Jak ocenić dojrzałość dziecka do nauki

Tekst
Oznacz jako przeczytane
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Dane oryginału

Assessing Neuromotor Readiness for Learning. The INPP Developmental Screeining Test and School Interventions Programme, First Edition, © 2013 John Wiley & Sons, Ltd.

This book is a revised and extended version of: Goddard Blythe (1996) The INPP Test Battery and Developmental Exercise Programme for use in Schools produced by The Institute for Neuro-Physiological Psychology (INPP Ltd.), Chester, UK.

All rights reserved. Authorised translation from the English language edition published by John Wiley & Sons Limited. Responsibility for the accuracy of the translation rests solely with Wydawnictwo Naukowe PWN Spółka Akcyjna and is not the responsibility of John Wiley & Sons Limited. No part of this book may be reproduced in any from without the written permission of the original copyright holder, John Wiley & Sons Limited.


Konsultacja merytoryczna

Tomasz Śliwowski


Projekt okładki i stron tytułowych

Janusz Fajto


Fotografia na okładce

bokan/Shutterstock


Wydawca

Aleksandra Małek-Leśniewska


Redaktor prowadzący

Jolanta Kowalczuk


Redaktor

Dorota Polewicz


Produkcja

Mariola Iwona Keppel


Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2015


eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2015 r., (wyd. II popr.)

Warszawa 2020


ISBN 978-83-01-21117-2


Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl


Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: mobisfera.pl

Podziękowania

Sheili Dobie za umożliwienie nam wykorzystania przykładów opracowanych przez nią ćwiczeń na integrację bilateralną.

Wydawnictwu Riverside Publishing za umożliwienie nam przedrukowania figur z testu Bender Gestalt.

Ágnes Nyiregyházi Dobrovits i Magdalenie Zweegman za dopracowanie aktualnych wersji rysunków z rozdziału 4.

Szkołom, które wzięły udział w Programie Ćwiczeń Integrujących, przeprowadziły badania i zgodziły się na ich publikację.

1
Wstęp

1.1. Przegląd zagadnień poruszanych w książce

Znaczny odsetek uczniów wykazuje niedojrzałość w zakresie sprawności ruchowej oraz niestabilności postawy1. Taka niedojrzałość neuromotoryczna jest często uwarunkowana niezintegrowaniem odruchów pierwotnych (u prawidłowo rozwijających się dzieci odruchy pierwotne występują do 6. miesiąca życia, a następnie zostają z czasem zastąpione reakcjami posturalnymi). Badania wskazują na bezpośredni związek między niedojrzałością układu ruchowego a osiągnięciami w szkole. Dzięki odpowiedniemu wsparciu i poleceniom nauczyciele oraz inni specjaliści mogą nauczyć się, jak rozpoznawać oznaki opóźnienia motorycznego, aby dziecko mogło być skierowane do odpowiedniego terapeuty albo też objęte odpowiednim programem ćwiczeń. W książce zaprezentowano zestaw narzędzi pozwalających:

– rozpoznać, u których dzieci występują niedojrzałe odruchy,

– wprowadzić program ćwiczeń fizycznych,

– ocenić wyniki.

Istnieje wiele programów ruchowych, jednak model opisany w książce, opracowany przez Instytut Psychologii Neurofizjologicznej (The Institute for Neuro-Physiological Psychology – INPP), ma unikatowy charakter, ponieważ został sprawdzony w praktyce, a także umożliwia ocenę stanu układu neuromotorycznego u dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym na początku oraz po zakończeniu programu.


Książka została podzielona na trzy części:

1. W części pierwszej przedstawiono serię testów przesiewowych dla dzieci w wieku 4–7 lat, pozwalających sprawdzić obecność trzech odruchów, kontrolę równowagi statycznej, koordynację, percepcję wzrokową oraz integrację wzrokowo-ruchową.

