачем тебе ехать в такую даль? Поезжай в Баку, это рядом, или в Махачкалу. Там тоже имеются такие факультеты. Тебе понадобится, наша рука дотянется до тебя, нам понадобится, твоя рука дотянется до нас…

– Нет, папа. Чтобы поступить в вузы Баку или Махачкалы, прежде всего, требуются знакомства и полный карман, – ответил Тарлан, помня опыт старших братьев: они хотели учиться в этих городах, но их попытки поступить в тамошние институты ни к чему не привели. – Ухта – город в местах удалённых и не лёгких для жизни. А в таких местах люди бывают чище, у них остаются и человечность, и справедливость. Я приму их оценку моих знаний, какой бы она ни была.

Старому учителю пришлось согласиться с сыном. «Вот и младший вырос, – успокаиваясь сердцем, подумал отец. – Рассуждает, как мужчина, умеет делать свой выбор, значит, сумеет и отвечать за себя».

Мать, не хотевшая, чтобы младший сын, как и старшие, тоже не уехал далеко, и знавшая о любви сына к Дильбер, попробовала найти в этом зацепку:

– Сынок, Дильбер говорит, что она поступает учиться в Махачкале… Ты смотри, таким девушкам не дают долго засиживаться…

Сыну казалось неуместным разговор о себе и Дильбер перед родителями, когда он ещё не поднялся даже на первую ступеньку взрослой жизни, не сделал ничего, что порадовало бы отца и мать. Для такого разговора, как это принято у сельских парней, он должен поступить в институт или, если не получится, отслужить в армии и вернуться. С другой стороны, он верил в любовь Дильбер, знал, что она девушка слова, и был за неё спокоен, особенно после того, как они побывали вдвоём у дерева чандар. Кроме того, он знал, что Дильбер собирается учиться заочно, чтобы жить в селе и не оставлять одинокой свою любимую бабушку. Поэтому он коротко сказал:

– Этот разговор пока оставим, мама…

– Правильно парень говорит, – поддержал его отец. – Ещё не настало время, чтобы заводить такой разговор. Молодой человек должен сначала выбрать свою дорогу во взрослой жизни, да и любовь пройдёт испытание. – И сказал окончательное: – Езжай, сынок, в добрый путь. Как тебе подсказывает сердце, так и делай.

Однако Тарлан не поступил в институт: экзамены-то он сдал, но недобрал баллов, чтобы пройти по конкурсу.

Едва сделал первый шаг во взрослую жизнь, и его отбросило назад, парень глубоко переживал за свою неудачу. В обратной дороге, в поезде, он без конца думал, пытаясь выяснить причину своей неудачи. «Экзаменаторы все были хорошие, они даже пытались где-то помогать мне… А, может, последняя парта в классе, за которой я сидел? Нет, не то. Как в наш класс пришла Дильбер, я стал лучше учиться. Бывало, учитель Бек-Мирза даже ставил ей оценку на балл выше за благотворное влияние на меня… В неудаче виновен я сам. Надо было больше стараться, лучше подготовиться к экзаменам… Что теперь сказать отцу, матери?.. Что сказать Дильбер?..»

Когда в институте забирал документы, один из преподавателей посоветовал ему, отслужив в армии, ещё раз приехать и поступить в их институт, и этот совет запал в душу Тарлану.

Он не думал оставаться в селе, дожидаясь призыва в армию, сидеть на шее родителей, выслушивать ехидные намёки, мол, сын учителя не сумел поступить в институт. Он решил сняться с учёта в селе, поехать к старшим братьям в Тюменскую область и там устроиться на работу.

Отец с матерью не противоречили планам расстроенного сына. Хотя младший из сыновей должен был бы остаться дома, при стариках, отец не мог мешать сыну, который должен был выбрать себе дело в жизни, суметь завтра зарабатывать на хлеб своей семье. Учитель Мирим твердо верил в совестливость младшего сына, верил, что он не забросит их родовой дом, обретёт в жизни что нужно, и знания, и опыт, и вернётся туда, где его корни.

Однако жизнь во всех делах диктовала своё…

Когда Тарлан приехал в село, Дильбер была в Махачкале. Она ему говорила, что будет поступать на заочное отделение филологического факультета университета по разряду библиотековедения, и в любом случае, поступит или нет, вернётся в село к своей бабушке.

Тарлан уехал из села через два дня.

Спустя какое-то время, когда братья нашли ему место и устроили рабочим, он написал письмо Дильбер в село.

От Дильбер не было никакого ответа.

Осенью его забрали в армию.

И оттуда он писал девушке письма. Ответов так и не было.

В письмах отцу и матери сын не решался спросить о Дильбер – казалось неуместным, и сами они ничего о ней не сообщали. От молчания Дильбер в сердце парня всходили колючки тоски и подозрений.

Такие же колючки кололи и сердце Дильбер: ещё до отъезда в Ухту Тарлан обещал писать ей, но она не получила ни одного письма.

Да, ни одно письмо Тарлана не дошло до Дильбер.

В селе же происходило такое, что Тарлану и в мысли не приходило по своей молодости и уверенности в том, что у него всё пойдёт так, как он надумал.

К Дильбер, вернувшейся в село, сдав свою первую сессию, нагрянули сваты.

В то время приехали в село и ее отец с матерью.

Сватавшегося к ней парня звали Кебир. Он окончил юридический факультет университета в Махачкале. Родители Дильбер, хотя им было известно об отношениях своей дочери и Тарлана, не могли сказать «нет» родителям парня с таким серьезным дипломом в кармане, тем более что Тарлан, не сумевший поступить в институт, сбежал из села.

Ещё не было помолвки, всё село было уверено, что дело кончится в пользу серьёзного диплома.

Видя, что назревает дело, которое болью отзовётся в сердце его сына, учитель Мирим попробовал отдельно поговорить с отцом Дильбер, но этот человек, когда-то сам учившийся у старого учителя, воспринимал отношения своей дочери с чужим парнем как детскую игру. Он так и сказал:

– Учитель, то были детские забавы. Если дочь сватают, я не могу держать её, ожидая возвращения из армии вашего сына…

– А если не детские забавы? Если это любовь, она останется такою и через два года, и через десять лет… Пусть за два года и со стороны парня, и со стороны девушки их любовь пройдёт испытание… Послушай меня, не навреди ни своей дочери, ни моему сыну…

– Я не могу учить вас, уважаемый учитель, но всё же напомню пословицу предков: хлопни девушку подушкой – не падает, выдавай её замуж… В своё время и ваш сын найдёт себе пару, – отец Дильбер деланно улыбнулся.

Старый учитель больше ничего не сказал, понял, что этого человека словами не убедишь.

Вернувшись домой, он и жене, и дочерям, живущим в соседних сёлах со своими семьями, запретил сообщить Тарлану о том, что Дильбер выходит замуж.

– Нрав у него крутой, ещё сбежит и приедет, если узнает… Под конец жизни мне не надо имени отца, сын которого сбежал из армии… Будь он на месте, я сам помог бы ему умыкнуть девушку… Ну, не всё получается так, как хочет сердце… Мужчина должен уметь вытерпеть боль сердечную… Ничего не поделаешь, пусть узнает всё, когда вернётся…

Дильбер не мирилась с тем, как решалась её судьба: она плакала, спорила и ссорилась с отцом и матерью, заявляя, что не выйдет замуж ни за кого, кроме Тарлана. Мать тронула её за больное место:

– Дочка, если бы он любил тебя, написал бы хотя бы одно письмо.

– Я сама напишу ему! – сказала Дильбер. – Если он не ответит, пусть будет по-вашему.

Она не решилась пойти к матери Тарлана, чтобы взять его адрес, было совестно, и отправилась в соседнее село к его сестре. Она ничего не сказала Дильбер о запрете, поставленном их отцом, но так как запрет не касался адреса брата, написала и отдала его девушке.

Дильбер написала Тарлану о тучах, скопившихся над их любовью. И не получила ответа…

О том, что Дильбер вышла замуж, Тарлан узнал, когда вернулся из армии.

Он обиделся на отца с матерью и на сестёр за то, что они оставили его в неведении о происходящем в селе. Пройдя армейскую закалку, он возмужал, что сам осознавал, и теперь ему не казался зазорным разговор со старшими о своих чувствах. По обычаю села, перед парнем, вернувшимся из армии, а значит, вполне зрелым мужчиной, родители могли ставить вопрос о создании семьи и не медлить со свадьбой.

Мать старалась облегчить горе сына:

– Милое дитя, твой отец говорил с отцом Дильбер, пытался убедить его. Но слова его не тронули.

– Сын, ты хотя бы одно письмо написал девушке? – спросил отец.

– За эти два года я писал ей по два письма каждый месяц.

– Нам ты столько не писал, – заметила мать. – И ты ни разу не спросил про Дильбер…

Сын, не отвечая, только вздохнул.

– Бывает, какие-то письма не доходят, – сказал отец. – Но если ты писал так часто, не может быть, чтобы ни одно из них не дошло… Тебе она не отвечала?

– Нет.

– Если не отвечала, сын, то охладело сердце девушки, угасла любовь… – проговорил старый Мирим.

– Если бы у нее угасла любовь, моё сердце узнало бы об этом… Угасла бы любовь и в моём сердце, – заговорив с отцом о своих чувствах, Тарлан застыдился, хотя и верил, что отец его поймёт.

– Дильбер говорила, что сама напишет тебе, и взяла у меня твой адрес, – сказала сестра, пришедшая приветствовать брата, давая ему знать, что не угасла любовь у девушки, и взглянула на отца: не вспомнит ли о запрете? – Но написала или нет, я не могу сказать…

Отец молчал.

Да и что тут можно было сказать? Родные Тарлана склонны были считать, что любовь Дильбер не оказалась истинной, в чём они и пытались убедить его, но сердце Тарлана отвергало такую мысль.

– Если бы вы сообщили мне, что её выдают замуж, не дошло бы до всего этого…

– Мы не хотели тебя расстраивать… Да и сообщили бы, что ты мог сделать? Сбежал бы из армии? – спросил отец, заранее зная, что сын ответит.

