Badania jakościowe t.2

Tekst
0
Recenzje
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Nagrania audio i wideo. Nagrania wideo i audio wykonywane z ukrycia są kojarzone przede wszystkim z badaniami z zakresu opieki społecznej, psychologii i kryminologii. Jednym z najczęściej stosowanych typów badań należących do tej kategorii jest ciągły monitoring, używany do oceny sytuacji w pracy, interakcji między pracownikami a pracodawcą, nauczycielami a uczniami, policjantami a cywilami, czy obserwacji pacjentów w szpitalach i domach opieki. Warto wspomnieć, że wykorzystuje się je także w etnologii przy badaniach zachowań zwierząt (Bernard 2006). Największym problemem tej techniki jest strona etyczna, ponieważ uczestnicy nie są informowani o prowadzonych badaniach ani nie mają możliwości wyrażenia zgody lub sprzeciwu. Ponadto, szczególnie przy ciągłym monitoringu, niezbędne jest próbkowanie oglądanych czy odsłuchiwanych sekwencji.

Ramka 2.7. Projekt „Śmietnik”

Projekt o nazwie „Śmietnik” (The Garbage project) jest prowadzony od 1973 roku na Uniwersytecie w Arizonie (Rathje, Murphy 1992; Rathje 2001). Zdaniem antropologa Williama Rathje śmieci mówią wiele o naszej kulturze i zachowaniach. Śmieci przede wszystkim niczego nie ukrywają ani nie chcą się pokazać w lepszym świetle. Badania w ramach projektu obejmują duże próby odpadów gospodarstw domowych, głównie w celu zebrania danych o odpadach żywności, sortowaniu materiałów wtórnych i potencjalnie niebezpiecznych (Hunt 1985). Pozwoliły one na ciekawe spostrzeżenia dotyczące rzeczywistych tendencji, na przykład konsumpcji i odpadów mięsa wołowego w czasie niedoborów w 1973 roku. Ze względu na kryzys badacze spodziewali się zobaczyć znacznie mniej mięsa wyrzucanego na śmietnik. Okazało się, że było zupełnie inaczej, i to z kilku powodów. Po pierwsze, ludzie kupowali więcej mięsa gorszej jakości, kiedy tylko było ono dostępne, ale często nie umieli go właściwie przechować. Po drugie, mięso gorszej jakości miało więcej tłuszczu, który był z zasady wyrzucany (Bernard 2006).

Ramka 2.8. Poczucie czasu

Innym ciekawym przykładem są badania Roberta Levine’a i Kathy Bartlett (1984), w których chcieli zademonstrować korelacje lub ich brak pomiędzy „poczuciem czasu” a chorobami serca w różnych krajach. Podejście do czasu i jego upływu oceniali w sposób pośredni, odwiedzając dwanaście miast w sześciu krajach i sprawdzając, jakie są różnice we wskazaniach publicznych zegarów z czasem rzeczywistym podawanym przez lokalne usługi telefoniczne. Można by oczywiście pytać samych mieszkańców o ich poczucie czasu lub obserwować jakość i częstotliwość ustawiania publicznych zegarów, ale te sposoby zarówno zajęłyby więcej czasu, jak i pochłonęłyby więcej kosztów. Korelacji jednak nie znaleziono.

(Auto)obserwacja przez samych badanych. Tom D. Wilson (2002) utożsamia obserwację pośrednią z autoobserwacjami samych badanych, które są przekazywane badaczowi w trakcie wywiadu, za pośrednictwem wypełnionego kwestionariusza lub dziennika. Kwestionariusz może być uznawany za specjalny przypadek samodzielnie przeprowadzanego, ustrukturowanego wywiadu. Dziennik lub pamiętnik jako jedyne z tej grupy metod są potencjalnie inicjowane przez samego badanego i prowadzone nie tylko na potrzeby konkretnych badań.

