Mróz, głód i wszyTekst

0
Recenzje
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa


Okładka

Fahrenheit 451

Redakcja i korekta

Maria Korzeniecka (UKKLW)

Dyrektor projektów wydawniczych

Maciej Marchewicz

ISBN 9788380796027

Copyright © by Stanisław Płużański Copyright © for Fronda PL Sp. z o.o., Warszawa 2021

Wydawnictwo informuje, że dołożyło należytej staranności w rozumieniu art. 355 par. 2 kc w celu odnalezienia aktualnego dysponenta autorskich praw majątkowych do tekstu. Z uwagi na to, że przed oddaniem niniejszej książki do druku poszukiwania te nie przyniosły rezultatu, wydawnictwo zobowiązuje się do wypłacenia stosownego wynagrodzenia z tytułu ich wykorzystania aktualnemu dysponentowi autorskich praw majątkowych niezwłocznie po jego zgłoszeniu się do wydawnictwa.


Wydawca

Wydawnictwo Fronda Sp. z o.o.

ul. Łopuszańska 32

02-220 Warszawa

tel. 22 836 54 44, 877 37 35

faks 22 877 37 34

e-mail: fronda@fronda.pl

www.wydawnictwofronda.pl

www.facebook.com/FrondaWydawnictwo

www.twitter.com/Wyd_Fronda

Konwersja

Epubeum

Spis treści

Wstęp

Wprowadzenie – Oddziały partyzanckie w Polsce po II wojnie światowej

Uzbrojenie oddziałów

Warunki życia

Mobilność

Postoje i zakwaterowanie

Relacje z ludnością cywilną

Życie w oddziale

Stosunek do wroga

Morale i wiara w zwycięstwo

Dyscyplina w oddziałach

Zakończenie

Bibliografia

Przypisy

Wstęp

Niniejsza praca stanowi próbę omówienia codzienności żołnierzy walczących w oddziałach partyzanckich w podziemiu antykomunistycznym działającym po II wojnie światowej. W wielu przypadkach historia ta zaczyna się jeszcze w 1944 roku, zaraz po przejściu frontu wschodniego przez tereny Polski, gdyż już wtedy część partyzantów rozpoczęła działalność w nowych realiach.

Koniec nastąpił natomiast dopiero w 1963 roku wraz ze śmiercią ostatniego z żołnierzy wyklętych Józefa Franczaka ps. „Lalek”.