– Да, сбежал бы и приехал бы! И не дал бы Дильбер выйти замуж за другого.

– Ты же знаешь, что ожидает дезертира?

– Я убедил бы командиров… Они были не такие, как отец Дильбер. Они бы меня поняли…

– Вернувшись из Ухты, ты не уехал бы из села, такое бы не произошло, – сказал Мирим, намекая на то, что после неудачи с поступлением в институт, Тарлан не особенно крепко держался за свою любовь. – И девушка, видишь, не сдержала своего слова, сын… Мужчина получает раны в сердце, но оттого, что оно в ранах, его не вырвешь из груди и не выбросишь. Тут если нет нужного лекарства, надо найти другое.

Тарлан понял намёк отца.

В те дни он нашёл способ, как облегчить боль своих сердечных ран – он пошёл к дереву чандар.

И опять у него застучало сердце, когда на ветке чандара увидел две полоски платочка, крепко привязанные им и Дильбер.

Дерево зашелестело листьями, и Тарлану показалось, что их привело в движение его бьющееся сердце.

В случившемся теперь он винил только себя и в голос говорил себе:

– Негодяй, разве ты не знал, что девушек, окончивших школу, тут же и сватают? Ты это знал… Ты знал, что надо оберегать нашу любовь, бороться за неё? И это ты знал… А когда разгорелась борьба, ты оставил Дильбер одну. Глупец… Ты свою гордость поставил выше любви. Ты решил, что тебя, не поступившего в институт, засмеют, и испугался. А разве таких, как ты, мало было в селе?.. И ты, безмозглый, думаешь, теперь не смеются над тобой, по глупости упустившим свою любовь?..

Причиной и того, что Дильбер перешагнула через их любовь, Тарлан считал себя. «Потому она, наверное, не читая рвала мои письма, – думал он. – Она посчитала, что я забыл её…»

Он опять уехал в Ухту, поступил в институт, окончил, и жизнь его пошла в городе Сургуте…

…Тарлан с Дильбер, через тридцать семь лет встретившиеся у дерева чандар, в разговоре не коснулись ничего из того, что произошло за те годы. Сидя у ключа, они говорили о самом обычном, о чём говорят знакомые, давно не видевшие друг друга, о школе, где учились, об учителях, вспоминали одноклассников, перебирали сельские новости.

Но о чем бы ни возникал разговор, выходил он коротким, и, после заминки, переходил на что-то другое. Дильбер вела нить разговора, Тарлан соглашался с тем, что она говорила, что-то коротко добавлял, отвечал на вопросы.

– Два дня назад, как только приехала в село, я встретила Пистолета, – весело и с восхищением сказала Дильбер. – Вот это воин! Майор! А я не знала, что он служил в Афганистане. Он дал мне номер своего телефона… Узнав, что я живу на Дальнем Востоке, в Хабаровске, сказал, что пора перебраться поближе к родным местам. Он прав…

– Да, он такой. Мужчина. Знает и своё дело, и то, что надо сказать…

Их жизнь была устроена, они имели семьи, уже взрослых детей, которым сегодня-завтра надо сыграть свадьбы, и теперь они не хотели говорить о светлой любви своей давно прошедшей юности, теплившейся у каждого в сердце, занимая там особое место, не находили нужным её светом что-то изменить в своей сегодняшней жизни.

Но как бы они ни были осторожны, выбирая слова, их первая любовь не могла не дать о себе знать.

– Говорят, ты каждый год приходишь сюда… Это действительно так? – любовь заговорила из сердца Дильбер.

– Да. Отсюда оглядываюсь назад, на свою жизнь, – Тарлан посмотрела в глаза Дильбер и, недолго выдержав, отвёл взгляд в даль, прорезанную Большой рекой. – И стараюсь понять правду и кривду прожитых лет…

– Почему ты не спрашиваешь, для чего я здесь оказалась? – Тарлан показалось, что голос Дильбер задрожал.

– А почему ты все прошедшие годы сюда не приходила?

– Это было моей ошибкой, – сказала Дильбер. – Вот я и пришла, чтобы узнать, можно ли её исправить… Я не знала, что ты приехал… А хотела тебя увидеть… Вот что привело меня сюда.

Она вынула из кармана старый конверт и протянула Тарлану.

– Что это? – Тарлан взял конверт.

– Это моё письмо, написанное тебе в армию, когда от тебя не было ни одного письма.

– Почему я не получил его тридцать семь лет назад? – ещё ничего не понимая, спросил Тарлан.

– Его украли.

– Как это? – опять не понял Тарлан.

– Ты помнишь Маину?

– Разве забудешь такую отличницу?

– Ее мать, тётя Алей, в то время начальник отделения почты в нашем селе, сестра отца моего мужа… Мне сказали, что она состарилась и нездорова, и сегодня я пошла навещать её… «Хочешь, я сделаю тебе сюрприз?» – сказала она. «Сделай, – сказала я, – люблю сюрпризы». И она похвалилась: «Это я выбрала тебя Кебиру, показала ему тебя, послала фотографию, где вы с Маиной сняты вместе». Она считает, что без неё не состоялась бы наша счастливая семья, в доказательство вернула мне это письмо. «Почему ты так запоздала со своим сюрпризом?» – спросила я. И она ответила: «Теперь ты умудрённая жизнью женщина, поймёшь меня правильно. Кроме того, я не хочу эту тайну унести с собой в могилу. Я никому её не раскрывала, ни Маине, ни брату, ни Кебиру. О ней знаешь только ты одна». Проверяя её, я сказала: «Хорошо, что ко мне не было писем». Она ответила: «Письма были, милая невестка, было много писем». «Отдав их тому, кто писал, ты не сделала и ему сюрприз?» – не сдержалась я. Она сказала: «Я их сжигала, милая невестка… Ни тех писем, ни твоего письма я не читала, ты плохое не думай». Я чувствовала себя так, точно меня ударили по голове молотком, и едва сдерживалась. «Что ты будешь делать, если тот человек потребует свои письма?» – спросила я. «Милая невестка, разве теперь ты откроешь эту тайну другому?» – удивилась она. «Я тоже не хочу унести её в могилу», – ответила я… Ушла от неё и пришла сюда, чтобы рассказать об этом хотя бы чандару…

– Я написал тебе двадцать пять писем, – сказал Тарлан. – Одно из Сургута, остальные из армии… – Он протянул конверт обратно Дильбер. – И печать, и штамп поставлены…

– Не хочешь прочитать? – ещё не взяв конверт, спросила Дильбер.

– Если бы и ты могла прочесть мои письма, я бы прочитал… Теперь это письмо ничего не изменит. Но я всё равно рад, что оно было.

Дильбер забрала письмо и сказала:

– Правильно ты говоришь… Ничего не изменится… Твоим двадцати пяти письмам и я рада, двадцать пять раз.

Чандар зашелестел листьями.

Вдруг наверху раздались голоса.

Они, вздрогнув, встали.

С холма спускались двое в камуфляже, густо бородатые, с автоматами на груди. На том, кто шёл впереди, была серая панама, у другого, с непокрытой головой, до плеч свисали иссиня-чёрные волосы, в руке он держал топор с длинным топорищем и с большим лезвием. Это были молодые мужчины среднего роста.

– Террористы… Пришли с Подгорного леса… – шёпотом сказал Тарлан. «Надо было взять у Пистолета и другой номер…» – пронеслось в голове.

– Прошу тебе, не вступай с ними в пререкания и не будь резок, – краска сошла с лица Дильбер.

Бородачи преспокойно, как в собственном дворе, подошли и остановились у дерева. С Тарлан и Дильбер они не поздоровались, как будто их и не заметили, оглядели дерево, потом обошли его кругом. Видя полоски ткани, висевшие на ветвях, на их лицах появилось неприязненное выражение.

– Дупло большое, – сказал тот, кто с топором.

– Вижу, – откликнулся тот, кто в панаме, – нам легче будет рубить.

– Нам? Вот какого помощника послал нам Аллах, – тот, кто с топором, с пошлым смешком взглянул на Тарлана.

Тот, кто в панаме, словно только что увидел здесь мужчину и женщину, повернулся к ним, смерил глазами каждого из них по отдельности, потом колючим взглядом уставился в глаза Тарлану.

– Кто вы такие?

– Мы – люди, – стараясь быть спокойным, ответил Тарлан.

Хуже всего было то, что здесь находилась Дильбер. Не будь её, и вести себя, и говорить с этими незваными можно было бы иначе.

– Люди? – словно сомневаясь в ответе Тарлана, переспросил тот, кто с топором.

– Да, люди, – подтвердил Тарлан. – А вы кто такие?

– Мы воины Аллаха, – сказал тот, кто в панаме. – Мы те, кто восстанавливает в этой долине закон, ниспосланный Всевышним, и будет охранять его… Откуда вы?

– Мы из этого села, – Тарлан указал рукой на село.

– Почему вы здесь? – быстро сунулся с вопросом тот, кто с топором. Он рассматривал лоскутки, висевшие на дереве, словно искал чего-то. – Пришли просить детей у дерева?

– Мы пришли просто так, полюбоваться природой, прогуляться… А дети у нас имеются…

– Вы муж и жена? – тот, кто в панаме, опять уставился в глаза Тарлану.

– Нет.

– О-о-о! – нечто похожее на вой вырвалось из горла того, кто с топором.

– Мы учились в одном классе… – попыталась вступить в разговор Дильбер.

Тот, кто в панаме, даже не взглянул в её сторону, как будто её вовсе и не было, а он ничего не слышал. Глаза у него ещё более заострились: «Я с тобой говорю!» – он ожидал ответа Тарлана.

– Да, мы учились вместе… Приехали издалека… Сегодня случайно встретились здесь…

– Типа, первая любовь? – тот, кто с топором подмигнул тому, кто в панаме.

Тот пошло усмехнулся, глаза его хитро заблестели.

