Psychologia przyszłości

Tekst
0
Recenzje
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Dokument chroniony elektronicznym znakiem wodnym

20% rabatu na kolejne zakupy na litres.pl z kodem RABAT20


The original title:

Psychology of the future


Copyright © 2000 Stanislav Grof

All rights reserved. Wszelkie prawa zastrzeżone.


Wydanie polskie:

Copyright © for the Polish edition by Galaktyka sp. z o. o. Łódź 2020

Copyright © for the Polish translation by Rafał Pękała, 2020

90-644 Łódź, ul. Żeligowskiego 35/37

tel. +42 639 50 18, 639 50 19, tel./fax 639 50 17

e-mail: info@galaktyka.com.pl; sekretariat@galaktyka.com.pl

www.galaktyka.com.pl


ISBN: 978-83-7579-799-2


Konsultacja: Katarzyna Szymańska

Redakcja: Beata Otocka

Korekta: Monika Ulatowska

Redaktor prowadzący: Marek Janiak


Projekt okładki (front): Magdalena Olczak

Konwersja do EPUB/MOBI: InkPad.pl


Pełna informacja o ofercie, zapowiedziach i planach wydawniczych

www.galaktyka.com.pl

info@galaktyka.com.pl;sekretariat@galaktyka.com.pl

Zapraszamy!


Choć autorzy i wydawca dołożyli wszelkich starań, aby zawarte w tej książce informacje były rzetelne i kompletne, nie ponoszą oni żadnej odpowiedzialności za mogące pojawić się błędy, nieścisłości, przeoczenia lub niezgodności, jak również za skutki stosowania porad zawartych w niniejszej książce. Autorzy i wydawca nie mieli też zamiaru nikogo obrazić ani przedstawić w złym świetle miejsc i organizacji.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Bez pisemnej zgody wydawcy książka ta nie może być powielana ani w częściach, ani w całości. Nie może też być reprodukowana, przechowywana i przetwarzana z zastosowaniem jakichkolwiek środków elektronicznych, mechanicznych, fotokopiarskich, nagrywających i innych.


Christiniez wyrazami miłości i głębokiego uznania za wkład wniesiony do wyrażonych w tej książce idei

SPIS TREŚCI

Przedmowa

ROZDZIAŁ PIERWSZY Uzdrawiający i heurystyczny potencjał niezwykłych stanów świadomości

ROZDZIAŁ DRUGI Kartografia ludzkiej psychiki: wymiar biograficzny, perinatalny i transpersonalny

ROZDZIAŁ TRZECI Architektura zaburzeń emocjonalnych i psychosomatycznych

ROZDZIAŁ CZWARTY Duchowe przesilenie: pojmowanie i wspieranie kryzysu transformacji

ROZDZIAŁ PIĄTY Nowe perspektywy w psychoterapii i autoeksploracji

ROZDZIAŁ SZÓSTY Duchowość a religia

ROZDZIAŁ SIÓDMY Doświadczenie śmierci i umierania: perspektywy psychologiczne, filozoficzne i duchowe

ROZDZIAŁ ÓSMY Kosmiczna gra: poznawanie granic ludzkiej świadomości

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY Ewolucja świadomości a przetrwanie człowieka: perspektywa transpersonalna wobec globalnego kryzysu

Bibliografia

O autorze

PRZEDMOWA

Ponad czterdzieści lat temu potężne doświadczenie, trwające zaledwie kilka godzin czasu zegarowego, głęboko zmieniło moje życie osobiste i zawodowe*. Jako młody psychiatra, ledwie kilka miesięcy po ukończeniu studiów medycznych, zgłosiłem się jako ochotnik do eksperymentu z LSD, substancją o wyjątkowych właściwościach psychoaktywnych, odkrytą przez szwajcarskiego chemika Alberta Hofmanna w laboratoriach farmaceutycznych firmy Sandoz w Bazylei.

