Stosunki międzynarodowe w Europie 1945-2009

Tekst
0
Recenzje
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Drugi z przyjętych wspólnie dokumentów dotyczył podziału Niemiec w gra-nicach z 31 grudnia 1937 r. na cztery strefy okupacyjne, każda administrowana przez jedno z czterech mocarstw. Warto nadmienić, że podział Niemiec na trzy strefy okupacyjne uzgodniono już w 1944 r., według projektu brytyjskiego. Po konferencji w Jałcie ze stref zachodnich wykrojono czwartą strefę, którą oddano pod okupację Francji. Również obszar Wielkiego Berlina został podzielony na cztery sektory, jednakże zarządzane łącznie przez Sojuszniczą Komendanturę40. W trzecim z przyjętych dokumentów zawarte było postanowienie, że najwyższa władza w Niemczech sprawowana będzie przez cztery mocarstwa za pośrednictwem czterech gubernatorów wojskowych, tworzących Sojuszniczą Radę Kontroli, podejmującą decyzje na zasadzie jednomyślności41.

Wydarzeniem międzynarodowym o wymiarze ogólnoświatowym, a nie tylko europejskim, było powstanie Organizacji Narodów Zjednoczonych w 1945 r. Zapowiedź utworzenia uniwersalnej organizacji bezpieczeństwa zawierała Karta Atlantycka. Do wstępnej konkretyzacji tej idei doszło na konferencji ministrów spraw zagranicznych trzech mocarstw: Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i ZSRR w październiku 1943 r. w Moskwie. W Teheranie Churchill, Roosevelt i Stalin potwierdzili zamiar powołania takiej organizacji. W okresie od 21 sierpnia do 9 października 1944 r. odbyła się w Dumbarton Oaks koło Waszyngtonu konferencja przygotowawcza z udziałem przedstawicieli Wielkiej Trójki, do których w drugiej fazie konferencji dołączył przedstawiciel Chin. W Dumbarton Oaks na wniosek amerykański zaproponowano, aby organizacja nosiła nazwę Narody Zjednoczone, a jej statut zwał się Kartą Narodów Zjednoczonych. Zaproponowano również nazwy dla większości głównych organów nowej organizacji. Miały to być: Zgromadzenie Ogólne, Rada Bezpieczeństwa, Rada Gospodarcza i Społeczna, Sekretariat Generalny i Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości. Na stałych członków Rady Bezpieczeństwa rekomendowano Stany Zjednoczone, Związek Radziecki, Wielką Brytanię i Chiny.

Zgodnie z decyzją podjętą przez szefów rządów Wielkiej Trójki w Jałcie konferencja założycielska Narodów Zjednoczonych rozpoczęła się 25 kwietnia 1945 r. w San Francisco i trwała do 26 czerwca 1945 r. Przewodnictwo konferencji sprawowali kolejno przedstawiciele mocarstw zapraszających: Stanów Zjednoczonych, Związku Radzieckiego, Wielkiej Brytanii, Chin i Francji. Prace toczyły się na posiedzeniach plenarnych oraz w czterech komisjach podzielonych na dwanaście komitetów technicznych. Na konferencji określono ostatecznie prerogatywy Zgromadzenia Ogólnego i Rady Bezpieczeństwa oraz pozostałych organów ONZ. Zaakceptowano propozycje konferencji przygotowawczej, aby Rada Bezpieczeństwa liczyła 11 członków, w tym 5 stałych, dysponujących prawem weta. Do pięciu głównych organów organizacji zgłoszonych na konferencji przygotowawczej dodano szósty pod nazwą Rada Powiernicza.

Karta Narodów Zjednoczonych i Statut Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, przyjęte jednogłośnie w głosowaniu 23 czerwca 1945 r., zostały podpisane 26 czerwca przez delegacje wszystkich 50 państw uczestniczących w konferencji42.

Karta Narodów Zjednoczonych składa się ze wstępu i XIX rozdziałów obejmujących 111 artykułów. Załącznikiem do Karty NZ jest Statut Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości złożony z 70 artykułów. Poszczególne rozdziały Karty dotyczą kolejno: celów i zasad organizacji, członkostwa, organów, Zgromadzenia Ogólnego, Rady Bezpieczeństwa, pokojowego rozstrzygania sporów, wspólnych działań w sytuacji zagrożenia pokoju, układów regionalnych, międzynarodowej współpracy gospodarczej i społecznej, Rady Gospodarczej i Społecznej, obszarów niesamodzielnych, systemu międzynarodowego powiernictwa, Rady Powierniczej, Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, Sekretariatu, postanowień różnych, postanowień przejściowych w sprawie bezpieczeństwa, poprawek oraz ratyfikacji i podpisania43.