– Как тебя зовут? – спросил он Тарлана, не смотря на Дильбер, намеренно не замечая ее.

– Тарлан.

– Как зовут женщину?

– Дильбер.

– Дай-ка сюда ваши телефоны.

– Зачем давать вам наши телефоны? – разозлился Тарлан.

Догадавшись, зачем им телефоны, Дильбер протянула свой. Тот, кто с топором, взял его, сделал знак Тарлану: тоже.

Тарлан посмотрела на Дильбер.

Она кивнула головой.

Тарлан отдал и свой телефон.

Тот, кто с топором, поставив топор между ног, занялся телефонами.

– Нет, – сказал он. – И у него нет в телефоне её имени, и у неё – его имени. Большинство имен русские… Приехали издалека, не обманывают.

Вдруг один из телефонов издал короткий сигнал, говорящий о поступлении информации.

– Какой-то Пистолет появился в сети, – сказал тот, кто с топором. – Это имя имеется и в другом телефоне.

– Он тоже учился вместе с нами, – сказал Тарлан.

– Как ты сказал? Пистолет? – насторожился тот, кто в панаме.

И в это время телефон зазвонил.

– Да, Пистолет. Вот он звонит.

– Выключи телефоны! – со злостью приказал тот, кто в панаме. – Нам лишние люди не нужны.

Тот, кто с топором, выключил оба телефона.

– Пистолет… Пистолет… Как будто я слышал это имя… – Тот, кто в панаме, задумался, выискивая что-то в памяти, ни за что не зацепившись, посмотрел на того, кто с топором.

Тот, кто с топором, пожал плечами, мол, ему это имя ничего не говорит.

– Пистолет – это прозвище, мы ещё в школе привыкли так называть его, – сказал Тарлан. Нельзя было допустить, чтобы тут возник разговор о руководителе райотдела милиции. Он знал, что в последние годы правоохранители несут немало потерь в столкновениях с террористами.

– Иншалла, в этом мы разберёмся, – сказал тот, кто в панаме. – Как его настоящее имя?

– Шараф, – сказал Тарлан, не назвав настоящего имени друга.

Тот, кто в панаме опять взглянул на того, кто с топором. Тот опять пожал плечами.

– Иншалла, мы ещё вернемся к этому вопросу, – сказал тот, кто в панаме, что-то подозревая. Он повернулся к товарищу: – Что делать с деревом?

– Срубим его!

– Успеем ли такое срубить, ведь в два обхвата?

– Как успеем, так и успеем. Мы никуда не опаздываем. И помощник у нас есть, – тот, кто с топором, подошёл к Тарлану и протянул ему свой инструмент. – Бери, начни рубить. У тебя столько грехов, столько тут навешано тряпок язычниками и гяурами. Освободись хотя бы от одного греха.

– Я не могу рубить, – Тарлан отступил на два шага.

– Почему?

– У меня рука не поднимется на этого богатыря, который уже полтысячи лет украшает этот холм, и ещё столько же будет украшать. За всё это время никому в голову не пришла такая мысль…

– Зачем на него навешаны тряпки?

– Это дерево чандар. А это слово состоит из двух слов: «душа, жизнь» и «дерево». Люди приходят сюда, прося себе долгую жизнь, те, у кого нет детей, вымаливают детей.

– За тряпки? Ха-ха-ха! – засмеялся тот, кто с топором. – Ты сам понимаешь, что говоришь?

– Привязать к ветке полоску ткани – это значит оставить у дерева своё желание, – сказала Дильбер.

Тот, кто с топором, и не посмотрел на неё. Он вдруг вскипел:

– Всё проделки гяуров и язычников… И душу, и жизнь даёт Аллах, и больше нет никого!.. Грешники и вы, и ваши сельчане! Ваше место в аду! – глаза его налились кровью. – Думаете, мы не знаем, что творится в вашем селе? Вы не пустили в мечеть муллу, которого мы послали. А ваш мулла невежественный. Хороните покойников, отходя от закона древней веры. Ни мужчины, ни женщины не знают, как надо одеваться. – Он, не глядя, кивнул в сторону Дильбер. – Называя святыми, на могилы обычных людей выносят и раздают там жертвенные дары. Где учатся ваши дети? В школах, где им говорят, что человек произошел от обезьяны (Аставпирулла! Аставпирулла!), где обманывают незрелые души. Все это дела, каких не примет Аллах, эй, слепые и глазами, и сердцем! Всем вам уготован адский огонь! И вы грешники, не являясь мужем и женой, гуляющие в полях! Таких, как вы, надо забить камнями!.. Вы что, считаете нас за глупцов?.. – Он раз за разом ударил по стволу дерева топором, потом, оставив лезвие топора в дереве, отошёл в сторону, направил автомат на Тарлана, положил палец на спусковой крючок и приказал: – Руби!

«Обычаи и традиции, принятые и соблюдаемые народом в течение тысячи лет, он хочет сегодня изменить, вернуть заблудший, как ему кажется, народ на путь истинный… – Тарлан так и вспыхнул от его слов. – Будь что будет, надо только вытащить топор из дерева и всадить его в голову этого, с налившимися кровью глазами, которого не проймёшь никакими словами…»

Угадав намерение Тарлана, Дильбер оттолкнула его в сторону, закрыла собой и сказала голосом, в котором смещались мольба и плач:

– Сыновья, дети мои, вы ровесники моих детей! К чему эта ссора? Этот человек годится вам в отцы. Разве он может топором срубить такое громадное дерево? Оно и бензопиле не поддастся…

Дерево зашелестело листьями.

Над его вершиной в небе появились два орла.

Тот, кто с топором, не целясь, пустил несколько очередей в небо.

Орлы, почувствовав опасность, разделились, один улетел в сторону Красной горы, а другой к Шалбуздагу, и исчезли из-под глаз. Видимо, им уже был знаком звук этого оружия.

Тарлан бросил взгляд на Большую реку и увидел внизу длинную полосу пыли, поднимающуюся над огородами капусты. «Такая пыль может подняться, когда по дороге за огородами стремительно несётся машина…»

Он стоял перед этими шайтанами тьмы как преступник, выслушивал их, терпел их издевательства и ничего не мог против них сделать… Сердце у Тарлана сжалось. О себе он, кажется, совсем не думал. «Не будь здесь Дильбер, как было бы здорово… Ведь есть топор… Мужчина один раз рождается, чтобы один раз и умереть. И я умер бы, как мужчина… Не хотелось бы, чтобы в селе пошли разговоры обо мне и Дильбер…»

Полоса пыли, поднявшейся над невидимой отсюда дорогой, чуть видная, дотянулась до затылочной стороны Склонового леса и больше не двигалась. Тарлану показалось, что в душе у него засветился маленький огонёк, он отвёл глаза, чтобы не привлечь внимание этих двоих, готовых изрыгнуться смертью, к пыли над дорогой и не дать погаснуть огоньку.

– Сабур! Сабур! – сказал тот, кто в панаме, своему товарищу. – Признаться, это дерево не срубишь топором, тут надо придумать что-то другое… И надо решить, как быть с этими двумя… Пистолет… Меня беспокоит это имя…

– Так что ты думаешь? – спросил тот, кто с топором.

– Надо решать, отвести их в лагерь или нет…

Он кому-то позвонил, заговорил. Выслушивал и продолжал:

– Ас-саламу алейкум, брат. Это я… Дерево невозможно срубить топором. Громадное… Взорвать можно, в нем дупло… Еще одно, непредвиденное: здесь мужчина и женщина… Нет, не муж с женой. В их телефонах имя Пистолета. Не нравится мне это имя. Тебе оно что-то говорит?.. Вот как? – Вдруг он выпучил глаза. – Аллах велик!.. Без всяких слов, обоих приведём… Ас-саламу алейкум, брат!

Тот, кто в панаме, отступил на два шага, дёрнув затвор на себя, направил автомат на Тарлана и спросил:

– Почему ты мне не сказал, что Пистолет – это поганый мент? – не дожидаясь ответа, он вскинул автомат и в бешенстве запустил очередь в чандар.

Его товарищ, тоже изливая злобу, последовал его примеру.

Дильбер, закрыв лицо руками, опустилась на корточки.

Тарлан стоял, не двигаясь. Внутри у него кипело, он ненавидел себя за то, что ничего не может делать, и желал, чтобы одна из свистящих над головой пуль попала в него. «Тогда, может быть, они отпустили бы Дильбер… Нет ничего подлее, чем негодяй с оружием в руках… Вот бы срикошетила одна пуля и попала в меня…»

Но он знал, что этого не будет.

Ведь чандар был деревом жизни. Оно, получая раны, роняло с себя ветки и листья, на нём, пуская струи дыма, сгорали лоскутки. Издавая недовольно гудящий звук, дерево принимало на себя пули, одни из них оставались в нём, другие, пронизывая его, улетали, но оно в своей громадности стояло непоколебимо, охраняемое мощными корнями, крепко уходящими в землю, они как будто сильнее чувствовали жажду и больше вбирали в себя воду, о чём говорило то, что в ключе прибавилось воды, которая порой и фонтанировала. Вот так дерево показывало, что оно так легко не поддастся насилию и смерти, ведь оно было деревом жизни – деревом, охраняющим и продолжающим жизнь, деревом чести и совести, любви, достоинства, желаний, деревом жажды жизни.

Неожиданно у того, кто был в панаме, изо рта брызнула кровь, и его бросило вниз по склону.

Его товарищ хотел обернуться назад, но у него брызнула кровь из левого виска, и его тоже боком бросило вниз.

Тарлан упал на колени. Он видел, как с Островерхого холма по ступеням спускается Пистолет с пистолетом в руке…

* * *

На следующий день Тарлан проснулся рано, как он привык у себя в Сургуте. Ночью, переваривая вчерашние события, он спал беспокойно, однако чувствовал себя хорошо выспавшимся.