Wywiad jest chyba najczęściej stosowaną techniką obserwacji pośredniej i taką, która w najbardziej elastyczny sposób pozwala na lepsze zrozumienie ludzkich zachowań i ich okoliczności (Nelson 2008; Wolanik Boström 2008). Chociaż wymaga najczęściej spotkania twarzą w twarz lub chociażby rozmowy telefonicznej, tematyka wywiadów obejmuje zwykle opisy i opinie dotyczące zdarzeń przeszłych lub bieżących, w których badacz bezpośrednio nie uczestniczył, a o których chciałby się czegoś dowiedzieć. Na przykład Małgorzata Ciesielska (2008) używa retrospektywnych opowieści z wywiadów z polskimi przedsiębiorcami, by skonfrontować treść i styl ich wypowiedzi z amerykańskim etosem „od żebraka do milionera”. Ponieważ badano okres od roku 1989 do współczesności, najlepszym źródłem danych okazali się sami przedsiębiorcy, którzy otwarcie opowiadali o swoim podejściu do biznesu, o próbach i błędach, spełnionych marzeniach i fatalnych porażkach.

Ramka 2.9. Realia biznesowe po 1989 roku

Fragment wywiadu przeprowadzonego w Warszawie 18 maja 2006 roku przez Małgorzatę Ciesielską z przedsiębiorcą działającym na początku lat dziewięćdziesiątych w Polsce:

Z jednej strony było łatwiej, ale z drugiej niekoniecznie. Na przykład nie zajmowaliśmy się spekulacją, nie przemycaliśmy, nie próbowaliśmy w okrutny sposób naciągać prawa czy działać w jakiś inny dziwny sposób, w związku z tym nie wiem, jak to było gdzie indziej. Było łatwo, bo w zasadzie wszystko, co się sprowadzało do Polski, natychmiast znajdowało kupca.

Natomiast mieliśmy mnóstwo znajomych, którzy dali się ponieść tej fali. Ludzie plajtowali w przeciągu tygodnia, bo angażowali swój majątek, swoje oszczędności. Wymyślali na przykład, że sprzedadzą dziesięć ciężarówek arbuzów, ale okazywało się, że kupili niewłaściwe arbuzy i nie sprzedawali prawie nic i było w zasadzie po biznesie. Mieliśmy znajomych, którzy zaangażowali się w taki wielki biznes z butami i też stracili wszystko. Na pewno łatwo było wpaść na jakiś pomysł, a ten było doprowadzić do realizacji, ale było ze strony polskich biznesmenów bardzo mizerne rozeznanie realiów na świecie, w Europie. Bardzo często padali ofiarą zwykłych oszustów. Po pewnym czasie pojawił się jeszcze szeroko rozumiany rynek rosyjski, bo to była i Rosja, i dawne republiki, gdzie krążyły opowieści niesamowite. Przyjeżdża facet z walizeczką pełną gotówki i kupuje wszystko, natomiast ja znam człowieka, który stracił 50 tys. dolarów na takiej operacji. Handlował meblami, wyposażeniem sklepowym. Firma rosyjska oczywiście dwa razy zapłaciła za dużo mniejsze dostawy, a jak pojechała duża, to pieniędzy nigdy nie dostał.

Ciężko było dotrzeć do źródeł informacji. Powoli pojawiała się literatura. Jeśli się pojawiała, to była kiepska, bo to były zazwyczaj wydarzenia biznesowe i pomysły na prowadzenie biznesu głównie chyba amerykańskie, i to sprzed wielu lat, więc niewiele to dawało. Nie było odniesienia do polskich realiów. Chyba też marnie wyglądał rynek szkoleń. Kilkakrotnie przymierzaliśmy się, rozmawialiśmy z różnymi ludźmi. Parę razy do takich szkoleń doprowadziliśmy, ale to po prostu śmiech na sali.

Były problemy z informatyką. Pierwszy firmowy komputer złożyłem sam, kupując go na części w Peweksie, ale kolosalnym problemem było zdobycie oprogramowania do prowadzenia chociażby księgowości. Pierwsza nasza przygoda zakończyła się procesem sądowym, bo pewien informatyk, który takie oprogramowanie miał napisać, nas oszukał, a żeby było śmieszniej, sąd przyznał mu rację. Dowodem w sprawie była dyskietka 3,5 cala, na której podobno był ten nasz program. Pewnie potrafił dodawać i mnożyć. Dziecko jednym palcem by napisało takie oprogramowanie, ale ekspert sądowy uznał, że może nie w pełni zaspokaja nasze potrzeby, ale programem jest. W związku z czym po prostu przegraliśmy.