2. W części drugiej omówiono podobną serię testów przesiewowych dla dzieci od 7. roku życia wzwyż.

3. Część trzecia zawiera pełen program ćwiczeń integrujących, który można realizować w pracy z całą klasą lub też z mniejszymi grupami dzieci w trakcie jednego roku szkolnego.

Dodatkiem do książki i jej uzupełnieniem jest szkoleniowy materiał wideo INPP zabezpieczony hasłem, a także arkusze wyników, które są odpłatnie dostępne na stronie www.accessnmr.inpp.org.uk. Instytut INPP prowadzi także dodatkowe szkolenia na temat posługiwania się testami diagnostycznymi oraz programem ćwiczeń.

1.2. Podstawy testowania i korekcji niedojrzałości neuroruchowej

Program INPP dla szkół został oparty na programie klinicznym Instytutu Psychologii Neurofizjologicznej (INPP)2, który jest stosowany od lat siedemdziesiątych XX wieku. W 1996 roku z pełnego badania diagnostycznego INPP wyodrębniono kluczowe testy i zaadaptowano je dla większych grup dzieci w środowisku szkolnym.

Zmodyfikowana seria testów przesiewowych jest przeznaczona dla nauczycieli, lekarzy i innych specjalistów, którzy mają do czynienia z rozwojem dziecka oraz jego edukacją. Testy są narzędziem diagnostycznym, natomiast nie są wystarczającym instrumentem do postawienia szczegółowej diagnozy. Nie mogą też zastąpić standardowych badań neurologicznych, psychologicznych czy edukacyjnych przeprowadzanych przez licencjonowanych psychologów, pedagogów, personel medyczny i innych terapeutów niezwiązanych z medycyną. Dzięki tym testom nauczyciel będzie mógł określić, które dzieci mają problemy szkolne z powodu niedojrzałej sprawności ruchowej oraz które mogą odnieść korzyść z programów INPP lub innych programów ćwiczeń korekcyjnych.

Na program ćwiczeń integrujących INPP składa się seria codziennych ćwiczeń, opartych na ruchach wykonywanych przez prawidłowo rozwijające się dziecko w 1. roku życia. Ćwiczenia należy wykonywać codziennie pod nadzorem nauczyciela. Program INPP tym różni się od innych programów, mających na celu poprawę koordynacji, a także równowagi, że ćwiczenia INPP sięgają do samych początków nauki równowagi i kształtowania postawy.

1.3. Co to jest INPP?

Instytut Psychologii Neurofizjologicznej (INPP) został założony w 1975 roku przez psychologa dr. Petera Blythe’a w następujących celach:

1. Zbadania, jak niedojrzałość ośrodkowego układu nerwowego (OUN) wpływa na dzieci ze specyficznymi trudnościami w nauce i dorosłych cierpiących na stany lękowe, agorafobię oraz ataki paniki.

2. Opracowania wiarygodnych metod oceny dojrzałości OUN.

3. Opracowania skutecznych programów korekcyjnych.

Dzieci, które trafiają do INPP, są badane indywidualnie za pomocą serii standardowych testów medycznych, oceniających zakres możliwości fizycznych, takich jak:

● koordynacja motoryki dużej oraz równowaga,

● schematy rozwoju ruchowego,

● aktywność móżdżka,

● dysdiadochokinezę (umiejętność wykonywania szybkich ruchów naprzemiennych),

● występowanie nieprawidłowych odruchów pierwotnych oraz posturalnych,

● funkcjonowanie okoruchowe (kontrolę ruchów gałek ocznych),

● percepcję wzrokową,

● integrację wzrokowo-ruchową (VMI),

● badanie audiometryczne, słuchanie dychotyczne.

Wyniki badania diagnostycznego stanowią podstawę stworzenia indywidualnego programu ćwiczeń, które dziecko wykonuje codziennie pod nadzorem rodziców. Ćwiczenia te trwają od pięciu do dziesięciu minut dziennie i wykonuje się je średnio przez dwanaście miesięcy. Co sześć lub osiem tygodni odbywają się wizyty kontrolne, podczas których ocenia się postępy dziecka i dokonuje weryfikacji programu.