W konferencji założycielskiej ONZ wzięło udział początkowo 46 państw, a w trakcie jej trwania zaproszono 4 dalsze: Argentynę, Danię oraz dwie związkowe republiki Związku Radzieckiego, Białoruś i Ukrainę. Należy przypomnieć, że Związek Radziecki domagał się, aby wszystkie 16 republik związkowych ZSRR uczestniczyły w konferencji założycielskiej ONZ, a następnie zostały jej członkami. Wśród 50 państw uczestniczących w konferencji nie było Polski, gdyż do czasu rozpoczęcia konferencji nie wypełniła sformułowanego wobec niej w Jałcie zalecenia, dotyczącego utworzenia Rządu Tymczasowego Jedności Narodowej44. Utworzenie RTJN blokował Związek Radziecki, nie akceptując przez długi czas proponowanych do tego rządu, zgodnie z ustaleniami z Jałty, przedstawicieli polskich sił demokratycznych przebywających za granicą. Przed otwarciem konferencji w San Francisco nowy prezydent USA H. Truman odbył rozmowę z ministrem spraw zagranicznych ZSRR W. Mołotowem, w której domagał się od Moskwy respektowania porozumień z Jałty w sprawie Polski, grożąc, że bez uregulowania tej kwestii amerykański Senat nie ratyfikuje Karty NZ. Mołotow odpowiedział, że ZSRR stoi na stanowisku „poszerzenia rządu lubelskiego”45.

Jednocześnie ZSRR postulował zaproszenie na konferencję przedstawicieli uznawanego przez siebie Tymczasowego Rządu Polskiego, czemu sprzeciwiały się Stany Zjednoczone i Wielka Brytania. Aby jednak umożliwić Polsce, której narodowi wyrażono na konferencji w specjalnej rezolucji „sympatię i podziw”46, znalezienie się w grupie członków założycieli ONZ, konferencja w San Francisco przyjęła uchwałę, że członkami założycielami organizacji będą państwa, które uczestniczyły w konferencji oraz państwa, które podpisały Deklarację Narodów Zjednoczonych z 1 stycznia 1942 r.

Kartę Narodów Zjednoczonych podpisał w imieniu Polski 16 października 1945r. minister spraw zagranicznych, Wincenty Rzymowski. Polska była 29 krajem, który złożył swój podpis pod tą Kartą, spełniając w ten sposób przewidziany artykułem 110 wymóg jej wejścia w życie (złożenie dokumentów ratyfikacyjnych przez 5 stałych członków Rady Bezpieczeństwa oraz większość pozostałych sygnatariuszy). Dzień wejścia w życie Karty NZ, czyli 24 października, obchodzony jest jako Dzień ONZ. Formalne upoważnienie do ratyfikacji Karty NZ uzyskał rząd polski od jedynego istniejącego wówczas w Polsce ciała ustawodawczego, jakim była Krajowa Rada Narodowa, dopiero 31 grudnia 1945 r. Żaden kraj, nawet Stany Zjednoczone, depozytariusz Karty Narodów Zjednoczonych, nigdy nie podważał ważności polskiej ratyfikacji tej międzynarodowej umowy. Ratyfikacja dokonana przez Polskę nie może być również ex post uznana za nieważną.

5. Konferencja w Poczdamie

Było rzeczą oczywistą, że ani akt bezwarunkowej kapitulacji, ani postanowienia z 5 czerwca 1945 r. czterech naczelnych dowódców armii sojuszniczych okupujących Niemcy, dotyczące objęcia nad Niemcami najwyższej władzy przez rządy czterech mocarstw, nie mogły być jedynymi dokumentami kończącym II wojnę światową. W tej sprawie społeczność międzynarodowa oczekiwała decyzji politycznych podjętych na najwyższym szczeblu. Winston Churchill w telegramie z 12 maja 1945 r., adresowanym do nowego prezydenta Stanów Zjednoczonych, wystąpił z inicjatywą ponownego spotkania szefów rządów Wielkiej Trójki w celu przyjęcia ustaleń w związku z zakończeniem wojny. Premier Wielkiej Brytanii zainteresowany był jak najszybszym spotkaniem, gdyż wiązał z nim pewne nadzieje na poprawienie szans partii konserwatywnej w zbliżających się wyborach w Wielkiej Brytanii.

