Badania jakościowe t.2

Tekst
0
Recenzje
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Ważnym i pozytywnym wymiarem strategii studium przypadku jest więc możliwość ciągłego rozwijania wiedzy na temat badanego zjawiska (Flyvbjerg 2006, s. 241). W tym kontekście szczególne znaczenie jest przypisywane realizacji wielokrotnych studiów przypadku badających wybrane zjawisko. Badanie wielu studiów przypadku pozwala na identyfikację komplementarnych aspektów analizowanego fenomenu. O ich liczbie powinna decydować zgromadzona do tej pory wiedza na temat badanego zjawiska, jak również to, ile nowych informacji uda się pozyskać z badanych przypadków (Eisenhardt 1991, s. 620, 622).

Do innych zalet strategii studium przypadku należy uwzględnianie w procesie badania danego zjawiska rzeczywistego kontekstu jego występowania (Eisenhardt, Graebner 2007, s. 25). Takie podejście umożliwia gromadzenie wiedzy o sytuacjach bliskich życia, w tym poznawanie różnorodnych ich wymiarów oraz charakterystycznych dla nich detali. Przebadanie nawet jednego przypadku jest przez zwolenników tej strategii postrzegane jako możliwość jego dogłębnego poznania, o czym decyduje przede wszystkim pozyskiwanie wiedzy uwzględniającej kontekst, w jakim występuje badane zjawisko (Siggelkow 2007, s. 20; Flyvbjerg 2006, s. 221; Dyer, Wilkins 1991). Bliskość rzeczywistości, na jaką pozwala studium przypadku, oraz proces uczenia, w którym uczestniczy badacz, umożliwiają głębsze zrozumienie badanego zjawiska, jak również zdobycie konkretnego doświadczenia, które jest wynikiem bliskości badanych realiów (Flyvbjerg 2006, s. 223, 236).

Jako podsumowanie analizy mocnych i słabych stron strategii badawczej studium przypadku mogą posłużyć obserwacje sformułowane przez Benta Flyvbjerga (2006):

1. Studium przypadku dostarcza przykładów, co często jest w nauce niedoceniane. Przykłady te mogą przyczynić się do rozwoju uogólnień formalnych (teoretycznych).

2. Studium przypadku jest przydatne zarówno w tworzeniu, jak i weryfikowaniu hipotez, ale nie ogranicza się do tych działań badawczych.

3. Studium przypadku nie niesie ze sobą większego ryzyka dążenia do weryfikacji z góry przyjętych poglądów niż inne metody badawcze.

4. Wbrew formułowanym zarzutom, dotychczasowe doświadczenia wskazują, że studium przypadku w większym stopniu jest nastawione na falsyfikację przyjętych wcześniej poglądów aniżeli na ich weryfikację.

5. Problemy związane z podsumowaniem studiów przypadku częściej wynikają z właściwości badanej rzeczywistości niż z samej metody badawczej. Często nie ma też potrzeby podsumowywania czy uogólniania studium przypadku. Dobre studium przypadku powinno być czytane jako narracyjna całość.

1.4. Podsumowanie

W nauczaniu wielu dziedzin (np. zarządzanie, prawo, medycyna) stosuje się tak zwane dydaktyczne studium przypadku, które na zasadzie swoistej symulacji udziału w określonych sytuacjach problemowych ułatwia studentom zrozumienie zagadnień i odniesienie ich do obszaru rzeczywistości będącego przedmiotem nauczania. Na poziomie epistemologicznym studium przypadku stosowane jako podejście badawcze pełni tę samą funkcję: umożliwia bowiem kontekstualne, osadzone w codziennym życiu obserwacje funkcjonowania zjawiska będącego przedmiotem naszego zainteresowania. To właśnie wiedza uzyskana z konkretnych przypadków pozwala nam zrozumieć, jak przebiegają procesy społeczne i jakie jest znaczenie czynników uznawanych przez różnorakie teorie za istotne (Gerring 2007).