Program kliniczny INPP wiąże się z koniecznością przeprowadzenia dokładnego badania dziecka. Wymaga od specjalistów poświęcenia znacznej ilości czasu, a tym samym dociera do wąskiej grupy spośród dzieci, które odniosłyby znaczne korzyści z tego typu badania i leczenia. Dlatego też w 1996 roku autorka dokonała wyboru testów spośród wszystkich stosowanych w diagnozie INPP oraz opracowała skrócone wersje testów, przedstawione w tej książce. Mogą one być wykorzystywane jako narzędzie przesiewowe przez nauczycieli i innych terapeutów zajmujących się edukacją oraz rozwojem dziecka. Pozwalają określić, u których dzieci występują oznaki niedojrzałości neuroruchowej3.

 

1.4. Program ćwiczeń integrujących dla szkół

Autorka opracowała także unikalny program ćwiczeń integrujących dla szkół. Jego ideą jest, aby nauczyciele po jednodniowym przeszkoleniu mogli przeprowadzać testy diagnostyczne i rozpoznawać, u których dzieci w klasie występują oznaki niedojrzałości neuroruchowej, a następnie wprowadzić skuteczny program korekcyjny.

Program Ćwiczeń Integrujących INPP został opracowany tak, aby można go było prowadzić z całą klasą lub mniejszą grupą przez dziesięć minut dziennie, każdego dnia podczas zajęć przez cały rok szkolny. Nauczyciele nie dobierają ćwiczeń do każdego dziecka, korzystają z całej sekwencji ruchowej. Tempo jest dostosowane do najwolniejszego dziecka.

Program ten jest szeroko stosowany w szkołach w Wielkiej Brytanii i innych krajach europejskich, a także w tak odległych jak RPA czy Meksyk. Badania nad stosowaniem testów przesiewowych oraz programu ćwiczeń integrujących wykazały, że:

1. Niedojrzałość neuroruchowa występuje u dzieci uczęszczających do szkół masowych.

2. Istnieje powiązanie między niedojrzałością neuromotoryczną a słabymi wynikami w szkole.

3. Program Ćwiczeń Integrujących INPP skutecznie redukuje oznaki niedojrzałości neuromotorycznej.

4. W przypadku dzieci, u których występowały wyraźne oznaki niedojrzałości neuromotorycznej (> 25%) oraz które miały poważne problemy szkolne, po zrealizowaniu przez nie Programu Ćwiczeń Integrujących INPP odnotowano znaczne postępy w zakresie poznawczych funkcji pozawerbalnych i czytania4.

5. Badania przeprowadzone na małych grupach wskazują, że u dzieci, których wyniki w czytaniu są niższe o co najmniej rok od normy dla danego wieku i u których występowały wyraźne oznaki niedojrzałości neuromotorycznej (> 50%), nastąpiła znaczna poprawa w czytaniu w ciągu roku od rozpoczęcia Programu Ćwiczeń Integrujących INPP5.

1.5. Co to jest niedojrzałość neuromotoryczna?

Sprawność neuromotoryczna to złożone zachowanie funkcjonalne, które jest wynikiem aktywacji ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego, włączając struktury motoryczne, które działają poprzez układ mięśniowo-szkieletowy przy współudziale bodźców ze środowiska wewnętrznego i zewnętrznego. W trakcie rozwoju układy i struktury odpowiedzialne za ruch ewoluują w całym procesie rozwoju, ale na pewnym etapie rozwojowym oczekuje się od dziecka, że osiągnie określony poziom sprawności neuromotorycznej. Kluczowe etapy rozwoju ruchowego i sprawność ruchowa stanowią zewnętrzne oznaki funkcjonalnej dojrzałości neuromotorycznej.