Znamienne, że już wówczas Churchill, informując nowego prezydenta Stanów Zjednoczonych o dążeniach Stalina do podporządkowania sobie państw Europy Środkowej i rozszerzenia swych wpływów na inne części Europy, użył terminu „żelazna kurtyna”, która opadła na linii Lubeka–Triest–Korfu. Twierdził, że Rosjanie będą niedługo mieli w swym ręku rządy znajdujące się poza tą linią. Pisał o nowym układzie sił w Europie i wyłaniającej się potędze radzieckiej. Przestrzegał, że jeśli wojska amerykańskie i brytyjskie wycofają się z kontynentu europejskiego, to Rosjanie niedługo znajdą się nad Atlantykiem i Morzem Północnym. Oskarżał ZSRR o fałszywą interpretację porozumień jałtańskich i o niewłaściwy stosunek do Polski47. Premierowi Wielkiej Brytanii chodziło zapewne o to, że Rosjanie blokowali jeszcze w tym czasie utworzenie przewidzianego w Jałcie polskiego Rządu Tymczasowego Jedności Narodowej, nie zgadzając się na wejście doń Mikołajczyka i niektórych innych polityków emigracyjnych, co było warunkiem uznania tego rządu przez Zachód. „Le Monde” pisał w związku z tym 8 maja 1945 r. o „polskim kryzysie”.

Truman i Stalin wyrazili zgodę na propozycję Churchilla. Trzecie spotkanie Wielkiej Trójki odbyło się w dniach od 17 lipca do 2 sierpnia 1945 r. w PoczdamieVII. Uczestniczyli w nim: Winston Churchill i Clement Attlee – szef opozycji, który po ogłoszeniu wyniku wyborów w Wielkiej Brytanii zastąpił Churchilla zarówno na stanowisku szefa rządu, jak i szefa delegacji brytyjskiej na konferencji, premier Związku Radzieckiego Józef Stalin i nowy prezydent USA Harry Truman. W czasie trwania konferencji szefowie trzech rządów odbyli w sumie trzynaście spotkań.

Podstawowym celem konferencji było ustalenie wspólnego stanowiska Wielkiej Trójki w sprawie przyszłości zwyciężonych Niemiec oraz innych państw, zarówno sprzymierzeńców Niemiec jak i członków koalicji antyniemieckiej, oraz określenie zasad porządku międzynarodowego w Europie po II wojnie światowej. W efekcie jednym z rezultatów konferencji poczdamskiej było zapoczątkowanie podziału Europy na dwa bloki, które nie były niczym innym jak strefami wpływów dwóch supermocarstw, Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego.

 

Uchwały konferencji poczdamskiej składają się z czternastu części48. W części I zawarto informacje o przebiegu konferencji. Część II dotyczy utworzenia Rady Ministrów Spraw Zagranicznych, złożonej z ministrów spraw zagranicznych pięciu mocarstw: Wielkiej Brytanii, Związku Radzieckiego, Stanów Zjednoczonych, Chin i Francji, której celem miało być „prowadzenie dalszych koniecznych prac przygotowawczych w związku z zawarciem pokoju”. Rada miała się zbierać w Londynie, chociaż nie wykluczano spotkań w innych stolicach. Za najpilniejsze zadanie rady uznano opracowanie i przedstawienie Narodom Zjednoczonym traktatów pokoju z Włochami, Rumunią, Bułgarią, Węgrami i Finlandią oraz propozycji uregulowania niezałatwionych problemów terytorialnych w związku z zakończeniem wojny w Europie. Rada miała się także zająć przygotowaniem układu pokojowego z Niemcami, „który rząd niemiecki przyjmie, gdy powstanie rząd zdatny do tego”. Przy rozpatrywaniu spraw interesujących bezpośrednio państwa niereprezentowane w Radzie, przedstawiciele tych państw będą zapraszani do wzięcia udziału w dyskusji nad nimi. Wyraźnie zaznaczono, że powołanie Rady nie koliduje z periodycznymi konsultacjami ministrów spraw zagranicznych Wielkiej Trójki, których odbywanie postanowiono na konferencji w Jałcie. Jednocześnie podjęto decyzję o rozwiązaniu Europejskiej Komisji Doradczej ze względu na wykonanie przez nią zadań dotyczących bezwarunkowej kapitulacji Niemiec, ustanowienia stref okupacyjnych w Niemczech i Austrii oraz kontroli międzysojuszniczej w tych krajach.