Zrozumienie specyfiki i bogactwa życia społecznego w jego różnych aspektach nie jest możliwe bez znajomości konkretnych przypadków. Bent Flyvbjerg (2006, s. 222) argumentuje, że badacz stosujący studium przypadku zyskuje konkretne doświadczenie i wiedzę dotyczącą określonego zjawiska, uzupełniającą wiedzę teoretyczną, opartą na regułach. Bliskość badanej rzeczywistości i jej uważna obserwacja uświadamiają nam bowiem wieloaspektowość relacji zachodzących w świecie społecznym i zmuszają do ciągłego rewidowania wiedzy i przekonań. Samo rozumienie teoretycznych zależności nie wystarcza, by pełnić jakiekolwiek role społeczne, a w szczególności role naukowców, ekspertów czy badaczy. Chociaż studium przypadku może być wykorzystywane do tworzenia i modyfikacji wiedzy teoretycznej, to jego wyjątkowość tkwi w możliwości dostarczenia pogłębionych opisów badanego zjawiska.

Polecane lektury

Flyvbjerg Bent (2006), Five Misunderstandings About Case-Study Research, „Qualitative Inquiry” vol. 12, nr 2, s. 219–245.

Gerring John (2007), Case Study Research. Principles and Practices, New York: Cambridge University Press.

Miles Matthew B., Huberman A. Michael (2000), Analiza danych jakościowych, tłum. Stanisław Zabielski, Białystok: Trans Humana.

Mills Albert J., Durepos Gabrielle, Wiebe Elden (red.) (2010), Encyclopedia of Case Study Research, London: Sage Publications.

Ragin Charles C., Becker Howard S. (red.) (1992), What is a Case? Exploring the Foundations of Social Inquiry, New York: Cambridge University Press. Stake Robert E. (1995), The Art of Case Study Research, Thousand Oaks: Sage Publications.

Stake Robert E. (2009), Jakościowe studium przypadku, tłum. Marta Sałkowska, w: Norman K. Denzin, Yvonna S. Lincoln (red.), Metody badań jakościowych, t. 1, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 623–654.

Bibliografia

Aaltio Iiris, Heilmann Pia (2010), Case Study as a Methodological Approach, w: Albert J. Mills, Gabrielle Durepos, Elden Wiebe (red.), Encyclopedia of Case Study Research, London: Sage Publications.

Allison Graham T. (1971), Essence of Decision. Explaining the Cuban Missile Crisis, Boston: Little, Brown.

Asmussen Kelly J., Creswell John W. (1995), Campus Response to a Student Gunman, „Journal of Higher Education” vol. 66, nr 5, s. 575–591.

Babbie Earl (2004), Badania społeczne w praktyce, tłum. Witold Betkiewicz i in., Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Becker Howard S. (1992), Cases, Causes, Conjunctures, Stories and Imagery, w: Charles C. Ragin, Howard S. Becker (red.), What is a Case? Exploring the Foundations of Social Inquiry, New York: Cambridge University Press.

Burawoy Michael i in. (1991), Ethnography Unbound. Power and Resistance in the Modern Metropolis, Berkeley: University of California Press.

Campbell Donald T. (1975), Degrees of Freedom and the Case Study, „Comparative Political Studies” vol. 8, nr 2, s. 178–193.

Charmaz Kathy (2009a), Teoria ugruntowana w XXI wieku. Zastosowanie w rozwijaniu badań nad sprawiedliwością społeczną, tłum. Konrad Miciukiewicz, w: Norman K. Denzin, Yvonna S. Lincoln (red.), Metody badań jakościowych, t. 1, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 707–746.

Charmaz Kathy (2009b), Teoria ugruntowana. Praktyczny przewodnik po analizie jakościowej, tłum. Barbara Komorowska, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Creswell John W. (2007), Qualitative Inquiry and Research Design. Choosing Among Five Approaches, Thousand Oaks: Sage Publications.

Czakon Wojciech (2006), Łabędzie Poppera – case studies w badaniach nauk o zarządzaniu, „Przegląd organizacji” nr 9, s. 9–12.

Czarniawska Barbara (2011), How to Study Gender Inequality in Organizations?, w: Emma Jeanes, David Knights, Patricia Yancey Martin (red.), Handbook of Gender, Work and Organization, Oxford: Wiley-Blackwell.