Niedojrzałość układu neuroruchowego objawia się utrzymaniem niedojrzałych wzorców kontroli ruchowej. Mogą one występować pod postacią klasycznych objawów neurologicznych (patologii) bądź opóźnienia funkcjonalnego czy też rozwojowego danych dróg nerwowych. Testy przesiewowe INPP umożliwiają rozpoznanie „miękkich oznak”6 dysfunkcji neurologicznej, a także występowanie trzech odruchów pierwotnych u dzieci w wieku szkolnym. Testy te nie określają przyczyn zaburzeń, nie można również na ich podstawie przewidzieć, jakie wyniki będzie osiągało dziecko. Mogą za to pomóc określić przeszkody stojące na drodze do skutecznej nauki. Co więcej, w wielu przypadkach przeszkody te mogą być wyeliminowane przez zastosowanie specjalnego programu ćwiczeń integrujących.

1.6. Jaki wpływ na naukę mają odruchy pierwotne?

Testy przesiewowe INPP sprawdzają obecność odruchów pierwotnych, których występowanie na kluczowych etapach rozwoju stanowi uznany wskaźnik dojrzałości ośrodkowego układu nerwowego. Lekarzom, położnym i pielęgniarkom środowiskowym znane jest zastosowanie badania odruchów pierwotnych po narodzeniu dziecka. Testy te powtarza się następnie podczas okresowych badań bilansowych niemowlęcia w czasie pierwszych sześciu miesięcy po urodzeniu. Jeśli jednak dziecko nie wykazuje żadnych nieprawidłowości w rozwoju w 1. roku życia, nie przeprowadza się ich w okresie przedszkolnym ani szkolnym.

„Wprawdzie znaczenie kamieni milowych rozwoju ruchowego – neurorozwojowych i funkcjonalnych oznak przekształcenia niedojrzałych i dojrzałych odruchów pierwotnych w świadome czynności – było akcentowane w przewidywaniu przyszłego funkcjonowania motorycznego, to jednak odruchy pierwotne pozostają najwcześniejszymi wskaźnikami rozwoju neuroruchowego, jakie możemy badać. Uzyskanie przez pediatrów wiedzy na temat aspektu ilościowego i jakościowego odruchów pierwotnych, a także czasu ich ujawnienia się i wyhamowywania, daje im narzędzie pozwalające na wczesnym etapie wykryć upośledzenia układu ruchowego. Podkreśla się znaczenie odruchów pierwotnych, bo można je badać już po urodzeniu i monitorować podczas kolejnych wizyt lekarskich w pierwszych sześciu miesiącach życia dziecka, kiedy niemowlęta przechodzą szczegółowe badania lekarskie. Opóźnienie czy też zaburzenie kolejności występowania etapów rozwoju ruchowego jest poprzedzone nadmiernym rozwojem bądź też opóźnionym wyhamowaniem odruchów pierwotnych”7.

1.7. Czym są odruchy pierwotne?

Odruchy pierwotne to grupa odruchów rozwijających się w okresie życia płodowego. Są one w pełni rozwinięte w momencie narodzin w terminie (w 40. tygodniu), a następnie stopniowo wyhamowywane i przekształcane w bardziej dojrzałe wzorce ruchowe oraz sprawności posturalne w pierwszych sześciu miesiącach po urodzeniu. Tylko jeden z odruchów pierwotnych – odruch toniczny błędnikowy (TOB) – może pozostać w zmienionej formie aż do 3,5. roku życia.

Wyhamowanie i przekształcenie odruchów jest przede wszystkim rezultatem dojrzewania rozwijającego się ośrodkowego układu nerwowego. Odruchy pierwotne nie zanikają całkowicie, ale ulegają wyhamowywaniu w miarę dojrzewania wyższych ośrodków w mózgu w pierwszych miesiącach życia. Odruchy pierwotne mogą pozostać czynne, jeśli w pierwszych miesiącach życia nastąpiło uszkodzenie wyższych ośrodków mózgowych, na przykład w postaci porażenia mózgowego bądź urazu czy też uszkodzenia wyższych ośrodków mózgu na późniejszym etapie w wyniku udaru, urazu głowy lub schorzeń polegających na degeneracji OUN, tak jak w stwardnieniu rozsianym czy chorobie Alzheimera. Według funkcjonującej teorii medycznej odruchy pierwotne nie powinny być czynne u osób rozwijających się w normie powyżej 6. miesiąca życia. Jeżeli zostaną wywołane powyżej tego wieku, są zazwyczaj uznawane za oznakę patologii.