W swojej pracy starałem się opisać elementy życia partyzanckiego poza walką, jednak była ona głównym celem i zadaniem żołnierzy. Ponadto aspekt militarny oraz okoliczności dotyczące wydarzeń w Polsce i na świecie były na tyle ważne, że miały istotny wpływ na życie każdego z żołnierzy, więc nie można go pominąć. Dlatego też przebieg działań zbrojnych w wymiarze ogólnopolskim został przeze mnie opisany we wprowadzeniu. Omawiając działania militarne, uwzględniłem zarówno całościowe ujęcie powstania antykomunistycznego, jak i opisanie poszczególnych regionów Polski, organizacji czy pojedynczych oddziałów. W pracy starałem się zawrzeć wszystkie aspekty życia w oddziale partyzanckim. Na początku przeanalizowane zostało przeze mnie uzbrojenie oddziałów i sposoby pozyskania broni, jako pochodna działań militarnych. Następnie opisałem często ekstremalne warunki życia partyzantów, wyszczególniając ich ubiór, wyżywienie, możliwości dbania o higienę osobistą i zdrowie. Nieodzownym elementem życia partyzanckiego była ciągła tułaczka, dlatego należało omówić sposób poruszania się, opisać teren, na którym działali, i wszelkiego rodzaju środki transportu. Istotne były w tym wypadku różnice, które występowały między poruszaniem się po swoim terenie i poza nim. Ważne było także wyszczególnienie, w jakich miejscach oddziały kwaterowały, gdzie miały postoje i odpoczywały. Partyzanci w swojej działalności opierali się na wsparciu cywili. Konieczne było więc dokładne omówienie relacji z tą ludnością. Starałem się określić stopień poparcia partyzantów, w czym pomagali partyzanci cywilom, a w czym cywile partyzantom, problemy związane z tymi relacjami, wreszcie sytuacje konfliktowe. Najbardziej dramatyczne problemy dotyczyły przede wszystkim stosunku do mniejszości narodowych. W tym wypadku należało przyjrzeć się, jakie były ich przyczyny, przebieg i skutki. Zwróciłem uwagę także na dynamikę zmian w kontaktach partyzantów z cywilami. Życie w partyzantce w dużej mierze zależało od sposobu organizacji oddziałów i etapu, na którym znajdowała się dana jednostka. Z tego wynikały m.in. funkcje żołnierzy, codzienne obowiązki oraz standardowy harmonogram dnia. Sposób zorganizowania danej grupy przekładał się także na aktywności, które wypełniały dużą część dni w przerwie między akcjami i poruszaniem się. Chodzi przede wszystkim o ćwiczenia wojskowe, odpoczynek i rozrywki. Starałem się przyjrzeć także strukturze oddziału, kto wchodził w jego skład oraz jakie były relacje między członkami jednostek, stosunki z innymi grupami, a także jak podczas walki wyglądał kontakt żołnierzy z rodzinami. Do zobrazowania nastrojów w oddziałach opisałem morale panujące wśród żołnierzy, jak wyobrażali sobie zwycięstwo, do czego dążyli oraz kiedy i dlaczego utracili wiarę w sukces. Istotne jest także zrozumienie, z czego wynikały problemy z zakończeniem walki. Przyjrzałem się także, co zdaniem członków oddziałów było najtrudniejsze w życiu partyzanckim. W kolejnym rozdziale starałem się wskazać, jaki był sposób postrzegania strony przeciwnej przez partyzantów, kogo konkretnie partyzanci uważali za wroga i jak zmieniały się te stosunki na przestrzeni czasu. Na końcu zająłem się dyscypliną w oddziałach. Skupiłem się na problemach trawiących grupy leśne – takich jak niesubordynacja, grabieże czy uzależnienie od alkoholu – a także na sposobie egzekwowania prawa przez dowódców i efektach walki o utrzymanie wojskowej karności w jednostce.

Materiał źródłowy wykorzystany do napisania pracy można podzielić na cztery grupy: wywiady z żyjącymi żołnierzami, źródła archiwalne, wydane dokumenty i wspomnienia. Głównym źródłem naturalnie były wywiady, które udało mi się przeprowadzić z żyjącymi partyzantami. Przeprowadziłem 14 rozmów z żyjącymi żołnierzami:

Mjr Miron Borejsza ps. „Błysk” – urodził się 15 kwietnia 1929 roku w Lublinie. W czasie II wojny światowej działał w strukturach konspiracji antyniemieckiej. Od 1943 roku wypełniał m.in. zadania łącznika przekazującego rozkazy oraz informacje. Po wojnie był żołnierzem Hieronima Dekutowskiego ps. „Zapora”. Od 12 listopada do 22 grudnia 1946 roku należał również do drużyny dywersyjnej Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość dowodzonej przez Stefana Ochnio ps. „Kiemlicz”. 22 grudnia 1946 roku został aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa. 16 kwietnia 1947 roku został wypuszczony na wolność na podstawie amnestii.

Mjr Włodzimierz Bystrzycki ps. „Dzielny” – urodził się 18 lipca 1925 roku w Niedzicy. W czasie II wojny światowej walczył pod wodzą Adama Ratyńca ps. „Lampart”. Po wojnie dołączył do Józefa Kurasia ps. „Ogień” i został dowódcą 4 kompanii w jego zgrupowaniu partyzanckim. Przeprowadził wówczas kilkadziesiąt akcji na posterunki MO i placówki UB1. Ujawnił się w marcu 1947 roku. Z powodu szykan i wyrzucania z kolejnych prac przeniósł się z rodzinnego Podhala do Wielkopolski.