Badanie dokumentacji i tekstów. Badania dokumentacji, zwane także archiwalnymi, polegają na wykorzystaniu różnego rodzaju tekstów i dokumentów. Istnieje wiele podejść badawczych do analizy tekstów: najbardziej klasyczne to analiza treści oraz podejście narracyjne. Analiza treści skupia się na tematach, kluczowych słowach i sformułowaniach występujących w tekstach. Analiza narracyjna poza podstawowym objaśnieniem, co tekst mówi, obejmuje także styl, w jakim historie i wydarzenia są opowiadane.

Ramka 2.10. Waga zezwoleń na broń

Na niecodzienny sposób pośredniego badania dokumentacji wpadli badacze Dane Archer i Lynn Erlich (1985), którzy chcieli poznać liczbę aplikacji i pozwoleń na broń wydanych w konkretnych miesiącach przed sensacyjnym zabójstwem i po nim. Ze względu na tajemnicę, jaką objęte są zawarte w nich dane, badacze nie mogli otrzymać dokumentów w czystej formie. Poprosili jednak policjantów o zapakowanie ich w koperty – w każdej oznaczony miesiąc – i ważąc je, oszacowywali ilość podań.

Netnografia. Netnografia (Kozinets 1997, 1998, 2002), często również nazywana etnografią wirtualną (Hine 2000), ma wiele wspólnego z badaniami archiwalnymi. Polega na śledzeniu i dogłębnym analizowaniu materiałów znajdujących się w internecie. Szczególnie istotnym obszarem zastosowania tej metody są wszelkiego rodzaju społeczności internetowe i grupy współpracujące ze sobą za pomocą sieci. Za jednego z prekursorów netnografii uważa się Roberta Kozinetsa (1997), który w ten sposób określił „pisemny opis internetowej cyberkultury, ugruntowany w metodach używanych w antropologii kultury”. Tą cyberkulturą byli fani serialu Z archiwum X, którzy nie tylko spotykali się na zjazdach fanów, lecz także aktywnie udzielali się na portalach internetowych, które zostały przez Kozinetsa opisane. Podobną metodę zastosowała Ciesielska (2010), badając dwie społeczności programistów wolnego oprogramowania pracujących w ramach projektów GNOME i Maemo.org. W obu przypadkach mieliśmy do czynienia z grupami rozproszonymi geograficznie i demograficznie, dla których miejscami spotkań były konferencje związane z wolnym oprogramowaniem lub bezpośrednio organizowane przez projekty. Były to jednak stosunkowo rzadkie wydarzenia, a większość prac i ustaleń przebiegała na forach internetowych i kanałach IRC. Dlatego też duża część materiałów pochodziła z bogatych zasobów sieci (zob. tabela 2.2) traktowanych jak każde inne źródło danych pozwalających na gęsty opis i dogłębną analizę badanych grup społecznych.

Tabela 2.2. Internetowe źródła danych – lista regularnie śledzonych stron


Maemo.org GNOME
garage.maemo.org downloads.maemo.org maemo.org wiki.maemo.org bugs.maemo.org repository.maemo.org stage.maemo.org lists.maemo.org internettablettalk.org gnome.org guadec.org planet.gnome.org news.gnome.org live.gnome.org www.gtk.org 2005.guadec.org www.grancanariadesktopsummit.org

Źródło: Ciesielska (2010, s. 43).

 

2.3. Podsumowanie

Jak wspominaliśmy, obserwacja jest jedną z najważniejszych metod badawczych. W tym rozdziale przedstawiliśmy główne typy obserwacji: bezpośrednią – uczestniczącą i nieuczestniczącą – oraz pośrednią. Omówiliśmy główne zalety i wady bezpośredniego zaangażowania badacza (zob. tabela 2.3). Jednocześnie pokazaliśmy, że niekoniecznie trzeba być uczestnikiem wydarzeń albo osobiście obserwować życie danej społeczności czy organizacji lub uczestniczyć w nim, aby móc prowadzić badania społeczne, w tym badania organizacji.