Поездку к роднику Марвар, ввиду некоторых обстоятельств его службы и напряжённого положения в районе из-за действий боевиков, два друга решили перенести на более благоприятное время. Поэтому Тарлан решил сегодня уехать.

Мать возилась в кухне, готовила завтрак уезжающему сыну.

Он не сказал матери, что вчера ходил к чандару.

Пистолет на своей машине привёз Дильбер до окраины села, а Тарлана до его двора. Мать подумала, что два друга побывали у родника Марвар.

По телевизору передавали местные новости: «Вчера в нашем районе, у известного всем дерева чандар, называемом деревом жизни, уничтожены два террориста. Они пришли, чтобы срубить древний природный памятник. В то же время они хотели взять в заложники оказавшегося здесь местного жителя. Благодаря умелым действиям работников райотдела, бандиты не добились своей цели».

– Кто же был тот бедняга? Всевышний спас его, – мать покачала головой.

– А кто знает? Вот, по телевизору не сказали… Не называют, чтобы их обезопасить, мама.

– И когда наступит конец подлым деяниям этих отщепенцев, потерявших человеческий облик? – мать опять покачала головой.

– Конец их близок. Уж мой друг Пистолет с ними расправится! – сын попытался приободрить мать. Он был доволен тем, что друг догадался дать информацию только об одном местном жителе на месте происшествия.

– Хорошо, что ты туда не пошёл. И сегодня не ходи! Поезжай уж прямо к себе… Всю ночь на Островерхом холме полыхал огонь.

Тарлан вздрогнул. Он быстро вышел на веранду.

На склоне Островерхого холма, там, где находилось дерево, появилось большое чёрное пятно.

– Взорвали чандар собачьи дети! Ублюдки! – как бы хотелось Тарлану не верить своим глазам…

Умывшись, он спустился во двор, окинул взглядом дом. Потом походил по саду.

Он думал о том, что и этот дом, и сад являются результатом трудов и пролитого пота отца и матери, что нужен человек, который постоянно заботился бы о них, что он, как младший сын в семье, обязан на себя взять эту заботу. Думать так заставляла его судьба дерева чандар.

«Нет, нельзя бросать этот дом, эту землю, родину. Оставшись без хозяина, пропадет и дом, и земля, у них появятся другие хозяева, со стороны. Вот, видишь своими глазами. Сегодня взорвали чандар, завтра взорвут школу, потом Дом культуры, потом сельские святилища, потом дойдёт очередь до памятника сельчанам, павшим на войне. И завтра тебе скажут: “Это не твоя земля, и не говори здесь на своем языке! И могилы здесь – не ваши”. Потом исчезнут и те могилы… Нет, каждому дому, каждому саду, каждому камню, каждой речке, каждому роднику, каждому клочку земли нужны те, кто бы о них заботился, кто бы их оберегал… Иначе земля не будет родиной, а люди – народом… Ты ещё многого не сделал, у тебя остались долги, не отданные этой земле, – Тарлан продолжал говорить с самим собой. – Почему твой отец не захотел уехать из этого села? Разве он не мог бы жить в городе легко, с удобствами? Мог бы. Но он не мог снять с себя долги этой долине, этим горам, своему народу, делать так ему не позволяла совесть. Разве не мог дядя Миша уехать в Подмосковье к своей дочери, в столице или в каком-нибудь близком к ней городе жить лучшей жизнью? Мог. Но ему, живя в маленькой хибаре, важно было охранять выделенную ему пядь земли, дорого было чувство своей нужности своей земле, родине, матушке-Волге… Что ты сделал для этой земли, чем оказался ей полезен?.. Вот, у тебя есть, с чего надо начать исполнять свой долг… Ты обязан на месте чандара, полтысячи лет украшавшего эту долину, дававшего людям радость и надежду, приучавшего их любить жизнь, осенью посадить новый саженец, иначе там высохнет и ключ… А без воды не вырастет и новое дерево… На этой земле должны быть знаки, говорящие о продолжении жизни, о любви к жизни, должно быть и то, у чего просят жизнь…»

Тарлан поднялся на веранду.

– Я положила тебе еду, сынок, – сказала мать. – Поешь, и вовремя отправляйся в дорогу.

– Я остаюсь, мама.

– Что-то случилось? – удивилась мать, она не привыкла, чтобы сын менял свои решения.

– Нет, ничего не случилось.

– На сколько ты остаёшься?

– На всю оставшуюся жизнь…

Тарлан нежно обнял мать.

Чарав

Не упускаю ни одной возможности, чтобы уехать из города в село, проведать доживающую свой век бабушку. Оказываясь на родной стороне, мне приходится идти через Зелёный ток; каждый раз здесь у меня возникает чувство, будто время поворачивается вспять… И я вступаю в страну детства. Маленькая лужайка в центре села, нашедшая себе пристанище на отлогом склоне горы, словно обладает неким волшебством. Место это почитаемое, молва приписывает ему особую чистоту. Может быть, в старину здесь и вправду молотили хлеб, а может быть, в сознании людей на Зелёный ток (я его действительно помню всегда зелёным) переходили чистота и святость детей, которые здесь постоянно играли… Как бы то ни было, но надо признать людскую правоту.

В пору моего детства, в те беззаботные и солнечные дни, Зелёный ток постоянно кишел малышнёй. Мы играли и в кинт-лаш, и в туп-лаш, и в другие игры. Мы и боролись. Бывало, и дрались, петушками налетая друг на друга. Однако наши стычки были недолгими. На киме над Зелёным током всегда присутствовали взрослые мужчины; достаточно было кому-нибудь из них подать голос, и дерущиеся расходились, грозя друг другу и обещая продолжить выяснение отношений в другом месте и в более удобное время. Ослушаться старших никто не осмеливался… Словом, то, что дети здесь оказывались под присмотром взрослых, также возвышало значение Зелёного тока.

В ясные весенние дни мальчишки любили пригонять сюда новорождённых ягнят. Голоса детворы и сладкое нежное блеяние ягнят поднимались над Зелёным током, делали его счастливым… Но теперь село не узнать. Всё изменилось. Несмотря на чудесную весеннюю погоду, на Зелёном току и киме никого не видно. Село безмолвно, как будто в нём не живут люди. Доносится лишь гул Чехи-ваца, и кажется мне, что шумит само время, текущее, не ведая остановок.

«И моё детство умчалось куда-то вместе с этим шумом», – подумал я, испытывая чувство усталости. Тишина, разлитая кругом и напоённая печалью, усиливали мою усталость.

Вдруг я обратил внимание: от кима вниз к Зелёному току бегом спускался мальчик семи-восьми лет, а за ним на коротеньких, ещё не окрепших ножках пытался поспеть щенок бурого цвета. Неожиданно он, кувыркнувшись в воздухе, опрокинулся и, отчаянно визжа, мячиком скатился до самой лужайки. Мальчик быстренько подхватил его на руки, погладил и приласкал. Опустив успокоившегося щенка на землю, мальчик стал носиться по лужайке, щенок, забыв про боль, не отставал от него.

Сперва мне хотелось заговорить с мальчиком, но он так увлёкся игрой со своим дружком, что я не решился её прервать. Наблюдая за ними, я присел на камень.

Они не обращали на меня внимания. Мальчик, бросившись на землю, катался по траве, а щенок описывал круги и перепрыгивал через него. Мальчик лёг навзничь и замер. Щенок встал, передними ножками опираясь на его грудь, как будто он сам повалил мальчика. Даже этому малышу было знакомо чувство, присущее победителю! Как горделиво выглядел он в эти мгновения!.. Но щенок не забывал, что с ним играет родной человек и друг. Победа была не столь необходима: щенок лизнул мальчика в лицо, дважды обежал его, всё ещё лежавшего, и пустился наутёк. Это означало, что он зовёт за собой и мальчика. Тот понял и бросился вдогонку. Побегав, щенок остановился и залаял, опять приглашая мальчика посостязаться с ним. Он вцепился мальчику в штанину и с урчанием потянул его к себе. Щенок, наверное, чувствовал себя большущим псом, и это чувство переполняло его, что безмерно радовало мальчика. Он дразнил щенка, пытался его разозлить. Уж очень мальчик хотел, чтобы его дружок вырос в настоящего смелого пса…

Мальчик со щенком были счастливы…

Резкий визг, который щенок издавал, когда скатывался по склону, всё ещё отзывался в моей груди… Нет, в моей груди закипали рыдания, надрывные рыдания Чарава.

Так звали моего пса. Крохотным щенком его подарила мне моя тётушка из соседнего села. Сколько я возился с моим Чаравом на Зелёном току! Вот как этот мальчик со своим щенком.

Как я его пестовал! Делил с ним пищу! И ел же Чарав! Бывало, требует ещё, уставившись на меня доверчиво чёрными глазами, виляя хвостом… Он почти весь был чёрный, не считая белых лапок, будто одетых в носочки, что вязала моя бабушка, в белые шерстяные носочки. Да над глазами были две светлые точечки. Был он размером с молочного ягнёнка.

В углу двора я устроил для Чарава удобную конуру, застелив её внутри овчинами. Ночи и пасмурные дни он проводил там. А в ясные дни, когда я был в школе и не мог уделить ему внимания, Чарав любил проводить время с дедушкой, имевшим привычку греть свои старые кости под солнцем на террасе, сидя на низенькой лавке и укутавшись в свой кавал.

Наша улочка была людной. По ней постоянно шли на поля или в огороды, а окончив работы, возвращались домой, спешили к роднику за водой женщины, проезжали на лошадях и осликах. Нет-нет да и проезжали машины. Чарав обычно никого не замечал. Вы откуда и куда? – он не имел привычки интересоваться этим. Он злобно лаял лишь в двух случаях: если появлялись объездчик дядя Эмирчубан, по своему обыкновению восседая на коне, или сельский почтальон дядя Гюльбала. Ни на кого другого Чарав не лаял.