Mjr Lucjan Deniziak ps. „Orzeł” – urodził się 18 czerwca 1926 roku (według akt 18 czerwca 1928 w miejscowości Wojtkowice-Glinna) w Wojtkowicach. W czasie II wojny światowej wstąpił do AK, od 1943 roku działał jako łącznik. W listopadzie 1944 roku nawiązał kontakt z Zygmuntem Szendzielarzem ps. „Łupaszka”, w jego oddziale walczył przez 11 miesięcy. Był podkomendnym najpierw „Łupaszki”, a następnie kpt. Romualda Rajsa ps. „Burego”.

Od stycznia 1947 roku był żołnierzem w oddziale Narodowego Zjednoczenia Wojskowego sierżanta Ryszarda Sosnowskiego ps. „Wydra”. Brał udział m.in. w akcji we wsi Bronka. Zmarł 22 listopada 2020 roku.

Płk Stanisław Gajewski ps. „Staś” – urodził się 17 maja 1930 roku w Bęczynie. Do Armii Krajowej wstąpił w 1943 roku, mając 13 lat. Był żołnierzem oddziału Kedywu w Urzędowie dowodzonego przez Mieczysława Cieszkowskiego ps. „Grzechotnik”. Po wojnie został członkiem zgrupowania partyzanckiego Hieronima Dekutowskiego ps. „Zapora”. Do jego głównych zadań należało przenoszenie meldunków, wartowanie, wykonywanie zwiadu. Aresztowany został przez UB 2 lutego 1951 roku. Po pół roku został wypuszczony na wolność.

 

Kpt. Jan Jabłoniec ps. „Fiat” – urodził się 13 lipca 1927 roku w Ziółkowie. Przysięgę złożył w lutym 1944 roku i walczył do maja 1945 roku. Był żołnierzem VI samodzielnego plutonu 8 Pułku Piechoty Legionów AK, Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość. Walczył w oddziale Hieronima Dekutowskiego ps. „Zapora” i Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”. Zmarł 12 stycznia 2021 roku.

Później mimo opuszczenia oddziału dalej z nim współpracował, głównie jako informator. Przekazywał podziemiu informacje o sytuacji w terenie, zwalczał szerzące się w tamtym czasie kradzieże i donoszenie na żołnierzy konspiracji. Po zaprzestaniu walki ukończył szkołę zawodową mechaniczną i pracował jako mechanik, a później kierowca autobusu.

Płk Lidia Lwow-Eberle ps. „Lala” – urodziła się 14 listopada 1920 roku2 w Plosie, niedaleko Moskwy. W Armii Krajowej działała od lata 1943 roku. Najpierw była sanitariuszką u Antoniego Burzyńskiego ps. „Kmicic”. Po wymordowaniu przez sowiecką partyzantkę 26 sierpnia 1943 roku prawie całego oddziału przeszła do 5 Wileńskiej Brygady AK dowodzonej przez „Łupaszkę”. Była członkiem 1 kompanii szturmowej. W lutym 1945 roku, po śmierci żony „Łupaszki” – Anny, Lidia Lwow-Eberle została jego towarzyszką życia. Była u jego boku także po zaprzestaniu walki, aż do jego aresztowania. Została skazana 2 listopada 1950 roku na dożywocie. Zmarła 5 stycznia 2021 roku.

Ppłk Tadeusz Michalski ps. „Ryś” – urodził się 9 grudnia 1928 roku w Łodzi. Walczył w oddziale Eugeniusza Kokolskiego ps. „Groźny” od 1945 roku. Przez większość czasu był członkiem drużyny ochrony sztabu. Walczył aż do jego rozwiązania w sierpniu 1946 roku. Był więziony w Wojewódzkim Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w Łodzi przy al. Anstadta. W 1949 roku był także więziony w tzw. moczarówce.