Ta sesja, a zwłaszcza jej kulminacyjny moment, w którym przeżywałem wszechogarniające i niemożliwe do opisania doświadczenie kosmicznej świadomości, obudziła we mnie intensywne i utrzymujące się całe życie zainteresowanie niezwykłymi stanami świadomości. Od tego czasu większość mojej klinicznej i badawczej pracy skupia się wokół systematycznego zgłębiania terapeutycznego, transformacyjnego i ewolucyjnego potencjału tych stanów. Cztery dekady, jakie poświęciłem badaniom nad świadomością, były dla mnie niezwykłą przygodą odkrywania natury rzeczywistości i samego siebie.

Około połowy tego czasu spędziłem na prowadzeniu terapii z użyciem substancji psychodelicznych, najpierw w Czechosłowacji, w Instytucie Badań Psychiatrycznych w Pradze, a następnie w Stanach Zjednoczonych, w Maryland Psychiatric Research Center w Baltimore, gdzie uczestniczyłem w ostatnim amerykańskim programie badań nad psychodelikami. Od 1975 roku stosuję w swojej pracy oddychanie holotropowe – intensywną metodę terapii i autoeksploracji, którą opracowałem wspólnie z moją żoną Christiną. Na przestrzeni lat pracowałem także z wieloma osobami przechodzącymi kryzysy psychoduchowe, które Christina i ja nazwaliśmy „duchowymi przesileniami”.

Wspólnym mianownikiem tych trzech obszarów jest to, że wiążą się one z niezwykłymi stanami świadomości czy też, mówiąc ściślej, z ich istotną podgrupą, którą nazwałem holotropowymi stanami świadomości. W terapii psychodelicznej takie stany wywołuje się przez podanie zmieniających świadomość substancji, jak LSD, psylocybina, meskalina, ibogaina czy pochodne tryptaminy i amfetaminy. W czasie oddychania holotropowego stan świadomości ulega zmianie dzięki połączeniu przyspieszonego oddychania, ewokacyjnej muzyki i skierowanej na uwalnianie energii pracy z ciałem. Duchowe przesilenia charakteryzują się zaś tym, że holotropowe stany świadomości pojawiają się spontanicznie, w trakcie codziennego funkcjonowania, a ich przyczyna na ogół pozostaje nieznana.

Angażowałem się także w wiele innych dyscyplin, które w mniej lub bardziej bezpośredni sposób wiążą się z niezwykłymi stanami świadomości. Uczestniczyłem w świętych ceremoniach rdzennych kultur z różnych części świata, miałem kontakt z szamanami z Ameryki Północnej, Meksyku i Ameryki Południowej, współpracowałem także z wieloma antropologami. Utrzymywałem również ścisły kontakt z przedstawicielami różnych tradycji duchowych, takich jak buddyjska vipassana, zen i wadżrajana, siddha-joga, tantra czy chrześcijański zakon benedyktynów.

Innym obszarem, któremu poświęciłem wiele uwagi, jest tanatologia – młoda dyscyplina naukowa badająca doświadczenia z pogranicza śmierci oraz psychologiczne i duchowe aspekty śmierci i umierania. Na przełomie lat 60. i 70. uczestniczyłem w rozległym projekcie badawczym poświęconym terapii psychodelicznej osób umierających na raka. Powinienem także dodać, że miałem przyjemność osobiście poznać wielu znanych mediów i parapsychologów naszych czasów, pionierów laboratoryjnych badań nad świadomością oraz terapeutów, którzy opracowali i praktykowali intensywne formy terapii doświadczeniowej wywołujące niezwykłe stany świadomości.

Mój pierwszy kontakt z niezwykłymi stanami świadomości był bardzo trudny, jako że stanowił dla mnie spore wyzwanie, zarówno intelektualne, jak i emocjonalne. W początkowych latach moich laboratoryjnych i klinicznych badań nad psychodelikami codziennie byłem bombardowany doświadczeniami i obserwacjami, na które moje medyczne i psychiatryczne wykształcenie w żaden sposób mnie nie przygotowało. W istocie doświadczałem zjawisk i obserwowałem sytuacje, które w kontekście naukowego światopoglądu, w jakim zostałem wychowany, były uważane za niemożliwe i w ogóle nie powinny mieć miejsca. A jednak to, co niemożliwe, zdarzało się cały czas.