Терраса нашего двухэтажного дома не имела ограды. Потому Чарав, лишь приподымаясь возле дедушки, мог заметить всякое движение, происходящее внизу на улочке. Как-то Чарав спустил с седла дядю Эмирчубана, проезжающего на сером коне. На нашей улице дядя Эмирчубан всегда бывал настороже, зная, что на террасе может находиться собака. Но его конь в тот раз, наверное, про это забыл. Когда с террасы, царапая передними лапами замазанный глиной край, громко залаяла собака, у вставшего от неожиданности на задние ноги коня его лошадиная душа, должно быть, ушла в задние копыта. Если бы дядя Эмирчубан, растерявшись, не упустил поводья, конь грохнулся бы оземь. Хорошо, что на земле оказался только дядя Эмирчубан и животное не придавило его своим телом. Хорошо ещё, что у дяди Эмирчубана все члены остались целы и невредимы и он себя даже не оцарапал. Вскочив на ноги и вытащив из-за голенища хромового сапога кнут, он прорычал что-то под нос и ринулся в наш двор. Ясно, что горел желанием мести. Но кем был бы Чарав, если бы позволил испытать на себе кнут! Его и след простыл.

– Попадёшься ты мне! – дядя Эмирчубан заскрежетал зубами.

Наблюдавший за происходящим дедушка не смог скрыть улыбку в усах.

– Не кипятись, Эмирчубан! Успокойся. Взрослому мужчине не пристало связываться с маленькой собачкой. Чтобы ты знал, парень: каждому мужчине определён день, когда он упадёт с коня.

– Думаешь, собака размером с котёнка вынудила меня оставить седло?! Да я сам спрыгнул!

Показывая, что далёк ещё тот день, когда ему суждено упасть с коня, он вдел ногу в стремя и молодцевато взлетел в седло. Конь, почувствовав на боках удары каблуков хромовых сапог и обжигающий кнут разгневанного хозяина, пустился по улице галопом…

С дядей Гюльбалой у Чарава тоже не сложились отношения. Почтальон не понравился ему с первого же раза, когда он появился у нас во дворе с газетами, которые выписывал дедушка. Чарав его третировал по-всякому. А однажды Чарав напал на дядю Гюльбалу с самыми серьёзными намерениями. Отступая задом, бедный почтальон упал на кучу ещё жидких коровьих лепёшек, собранных бабушкой в углу двора на кизяк. Испачкавшись с ног до головы навозом, дядя Гюльбала обернул руку ремнём своей сумки и накинулся на Чарава, но безуспешно. Чарав подпрыгнул, уцепился белыми клыками за сумку и стал её вырывать; всё содержимое сумки вывалилось на землю. Пришлось вмешаться мне: я загнал Чарава в хлев и накинул на дверь щеколду. На шум вышла бабушка. Она попыталась урезонить лающего в хлеву Чарава:

– Чтобы не жить тебе! Как не стыдно! Не признаёшь близких, соседей! Ей-богу, ты вынудишь посадить тебя на цепь…

Почтальон, которому что-то не понравилось в бабушкиных порицаниях, разозлился ещё больше:

– Его надо убить! Надо повесить за цепь на дереве! – Он был жалок; стал подбирать рассыпавшиеся газеты и письма.

Я ему помогал.

– Пойду принесу воду, хоть как-то смоем всё с твоей спины, – предложила бабушка дяде Гюльбале.

Однако почтальон едва ли понимал, что ему говорит бабушка. Сумка, которую он в сердцах закинул за плечо, на мгновение прилипла к спине.

– Ваши газеты с сегодняшнего дня пусть забирает ваш внук, – сказал дядя Гюльбала бабушке.

– За то, что их разносят, государство платит не моему внуку, а тебе! – ответствовала бабушка. – Тоже мне нашёл мальчишку на побегушках!

Почтальон ушёл, не вымолвив ни слова. При каждом шаге с него стекали капли навозной жижи.

Дядя Гюльбала к нам больше не приходил. Газеты он передавал мне, вызывая издалека или через соседских детей…

Потом как-то ночью Чарав исчез. Через три дня он вернулся без хвоста. С обрубком в палец длиной вместо хвоста Чарав походил на козлёнка. Мы с бабушкой забинтовали ему рану, однако Чарав не принял нашей лекарской помощи: клыками содрал повязку и сам, зализывая, вылечил рану.

Теперь Чарав упорствовал ещё больше: дяде Эмирчубану и дяде Гюльбале он вообще не позволял проходить перед нашим домом. Издалека услышав голос кого-нибудь из них, он оказывался на улице и своим лаем вынуждал их свернуть в сторону. Им ничего не оставалось, кроме как удирать от него, потому что нелюбовь маленькой собачки к этим двоим из всех сельских мужчин вызывали у людей шутки и смех. Дальше – больше. Через некоторое время живущие на нашей улице стали проявлять недовольство тем, что дядя Гюльбала не доставляет им почту. В конце концов почтальону пришлось поменять свою работу, а так как другой работы в селе не нашлось, он пошёл на ферму дояром, что тоже давало повод шутникам насмехаться над дядей Гюльбалой, избравшим, по мнению сельчан, женскую работу.

А у дяди Эмирчубана взбесился конь. Однажды он даже укусил своего хозяина за ногу. Дядя Эмирчубан попал в больницу, а затем ушёл на пенсию. Дедушке, навестившему дядю Эмирчубана, бывший объездчик вроде бы сказал: «Вот теперь наступил день, когда мне определено упасть с коня!..»

И Чарава ожидало отнюдь не светлое будущее. Удары судьбы сыпались на него обильно, один за другим.

В один из дней я катался с Чаравом по склону у Зелёного тока. Чарав давно привык кататься со мной на самокате. Положив передние лапы на руль, задними, поставленными одну за другой, лапами упираясь в доску, он уверенно держался на самокате, на поворотах его лапы на руле я придерживал пальцами…

Кто мог знать, что в этот день находящийся на киме Назир-муаллим наблюдал за мной и Чаравом! Что среди всех ребят, игравших на Зелёном току, он видит только меня! С другой стороны, чьё внимание не привлечёт собака на самокате? Такое встречается редко! Но удивительное заключалось в другом: Назир-муаллим принял Чарава не за собаку.

На следующий день в школе, на уроке геометрии, Назир-муаллим вызвал меня к доске. Получив «4» на прошлом уроке, я не ожидал, что меня вызовут опять. Это было не похоже на Назир-муаллима. Учился я неплохо, числился среди лучших учеников. Однако с возрастом уроки для меня разделились на любимые и нелюбимые. Любимые я учил, а к остальным готовился нехотя, чувствуя и вычисляя, когда меня вызовут отвечать. Геометрия относилась к нелюбимым… Назир-муаллим, выглядывая поверх очков, требовал доказательства какой-то теоремы. Я в ответ что-то мямлил.

– Дво-о-ойка! – протяжно сообщил он, наслаждаясь своим произношением. – Это тебе не с козлёнком на самокате кататься, это геометрия! Ге-о-ме-три-я!.. Дай сюда дневник!

Класс покатился от хохота.

Общее веселье было долгим и бурным. Не ожидавший этого учитель пребывал в недоумении. Кроме того, он понял, что дети смеются не надо мной, а над ним, но не мог понять причины.

– Это не козлёнок, а собака, – сказал сидящий в последнем ряду Абас.

Назир-муаллим смотрел то на меня, то на Абаса. Его взгляд как будто говорил: «Не так я глуп, чтобы не отличить собак от козлят, как вы думаете!»

– Бесхвостая собака! – добавил Абас, чтобы вовремя отвлечь от себя внимание учителя.

– Тем более! – заявил учитель, наконец поняв, в чём дело, и уставившись на меня. – Имея в виду, что это была собака, снижаю оценку на один балл. Дай дневник!

Теперь класс смеялся надо мной.

И никому из учеников не пришло в голову спросить учителя, чем это собака хуже козлёнка. А учителю своя победа была до того приятна, что, с нажимом выводя в дневнике «1» и подписываясь долгим округлым почерком, он порвал аж две страницы. Если даже вырвать и выбросить два листа, то и на следующих двух страницах остались бы следы, свидетельствующие об оценке и подписи.

Эта «1» вонзилась в моё сердце кинжалом: впервые в жизни я получил плохую оценку.

Домой я вернулся донельзя опечаленным. Сердце кипело от гнева, который неизвестно на кого должен был излиться. Злился я то на учителя, то на самого себя. Мне казалось, что я совершил какую-то непоправимую ошибку. Для меня мир стал тесен. В это время ко мне на террасу поднялся Чарав. Он заигрывал со мной, тёрся о мои ноги, покачивал обрубком хвоста. Он чувствовал моё горе, разделял его, успокаивал меня. Но я растоптал его преданность, нашу дружбу! Всю свою злость я излил на Чарава. От пинка в бок, который я дал ему изо всех сил, он слетел с террасы и упал на середину двора. Взвизгнул, потом завыл, побежал и спрятался в своей конуре. Тут же осознав свой грех, я испугался и поспешил к Чараву.

Скажу, но вряд ли кто поверит! Чему я был свидетелем, не желаю никому другому!

Ещё повизгивающий Чарав, увидев меня, положил маленькую голову меж двух лап и заплакал, надрываясь сердцем! Детским голосом! Голосом человека, обиженного своим самым близким! Мало назвать это плачем. Это были рыдания!

Я готов был провалиться сквозь землю. Стыд жёг меня, совесть испепеляла!

– Прости, Чарав-джан! Мой милый! Друг мой! – я не находил слов, слёзы душили меня.

Впервые я обратился к Господу:

– О Аллах, Отец всем, прости моё прегрешение!

Аллах разве услышит меня?! Мой грех разве можно было простить?!

Я взял Чарава на руки и, лаская его, понёс на террасу, но его рыдания не прекращались. На террасе, выскользнув из рук, он убежал. Дедушки уже не было, он пребывал в Царстве Небесном. Иначе Чарав, наверное, пошёл бы к нему. Бабушка оказалась вдали от села, в огороде. Неизвестно, как Чарав узнал, где она находится, но он побежал к ней.