Mjr Józef Oleksiewicz ps. „Groźny” – urodził się 15 stycznia 1929 roku w Grybowie. W 1943 roku był łącznikiem oddziału AK dowodzonego przez Franciszka Paszka ps. „Kmicic”. W 1944 roku jego oddział wszedł w skład 1 Pułku Strzelców Podhalańskich AK. Po wojnie, w 1945 roku wrócił do lasu. Działał najpierw w oddziale Stanisława Piszczka ps. „Okrzeja”, a po jego rozbiciu u Andrzeja Szczypty ps. „Zenit”. Następnie przeniósł się do jednostki Jana Dubaniowskiego ps. „Salwa”. Początkowo był szeregowym żołnierzem, jednak później, kiedy dowódca mu zaufał, otrzymał drużynę zwiadu. Głównie zdobywał informacje dla oddziału. Walczył aż do ujawnienia się 20 marca 1947 roku. W maju tego samego roku został aresztowany. Siedział m.in. w więzieniu na ul. Montelupich w Krakowie3. Zmarł 11 kwietnia 2020 roku.

Płk Kazimierz Paulo ps. „Skała” – urodził się w Dobrzanach koło Lwowa 17 stycznia 1925 roku. W czasie wojny został wywieziony do Niemiec na przymusowe roboty do Bitterfeld w Saksonii i do gospodarstwa w Kessen. Wrócił do Polski w 1945 roku, po czym wstąpił do milicji. Niedługo później został komendantem posterunku MO w Węglówce koło Krosna. Współpracował z Józefem Zadzierskim ps. „Wołyniak”.Zdezerterował 6 lutego 1946 roku i po krótkim działaniu u Wojciecha Lisa ps. „Mściciel” dołączył do Józefa Kurasia, do jednej z drużyn oddziału ochrony sztabu zgrupowania. Latem 1946 roku został mianowany dowódcą 5 kompanii zgrupowania „Ognia”. Oprócz tego pośredniczył w kontaktach miejscowych oddziałów z „Ogniem”, które miały się mu podporządkować. Walczył do 9 listopada 1946 roku, kiedy odszedł z oddziału z powodu infekcji kolana4. Ujawnił się, tak jak większość żołnierzy „Ognia”, 22 lutego 1947 roku. Niedługo potem został aresztowany. Został skazany przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Rzeszowie na karę śmierci, którą później zamieniono na 15 lat więzienia. Przebywał w więzieniu do 1956 roku, wyszedł na wolność na mocy amnestii5.

Ppłk Marian Pawełczak ps. „Morwa” – urodził się 13 maja 1923 roku w Stasinie koło Lublina. Od kwietnia 1940 roku był członkiem tajnej organizacji konspiracyjnej Komenda Obrońców Polski. Na przełomie sierpnia i września 1942 roku został skierowany na przymusowe roboty do III Rzeszy. W czerwcu 1943 roku powrócił na teren Lubelszczyzny, gdzie dołączył do AK. Działał w ramach Zgrupowania Oddziałów Dyspozycyjnych Kedywu AK Lublin dowodzonego przez Hieronima Dekutowskiego. Wziął udział w większości akcji przeprowadzonych przeciwko Niemcom. Po wkroczeniu Sowietów na tereny Lubelszczyzny powrócił do Popkowic. Jesienią 1944 roku został aresztowany za członkostwo w AK. Przed wywózką na Syberię uratowało go powołanie do wojska. Na wieść o tym, że jego dwaj bracia, również żołnierze AK (Jerzy i Janusz), są poszukiwani przez bezpiekę, a rodzice wraz z najmłodszym bratem Eugeniuszem zostali aresztowani, zdezerterował i powrócił do Kraśnika. Od stycznia 1945 roku był z powrotem w oddziale „Zapory”. Ujawnił się dopiero na rozkaz dowódcy 21 kwietnia 1947 roku w Lublinie. Z powodu ciągłych aresztowań opuścił w 1949 roku Lublin i przeniósł się do Bydgoszczy, gdzie rozpoczął pracę w Zakładzie Przemysłu Gumowego „Kauczuk”. 2 kwietnia 1951 roku został aresztowany i przewieziony do Lublina. Otrzymał karę 15 lat więzienia. W styczniu 1952 roku przeniesiono go do więzienia we Wronkach, a później do Opola. 16 grudnia 1954 roku został zwolniony z więzienia.