Davis Ryan J. (2010), Case Study Database, w: Albert J. Mills, Gabrielle Durepos, Elden Wiebe (red.), Encyclopedia of Case Study Research, London: Sage Publications.

Denzin Norman K., Lincoln Yvonna S. (red.) (2009), Metody badań jakościowych, 2 t., Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Dyer W. Gibb Jr., Wilkins Alan L. (1991), Better Stories, Not Better Constructs, to Generate Better Theory. A Rejoinder to Eisenhardt, „The Academy of Management Review” vol. 16, nr 3, s. 613–619.

Eisenhardt Kathleen M. (1991), Better Stories and Better Constructs. The Case for Rigor and Comparative Logic, „The Academy of Management Review” vol. 16, nr 3, s. 620–627.

Eisenhardt Kathleen M., Graebner Melissa E. (2007), Theory Building From Cases. Opportunities and Challenges, „The Academy of Management Review” vol. 50, nr 1, s. 25–32.

Flyvbjerg Bent (1998), Rationality and Power. Democracy in Practice, Chicago: University of Chicago Press.

Flyvbjerg Bent (2001), Making Social Science Matter. Why Social Inquiry Fails and How it Can Succeed Again, Oxford: Cambridge University Press.

Flyvbjerg Bent (2006), Five Misunderstandings About Case-Study Research, „Qualitative Inquiry” vol. 12, nr 2, s. 219–245.

Foucault Michel (1998), Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, tłum. Tadeusz Komendant, Warszawa: Fundacja Aletheia.

Gąciarz Barbara, Pańków Włodzimierz (1996), Transformation of Enterprises. Social and Institutional Conditioning Factors, „Polish Sociological Review” nr 3 (115), s. 231–251.

Gąciarz Barbara, Pańków Włodzimierz (1997), Przekształcenia przedsiębiorstw przemysłowych. Strategie, aktorzy, efekty, Warszawa: Wydawnictwo WSPiZ.

Geertz Clifford (2005a), Interpretacja kultur. Wybrane eseje, tłum. Maria Piechaczek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Geertz Clifford (2005b), Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu antropologii interpretatywnej, tłum. Dorota Wolska, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Geertz Clifford (2010), Po fakcie. Dwa kraje, cztery dekady, jeden antropolog, tłum. Tomasz Tesznar, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Gerring John (2004), What Is a Case Study and What Is It Good for?, „American Political Science Review” vol. 98, nr 2, s. 341–354.

 

Gerring John (2007), Case Study Research. Principles and Practices, New York: Cambridge University Press.

Glaser Barney G., Strauss Anselm L. (2009), Odkrywanie teorii ugruntowanej, tłum. Marek Gorzko, Kraków: Nomos.

Goldthorpe John H. i in. (1969), The Affluent Worker, 3 t., Cambridge: Cambridge University Press.

Goode William J., Hatt Paul K. (1952), Methods in Social Research, New York: McGraw-Hill.

Gunter Valerie J., Kroll-Smith Steve (2007), Volatile Places. A Sociology of Communities and Environmental Controversies, Thousand Oaks: Pine Forge Press.

Hammersley Martyn (1992), What’s Wrong with Ethnography? Methodological Explorations, London: Routledge.

Hammersley Martyn, Atkinson Paul (2000), Metody badań terenowych, tłum. Sławomir Dymczyk, Poznań: Zysk i S-ka.

Hassard John, Kelemen Mihaela (2010), Paradigm Plurality in Case Study Research, w: Albert J. Mills, Gabrielle Durepos, Elden Wiebe (red.), Encyclopedia of Case Study Research, London: Sage Publications.

Hatch J. Amos (2002), Doing Qualitative Research in Education Settings, Albany: State University of New York Press.

Hijmans Ellen, Wester Fred (2010), Comparing Case Study with Other Methodologies, w: Albert J. Mills, Gabrielle Durepos, Elden Wiebe (red.), Encyclopedia of Case Study Research, London: Sage Publications.

Kitay Jim, Callus Ron (1998), The Role and Challenge of Case Study Design in Industrial Relations Research, w: Keith Whitfield, George Strauss (red.), Researching the World of Work. Strategies and Methods in Studying Industrial Relations, Ithaca: ILR Press.