Części od III do VII dotyczą Niemiec49. W części III wyraźnie podkreśla się, że nie leży w zamiarach sprzymierzonych zniszczenie narodu niemieckiego lub obrócenie go w niewolników, lecz doprowadzenie, na drodze demokratycznej i pokojowej, do rodziny narodów świata. W tej części przedstawione zostały uzgodnione przez Wielką Trójkę zasady polityczne i gospodarcze, mające służyć za podstawę stosunku do Niemiec w początkowym okresie kontroli. Część IV traktuje o odszkodowaniach niemieckich, część V o flocie, część VI o mieście Königsberg, czyli o Królewcu i przyległym do niego obszarze, część VII o przestępcach wojennych oraz część VIII o Austrii.

Polsce poświęcono IX część uchwał. Jest tam mowa o uznaniu przez trzy mocarstwa Rządu Tymczasowego Jedności Narodowej oraz o cofnięciu uznania rządowi polskiemu w Londynie, „który więcej nie istnieje”. Trzy mocarstwa wyraziły gotowość udzielenia pomocy polskiemu RTJN w przeprowadzeniu repatriacji do Polski wszystkich Polaków, „którzy pragną wrócić, włączając w to członków polskich sił zbrojnych i marynarki handlowej”. Przypomniano ponadto, że polski RTJN zgodził się, stosownie do postanowień konferencji jałtańskiej, na przeprowadzenie, możliwie jak najszybciej, wyborów „wolnych i nieskrępowanych, powszechnych i tajnych” – z prawem uczestnictwa wszystkich stronnictw demokratycznych i antynazistowskich, w obecności korzystających z pełnej swobody przedstawicieli prasy sojuszniczej. W sprawie odszkodowań niemieckich dla Polski mocarstwa zachodnie zgodziły się z propozycją ZSRR, że zaspokoi on polskie żądania odszkodowawcze ze swojej części odszkodowań, co jak się później okazało, nie było rozwiązaniem korzystnym dla Polski.

Co do nabytków terytorialnych Polski stwierdzono, że byłe terytoria niemieckie znajdujące się na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej oraz część Prus Wschodnich, jak też obszar byłego Wolnego Miasta Gdańska przekazane będą pod polską administrację i nie będą wchodzić do radzieckiej strefy okupacyjnej Niemiec. Jednakże zachodnia i północna granica Polski zostanie ostatecznie określona dopiero w ramach regulacji pokojowej. Zarówno Amerykanie, jak i Brytyjczycy przeciwni byli początkowo przyjęciu linii Nysy Łużyckiej jako południowego odcinka zachodniej granicy Polski. Największe zastrzeżenia co do słuszności takiego uregulowania zgłaszał Winston Churchill, obawiając się, że przyznanie Polsce tak dużego terytorium nie wyjdzie jej na dobre, a ponadto negatywnie wpłynie na sytuację gospodarczą Niemiec i obciąży mocarstwa okupacyjne koniecznością dostaw żywności i opału dla ich zachodniej części50. Decyzje dotyczące zachodniej i północnej granicy Polski podjęte zostały przez Wielką Trójkę po spotkaniu 24 lipca 1945 r. z delegacją polską w składzie: prezydent, premier, dwaj wicepremierzy (jednym z nich był Stanisław Mikołajczyk) i minister spraw zagranicznych, która przedstawiła w memorandum stanowisko Polski w sprawie zachodnich granic51. W kwestii granicy zachodniej na Odrze i Nysie Łużyckiej, którą społeczeństwo polskie traktowało jako uzasadnioną rekompensatę za starty terytorialne na wschodzie, wystąpienie polskiej delegacji było solidarne i jednolite. Niemcy utraciły na podstawie decyzji podjętych przez Wielkią Trójkę w Poczdamie 23% swego terytorium z 1937 r.

Część XIII uchwał dotyczyła przesiedlenia ludności niemieckiej z Polski, Czechosłowacji i Węgier do Niemiec. Podkreślono, że powinno się to odbyć w sposób zorganizowany i humanitarny – z uwzględnieniem sprawiedliwego podziału między cztery strefy okupacyjneVIII. Decyzja o przesiedleniu rozumiana była jako potwierdzenie przez Wielką Trójkę ostatecznego charakteru polsko-niemieckiej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej52.