Po tym, jak przezwyciężyłem swój początkowy szok konceptualny i przestałem mieć wątpliwości co do własnego zdrowia psychicznego, zacząłem sobie uświadamiać, że problem może leżeć nie w mojej umiejętności obserwowania czy w moich krytycznych osądach, ale w ograniczeniach obecnych teorii psychologicznych i psychiatrycznych oraz materialistycznego paradygmatu zachodniej nauki. Oczywiście nie było mi łatwo dojść do tego wniosku z powodu szacunku, jaki student medycyny i początkujący psychiatra odczuwa wobec władz akademickich, autorytetów naukowych i ich imponujących tytułów.

 

Z biegiem lat moje początkowe zwątpienie w słuszność akademickich teorii na temat świadomości stopniowo przeradzało się w pewność, dodatkowo wzmacnianą tysiącami obserwacji klinicznych i osobistych doświadczeń. Dziś nie mam wątpliwości, że dane wynikające z badań nad niezwykłymi stanami świadomości stanowią poważne wyzwanie konceptualne dla paradygmatu naukowego, jaki obecnie dominuje w psychologii, psychiatrii, psychoterapii i wielu innych dyscyplinach.

Niniejsza książka jest próbą ukazania w sposób systematyczny i kompleksowy tych dziedzin, które wymagają radykalnej rewizji swoich koncepcji, a także propozycją co do kierunku i charakteru koniecznych zmian. Wyzwania konceptualne wynikające z badań nad świadomością są absolutnie fundamentalne i nie da się ich przezwyciężyć kilkoma pomniejszymi teoriami ani sformułowanymi ad hoc hipotezami. Moim zdaniem charakter i zakres kryzysu konceptualnego, w obliczu którego stają psychologia i psychiatria, jest porównywalny do sytuacji, jaką na początku XX wieku spowodowały w fizyce wyniki doświadczenia Michelsona–Morleya**.

Pierwszy rozdział niniejszej książki poświęcony jest ogólnemu omówieniu niezwykłych stanów świadomości, ich roli w rytualnym, duchowym i kulturowym życiu człowieka oraz wyzwań, jakie stanowią one dla monistycznego, materialistycznego światopoglądu zachodniej nauki. Rozdział ten kończy się przedstawieniem tych obszarów, które wymagają wprowadzenia znacznych zmian konceptualnych, i pokrótce zarysowuje charakter proponowanych alternatyw. Zostaną one następnie szerzej omówione w dalszych częściach książki.

Kolejny rozdział skupia się na pierwszym z tych obszarów, to jest na naturze i pochodzeniu świadomości oraz na wymiarach ludzkiej psychiki. Wnioski z badań nad świadomością rozwiewają funkcjonujący w nauce materialistycznej mit, według którego świadomość jest epifenomenem materii oraz produktem neurofizjologicznych procesów zachodzących w mózgu. Badania te wykazują, że świadomość jest podstawowym aspektem istnienia i swoimi możliwościami przewyższa potencjalne możliwości mózgu. Zgodnie z tymi nowymi odkryciami ludzka świadomość jest częścią większego, uniwersalnego pola kosmicznej świadomości, w której uczestniczy i która przenika całość istnienia.

Tradycyjna psychiatria i psychologia akademicka bazują na modelu psychiki, który jest ograniczony do procesów biologicznych, biografii postnatalnej i freudowskiej nieświadomości indywidualnej. Aby uwzględnić wszystkie zjawiska zachodzące w holotropowych stanach świadomości, należy radykalnie rozszerzyć nasze rozumienie wymiarów ludzkiej psychiki. Nowa kartografia ludzkiej psychiki przedstawiona w niniejszej książce obejmuje dwa dodatkowe wymiary: perinatalny (związany z traumą narodzin) i transpersonalny (uwzględniający wspomnienia ancestralne, rasowe, kolektywne i filogenetyczne, doświadczenia karmiczne i dynamikę archetypów).