Jednakże istnieje coraz więcej dowodów wskazujących na to, że ślady odruchów pierwotnych (odruchy szczątkowe) mogą się utrzymywać u osób, których rozwój jest w normie, a jednocześnie nie wiązać się z występowaniem patologii8,9,10,11,12,13. Osoby te trudno przypisać do określonej kategorii diagnostycznej, jednak rozwój pewnych funkcji ruchowych koniecznych do uczenia się jest u nich nieproporcjonalny do wieku metrykalnego. Szczątkowa obecność odruchów pierwotnych u dzieci powyżej 6. miesiąca życia może zatem być oznaką niedojrzałości neuroruchowej, która staje na przeszkodzie w procesie uczenia się.

 

Badanie odruchów pierwotnych powyżej 6. miesiąca życia daje lekarzowi czy pedagogowi narzędzie, które umożliwia:

1. Identyfikację oznak niedojrzałości neuromotorycznej (identyfikacja).

2. Ocenę poziomu interwencji u danego dziecka (interwencja/korekcja).

3. Pomiar zmian stanu odruchów przed i po programie korekcyjnym (ewaluacja).

1.8. Jaki wpływ na edukację ma dojrzałość neuromotoryczna?

W lutym 2010 roku zostały opublikowane wyniki badania podłużnego, które objęło prawie 15 tysięcy dzieci urodzonych w Wielkiej Brytanii w latach 2000– 200114. Badanie pokazało, że dzieci, którym w wieku dziewięciu miesięcy nie udało się osiągnąć czterech kluczowych etapów rozwoju motoryki dużej, a więc siedzenia bez podtrzymywania, czworakowania, stania i stawiania pierwszych kroków, uzyskiwały zwykle w wieku pięciu lat wyniki niższe średnio o pięć punktów w testach sprawdzających umiejętności poznawcze w stosunku do dzieci, które przeszły przez te kluczowe etapy rozwoju ruchowego. „Opóźnienie rozwoju motoryki dużej i małej w 1. roku życia dziecka było ściśle powiązane z rozwojem poznawczym oraz regulacją zachowania w wieku pięciu lat”15.

Gotowość szkolna to nie tylko osiągnięcie odpowiedniego wieku metrykalnego. Aby dobrze sobie radzić w środowisku szkolnym, dziecko powinno być w stanie: siedzieć nieruchomo, skupić uwagę na jednym zadaniu i nie rozpraszać się z powodu dodatkowych bodźców w otoczeniu, utrzymać w ręku i manipulować przyborami do pisania, kontrolować ruchy oczu konieczne do utrzymania stabilnego obrazu na stronie, podążać za linią druku tak, aby oczy nie przeskakiwały lub nie gubiły wiersza, a także potrafiły się przystosować do zmiany odległości patrzenia w odpowiednim tempie. Są to umiejętności fizyczne, które wiążą się z rozwojem i dojrzewaniem sprawności ruchowych i kontroli postawy. Rozwój fizyczny jest tak samo ważny dla edukacji jak i dla medycyny rozwojowej, ale był do tej pory w dużym stopniu pomijany przez system edukacji, ponieważ w Wielkiej Brytanii w latach osiemdziesiątych zrezygnowano z rutynowych testów rozwojowych. Rezygnacja z badania wszystkich dzieci w momencie rozpoczęcia szkoły była rezultatem dwóch zmian na poziomie kierowania obszarem edukacji dzieci o specjalnych potrzebach. Po pierwsze, zarządzanie szkolnictwem specjalnym zostało przekazane z Departamentu Zdrowia do Departamentu Oświaty i Nauki. Oznaczało to, że odpowiedzialność za określanie podłoża specjalnych potrzeb edukacyjnych przeszła z lekarzy na psychologów szkolnych i nauczycieli przeszkolonych w zakresie pedagogiki specjalnej. Wprawdzie nowe zasady gwarantowały badanie zdolności poznawczych dzieci, to jednak badanie stanu fizycznego dziecka nie było już oczywiste. Po drugie, jak to ujął pewien emerytowany pediatra: „Weszliśmy w epokę medycyny opartej na najlepszych możliwych dostępnych dowodach naukowych (evidence-based medicine) i konieczne stało się zapewnienie skutecznego remedium na każdy problem, jaki zostałby wykryty w wyniku rutynowego badania. W tamtym czasie jako lekarze nie posiadaliśmy jeszcze skutecznych, standardowych metod leczenia, tak więc rutynowe badania rozwojowe każdego dziecka zostały zarzucone”16.