W części X trzy rządy opowiedziały się za zawarciem traktatów pokoju z Włochami, Bułgarią, Finlandią, Węgrami i Rumunią, uważając to za warunek poparcia próśb tych państw o przyjęcie do ONZ. Jednocześnie sprzeciwiły się przyjęciu do ONZ Hiszpanii. Części XI, XII i XIV uchwał poczdamskich dotyczyły odpowiednio terytoriów powierniczych, rewizji procedury działania sojuszniczych komisji kontroli w Rumunii, Bułgarii i na Węgrzech oraz rozmów szefów sztabów trzech państw w sprawach wojskowych.

Na marginesie obrad konferencji poczdamskiej prezydent Truman poinformował Stalina o pomyślnych próbach z bronią atomową w Stanach Zjednoczonych53. Truman był zdziwiony, że Stalin 24 lipca 1945 r. nie wyraził specjalnego zainteresowania tą informacją. W rzeczywistości wywołała ona wyścig zbrojeń atomowych między obu mocarstwami, gdyż ZSRR zintensyfikował realizację swego programu atomowego i w cztery lata później także przeprowadził zakończoną sukcesem próbę jądrową.

Decyzje konferencji poczdamskiej w sprawie Polski były dla niej korzystne. Dzięki nabytkom terytorialnym na zachodzie, uzyskanym kosztem Niemiec, Polska wyszła z II wojny światowej tylko z 20-procentowymi stratami w stosunku do terytorium sprzed wojny. Jakkolwiek nie można kwestionować słuszności decyzji Wielkiej Trójki o przesiedleniu ludności niemieckiej z terytoriów przekazanych Polsce, pogłębiło to jednak animozje między Polakami i Niemcami. Niekorzystne, z punktu widzenia suwerenności Polski, było odłożenie do czasu regulacji pokojowej definitywnego uznania przez państwa zachodnie granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej, gdyż przez 45 lat jedynym gwarantem tej granicy czyniło Związek Radziecki. To, co dla Polski było sprawą życia i śmierci, czyli egzystencja państwa nieokrojonego do granic Księstwa Warszawskiego, dla Stalina było tylko sposobem uniemożliwienia Niemcom odbudowy potęgi na wschodzie i pogłębienia i tak już ogromnej wrogości między Niemcami i Polakami. Dodajmy, że w podobny sposób argumentował swoje poparcie dla proponowanej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej generał de Gaulle w rozmowie ze Stalinem w grudniu 1944 r.54 Henry Kissinger pisze na ten temat co następuje: „Stalin najwyraźniej uważał, że jeśli Polska zajmie ziemie należące od wieków do Niemiec, łącznie z Wrocławiem, i wysiedli ponad 5 milionów Niemców, wrogość między Polską a Niemcami będzie nie do przezwyciężenia (...) Zastrzeżenie to [zastrzeżenie mocarstw zachodnich, że ostateczny charakter granicy uznany zostanie dopiero w regulacji pokojowej] jedynie pogłębiło uzależnienie Polski od Związku Radzieckiego i miało wyłącznie wartość pustego gestu, jako że chodziło o tereny, z których ludność niemiecka była już wysiedlona”55.

Francja, która nie była zaproszona do udziału w konferencji poczdamskiej, została poinformowana o jej wynikach już 31 lipca 1945 r. Swój stosunek do uchwał konferencji rząd francuski wyraził 7 sierpnia 1945 r. w sześciu jednobrzmiących listach wręczonych ambasadorom Wielkiej Trójki w Paryżu. Z listów wynikało, że rząd francuski akceptuje bez zastrzeżeń podstawowe decyzje konferencji z wyjątkiem tych, które dotyczyły odbudowy Niemiec jako zjednoczonego i centralnie rządzonego państwa. Chodziło o decyzje, które zdaniem rządu francuskiego zdawały się przesądzać przyszłą ewolucję polityczną Niemiec, a trudno było powiedzieć w momencie ich podejmowania, czy ewolucja ta będzie odpowiadać interesom pokoju europejskiego oraz życzeniom ludności, której dotyczy56.