Tabela 2.3. Porównanie wad i zalet podstawowych typów obserwacji


Typ Obserwacja uczestnicząca Obserwacja bezpośrednia Obserwacja pośrednia Obserwacja nieuczestnicząca
Wady • Ogromna czasochłonność. • Zmęczenie i stres. • Ryzyko going native. • W obserwacji jawnej: problem uzyskania pozwolenia uczestników, oczekiwanie lojalności. • W roli zakamuflowanej: kwestie etyczne, ryzyko zdemaskowania. • Czasochłonność. • Zdyscyplinowana pasywność może być trudna i męcząca. • Kwestie prawne i etyczne w uzyskaniu dostępu i pozwolenia uczestników na prowadzenie obserwacji. • Niski poziom kontroli nad wydarzeniami. • Brak bezpośrednich doświadczeń. • Kwestie etyczne i uzyskanie pozwoleń uczestników związane z wykorzystaniem nagrań. • Nie można poznać danej kultury, np. sensu ludzkich poczynań, tylko je obserwując z zewnątrz. • Zachowanie badacza różni się od ogólnie przyjętego w miejscach publicznych i może wywołać negatywne reakcje (np. ochrony lotniska, personelu supermarketu).
Zalety • Duże walory poznawcze, uczenie się przez doświadczenie. • Obserwacja długotrwałych procesów. • Dostęp do milczącej wiedzy. • Ogromne bogactwo i wielowarstwowość materiału. • Uzyskanie zrozumienia dla kultury bez ryzyka going native. • Możliwość zebrania bardzo bogatego materiału. • Uzyskanie wielu różnych perspektyw i opinii od uczestników (polifoniczny opis). • Możliwość powtórnej analizy. • Niskie koszty i mała czasochłonność. • Dostęp do wielu opinii. • Możliwość dobrego efektu już po krótkim czasie. • Pouczająca: świeże spojrzenie na dobrze znaną rzeczywistość. • Znakomita jako uzupełnienie innych form obserwacji.

W rzeczywistości badawczej podstawowe typy obserwacji rzadko występują pojedynczo. Na przykład obserwacja masowa jest ciekawą kombinacją metod: obserwacji uczestniczącej bezpośredniej (jako uczestnicy wydarzeń – osoby prywatne, oraz badacze – bezpośrednio obserwujący wydarzenia w miejscach publicznych) i nieuczestniczącej pośredniej (czytelnicy – badacze tychże prywatnych obserwacji). Łącząc różne typy obserwacji, badacze zyskują dostęp do większej palety danych źródłowych, które jednocześnie umożliwiają polifoniczny opis oraz metodologiczną triangulację.

Ramka 2.11. Obserwacja masowa

Obserwacja masowa polega na obserwacji wszystkiego i przez wszystkich, włączając w to samych obserwatorów. Metodę tę po raz pierwszy zastosowano w Wielkiej Brytanii w latach 1937–1949 (Stanley 2001). Twórcami tego nowego podejścia do badań społecznych byli Tom Harrisson, Charles Madge oraz Humphrey Jennings. Jest ona często wiązana z surrealizmem etnograficznym (Clifford 2000), którego cechą główną jest zastosowanie kolażu tekstów, obserwacji i opisów. Jednym z pierwszych projektów był „12 Maja”, dzień koronacji króla Jerzego VI. Było to istotne dla kraju wydarzenie, poprzedzone abdykacją Edwarda VIII. Książka, która powstała na podstawie tego projektu, zawiera zbiór tekstów na temat dnia koronacji, w tym wprowadzenie i wyjaśnienie przyczyn uroczystości, opisy wydarzeń w Londynie i innych częściach kraju, a także indywidualnych reakcji i emocji. Na dane źródłowe składały się osobiste dzienniki, wypowiedzi na zadane tematy i dzienne kwestionariusze pisane przez grupę wolontariuszy (obserwacja bezpośrednia uczestnicząca i nieuczestnicząca), a także tematyczne kolekcje fotografii i tekstów – obserwacji, raportów z wydarzeń w miejscach publicznych – których autorami byli opłacani badacze (obserwacje bezpośrednie i pośrednie). Chociaż data 12 maja 1937 roku była elementem wiążącym wszystkie teksty, ich głównym tematem był opis dnia codziennego zwykłych Brytyjczyków w czasie koronacji, a nie koronacja sama w sobie. Oryginalne materiały są dostępne na Uniwersytecie w Sussex, a część także elektronicznie na stronie projektu: www.massobs.org.uk.