W wyniku wprowadzonych zmian dzieci, u których występuje opóźnienie w określonym obszarze rozwoju fizycznego, ale którym nie postawiono medycznej diagnozy, po prostu „prześlizgują się przez sieć specjalistów”, którzy powinni określić podłoże trudności i zaproponować odpowiedni program terapeutyczny lub wsparcie edukacyjne. Dzieci te są narażone na porażkę szkolną, ale nie dlatego, że brak im inteligencji czy też motywacji do nauki, ale dlatego, że niektóre umiejętności fizyczne, potrzebne do wspierania i zademonstrowania inteligencji w szkolnej klasie, nie są w wystarczającym stopniu rozwinięte. Co więcej, często sami nauczyciele uważają, że dzieci te radzą sobie wystarczająco dobrze. W konsekwencji pozostają poza kategorią nieradzących sobie w szkole czy też mających specjalne potrzeby edukacyjne, a są określane jako „balansujące na granicy oczekiwań dla danego wieku”17. Jeśli nie rozpozna się w porę trudności związanych z rozwojem umiejętności fizycznych, dzieci te są narażone nie tylko na niepowodzenie w szkole, ale i na frustrację oraz pojawienie się wtórnych problemów z zachowaniem.

Istnieje wiele przyczyn, które wpływają na słabe postępy w szkole. „Takie czynniki, jak środowisko domowe, frekwencja szkolna, jakość nauczania, relacje na poziomie społecznym i psychologicznym, trudności w uczeniu się itd. – wszystkie one oddziałują na wyniki. Nie na wszystkie nauczyciel ma wpływ albo może je zmienić. Jednakże dojrzałość neuroruchowa jest tym kluczowym czynnikiem, na który przez odpowiedni program wypracowanych przez INPP ćwiczeń ruchowych szkoły mogą wpływać”18. W przypadku niektórych dzieci przeszkody na drodze do uczenia się mogą być wyeliminowane dzięki właściwemu wsparciu edukacyjnemu. Jednakże dzieci, u których występuje niedojrzałość neuromotoryczna, rzadziej odnoszą długotrwałe korzyści z tradycyjnych form wsparcia, które obejmują:

● dodatkowe nauczanie wspierające obszar, w którym występują deficyty, połączone z intensywnymi ćwiczeniami i powtórkami,

● rozpoznanie, w jaki sposób nauczanie można dostosować do potrzeb dziecka i tym samym zwiększyć jego zdolność uczenia się,

● uwzględnienie specyficznych potrzeb dziecka w klasie, wprowadzenie dodatkowych strategii czy też udogodnień.

Identyfikacja czynników fizycznych, leżących u podłoża trudności, daje możliwość podjęcia działań korekcyjnych nakierowanych na źródło problemu.