Por. Stefan Siekliński ps. „Stefek” – urodził się 1 sierpnia 1928 roku w Międzyrzeczu Dolnym. Został zaprzysiężony latem 1945 roku. Początkowo w oddziale Edwarda Biesoka ps. „Edek”, a po podziale grupy u swojego kuzyna Leopolda Sieklińskiego ps. „Poldek”. Był w grupie zaopatrzeniowej, która oprócz normalnej działalności partyzanckiej zaopatrywała większe oddziały przebywające w górach. Brał udział w kilkudziesięciu akcjach, m.in. w akcji na posterunek MO w Zabrzegu, oraz karnych konfiskatach na aktywistach PPR-u. Po rozbiciu grupy jesienią 1946 roku się ukrywał. Nie ujawnił się w wyniku amnestii. Został aresztowany 12 lipca 1947 roku6. Powołano go do odbycia zasadniczej służby wojskowej w batalionie górniczym w KWK „Rozbark”, gdzie przymusowo pracował pod ziemią w latach 1951 –1953.

Por. Wacław Szacoń ps. „Czarny” – urodził się 5 lutego 1926 roku w Walentynowie. Od 11 listopada 1942 roku był żołnierzem Armii Krajowej, a od 1945 roku walczył w oddziałach dowodzonych przez Hieronima Dekutowskiego i Zdzisława Brońskiego. Do jednych z jego zadań należało rozpoznanie i dokumentacja fotograficzna posterunków na Lubelszczyźnie. Został aresztowany 26 kwietnia 1949 roku. Skazano go na czterokrotną karę śmierci za przynależność do oddziałów „Uskoka”, Walentego Waśkowicza ps. „Strzała”, Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny” i posiadanie broni. Na wolność wyszedł 10 grudnia 1956 roku. Później utrzymywał kontakt z Józefem Franczakiem i wspierał go aż do jego śmierci w 1963 roku.

Stanisław Wawerczyk ps. „Kogut” – urodził się 29 kwietnia 1929 roku w Bielsku-Białej. Był łącznikiem Wiktora Gajera ps. „Śmiały” podporządkowanemu Antoniemu Biegunowi ps. „Sztubak”. Zagrożony aresztowaniem jesienią 1946 roku, na stałe dołączył do oddziału. Ujawnił się 7 marca 1947 roku.

Kpr. Olgierd Zawadzki ps. „Longin” – urodził się 16 czerwca 1923 roku w Pińsku. Był członkiem AK od 1943 roku. Podczas wojny działał w wywiadzie, od czerwca 1944 roku w oddziale partyzanckim AK „Barwy Białe”. Z powodu choroby przeniósł się do placówki AK w Rudzie Malenieckiej, gdzie działał aż do stycznia 1945 roku. Od kwietnia 1946 roku do maja 1947 roku walczył w 3 szwadronie 6 Wileńskiej Brygady AK. Od grudnia 1946 roku pełnił funkcję zastępcy dowódcy szwadronu. Odszedł w maju 1947 roku. Po zaprzestaniu walki się nie ujawnił.

W ten sposób otrzymujemy dosyć różnorodny obraz, nie tylko pod względem regionalnym, organizacyjnym, lecz także jeśli chodzi o stan osobowy oddziałów. Mamy bowiem do czynienia z jednostkami operującymi na terenie Lubelszczyzny, Małopolski, Białostocczyzny, a także województw łódzkiego i poznańskiego. Działały one w ramach zarówno obozu poakowskiego, narodowego, jak i całkowicie niezależnie. Ponadto niektóre z nich przeradzały się w zgrupowania partyzanckie liczące po kilkaset ludzi, inne natomiast nigdy nie przekroczyły 60 osób. Co ciekawe, mimo licznych różnic można stwierdzić, że ich życie codzienne było bardzo do siebie podobne, w wielu aspektach niemal jednakowe.