W stanowisku tym wyraźnie była widoczna odmienność w podejściu Francji, w porównaniu z Wielką Trójką, do problemu zarówno ostatecznego charakteru zachodniej granicy Niemiec, jak i ich przyszłego statusu politycznego. „Le Monde” z 5–6 sierpnia 1945 r. pozytywnie oceniał decyzje konferencji poczdamskiej o demilitaryzacji Niemiec, ale jednocześnie zwracał uwagę, że proponowana administracja niemiecka jest zbyt scentralizowana. W późniejszym czasie Francja niejednokrotnie próbowała kwestionować niektóre uchwały poczdamskie, co w sumie osłabiało jej wpływ na kwestię niemiecką, i dlatego ostatecznie odstąpiła od takich praktyk.

6. Traktaty pokojowe z sojusznikami Niemiec

Decyzja w sprawie zawarcia traktatów pokojowych z sojusznikami Niemiec w Europie: Włochami, Bułgarią, Finlandią, Rumunią i Węgrami podjęta została na konferencji poczdamskiej Wielkiej Trójki. Zawarcie traktatów miało uregulować nienormalną sytuację międzynarodową tych krajów. Sprawę przygotowania traktatów z tymi państwami powierzono Radzie Ministrów Spraw Zagranicznych. Przyjęto zasadę, że w pracach nad traktatami z poszczególnymi krajami uczestniczyć będą tylko te mocarstwa, które z danym krajem podpisały układ kapitulacyjny lub rozejmowy. Ustalono, że traktat pokoju należy przede wszystkim podpisać z Włochami, które same uwolniły się od systemu faszystowskiego i uczyniły znaczny postęp w przywracaniu u siebie porządku demokratycznego. Ponadto Włochy były pierwszym państwem Osi, które zerwało z Niemcami, materialnie przyczyniło się do klęski Niemiec, a następnie przyłączyło się do wojny przeciw Japonii. Zawarcie z Włochami traktatu pokojowego miało im utorować drogę do członkostwa w ONZ. Temu między innymi miały służyć również traktaty pokojowe z Bułgarią, Finlandią, Węgrami i Rumunią.

Przygotowanie projektów traktatów trwało kilkanaście miesięcy oraz wymagało kilku konferencji międzynarodowych, na których ujawniło się wiele kontrowersji między państwami Wielkiej Trójki57. Jedna z głównych dotyczyła składu konferencji pokojowej. Stany Zjednoczone domagały się zaproszenia na konferencję wszystkich europejskich i części pozaeuropejskich członków ONZ, natomiast Związek Radziecki przewidywał udział tylko rzeczywistych uczestników wojny przeciwko państwom satelickim Niemiec. Kompromisowe uzgodnienie przewidywało zaproszenie na konferencję pokojową 21 państw. Do spraw kontrowersyjnych zaliczyć należy również problemy gospodarcze. Zachód domagał się mianowicie umieszczenia w traktatach pokojowych z satelitami Niemiec klauzul o wolności handlu i równych z miejscowymi podmiotami gospodarczymi możliwościach dla obcego kapitału w tych krajach. Domagano się również, co Związek Radziecki zdecydowanie odrzucił, rekompensat za straty poniesione w wyniku działań wojennych przez obywateli państw koalicji na terenie państw satelickich Niemiec. Spory dotyczyły również międzynarodowego statusu Dunaju, granicy włosko-jugosłowiańskiej, czyli tzw. kwestii Triestu, oraz spraw kolonii i odszkodowań włoskich. Nie obyło się też bez ostrych dyskusji na temat procedury obrad i głosowania na konferencji pokojowej. Zasadzie zwykłej większości przy podejmowaniu decyzji, proponowanej przez mocarstwa zachodnie, ZSRR przeciwstawił korzystniejszą dla siebie zasadę większości dwóch trzecich głosów, którą ostatecznie przyjęto.

Konferencja w sprawie traktatów pokojowych z sojusznikami Niemiec odbyła się w Paryżu w dniach od 29 lipca do 15 października 1946 r.58 Wzięło w niej udział 21 państw: oprócz pięciu wielkich mocarstw i dwóch republik związkowych ZSRR – Białorusi i Ukrainy, również Austria, Belgia, Brazylia, Czechosłowacja, Etiopia, Grecja, Holandia, Indie, Jugosławia, Kanada, Norwegia, Nowa Zelandia, Polska i Związek Południowej Afryki. Polska była aktywnym uczestnikiem konferencji paryskiej, wspierając na ogół postulaty będące wyrazem słowiańskiej solidarności59.