Konecki Krzysztof (2000), Studia z metodologii badań jakościowych. Teoria ugruntowana, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Kostera Monika (2003), Antropologia organizacji, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Kostera Monika (2008), Współczesne koncepcje zarządzania, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Wydziału Zarządzania UW.

Kuhn Thomas S. (2001), Struktura rewolucji naukowych, tłum. Helena Ostromęcka, Warszawa: Fundacja Aletheia.

Lincoln Yvonna S., Guba Egon G. (1985), Naturalistic Inquiry, Beverly Hills: Sage Publications.

Lipset Seymour Martin, Trow Martin A., Coleman James S. (1956), Union Democracy, Glencoe: Free Press.

Lofland John i in. (2009), Analiza układów społecznych. Przewodnik metodologiczny po badaniach jakościowych, tłum. Anna Kordasiewicz, Sylwia Urbańska, Monika Żychlińska, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Lynd Robert S., Lynd Helen M. (1929), Middletown. A Study in Contemporary American Culture, New York: Harcourt, Brace and Company.

Maxwell Joseph A. (1996), Qualitative Research Design, Thousand Oaks: Sage Publications.

Michels Robert (1915), Political Parties, New York: Hearst’s International Library.

Miles Matthew B., Huberman A. Michael (2000), Analiza danych jakościowych, tłum. Stanisław Zabielski, Białystok: Trans Humana.

Mills Albert J., Durepos Gabrielle, Wiebe Elden (red.) (2010), Encyclopedia of Case Study Research, London: Sage Publications.

Moriceau Jean-Luc (2010), Generalizability, w: Albert J. Mills, Gabrielle Durepos, Elden Wiebe (red.), Encyclopedia of Case Study Research, London: Sage Publications.

Morse Janice M., Richards Lyn (2002), Readme First for a User’s Guide to Qualitative Methods, Thousand Oaks: Sage Publications.

Ostrowski Piotr (2009), Powstawanie związków zawodowych w sektorze prywatnym w Polsce, Warszawa: C.H. Beck.

Palska Hanna (2002), O potrzebie monografii terenowej w badaniach dawnej i dzisiejszej biedy w Polsce, w: Katarzyna Korzeniewska, Elżbieta Tarkowska (red.), Lata tłuste, lata chude… Spojrzenia na biedę w społecznościach lokalnych, Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

Punch Keith (1998), Introduction to Social Research. Quantitative and Qualitative Approaches, London: Sage Publications.

Ragin Charles C., Becker Howard S. (red.) (1992), What is a Case? Exploring the Foundations of Social Inquiry, New York: Cambridge University Press.

Saunders Mark, Lewis Philip, Thornhill Adrian (2009), Research Methods for Business Students, New York: Prentice-Hall.

Seawright Jason, Gerring John (2008), Case Selection Techniques in Case Study Research. A Menu of Qualitative and Quantitative Options, „Political Research Quarterly” vol. 61, nr 2, s. 294–308.

Sharma Basu (2010), Postpositivism, w: Albert J. Mills, Gabrielle Durepos, Elden Wiebe (red.), Encyclopedia of Case Study Research, London: Sage Publications.

Siggelkow Nicolaj (2007), Persuasion with Case Studies, „The Academy of Management Journal” vol. 50, nr 1, s. 20–24.

Silverman David (2007), Interpretacja danych jakościowych, tłum. Małgorzata Głowacka-Grajper, Joanna Ostrowska, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Silverman David (2008), Prowadzenie badań jakościowych, tłum. Joanna Ostrowska, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Stake Robert E. (1995), The Art of Case Study Research, Thousand Oaks: Sage Publications.

Stake Robert E. (2009), Jakościowe studium przypadku, tłum. Marta Sałkowska, w: Norman K. Denzin, Yvonna S. Lincoln (red.), Metody badań jakościowych, t. 1, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 623–654.

Stake Robert E., Trumbull Deborah J. (1982), Naturalistic Generalization, „Review Journal of Philosophy and Social Science” nr 7, s. 1–12.