W porównaniu z innymi metodami jakościowymi obserwacja bezpośrednia uczestnicząca i nieuczestnicząca charakteryzuje się stosunkowo niskim poziomem kontroli nad badaną sytuacją. Badacz dostosowuje się do kontekstu i interakcji, stara się nie wpływać na bieg wydarzeń i wywierać jak najmniejszy nacisk na otoczenie, a więc staje często wobec sytuacji nieprzewidzianych. Czasami musi podjąć decyzję co do dalszej obserwacji ad hoc, choć może to mieć konsekwencje dla całego przedsięwzięcia badawczego, i to nie zawsze pozytywne. Nawet gafy i błędy mogą jednak stać się doskonałym materiałem naukowym, jeśli badacz ma odwagę poddać je antropologicznej autorefleksji. Autorefleksja i obserwacja własnych uczuć i reakcji – nie jako źródła prawdy, ale jako źródła poznania i refleksji – mają tu dodatkowy wymiar analityczny, na przykład: Dlaczego uznałem/uznałam za stosowne zachować się wtedy w ten sposób? Jaka była moja spontaniczna reakcja na to, co usłyszałem czy zobaczyłam, jaka może być tego przyczyna i jak ta reakcja mogła wpłynąć na dalszy rozwój sytuacji?

Obserwacja bezpośrednia jest doświadczeniem nie tylko intelektualnym, lecz także fizycznym i zmysłowym. Pojęcie przywodzi na myśl głównie zmysł wzroku i słuchu – widzenie, patrzenie, oglądanie (czasem też „podglądanie”) oraz słuchanie (a nawet „podsłuchiwanie”). Jednak obserwacja, tak jak i życie, angażuje wszystkie zmysły i warto je wykorzystać analitycznie. Jedną z technik może być systematyczna eksploracja danego środowiska za pomocą różnych zmysłów. Jakie zapachy są charakterystyczne o różnych porach, jakie jest ich natężenie? Czy komentuje się na przykład zapach świeżo zaparzonej kawy jako sygnał do przerwy w pracy? Jak smakują potrawy i napoje, jaką mają konsystencję? Jaka jest temperatura pomieszczeń, jaka na zewnątrz? Czy jest sucho, czy czuje się wilgoć? Jaka jest struktura, powierzchnia, temperatura różnych przedmiotów? Dzięki temu nasze analizy uzyskają dodatkowy wymiar, a opisy mogą stać się znacznie ciekawsze dla czytelnika.

Ramka 2.12. Ból kręgosłupa

Magnus: W czasie obserwacji w domu opieki uczestniczyłem w codziennych zajęciach pielęgniarzy, aby uwiarygodnić moje zainteresowanie ich pracą, trochę się przydać i łatwiej zostać zaakceptowanym. W ten sposób zdobywałem podobne jak oni doświadczenia fizyczne i zmysłowe. Podobnie jak wielu innych pielęgniarzy, wracałem do domu po pracy z bolącym kręgosłupem. Też czułem czasem obrzydzenie w reakcji na odór fekaliów lub na widok mieszkania, w którym zdezorientowana starsza osoba wymazała kałem ściany i podłogę. Te osobiste doświadczenia nie mogą być traktowane jako miara doświadczeń innych ludzi, ponieważ nigdy nie możemy wiedzieć na pewno, jak oni odczuwają i przeżywają tę samą sytuację, ale wsparte pewnym krytycznym dystansem są bardzo pomocne w konstruowaniu pytań do wywiadów czy analizie materiału.