Testy przesiewowe INPP zostały dobrane w taki sposób, aby wypełnić istniejącą lukę między badaniami medycznymi, pedagogicznymi i psychologicznymi w rozpoznawaniu dzieci, dla których barierą w uczeniu się są czynniki fizyczne. Program Ćwiczeń Integrujących INPP został opracowany, aby pomóc dzieciom w pokonaniu niektórych z tych barier.

1Goddard Blythe, S. A. (2005). Releasing educational potential through movement. A summary of individual studies carried out using the INPP test battery and developmental exercise Programme for use in schools with children with special needs. Child Care in Practice, 11, 415–432.
  Istnieje polska filia INPP – Instytut Neurofizjologii i Psychologii INPP Polska (www.inpp.org.pl) (przyp. tłum.).
3Goddard Blythe, S. A. (1996). The INPP test battery and developmental movement programme for use in schools with children with special needs. Publikacja do użytku wewnętrznego na potrzeby szkoleń. INPP Ltd, Chester.
  North Eastern Education and Library Board (NEELB) (2004). An evaluation of the pilot INPP movement programme in primary schools in the North Eastern Education and Library Board Northern Ireland. Final Report. Przygotowane przez Brainbox Research Ltd dla NEELB, strona www.neelb.org.uk.
5Fry, J. (2010, kwiecień). The INPP Exercise Club – Observations. St John’s C of E Primary School, Reading Berkshire, UK. Cited in: Neuro-motor maturity as an indicator of developmental readiness for education. Report on the use of a Neuro-Motor Test Battery and Developmental Movement Programme in Schools in Northumberland and Berkshire. Referat wygłoszony na „The Institute for Neuro-Physiological Psychology Conference”, Miami, FL.
6Oznaka miękka – lekka lub umiarkowana nieprawidłowość neurologiczna, która nie daje szczegółowych informacji o przyczynie bądź umiejscowieniu problemu.
7Capute, A. J. (1986). Early neuromotor reflexes in infancy. Pediatric Annals, 15, 217, 221– 223, 226.
8Goddard Blythe, S. A. (2005). Releasing educational potential through movement. A summary of individual studies carried out using the INPP test battery and developmental exercise Programme for use in schools with children with special needs. Child Care in Practice, 11, 415–432.
  North Eastern Education and Library Board (NEELB) (2004). An evaluation of the pilot INPP movement programme in primary schools in the North Eastern Education and Library Board Northern Ireland. Final Report. Przygotowane przez Brainbox Research Ltd dla NEELB, strona www.neelb.org.uk.
10McPhillips, M., Hepper, P. G., Mulhern, G. (2000). Effects of replicating primary reflex movements on specific reading difficulties in children: a randomised, double-blind, controlled trial. The Lancet, 355, 537–541.
11Goddard Blythe, S. A. (2001, kwiecień). Neurological dysfunction as a significant factor in children diagnosed with dyslexia. Materiały konferencyjne „5th International BDA Conference”, Uniwersytet w Yorku.
12McPhillips, M., Sheehy, N. (2004). Prevalence of persistent primary reflex and motor problems in children with reading difficulties. Dyslexia, 10, 316–338.
13Holley, P. A. (2011). Why do some children learn more easily than others? Physical factors influencing effective learning. Praca dyplomowa w ramach Melbourne Graduate School of Education, University of Melbourne, Melbourne.
14Hansen, K., Josh, I. H., Dex, S. (red.) (2010). Children of the 21st century. The first five years. Bristol: The Policy Press.
15Schoon, I. (2010). Komunikacja ustna.
  Paynter, A. (2004). Learn to move, move to learn. DVD. Learning Through Sharing Publication Series, St Aidan’s School Sport Partnership, strona www.youthsporttrust.org.
17Griffin, P. (2010). NDD. One barrier to learning that can be removed. Raport przygotowany przez INPP i Head of Learning Support and Innovation, Walsall Children’s Services – SERCO, Walsall.
18Griffin, P. (2010). NDD. One barrier to learning that can be removed. Raport przygotowany przez INPP i Head of Learning Support and Innovation, Walsall Children’s Services – SERCO, Walsall.