Traktaty pokojowe z Bułgarią, Finlandią, Rumunią, Węgrami i Włochami, po ich zatwierdzeniu przez Radę Ministrów Spraw Zagranicznych na sesji w Nowym Jorku w grudniu 1946 r., podpisano 10 lutego 1947 r. w Paryżu60. Po ratyfikacji weszły w życie 15 września 1947 r. Traktaty zbudowane były według jednolitego schematu: zawierały klauzule terytorialne, polityczne, wojskowe i ekonomiczne61. Większość ich postanowień przejęta była z zawartych wcześniej z tymi krajami układów o zawieszeniu broni i układów kapitulacyjnych. Ustalały one granice wymienionych państw według stanu sprzed wojny, ale z mniejszymi lub większymi zmianami. W przypadku Bułgarii, Rumunii i Włoch była to data 1 stycznia 1941 r. Jeśli chodzi o Finlandię, był to stan z 12 marca 1940 r., a jeśli chodzi o Węgry – z 1 stycznia 1938 r. Największe różnice w zestawieniu z sytuacją przedwojenną dotyczyły Włoch i Węgier. Traktaty nie przeszkodziły Związkowi Radzieckiemu w ideologicznym i politycznym podporządkowaniu sobie Bułgarii, Rumunii i Węgier62.

 

Traktat pokojowy z Bułgarią oparty był na układzie rozejmowym podpisanym w Moskwie 28 października 1944 r. Jego klauzule polityczne dotyczyły zobowiązań Bułgarii do przestrzegania praw człowieka, rozwiązania wszystkich organizacji typu faszystowskiego oraz osądzenia zbrodniarzy wojennych. Klauzule wojskowe zezwalały Bułgarii na posiadanie armii lądowej liczącej 55 000 osób, marynarki 3500 osób i okrętów o łącznej wyporności 7250 ton oraz lotnictwa w sile 90 samolotów, 5200 żołnierzy i oficerów. Granica z Grecją została zdemilitaryzowana. Wojska okupacyjne miały być wycofane z Bułgarii w ciągu 90 dni od daty wejścia w życie traktatu pokojowego. W myśl klauzul ekonomicznych Bułgaria zobowiązana była zapłacić 70 mln dolarów reparacji, z tego 45 mln na rzecz Grecji i 25 mln na rzecz Jugosławii63.

Podstawę traktatu pokojowego z Włochami stanowił akt bezwarunkowej kapitulacji Włoch podpisany 3 września 1943 r. w okolicach Neapolu. Klauzule terytorialne traktatu przewidywały odstąpienie na rzecz Francji doliny Aosty, liczącej 700 km2, oddanie Grecji wysp Dodekanezu, a Jugosławii wysp na Adriatyku, utrzymanie południowego Tyrolu, Górnej Adygi i Trientino w granicach Włoch z szeroką autonomią dla zamieszkałych tam Austriaków. Na mocy traktatu powstało Wolne Terytorium Triestu, które zgodnie z porozumieniem londyńskim z 5 października 1954 r. wróciło jednak do Włoch.

Klauzule polityczne traktatu przewidywały uznanie przez Włochy niepodległości Etiopii i Albanii, postawienie przed sądem zbrodniarzy wojennych, zdelegalizowanie organizacji faszystowskich, zagwarantowanie przestrzegania praw człowieka.

Postanowienia wojskowe dopuszczały maksymalną liczebność włoskiej armii lądowej do 185 tysięcy osób, marynarki wojennej do 25 tysięcy i lotnictwa również do 25 tysięcy. Korpus karabinierów mógł liczyć 65 tysięcy osób. Traktat nakazywał zwolnienie z sił zbrojnych oficerów i podoficerów mających za sobą służbę w armii faszystowskiej. Włochy pozbawione zostały prawa do posiadania broni jądrowej. Zobowiązały się do zniszczenia fortyfikacji na granicach z Francją i Jugosławią. Wojska okupacyjne miały opuścić Włochy w 90 dni od wejścia w życie traktatu.

Na Włochy nałożono obowiązek wypłacenia w ciągu siedmiu lat 360 mln dolarów reparacji, w tym 125 mln na rzecz Jugosławii, 105 mln Grecji, 100 mln ZSRR, 25 mln Etiopii i 5 mln Albanii. Reparacje przyznane Francji miały pochodzić z majątku włoskiego znajdującego się na terenie tego kraju64.