Когда одинокий Чарав появился в огороде, бабушка поняла, что со мной стряслось что-то недоброе. Разве она могла догадаться, что Чарав прибежал жаловаться на меня?

Бабушка обо всём узнала уже дома, когда я всё изложил по порядку.

– Сынок, разве можно обидеть бессловесное существо? И каков он? С ягнёнка…

Моё себялюбие бабушке ужасно не понравилось.

Больше Чарав ко мне не подходил. Для него я перестал существовать. Пищу, которую я давал, он не трогал, просто не замечал, как и меня самого. Он ел лишь то, что давала бабушка. Когда Чарав куда-то уходил, я клал ему в миску еду. Он возвращался, обнюхивал пищу, но не притрагивался к ней. Он не выносил даже моего запаха.

Что мне оставалось делать?

Первым делом я разбил свой самокат. Потом начал изучать геометрию. Со зла. В наказание себе. Я шёл в школу, наизусть выучив теоремы, но ни в сердце, ни в голове им не находилось места. Ни похвалы Назир-мауллима в мой адрес перед всем классом, ни четвёрки и пятёрки в дневнике меня не радовали. Дороже их мне была первая и последняя в моей жизни, поразившая меня единица, ибо я уже не считал себя достойным другой оценки…

В один из дней к нам в гости приехала тётя… Каждому её приезду Чарав безмерно радовался. Когда тётя уезжала, собака провожала её до нижней окраины села. Хотя тётя привезла Чарава крохотным щенком с ещё не прорезавшимися глазами, он её не забывал, что меня и удивляло, и восхищало одновременно. Да разве можно было не удивляться его любви к так редко появлявшейся у нас женщине?

На этот раз Чарав особенно обрадовался тёте. Как будто всё, что он до сих пор испытывал ко мне, перешло на неё. Как он кружился вокруг, как ласкался к ней! Как он улыбался, свесив язык и выставив клыки!

Это меня обнадёживало, мне казалось, что радость от встречи с тётей вылечит рану, которую я ему нанёс. Но счастье мне не улыбнулось, Чарав не желал видеть меня.

Мы с бабушкой пошли провожать тётю. Чарав тоже пошёл с нами до нижней окраины села. В автобус, стоявший там, уже садились люди.

Автобус тронулся, Чарав долго бежал за ним. Когда он обратно возвращался к бабушке, из двора дома, стоящего у дороги, вышел громадный волкодав и уверенно, тяжело ступая, направился навстречу Чараву. Увидев пса-верзилу, Чарав остановился. Почувствовав опасность, я закричал:

– Беги, Чарав, беги!

– На, на, Чарав! – звала бабушка, делая вид, будто у неё в руке что-то есть. – Иди сюда!

Но Чарав стоял. Наверное, горделивое спокойствие волкодава успокаивало его. Чарав всё стоял, раскрыв пасть, как будто улыбаясь, и доверчиво смотрел на волкодава. Бабушка опять закричала:

– Беги, глупый! Он разорвёт тебя!

Чарав не послушался.

Разве не знал Чарав, что беда приходит неожиданно? Знал же… Но забыл про уроки своей жизни. Как бы он себя повёл, если бы к нему подошёл чужой человек? Кто знает… Чарав был доверчив. «Как не доверять подобному себе?» – может быть, думал он в эти минуты.

Пёс-верзила, не теряя спокойствия, не проявлял никакой агрессии, обошёл Чарава кругом, а затем его обнюхал.

Беда случилась мгновенно. Обнюхав Чарава, волкодав вдруг ухватил своей громадной пастью его за середину туловища; показалось, что клыки соединились под животом бедняги. Наверное, визг Чарава услышали во всём селе. Мы с бабушкой закидали волкодава камнями, били палками. Но проклятый пёс не сдался.

– Карахан! Эй, Карахан! – позвала бабушка хозяина волкодава.

Карахан вышел на террасу и заорал на своего пса. Услышав голос хозяина, волкодав отпустил Чарава и с ещё большей горделивостью, медленно ступая, ушёл к себе во двор.

Спина и живот Чарава были в глубоких ранах от громадных клыков. Он истекал кровью. Я снял с себя пиджак, укутал в него Чарава и взял его на руки. Но он громко завыл. Это означало, что он не желает моего сочувствия. Боль, которую я нанёс лишь один раз в жизни, была для него тяжелее боли от клыков.

– Дай, сынок, я поддержу. Глупое создание! Его обуревают совсем иные горечи! – бабушка забрала у меня Чарава.

Моя голова упала на грудь. В моём сердце погас тлеющий огонёк надежды, что когда-нибудь Чарав меня простит.

На террасе бабушка завернула дрожащего Чарава в овчины, чтобы успокоить боль, залила раны подсолнечным маслом, полагая, что это поможет унять боль. Однако пёс был безнадёжен. Он открывал и закрывал глаза, которые казались выцветшими. Он сразу чувствовал, когда я приближался к нему, и стонал, показывая, что при мне его боль усиливается.

Через день Чарав умер. Его беды кончились, а в моём сердце боль лишь увеличилась. Она продолжается до сих пор…

…Голос женщины, звучащий повыше от Зелёного тока, прервал мои мысли.

– Кудрат! Эй, парень, ты не слышишь, что ли? С кем я говорю?!

Незнакомая женщина с кувшином, идущая за водой, звала меня. Обескураженный, потом только я понял, что она обращается не ко мне.

– Смотри, сынок, не забудь пригнать телёнка! – продолжала женщина.

– Я не забыл. Солнце же ещё не село. Пойду, как вернётся стадо, – ответил маленький Кудрат с Зелёного тока.

Когда он говорил с мамой, щенок, остановившись, слушал, будто понимал.

Женщина ушла. Мальчик со щенком опять завозились друг с другом, носясь по Зелёному току. Встав с камня, я подошёл к ним.

– Салам алейкум, Кудрат, тёзка! – сказал я и подал руку мальчику. – Меня тоже зовут Кудратом.

– Алейкум салам, – удивлённо ответил мальчик. Наверное, он дивился тому, что я знаю его имя.

– Разве мама не звала тебя по имени? Вот я и услышал…

На лице мальчика появилась улыбка.

– А-а-а, – произнёс он.

– Хороший у тебя друг. В какого пса он вырастет? Наверное, в большого?

– Да. Это из породы сторожевых, чабанских.

– Как зовут его? – я не успел спросить: щенок побежал вниз по склону лужайки, а мальчик пустился вслед за ним.

Вдруг я увидел: положив левую руку на сгорбленную спину, а правой рукой затеняя слабые глаза, к Зелёному току приближалась моя бабушка.

– Это я, бабушка, это я! – подал я свой голос, чтобы рассеять её сомнения.

– Ой-ой, сынок мой! Приехал и сидишь здесь на холодном камне! Как не стыдно! – она подошла и обняла меня за шею. – Невестушка Фатима мне сказала, что у Зелёного тока на камне сидит молодой мужчина. Сердце подсказало, что это ты.

Знала я, что ты приедешь сегодня. Петух кукарекал без конца… Приедет сегодня мой внук, мой сын, сказала я себе… А ну-ка, подними свой чемодан на мою спину! – она взялась за мой дипломат.

– Подожди, бабушка! Скажешь тоже! Разве ты в состоянии нести чемодан? – в одну руку я взял дипломат, а другую положил на иссохшее плечо бабушки. Мы пошли домой.

В это самое время щенок Кудрата вцепился в подол бабушкиного чёрного платья и потянул его.

– Ой-ой, чтоб тебе не жить! Ты откуда появился? – сказала бабушка.

– Это собака моего тёзки, сына невестушки Фатимы, – объяснил я, указывая на подбегающего к нам Кудрата.

Бабушка покачала головой:

– Вот теперь поняла, почему ты сидел на холодном камне… Никак не забудешь, сынок? Достаточно же, сын мой. Забудь. Давным-давно всё прошло…

Я пожал плечами:

– Он меня не простил…

– Из-за твоих переживаний сам Аллах тебя простил, сын мой, – успокоила меня бабушка. Чтобы переменить разговор, она обратилась к моему тёзке: – Кудрат, сыночек, вместе с твоим пригони и моего телёнка. Как приведёшь, бабушка даст тебе конфет…

– Хорошо, бабушка.

Щенок подошёл и потянул меня за штанину. Теперь и этот мне доверяет. Опустив дипломат, я погладил щенка. Он сразу отбежал от меня, потом опять подошёл, опять отбежал, предлагая мне бежать наперегонки.

– Тёзка, что-то ты не сказал, как зовут твоего щенка, – спросил я у мальчика.

– Чарав…

Мальчик устремился вслед за щенком.

Лестница
Рассказ

Старый Алхазур, по своему обыкновению проснувшийся рано, про себя порадовался: день обещал быть погожим, ни облачка на небе, и над Красной горой, темнея, не клубятся тучки, предупреждая: после полудня ждите непогоды. Несмотря на то, что на дворе стояло лето, уже больше двух недель держалось ненастье: шли короткие грозы; каждый день, когда солнце переваливало на запад, село окутывал туман, да такой густой, что не разглядишь вытянутую руку.

Сегодня у Алхазура был повод, чтобы выйти в село. Он видел сон. Длинная, сколоченная из досок лестница поднималась от земли, пропадая верхним концом в вышине. На лестнице, высоко-высоко, виднелись четыре точечки – четверо поднимались в небесную высь. Он догадывался, кто эти люди… Сам старик стоял внизу, думал: «Откуда же взялись такие длинные доски?» – и беспокоился, видя, что лестница прогибается: достаточно ли она крепкая? Он поднялся на две или три ступеньки, твёрдо упираясь ногами, попытался качнуть лестницу, но она даже не дрогнула…

Старухе он ничего не сказал о своём сне.

– Сидел бы спокойно дома, человек! – сказала Сачла старику и положила перед ним связку ключей. – Недавно ведь ходил… И месяц не прошёл.