Gdy obserwując jakieś środowisko od dłuższego czasu, wydaje nam się, że wpadliśmy w rutynę, nic nas nie dziwi i nic ciekawego się nie dzieje, to warto zastosować postawę przybysza z innej planety lub cywilizacji (Kostera 2003). Taka krótka obserwacja nieuczestnicząca może nam pomóc oderwać się od potocznych typizacji i sposobów wartościowania. To znakomita metoda na odświeżenie widzenia, gdy traktujemy coś znanego tak, jakby było niesłychanie egzotyczne: Gdzie ja trafiłem? Co to za miejsce? Co to za przedmioty? Co się tu dzieje? Jak te istoty wyglądają? Jak się komunikują? Wtedy wszystko może się stać niezwykłe i fascynujące. Metoda ta często jest wykorzystywana ze świetnym rezultatem nie tylko przez początkujących etnografów (w etnologii nazywamy to ćwiczeniem „etnologicznego spojrzenia”), lecz także przez doświadczonych badaczy, którzy w każdym, nawet pozornie nudnym kontekście umieją znaleźć coś nowego i fascynującego.

Ramka 2.13. Dobry obserwator

Dobry obserwator okazuje zainteresowanie obserwowanym, co jest przedłużeniem grzeczności wobec ludzi, którzy godzą się na twoją obecność i nie powinni nigdy odczuć, że cię nudzą! Możesz za to dzielić ich znudzenie czy zniecierpliwienie wobec jakiejś sytuacji. W terenie będziesz czasem pytany o cel twojej obserwacji. Przygotuj krótki i prosty opis tego, co chcesz zbadać, dostosowując go do zainteresowań rozmówców (niekoniecznie interesuje ich na przykład twój stosunek do poststrukturalizmu) i nie zdradzając zbyt wiele szczegółów, ponieważ może to wpłynąć na zachowanie ludzi.

Aby uniknąć skażenia danych przez obecność badacza lub gdy obserwacja bezpośrednia jest zbyt droga lub wręcz niemożliwa, stosujemy obserwację pośrednią (Hunt 1985). Podstawowymi zaletami obserwacji pośredniej są jej relatywnie niskie koszty i mniejsza czasochłonność. Korzystanie ze wcześniej zebranych materiałów jest wygodne i zwykle nie wymaga negocjowania dostępu do terenu, podróży, czyli całego żmudnego procesu gromadzenia danych. Czasami jednak wynika ono z przyczyn praktycznych, gdy na przykład osoby, które udzielają informacji, już nie żyją. Zdarza się też, że aby uchwycić samą naturę badanych zachowań, wymagany jest pewien dystans, na przykład gdy chcemy zbadać przebieg firmowych spotkań. Być może obecność badacza na spotkaniu złagodziłaby dyskusję lub w inny sposób zmieniła interakcję, podczas gdy nagranie tego samego zdarzenia na taśmę wideo i analiza post factum może dostarczyć ciekawszych wniosków.

Podstawową wadą obserwacji pośredniej jest w większości przypadków brak możliwości samodzielnej obserwacji zachowań i zdarzeń przez badacza. Powoduje to, że doświadczenie przebiegu wydarzeń jest stracone na zawsze (Kadushin, Harkness 2002). Obserwacja pośrednia pozwala jedynie na badanie rezultatów lub relacji osób trzecich. Wyjątek stanowią tu nagrania wideo, na przykład nagrania przebiegu zajęć terapeutycznych mogą być użyte do dalszych analiz przez studentów psychologii. Podobnie nagrania wideo i audio mogą służyć celom dydaktycznym i treningowym wewnątrz firm lub do oceny postępowania pracowników. Ewentualne odtworzenie nagrań pozwala na dokładniejszą analizę także przez osoby trzecie niezaangażowane bezpośrednio w rozmowy lub obserwacje. Ze względu na ograniczenia metody szczególnie polecane jest używanie kombinacji wielu technik, co da pełniejszy obraz rzeczywistości i ułatwi jej zrozumienie i interpretacje, ale także zwiększy wiarygodność materiału. Oczywiście wszystko w ramach ograniczeń występujących w danej sytuacji badawczej (Nelson 2008) oraz w zależności od wstępnego problemu badawczego i kontekstu naukowego.