Traktat pokojowy z Rumunią zawierał pewne elementy z układu rozejmowego podpisanego w Moskwie 12 września 1944 r. W kwestiach terytorialnych za podstawę rozstrzygnięć przyjęto granice według stanu z 1 stycznia 1941 r. Nie-zmieniona pozostała jedynie granica rumuńsko-jugosłowiańska. Potwierdzano przejęcie Besarabii i północnej Bukowiny przez ZSRR, na podstawie porozumienia radziecko-rumuńskiego z 28 czerwca 1940 r., oraz południowej Dobrudży przez Bułgarię, na podstawie porozumienia rumuńsko-bułgarskiego z 7 września 1940r. Przywrócono natomiast granicę rumuńsko-węgierską według stanu z 1 stycznia 1938 r., unieważniając w ten sposób tzw. drugi arbitraż wiedeński z 30 sierpnia 1940 r., na podstawie którego Rumunia straciła na rzecz Węgier północno-zachodnią część Siedmiogrodu, w sumie 43,5 tys. km2.

Rumunia zobowiązana została do osądzenia zbrodniarzy wojennych oraz do rozwiązania organizacji faszystowskich. Miała zapewnić na swoim terytorium przestrzeganie praw człowieka. Postanowienia wojskowe traktatu dopuszczały maksymalną liczebność rumuńskich sił zbrojnych do 138 tys. osób, w tym 5 tys. w marynarce wojennej i 8 tys. w lotnictwie. Rumunia obłożona została zakazem posiadania i produkowania niektórych rodzajów broni. Wojska okupacyjne miały być wycofane z Rumunii w 90 dni od wejścia w życie traktatu, z wyjątkiem oddziałów przeznaczonych do ochrony linii komunikacyjnych łączących ZSRR z Austrią. Rumunię zobligowano do zapłacenia 300 mln dolarów reparacji na rzecz ZSRR. W traktacie zabezpieczone zostały interesy gospodarcze obywateli państw zachodnich w Rumunii, głównie w rumuńskim przemyśle naftowym65.

Traktat pokojowy z Węgrami uwzględniał postanowienia układu rozejmowego podpisanego w Moskwie 20 stycznia 1945 r. Istotnym zmianom uległo terytorium Węgier. Unieważniając arbitraże wiedeńskie z 1938 i 1940 r., traktat przywracał przedwojenne granice Węgier z Czechosłowacją i Rumunią. Nakazywał także zwrot Jugosławii terytoriów utraconych na podstawie układu z Trianon. Traktat nakładał na Węgry obowiązek zagwarantowania praw człowieka wszystkim osobom znajdującym się pod węgierską jurysdykcją, bez względu na rasę i wyznanie. Rozwiązane miały zostać organizacje faszystowskie, a zbrodniarze wojenni ukarani.

Liczebność wszystkich rodzajów węgierskich sił zbrojnych ograniczono do 70 tys. osób. Wojska okupacyjne miały zostać wycofane w ciągu 90 dni od wejścia w życie traktatu pokojowego, z wyjątkiem oddziałów przeznaczonych do ochrony połączeń kolejowych z Austrią. Węgry spłacały tytułem reparacji, w formie dostaw towarów, w sumie 300 mln dolarów. Z tej kwoty 200 mln przypadało na ZSRR, 70 mln na Jugosławię i 30 mln na Czechosłowację66.

Podstawę traktatu pokojowego z Finlandią stanowił układ rozejmowy zawarty w Moskwie 19 września 1944 r. oraz układ pokojowy radziecko-fiński z 17 grud-nia 1944 r. Traktat przywracał granice Finlandii z 1 stycznia 1941 r., czyniąc wyjątek dla rejonu Petsamo, który został przekazany ZSRR. Równocześnie na okres 50 lat ZSRR wydzierżawił od Finlandii bazę w Porkkala-Ud.

W części politycznej traktat pokojowy zakazywał Finlandii zawierania jakichkolwiek układów międzynarodowych skierowanych przeciwko sygnatariuszom traktatu pokojowego. Zobowiązywał Finlandię do delegalizacji organizacji faszystowskich i ukarania przestępców wojennych. Maksymalną liczebność wojsk lądowych Finlandii określono na 34 tys. osób, marynarki wojennej na 4,5 tys. i lotnictwa na 3 tys. Ponadto zakazano Finlandii posiadania niektórych rodzajów okrętów wojennych i samolotów bojowych. Wysokość reparacji, jakie Finlandia miała spłacić ZSRR, określono na 300 mln dolarów67.