Алхазур смолчал; каждый раз, собираясь выйти в село, он слышал от Сачлы что-нибудь похожее, и её слова для него ничего не значили. Наверное, и старуха понимала это, знала: старик всё равно сделает по-своему, поэтому добавила:

– Надень костюм. Друзей не навещают одетым, как пастух. – Опять же знала: старик оденет костюм, и заранее приготовила и повесила его на стул.

Алхазур вырядился, чувствуя, что костюм, в прежние годы плотно облегавший тело, теперь неловко висит на нём, потому стоял спиной к зеркалу в углу комнаты. Сачла всё понимала. Поправив топорщившийся воротник, она сказала:

– Теперь я служу тебе зеркалом, да?

– Ты всегда была моим зеркалом. – Сказал с целью, чтобы у старухи, посветлевшей тусклыми серыми глазами на морщинистом лице, в сердце зажглась искорка радости.

Сачла по-своему оценила старание старика:

– Передай привет своим друзьям. Вижу, ты не намерен оставлять их, пока они не заберут тебя к себе.

– Когда они заберут меня, я и тебя возьму с собой. – Ответ Алхазура прозвучал не менее ехидно.

Водрузив на голову каракулевую папаху, предназначенную для особых случаев, разделив ключи на две кучки и опустив их в два кармана пиджака, отчего пиджак завис ещё больше, Алхазур вышел на веранду. Он тоже знал: трость следом вынесет сама старуха.

По лестнице поднималась Гевхер с полным кувшином за спиной, что ободрило Алхазура:

– Доброе утро, дочь моя. С полным кувшином – хорошая примета. Ну как мне не идти…

– Доброе утро, дядюшка! Да, ты прав насчёт приметы…

Однако Гевхер, всегда весёлая и говорливая, не сыпала, как обычно, шутками, заражая и стариков. Заметив это, Сачла не преминула спросить у молодой женщины:

– Что случилось, дочка? Какая-то ты кислая сегодня.

– Айвар не ночевал дома… Вчера ушёл, сказав, что идёт на свадьбу в Нижнее село.

Сачла невольно поднесла палец к губам:

– Ну-у! На какую ещё свадьбу под вчерашним дождём?

– Молодым что твой дождь или снег? – сказал Алхазур. – Телефона нет у него?

– Отключённый.

– Кто с ним был из друзей-приятелей?

– Друзья все у себя дома. Ничего не говорят.

– Не надо волноваться, дочь моя, – успокоил её Алхазур. – Айвар не из тех, у кого ветер в голове. Студент ведь, чувствует себя взрослым… Позвони кому-нибудь в Нижнее село.

– Звонила… На свадьбе его видели. И на вечерних танцах, говорят, вовсю отплясывал.

Седые усы Алхазура дрогнули в улыбке:

– Появится он… Молодой… У него свои тайны… Я в селе тоже порасспрошу. Айвар не из тех, нет. Знает старших – младших, что хорошо, а что плохо… Вчера он встретился мне во дворе, честь по чести поздоровался, порасспросил обо всём. Разузнал, когда я иду навестить своих друзей. Он не раз ходил со мной, помогал… Появится он…

Алхазур взял из рук старухи трость и спустился по лестнице.

Старик уважал Гевхер как родную дочь. Кроме сына Айвара, соседка растила ещё двух маленьких дочерей. Глава семьи Селим, столяр, постоянно пропадал на стороне, на заработках, и дома его видели редко. В нынешнем году, когда Айвар закончил школу, он приехал, оставив свои дела, устроил сына в Махачкале в университет и опять уехал. В домашних заботах Селим полностью доверял жене. Гевхер во всём оправдывала доверие мужа и исполняла свои обязанности так, как положено добропорядочной горянке, умела налаживать добрые отношения с односельчанами. Каждое утро она приносила два кувшина воды Алхазуру и Сачле, у которых не было рядом сына или невестки, при необходимости всегда оказывала и прочую посильную помощь.

Алхазуру, хотя он и не подал виду при Гевхер, не понравилось, что Айвар не ночевал дома. «Время плохое, – подумал старик. – Много развелось таких, кто сводит молодых с правильного пути. Да хранит нас Всевышний от недобрых дел…»

Он шагал, опираясь тростью в подсохшую землю, в которой оставались маленькие ямки. В селе всё дышало спокойствием. Обычные картины: дома по улочке, зелёные поля, ясные очертания гор… Одно только изменилось после продлившегося ненастья: горные вершины вдали побелели. И сильнее доносился шум Большой реки, совсем, казалось, не слышный в дни, подёрнутые густым туманом, но и в этом шуме тоже не было ничего нового. Алхазур решил пойти в обход киму, знал, что там не будет никого близкого ему по возрасту. Будут околачиваться двое-трое из тех, у кого после вчерашней пьянки раскалывается голова и дожидается, кто бы их вылечил…

Село постепенно пустело, всё больше становилось заброшенных домов. Хотя пожилых было много, они неохотно появлялись на киме. Как считал Алхазур, потому, что молодые уезжали в далёкие города: если нет молодых, кого ты будешь наставлять уму-разуму, кому послужишь образцом в поведении? Не осталось и каких-либо мирских вопросов, обсуждаемых, как прежде, сообща. А если они и возникали, то решались без ведома мира, отдельными людьми. Ким зарастал крапивой. Обычаи и традиции, уходящие в глубь тысячелетий, делавшие народ – народом, исчезали на глазах, человеческие законы оставались невостребованными, люди менялись поневоле, время вынуждало их принять новое.

Вот почему Алхазур не любил выходить в село. Его близкие друзья ушли из этого мира, их дома пустовали, сыновья и дочери жили в городах, редко вспоминая о родных местах и ещё реже там появляясь. При живых родителях нет-нет да и приезжали, а без них забывали совсем.

Оттого Алхазур и нашёл себе занятие к концу жизни: присматривать за домами покойных друзей, насколько мог содержать их в порядке. «Не ходи, – сказала сначала жена, – зачем тебе пустые дома, на которые сыновья и дочери покойных махнули рукой?» – «Дома тоже имеют душу, – пояснил он. – Пустые, они тоскуют по людям. Каждая стена в доме, каждый кирпич в стене, каждая дверь и окно хранят в себе всё, что видели, хранят чувства и мысли, тайны, сбывшиеся и несбывшиеся желания тех, кто жил в доме. Вот что представляет собой душа дома. Грех не уважать душу… – Он задумался, потом, повеселев, продолжил: – В начале жизни, как только покрепче стал на ноги, я помогал отцу пасти ягнят. Повзрослев, стал объездчиком, как ты выражалась, “гуляйполем”. Теперь же, когда ногам мало осталось меня носить, я стану обходчиком заброшенных домов…»

– Салам алейкум, Махмуд! – сказал Алхазур, дойдя до ворот большого двухэтажного дома. Вытащив из кармана, он подобрал ключ, вошедший в скважину увесистого висячего замка. – Пришёл навестить тебя.

Открыв ворота, он вошёл во двор; обошёл дом, оглядел крышу, крытую шифером, водосточные трубы. Одна труба оборвалась, и вода размывала стену. Никаких посторонних следов. Алхазур разомкнул замок на крышке лестницы, поднялся на веранду.

– Теперь мы можем поговорить, Махмуд. Спрашиваешь, как я? Тебе лучше, чем мне… Вот, с нижней улицы дошёл до верхней и задыхаюсь. – Он встал, упираясь спиной о потолочный столб.

– …

– Я сейчас возьму стул. Сяду… Ты не беспокойся… – Он снял замок с двери передней комнаты. Затем, открывая двери по очереди, осмотрел внутренние покои.

Всё как всегда и подернуто печалью, как кисеёй.

На всех четырёх стенах гостевой комнаты на коврах висели фотографии, оправленные в рамки. Алхазур задержался перед большим портретом Махмуда.

Друг, с закрученными на концах усами, смотрел на него молодо, уверенным взглядом глаз, полных жизни.

Алхазур опустился на стул.

– …

– Старуха чувствует себя неплохо. Болтает, конечно: это не так, то не так. Но обихаживает меня, она сильнее…

– …

– Сыновья, спрашиваешь? Приезжают… Один показал себя и уехал. Рассказывал же я тебе в тот раз… Сегодня-завтра жду другого, с внуками. Звонил… Теперь, друг, появились телефоны без проводов. Звони себе, когда пожелаешь. Таких телефонов, как на почте, где ты работал, не осталось. Помнишь: приходилось кричать до хрипоты, на том конце тебя не понимают, а ты его не слышишь.

– …

– Ты рано умер… Если бы эти телефоны появились при тебе, ты бы ещё пожил… Ты бы звонил, тебе бы звонили…

– …

– О твоих ничего не слышно… Ничего о себе не сообщают. Сосед Селим возил в Россию капусту, зашёл по адресу твоего старшего сына. Там его уже нет… И о другом никто ничего не знает. Оба приезжали, когда умерла твоя старуха. Поставили надгробия над вашими могилами… Не оставили, как Шабата, без надмогильного камня. И то хвала Всевышнему… – Старик помолчал, будто слушая новый вопрос.

– …

– Ну что ты, куда они денутся?.. Случилось бы что, известили бы. Самих не дождёшься, но вести доходят быстро.

– …

– Что делать, друг, судьбы людские. Были бы живы ты с женой, наверное, они приезжали бы.

– …

– Ничего особенного, о чём можно было бы сказать тебе… Говорят, прошлой ночью Айвар не ночевал дома.

– …

– Не знаешь его? В прошлый раз вместе со мной он приходил сюда. Помог мне вынести на веранду сумахи и ковры. Подержали их на солнце… Хороший парень. Сын соседа Селима.

– …

– Да, хорошо, что вспомнил! У твоего дома труба водостока отвалилась… Вернётся Селим, попрошу его, чтобы отремонтировал. Я уже не могу забираться на крышу, друг. Уж не обессудь…

– …

– Знаю, что не обижаешься. Возможно, ты понимаешь меня лучше, чем я понимаю самого себя… С твоего разрешения теперь я встану… Ты же знаешь, мне ещё надо навестить Идриса, Шабата, Кштара. Теперь я обходчик домов, друг, обходчик пустых домов!