 

Polecane lektury

Angrosino Michael (2010), Badania etnograficzne i obserwacyjne, tłum. Maja Brzozowska-Brywczyńska, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Atkinson Paul, Coffey Amanda, Delamont Sara, Lofland John, Lofland Lyn (red.) (2001), Handbook of Ethnography, London: Sage Publications.

Clifford James (2000), Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, tłum. Ewa Dżurak i in., Warszawa: Wydawnictwo KR. Denzin Norman K., Lincoln Yvonna S. (red.) (2009), Metody badań jakościowych, 2 t., Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

DeWalt Kathleen M., DeWalt Billy R. (2002), Participant Observation. A Guide for Fieldworkers, Walnut Creek: AltaMira Press.

Hammersley Martyn, Atkinson Paul (2000), Metody badań terenowych, tłum.

Sławomir Dymczyk, Poznań: Zysk i S-ka.

Kostera Monika (2003), Antropologia organizacji, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Kozinets Robert V. (2012), Netnografia. Badania etnograficzne on-line, tłum. Maja Brzozowska-Brywczyńska, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Spradley James P. (1980), Participant Observation, New York: Holt, Rinehart and Winston.

Bibliografia

Archer Dane, Erlich Lynn (1985), Weighing the Evidence. A New Method for Research on Restricted Information, „Qualitative Sociology” vol. 8, nr 4, s. 345–358.

Ambjörnsson Fanny (2004), I en klass för sig. Genus, klas och sexualitet bland gymnasietjejer, Stockholm: Ordfront.

Arvastson Gösta, Ehn Billy (red.) (2009), Etnografiska observationer, Lund: Studentlitteratur.

Bernard H. Russell (2000), Social Research Methods. Qualitative and Quantitative Approaches, Thousand Oaks: Sage Publications.

Bernard H. Russell (2006), Research Methods in Anthropology. Qualitative and Quantitative Approaches, Thousand Oaks: Sage Publications.

Ciesielska Małgorzata (2008), From Rags to Riches. A Fairy Tale or a Living Ethos? Stories of Polish Entrepreneurship During and After the Transformation of 1989, w: Monika Kostera (red.), Organizational Olympians. Heroes and Heroines of Organizational Myths, Basingstoke: Palgrave Macmillan.

Ciesielska Małgorzata (2010), Hybrid Organisations. A Case of the Open Source – Business Setting, PhD Series 32.2010, Copenhagen: Copenhagen Business School.

Clifford James (2000), Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, tłum. Ewa Dżurak i in., Warszawa: Wydawnictwo KR.

DeWalt Kathleen M., DeWalt Billy R. (2002), Participant Observation. A Guide for Fieldworkers, Walnut Creek: AltaMira Press.

Ehn Billy, Löfgren Orvar (2010), The Secret World of Doing Nothing, Berkeley: University of California Press.

Emerson Robert M., Fretz Rachel I., Shaw Linda L. (1995), Writing Ethnographic Fieldnotes, Chicago: University of Chicago Press.

Emerson Robert M., Fretz Rachel I., Shaw Linda L. (2001), Participant Observation and Fieldnotes, w: Paul Atkinson i in. (red.), Handbook of Ethnography, London: Sage Publications. Fangen Katrine (2001), Pride and Power. A Sociological Study of the Norwegian Radical Nationalist Underground Movement, Oslo: Akademika.

Fangen Katrine (2005), Deltagande observation, Malmö: Liber.

Gill John, Johnson Phil (2002), Research Methods for Managers, London: Sage Publications.

Hammersley Martyn, Atkinson Paul (2000), Metody badań terenowych, tłum. Sławomir Dymczyk, Poznań: Zysk i S-ka.

Hine Christine (2000), Virtual Ethnography, London: Sage Publications.

Hobbs Dick, Wright Richard (red.) (2006), The Sage Handbook of Fieldwork, London: Sage Publications.