Możliwość przeprowadzenia przeze mnie rozmowy z uczestnikami tamtych wydarzeń była konieczna do uzyskania jak najpełniejszego obrazu ich życia. Mimo iż zachowało się wiele wcześniej spisanych relacji członków zbrojnego podziemia antykomunistycznego, mało która skupiała się na partyzanckiej doli i szczegółach życia. Tematyką dominującą były aspekty zbrojny i organizacyjny. Wywiady przeze mnie przeprowadzone miały dostarczyć często brakujących informacji na temat życia codziennego, które toczyło się poza szczegółowo opisaną walką.

W tym wypadku nie do uniknięcia są problemy wynikające z opierania się na tego typu źródłach. Jednym z nich jest fakt, że wywiady zostały przeprowadzane ok. 70 lat po omawianych wydarzeniach. Przy tak długim czasie oraz przy zaawansowanym wieku rozmówców (najmłodszy, Stanisław Gajewski, miał 89 lat, a najstarsza Lidia Lwow-Eberle 99 lat) trudniej o pamięć dotyczącą poszczególnych wydarzeń oraz szczegółów z ich życia. Oprócz tego należy mieć na uwadze, że mało kto będzie chętnie zwierzał się z popełnionych przez siebie czynów, które są przez ogół uznawane za niegodne.

Jest wielce prawdopodobne, że respondent będzie je w swojej opowieści pomijać. Nie musi to być oczywiście regułą, gdyż niektórzy w imię prawdy i rzetelnego opisania tamtych wydarzeń będą mówić szczerze i otwarcie o tym, co robili, nawet jeżeli nie będzie to łatwe. Na korzyść wywiadów przemawia jednak fakt, że ogromna część życia codziennego nie wzbudza kontrowersji zmuszających do wypaczania obrazu, trudno zakładać, żeby partyzanci po latach mieli zakłamywać prawdę o tym, co jedli, gdzie spali lub jaką odzież nosili.

Każdy z wywiadów starałem się zweryfikować spisanymi wspomnieniami innych członków oddziału. W wypadku oddziałów „Zapory” posłużyła mi do tego książka Ewy Kurek z zebranymi relacjami zaporczyków7. Cennym źródłem był dziennik Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”8. Ponadto wydane zostały wspomnienia jednego z moich rozmówców, Mariana Pawełczaka ps. „Morwa”9. Z wydanych wspomnień żołnierzy „Łupaszki” korzystałem z Pamiętnika Józefa Fijałkowskiego10, książki Olgierda Christy11 oraz Pamiętnika Pawła Jasienicy12. Jako dodatkowe źródło dla 3 Brygady Wileńskiej NZW posłużyły mi również wspomnienia Józefa Bandzo13. Z innych wartościowych źródeł należy wymienić: Od „Łupaszki” do „Młota” 1944 –1949. Materiały źródłowe do dziejów V i VI Brygady Wileńskiej autorstwa Tomasza Łabuszewskiego i Kazimierza Krajewskiego14. Relacje ludzi Józefa Kurasia „Ognia” zostały spisane przez Kazimierza Garbacza15. Materiały dotyczące ludzi Jana Dubaniowskiego ps. „Salwa” można znaleźć w książce Grzegorza Gawła i Ziemowita Kalinowskiego16. Wspomnienia ludzi „Bartka” i „Sztubaka” zawarte zostały w książce Danuty Suchorowskiej17. Niezwykle cenne były także wydane wspomnienia Antoniego Bieguna ps. „Sztubak”18.