W dalszej części książki to rozszerzone rozumienie psychiki zostaje zastosowane do analizy różnorodnych zaburzeń emocjonalnych i psychosomatycznych, które nie mają podstaw organicznych („psychopatologia psychogenna”). Aby wyjaśnić te zaburzenia, tradycyjna psychiatria wykorzystuje model ludzkiej psychiki, który jest ograniczony do postnatalnych urazów biograficznych z okresu niemowlęctwa, dzieciństwa i późniejszego życia jednostki. Nowe podejście sugeruje jednak, że korzenie tych zaburzeń sięgają znacznie głębiej i podlegają istotnym wpływom pochodzącym z poziomu perinatalnego i z transpersonalnych wymiarów psychiki.

Jednym z głównych następstw tego nowego pojmowania wymiarów ludzkiej psychiki jest wniosek, że wiele stanów świadomości, które współczesna psychiatria uważa za patologiczne i leczy tłumiącymi objawy środkami farmaceutycznymi, jest w istocie „duchowymi przesileniami”, czyli kryzysami psychoduchowymi o uzdrawiającym i transformującym potencjale. W odrębnym rozdziale omówiono naturę tych zaburzeń, wyzwalające je sytuacje, ich formy manifestowania się oraz nowe strategie terapeutyczne.

Kolejny rozdział przedstawia praktyczne następstwa wynikające z nowego spojrzenia na ludzką psychikę. Omówiono w nim zasady psychoterapii wykorzystującej holotropowe stany świadomości i mechanizmy uzdrawiające, które stają się dostępne, kiedy proces empirycznej autoeksploracji osiąga poziom perinatalny i transpersonalny. Odrębna część tego rozdziału przedstawia teorię i praktykę oddychania holotropowego oraz ukazuje, w jaki sposób te nowe zasady się manifestują i jak mogą zostać wykorzystane w formie terapii doświadczeniowej.

Wnioski z badań nad holotropowymi stanami świadomości znacząco podważają podstawy materialistycznego sposobu myślenia – przekonania o nadrzędności materii i o braku duchowego wymiaru w strukturze istnienia. Badania te dostarczają empirycznych dowodów na to, że duchowość jest istotnym i prawomocnym aspektem ludzkiej psychiki oraz uniwersalnego porządku rzeczy. Na tę kwestię zwrócono w niniejszej książce szczególną uwagę. W istocie duchowość i nauka, o ile są właściwie rozumiane, nie mogą być ze sobą w konflikcie, ale reprezentują dwa uzupełniające się podejścia do zagadnienia egzystencji.

Odrębny rozdział książki został poświęcony psychologicznym, filozoficznym i duchowym aspektom śmierci i umierania. Poruszono w nim takie kwestie jak znaczenie śmierci dla psychologii, doświadczenia z pogranicza śmierci, możliwość przetrwania świadomości po śmierci, karma i reinkarnacja, starożytne księgi umarłych oraz empiryczne przygotowanie do śmierci. Obserwacje, na których bazuje treść tego rozdziału, pochodzą między innymi z rozległych badań psychodelicznych z udziałem pacjentów śmiertelnie chorych na raka. Badania te także zostaną tu szczegółowo omówione.

Najbardziej dalekosiężne metafizyczne wglądy pochodzące z badań nad holotropowymi stanami świadomości zostały podsumowane w rozdziale poświęconym „kosmicznej grze”. Dotyczą one takich zagadnień jak natura rzeczywistości, kosmiczna zasada twórcza i nasza relacja wobec niej, dynamika kreacji, tabu przeciwko samopoznaniu czy problem dobra i zła. Fascynujące jest to, że odpowiedzi na te fundamentalne pytania dotyczące ludzkiej egzystencji, które spontanicznie wyłaniają się w holotropowych stanach świadomości, są zaskakująco zbieżne nie tylko z tymi, jakie można znaleźć w literaturze poświęconej „filozofii wieczystej” Aldousa Huxleya, ale także z rewolucyjnymi odkryciami nowego paradygmatu naukowego.