Замкнув все замки, которые он открывал, Алхазур вышел на улицу. Пройдя узкой улочкой, он оказался у дома Идриса.

– Салам алейкум, друг мой, можно войти? – Вынул из кармана и нашёл нужный ключ, снял замок с ворот…

И здесь Алхазур обошёл дом, поднялся на веранду, но в комнаты не зашёл, не было необходимости: ни следа того, что здесь кто-то побывал. На веранде висела красочная картина – работа, когда-то выполненная внуком, приехавшим на каникулы. Дедушка дорожил подарком своего отпрыска, вставил картину в рамку и повесил так, чтобы видели все, кто к ним приходил. Правда, дедушка на картине не очень походил на себя, но Идрис утверждал обратное и хвалился. Он был изображён в чабанской бурке, с большим кинжалом в руке, на фоне Шалбуздага и зелёного луга, на котором раскинулась отара. Вложив в руку дедушки вместо ярлыги кинжал, юный художник, наверное, хотел показать, что главным делом для Идриса является охрана этих гор и альпийских лугов. И при исполнении этой главной обязанности отара казалась чем-то не таким важным, досужим…

Разговор с Идрисом у Алхазура получился похожим на тот, что он вел с Махмудом, разве что с некоторыми различиями.

– Домой не зайду, друг, не обижайся… Нет ни времени, ни сил. Совсем одряхлел я, сам видишь…

– …

– «Как пенёк!» Нет, друг, нет… Спроси у моей старухи. Она лучше знает… Ворчит, когда я выхожу на улицу, мол, слаб стал. Жалеет меня… Если старуха жалеет, значит, действительно ослабел. Она права…

– …

– Не принимай к сердцу… Пока могу, буду навещать тебя…

– …

– Помощника, говоришь? Где мне его взять? Село пустеет… Не осталось молодых, послушных…

– …

– Тот парень? А-а, Айвара имеешь в виду? Нет, конечно, неплохой парень… Будет учиться в городе… Отец, Селим, устроил его в университет. Кто знает, вернется ли он обратно?.. Говорят, что вчера пошёл на свадьбу и ночью не пришёл домой…

– …

– Я? В его возрасте? Себе задавай этот вопрос? Когда был таким, как Айвар, тебя часто находили дома?

– …

– Ну да, мы работали. Война ведь шла. Вместе с матерями заменяли отцов в поле, в саду, в огороде. Но и молоды были, и озоровали. Вот греховными делами не занимались… Ныне молодые безответственны, перестали различать меру добра и зла, хорошего и плохого.

– …

– Твой сын звонил неделю назад. Расспрашивал, интересовался состоянием дома. Говорил, что хочет приехать, но не получается… И дочь твоя звонила. Обещала приехать, пока у детей не завершились каникулы… Она, как приедет, приберёт. В доме жилым духом повеет.

– …

– Да, в наше время и этого немало. Да будет Всевышний доволен ими… Ну пойду я. Махмуда навестил, с тобой поговорил, надо ещё заглянуть к Шабату и Кштару. Разреши мне уйти…

– …

У Алхазура, приближающегося к дому Шабата, под усами заиграла невольная улыбка. Шабата, весельчака, мастера игры на зурне, в селе особенно любили, его, покойного, и теперь вспоминали с улыбкой и с неизменным уважением.

У него была привычка: увидев кого-нибудь на улице, он подкрадывался сзади, стукнув того по плечу своим тяжёлым кулаком, поднимал вверх большой палец и восклицал: «Гяур!» Причем не разбирал, кто перед ним, ребёнок ли, женщина или мужчина. Но к его выходкам привыкли, и на него никто не обижался, словно решив, что не зазорно выглядеть гяуром перед таким весёлым человеком.

На свадьбах всё меньше играли на зурне, Шабату это не нравилось, но он не жаловался на новые времена, хотя сам не менялся. Бывало, его приглашали сыграть на свадьбе пожилые или же, в угоду им, молодые, и он не отказывался и исполнял старинные мелодии. Шабат никогда не сторонился ни одного весёлого или печального события. Играл и один, когда ушли из жизни его напарники – второй зурнач Менсеб и мастер-барабанщик Катиб, хотя и признавал, что без них у него получается не так хорошо, и не требовал от односельчан никакой платы. Но после того, как умерла жена, Шабат перестал играть на зурне, никого не стучал по плечу, подкрадываясь сзади, и не восклицал: «Гяур!» Порой на киме пытались его расшевелить, напоминая его старую привычку, но не удавалось.

Шабату было отчего пасть духом: трое его сыновей как уехали после похорон матери, так ни разу и не навестили отца. В последний раз сыновья приехали, чтобы похоронить отца, больше их в родном селе не видели…

Алхазур обошел одноэтажное строение Шабата, проверил, не открывали ли окна или двери, не входил ли кто-нибудь внутрь, но не нашёл никаких следов.

– Салам алейкум! – улыбнулся Алхазур, через две ступеньки поднявшись на крылечко и открывая дверь на застеклённую веранду. – Можно войти?

– …

– Почему я закрываю окна? Нет, гяур, я не привык лазить в окна… Ты помнишь, что произошло в прошлый раз? Человек пять собутыльников с твоей улицы залезли к тебе в дом и устроили здесь застолье. Ну я их прогнал…

– …

– Напрасно, говоришь, прогнал? Пьяниц?

– …

– Безобидные, говоришь?.. Залезли в дом, уважая тебя? Да! Большое уважение оказали! Как можно заходить в чужой дом, где нет хозяина? Да ещё залезть в окно!

– …

– Значит, чтобы не залезали в окно, надо оставлять открытой дверь? Здесь ты был беззаботным весельчаком и там остался таким же! Я-то забыл закрыть окно изнутри… Да, теряю память…

– …

– Что?! И мне надо было прийти сюда с бутылкой? Ты бы хотел, чтобы я выпил сто граммов здесь, в твоём доме? Ну уж нет, приятель, я – сторона. Больше не могу.

На длинную веранду выходили четыре двери комнат, где пахло сыростью. «Один этаж ведь, – подумал Алхазур. – Почаще надо проветривать. Но требуется хозяин…»

Он сел на топчан у стены.

– …

– Что толку в разговорах? О чём говорить? О твоих сыновьях, забывших дорогу к отчему дому?

– …

– Здесь ты правильно ругаешься, я согласен. Могли бы приехать, хотя бы камень поставить на твоей могиле… Трое сыновей – и ни одного достойного!

– …

– Ну да, тебе камень на могиле не нужен, он нужен нам, сельчанам.

– …

– Да, правильно. И камням, как и людям, положен предел, всё уйдёт в небытие, не оставив следа… Но всё равно память о человеке сохраняют немного дольше, вырезая его имя на камне. Так уж повелось. Опыт ушедших служит уроком для живых, поддерживает и вселяет уверенность в трудную пору. Вот что не осознают твои беспутные сыновья.

– …

– Я тоже, как и ты, ругаю их, и всё село ругает. Чтоб не жить им на белом свете! Помнишь, как старший сын звонил тебе из Москвы? «Отец, и сюда до меня дошёл слух, что ты пьёшь. Не пей, не позорь нас…» Боялся опозориться в Москве! И не догадывался, что опозорил себя в родном селе… Будь он проклят, считал, что тебе, одинокому, как сова, грешно выпить каплю-другую…

– …

– Ты прав. Не стоит вспоминать, пусть их… Я поставлю камень на твою могилу! Попрошу Селима, чтобы он вырубил из скалы, надпись вырежу сам. Я знаю, какая должна быть надпись на твоём могильном камне…

– …

– Я знал, что ты скажешь:

Когда умру, положите
В могилу бурдюк с вином.
На закуску лук зеленый, помидоры и огурцы.
Про щепоточку соли не забудьте!

Это были твои любимые стихи. Нет, я высеку другое… На камне ещё будет твоя фотография, где ты играешь на зурне на клубной сцене… Ты красиво будешь смотреться, так красиво, каким не был в жизни. С поднятой зурной, из за которой не виден твой длинный нос.

– …

– У тебя самого не было такой фотографии, у меня есть. А надпись будет гласить: «Покойнику, имеющему сыновей, могильный камень поставлен за счёт села».

– …

– Я злюсь? Как это тебе не нужны ни камень, ни надпись на нём? Нет, нет, что задумал, то я сделаю… У тебя и не спрошу, друг, уж не обессудь…

– …

– Меня что-то беспокоит, говоришь?.. Прошлой ночью Айвар не ночевал дома… Тот самый, мой помощник.

– …

– В его возрасте, да, бывало, и мы не ночевали дома. Говори, говори. Мы ведь тоже были молоды!

– …

– Это когда мы с Кштаром пошли к молодым учительницам, приехавшим из России? Да, было дело. И что теперь? А ты разве не ходил? Ты вспомни, как получил пяткой по лбу и опрокинулся… Ну, довольно, с тобой разговору не будет конца. Мне надо навестить еще Кштара.

Алхазур встал, закрыл окно. Выходя со двора, окинул взглядом сад. Большие деревья, как ему показалось, заметно одичавшие, стояли, сникнув под тяжким грузом яблок и груш. Он глубоко вздохнул: у него не было сил ухаживать ни за своим садом, ни за садами друзей.

Неожиданно Алхазур остановился: Шабат не всё успел сказать другу.

– …

– Не закрывать ворота, чтобы дети ходили в сад? Пусть едят фрукты?.. Нет, я сделаю по-другому. Я приведу из школы детей во главе с одним из учителей, и пусть они соберут урожай твоего сада. Без старшего нельзя пускать детей, друг, они навредят саду… Урожай-то в нынешнем году хорош… Что?

– …

– Нет, я тебе сказал: в этом деле – я сторона… Насчёт ста граммов посмотри сам. Там ведь, говорят, текут винные реки…

– …

– Ты теперь узнал, что там ничего нет? Тогда не надо было уходить…