Kolejną bazą źródłową były akta wytworzone przez powojenne komunistyczne władze. Mogły one dostarczyć informacji jedynie w kilku aspektach, takich jak uzbrojenie czy struktura oddziału. Pamiętać należy, że w wielu przypadkach fakty w nich zawarte były przekłamane lub całkowicie fikcyjne. Wiele materiałów dotyczących oddziałów zbrojnych powstało tylko po to, żeby przedstawić je jako grupy o charakterze przestępczym, co miało usprawiedliwiać eliminację ich członków. Jakiekolwiek akta dotyczące moich rozmówców, chociaż dostarczały kilku cennych informacji, nie mogłyby wystarczyć do prześledzenia ich losów, gdyż zeznania zdobyte podczas przesłuchań były wyciągane siłą i niekiedy nie miały nic wspólnego z faktyczną działalnością. Ponadto, każdy złapany żołnierz podziemia celowo umniejszał swoją rolę, chcąc dostać jak najłagodniejszy wyrok. Dlatego, mimo iż kwerenda archiwalna była konieczna do napisania tej pracy, dokumenty znajdujące się w Instytucie Pamięci Narodowej należało traktować pod wieloma względami z rezerwą i nie czynić z nich głównego źródła, a każdą informację w nich zawartą w miarę możliwości weryfikować.

Wykorzystywałem także opracowania dotyczące każdego z oddziałów. Aby opisać oddziały Hieronima Dekutowskiego i Zdzisława Brońskiego, korzystałem z dzieła Rafała Wnuka19. Informacje dotyczące zgrupowania partyzanckiego Józefa Kurasia oraz oddziału „Żandarmeria” Jana Dubaniowskiego znalazłem w książkach autorstwa Macieja Korkucia20, Dawida Golika21, Roberta Kowalskiego22, Bolesława Derenia23 oraz Grzegorza Gawła24. Do opisania 5 i 6 Wileńskiej Brygady AK oraz 3 Wileńskiej Brygady NZW posługiwałem się książkami Kazimierza Krajewskiego i Tomasza Łabuszewskiego25, Dariusza Fikusa26, Pawła Kozłowskiego27, Michała Ostapiuka28, Mariusza Bechty i Wojciecha J. Muszyńskiego29 oraz Jerzego Kułaka30. Jako główne opracowania działań zgrupowania partyzanckiego Henryka Flamego oraz oddziału Antoniego Bieguna posłużyły mi książki Tomasza Greniucha31. Źródłem wiedzy o oddziale Eugeniusza Kokolskiego była natomiast książka Agnieszki Łuczak i Aleksandry Pietrowicz32. Całość została wzbogacona o książki, takie jak: Polskie podziemie niepodległościowe na tle konspiracji antykomunistycznych w Europie środkowo-wschodniej w latach 1944 –1956 autorstwa Sławomira Poleszaka33 oraz Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944–1956 autorstwa Rafała Wnuka34. Kolejną bardzo ważną pozycją dotyczącą powojennych oddziałów jest książka prof. Mariusza Mazura Antykomunistycznego podziemia portret zbiorowy 1945 –195635. Jest ona istotna, ponieważ autor jako pierwszy podejmuje niezwykle trudną tematykę, jaką jest psychika partyzantów. Ze względu na fakt, że premiera miała miejsce w listopadzie 2019 roku, kiedy kończyłem swoją pracę, mogłem się do niej odnieść jedynie w kilku aspektach. Podczas lektury tego dzieła rzuciła się w oczy duża zbieżność w wyborze cytowanych wypowiedzi partyzantów, co wynika z operowania na bardzo zbliżonym materiale źródłowym, a nie jest efektem powielania pracy prof. Mazura.

 

Opracowania dostarczają nam wielu cennych informacji dotyczących historii oddziałów, sposobu ich działania, struktury organizacyjnej czy składu osobowego, co jest niezbędne do odtworzenia partyzanckiej doli. W niektórych z nich znajdują się także informacje o codzienności, jednak nawet kiedy ten temat się pojawia, jest on tematem pobocznym. Większość prac skupia się na walce oraz strukturze organizacyjnej powojennej konspiracji. Pracą najbardziej poruszającą temat codzienności była książka Mariusza Mazura. Nie było jednak dotychczas publikacji, która by traktowała zagadnienie życia codziennego w oddziałach partyzanckich po II wojnie światowej całościowo i właśnie na nim się skupiała. Moja praca jest próbą wypełnienia tej luki.