Hunt Morton M. (1985), Profiles of Social Research. The Scientific Study of Human Interactions, New York: Russell Sage Foundation.

Kadushin Alfred, Harkness Daniel (2002), Supervision in Social Work, New York: Columbia University Press.

Kaijser Lars, Öhlander Magnus (red.) (1999), Etnologiskt fältarbete, Lund: Studentlitteratur.

Kostera Monika (2003), Antropologia organizacji, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Kozinets Robert V. (1997), I Want To Believe. A Netnography of The X-Files’ Subculture of Consumption, „Advances in Consumer Research” vol. 24, s. 470–475.

Kozinets Robert V. (1998), On Netnography. Initial Reflections on Consumer Investigations of Cyberculture, „Advances in Consumer Research” vol. 25, nr 1, s. 366–371.

Kozinets Robert V. (2002), The Field Behind the Screen. Using Netnography for Marketing Research in Online Communities, „Journal of Marketing Research” vol. 39, nr 1, s. 61–72.

Levine Robert V., Bartlett Kathy (1984), Pace of Life, Punctuality, and Coronary Heart Disease in Six Countries, „Journal of Cross-Cultural Psychology” vol. 15, nr 2, s. 233–255.

Marcus George E. (1995), Ethnography in/of the World System. The Emergence of Multi-Sited Ethnography, „Annual Review of Anthropology” vol. 24, s. 95–117.

Miszewski Kamil (2007), Kiedy badacz jest tajnym agentem. O postrzeganiu niejawnej obserwacji uczestniczącej jako etycznie problematycznej, metodach badań ilościowych, zakulisowych wymiarach życia społecznego i ich związku ze wszystkim tym, o czym przed chwilą, „Przegląd Socjologii Jakościowej” t. 3, nr 2, s. 33–62.

Nelson Paul D. (2008), Indirect Observation of Groups Under Confinement and Isolation, w: John Rasmussen (red.), Man in Isolation and Confinement, New Brunswick: Transaction Publishers.

Pripps Oscar, Öhlander Magnus (2011), Obserwacja, w: Lars Kaijser, Magnus Öhlander (red.), Etnologiskt fältarbete, Lund: Studentlitteratur.

Öhlander Magnus (1999), Skör verklighet. En etnologisk studie av demensvård i gruppboende, Lund: Studentlitteratur.

Rathje William (2001), Integrated Archaeology. A Garbage Paradigm, w: Victor Buchli, Gavin Lucas (red.), Archaeologies of the Contemporary Past, London: Routledge.

Rathje William, Murphy Cullen (1992), Rubbish! The Archaeology of Garbage, New York: HarperCollins Publishers.

Sotirin Patty (1999), Bringing the Outside In. Ethnography in/beyond the Classroom, referat przedstawiony na Annual Meeting of the National Communication Association, Chicago, 4–7 listopada. Dostępne na: www.eric.ed.gov/PDFS/ED437686.pdf.

Spradley James P. (1980), Participant Observation, New York: Holt, Rinehart and Winston.

Stanley Liz (2001), Mass-Observations Fieldwork Methods, w: Paul Atkinson i in. (red.), Handbook of Ethnography, London: Sage Publications.

Webb Eugene J. i in. (1966), Unobtrusive Measures. Nonreactive Research in the Social Sciences, Chicago: Rand McNally & Co.

Wilson Tom D. (2002), Alfred Schutz, Phenomenology and Research Methodology for Information Behaviour Research, referat przedstawiony na ISIC4 – Fourth International Conference on Information Seeking in Context, Lizbona, 11–13 września. Dostępne na: http://informationr.net/tdw/publ/papers/schutz02.html.

Wolanik Boström Katarzyna (2005), Berättade liv, berättat Polen. En etnologisk studie av hur högutbildade polacker gestaltar identitet och samhälle, Umeå: Umeå Universitet.

Wolanik Boström Katarzyna (2008), Opowieść paradygmatyczna, pole, kapitał i gra dystynkcji w opowiadaniach o karierze, w: Monika Kostera (red.), Nowe kierunki z zarządzaniu, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne.

To koniec darmowego fragmentu. Czy chcesz czytać dalej?