Ostatni rozdział książki poświęcony jest wnioskom z nowych odkryć wypływającym z badań nad świadomością i z psychologii transpersonalnej, istotnym dla zrozumienia obecnego globalnego kryzysu oraz sposobów jego przezwyciężenia. Skupia się on na psychoduchowych korzeniach złośliwej agresji i nienasyconej żądzy – dwóch siłach, które zdominowały historię ludzkości i które, ze względu na gwałtowny rozwój technologiczny, stały się poważnym zagrożeniem dla przetrwania życia na naszej planecie. Praca z holotropowymi stanami świadomości dostarcza nie tylko nowego spojrzenia na te niebezpieczne aspekty ludzkiej psychiki, ale także skutecznych sposobów konfrontowania się z nimi i ich przeobrażania.

Czterdzieści lat intensywnych i systematycznych badań nad holotropowymi stanami świadomości doprowadziło mnie do wniosku, że radykalna, wewnętrzna transformacja ludzkości i wzniesienie się na wyższy poziom świadomości mogą być naszą jedyną, realną nadzieją na przyszłość. Wierzę, że dla tych, którzy zamierzają wyruszyć w tę wewnętrzną podróż lub już ją podjęli, informacje zawarte w tej książce okażą się przydatne.

Pragnę wyrazić swoją głęboką wdzięczność wobec Jane Bunker, redaktorki programowej z wydawnictwa State University of New York Press, bez której nie powstałaby ta książka. To ona zasugerowała, że czytelnicy mogliby docenić pracę, która w jednym tomie zawierałaby najważniejsze obserwacje z moich badań nad holotropowymi stanami świadomości. Zgodnie z jej wskazówkami napisałem tę książkę tak, aby przedstawić wyczerpujące informacje na temat wszystkich głównych obszarów, którymi zajmowałem się w trakcie moich badań.

Czytelnicy, których zainteresuje konkretny temat z danego rozdziału, mogą wykorzystać to ogólne omówienie jako wprowadzenie do innych napisanych przeze mnie książek, prezentujących dane zagadnienia w sposób bardziej szczegółowy. Poniżej zamieszczam odniesienia do moich prac lub ich fragmentów, które mogą służyć jako źródło dodatkowych informacji dotyczących zagadnień poruszanych w poszczególnych rozdziałach.

Rozdział 1. Bardziej szczegółowe informacje na temat heurystycznego i terapeutycznego potencjału substancji psychodelicznych można znaleźć w mojej pracy LSD Psychotherapy, wszechstronnym podręczniku poświęconym temu zagadnieniu, oraz w dodatku zamieszczonym w książce Przygoda odkrywania samego siebie, skupiającym się na rytualnym i terapeutycznym wykorzystaniu substancji psychodelicznych. Takie tematy jak rola niezwykłych stanów świadomości w szamanizmie, rytach przejścia, starożytnych misteriach śmierci i odrodzenia oraz wielkich tradycjach duchowych zostały omówione w książce The Stormy Search for the Self, napisanej wspólnie z moją żoną Christiną.

Rozdział 2. Nowa kartografia ludzkiej psychiki została szczegółowo omówiona w książkach Obszary nieświadomości i Przygoda odkrywania samego siebie. Prace te opisują dynamikę systemów COEX, poszczególne matryce perinatalne oraz różne rodzaje doświadczeń holotropowych; zawierają także wiele obrazowych przykładów. Książka The Holotropic Mind, której współautorem jest Hal Zina Bennett, stanowi elementarne wprowadzenie do poszerzonej mapy ludzkiej psychiki i została napisana dla osób, które dopiero zaczynają zgłębiać psychologię transpersonalną.

Rozdział 3. Wnioski z moich badań istotne dla rozpoznawania oraz leczenia zaburzeń emocjonalnych i psychosomatycznych, jak również dla psychiatrii i psychologii w ogóle, zostały przedstawione w książce Poza mózg. Praca ta zawiera także omówienie wielu rewolucyjnych odkryć współczesnej nauki, z którymi te nowe obserwacje psychologiczne są spójne. Wspomniana książka, choć będzie przystępna także dla zainteresowanych tematem nowicjuszy, jest adresowana przede wszystkim do osób zawodowo zajmujących się tymi zagadnieniami.

Rozdział 4. Osoby szczególnie zainteresowane duchowymi przesileniami i wnioskami z badań nad świadomością istotnymi dla zrozumienia i leczenia psychoz znajdą więcej informacji w dwóch książkach, które napisałem wspólnie z moją żoną Christiną: The Stormy Search for the Self i Spiritual Emergency. Pierwsza z nich jest naszym własnym szczegółowym i wszechstronnym omówieniem alternatywnych podejść do rozumienia psychoz, natomiast druga stanowi zbiór artykułów na ten temat napisanych przez różnych autorów.

Rozdział 5. Terapeutyczny potencjał niezwykłych stanów świadomości jest tematem wielu moich książek. Czytelników może zainteresować zwłaszcza druga część Przygody odkrywania samego siebie, która opisuje praktykę oddychania holotropowego i mechanizmy terapeutyczne działające w niezwykłych stanach świadomości. Istotne są również fragmenty książki Poza mózg, które opisują wady i zalety różnych szkół psychoterapeutycznych oraz porównują „odkrywające” i „zakrywające” metody terapii. LSD Psychotherapy to podręcznik na temat wykorzystania substancji psychodelicznych w psychoterapii, natomiast The Stormy Search for the Self przedstawia alternatywne strategie terapeutyczne w przypadku stanów psychotycznych.

Rozdział 6. Zależność pomiędzy duchowością a religią została najbardziej wyczerpująco omówiona w książce Kosmiczna gra. Informacje dotyczące tego zagadnienia można znaleźć także w The Stormy Search for the Self.

 

Rozdział 7. Psychologiczne, filozoficzne i duchowe aspekty śmierci i umierania zostały przedstawione w książce The Human Encounter with Death, napisanej wspólnie z Joan Halifax. Opisano w niej projekt badawczy obejmujący ponad dwustu chorych na raka pacjentów, którzy zostali poddani terapii psychodelicznej w Maryland Psychiatric Research Center w Baltimore. Napisałem także dwie bogato ilustrowane prace podejmujące kulturowy aspekt tego zagadnienia: Books of the Dead oraz – wspólnie z moją żoną Christiną – Beyond Death.

Rozdział 8. Filozoficzne, metafizyczne i duchowe aspekty moich badań stanowią temat odrębnego opracowania zatytułowanego Kosmiczna gra. Książka ta podejmuje kwestię rozumienia natury człowieka i natury rzeczywistości na podstawie wglądów i doświadczeń pochodzących z holotropowych stanów świadomości. Wskazuje także na zaskakujące podobieństwo tego spojrzenia do „filozofii wieczystej” Aldousa Huxleya oraz na rewolucyjne odkrycia współczesnej nauki w kontekście nowego, wyłaniającego się paradygmatu.

Rozdział 9. Dodatkowe informacje na temat szeroko pojętych globalnych implikacji pracy z holotropowymi stanami świadomości można znaleźć w epilogu książki Poza mózg oraz w Kosmicznej grze. Pod moją redakcją ukazała się także praca Human Survival and Consciousness Evolution stanowiąca zbiór artykułów na ten temat, które wyszły spod pióra wielu wybitnych autorów.

Wszystkie wymienione wyżej pozycje zawierają obszerne bibliografie, które mogą nakierować zainteresowanych czytelników na prace innych autorów podejmujących dany temat.


Stanislav Grof

* Oryginalne wydanie niniejszej książki ukazało się w 2000 roku. Autor odnosi się do swojego doświadczenia z 1956 roku (wszystkie przypisy pochodzą od tłumacza).

** Doświadczenie Michelsona–Morleya wykazało, że prędkość światła jest niezależna od ruchu Ziemi w przestrzeni, a koncepcja istnienia eteru jest niesłuszna.