Strumińska-Kutra Marta (2010), Rekonstrukcje odpowiedzialności przedsiębiorstw, w: Włodzimierz Pańków, Bolesław Rok, Marta Strumińska-Kutra, Joanna Woźniczko, Oblicza społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Sztumski Janusz (2005), Wstęp do metod i technik badań społecznych, Katowice: Wydawnictwo Naukowe Śląsk.

Thomas Gary (2010), Doing Case Study. Abduction Not Induction, Phronesis Not Theory, „Qualitative Inquiry” vol. 16, nr 7, s. 575–582.

Verschuren Piet (2003), Case Study as a Research Strategy. Some Ambiguities and Opportunities, „International Journal of Social Research Methodology” vol. 6, nr 2, s. 121–139.

Walton John (1992), Making the Theoretical Case, w: Charles Ragin, Howard Becker (red.), What Is a Case?, University Press, New York: Cambridge University Press.

Whyte William F. (1943), Street Corner Society, Chicago: The University of Chicago Press.

Wieviorka Michel (1992), Case Studies. History or Sociology?, w: Charles C. Ragin, Howard S. Becker (red.), What is a Case? Exploring the Foundations of Social Inquiry, New York: Cambridge University Press.

Yin Robert K. (2003a), Case Study Research. Design and Methods, Thousand Oaks: Sage Publications.

Yin Robert K. (2003b), Applications of Case Study Research, Thousand Oaks: Sage Publications.

Yin Robert K. (2010), Case Study Protocol, w: Albert J. Mills, Gabrielle Durepos, Elden Wiebe (red.), Encyclopedia of Case Study Research, London: Sage Publications.

ROZDZIAŁ 2 Obserwacja Małgorzata Ciesielska, Katarzyna Wolanik Boström, Magnus Öhlander

Obserwacja jest jedną z najważniejszych metod badawczych w naukach społecznych i zarazem jedną z najbardziej różnorodnych. Pod nazwą obserwacja kryje się bowiem wiele technik i podejść, niejednokrotnie trudno porównywalnych zarówno pod względem przebiegu, jak i przewidywanych rezultatów. Wybór metody musi być dostosowany do problemu badawczego i kontekstu naukowego.

W tym rozdziale omawiamy cechy charakterystyczne trzech głównych typów obserwacji, które mogą być ze sobą w różny sposób łączone. W obserwacji bezpośredniej ideałem jest „zanurzenie się” w kulturze przez dłuższy czas, poznawanie jej od środka jako członek danej kultury lub z pozycji gościa. W obserwacji nieuczestniczącej próbujemy zobaczyć świat, relacje i interakcje w nowy sposób, bez potocznej typizacji i oceny. W obserwacji pośredniej zaś badacz polega na obserwacjach innych osób (na przykład innych badaczy), różnego rodzaju dokumentacji lub autoobserwacji.

Obserwacja jest podstawą codziennych interakcji: gdy uczestniczymy w życiu społecznym, jesteśmy pilnymi obserwatorami i komentatorami zachowania zarówno innych ludzi, jak i własnego. Obserwacja podniesiona do rangi metody naukowej jest jednak przeprowadzana systematycznie, świadomie i w naukowo określonych celach poznawczych – nawet jeśli ciekawość i fascynacja nadal są jej ważnymi składnikami.

W pierwszej części rozdziału przedstawiamy cechy wspólne różnych technik obserwacji oraz elementy istotne w projektowaniu badania, takie jak wybór problemu, dostęp do terenu, selekcja obserwowanych uczestników i zjawisk, role obserwatora oraz dokumentowanie obserwacji w formie notatek z terenu. W drugiej części skupiamy się na prezentacji różnych podejść do obserwacji: obserwacji bezpośredniej uczestniczącej i nieuczestniczącej oraz obserwacji pośredniej. Kolejny rozdział, autorstwa Barbary Czarniawskiej, jest poświęcony technice shadowingu, polegającej na byciu czyimś „cieniem”.

2.1. Obserwacja jako metoda

2.1.1. Obserwacja a problem badawczy

Wybór metody zawsze musi być dostosowany do wstępnego problemu badawczego oraz kontekstu naukowego, gdy na przykład chcemy pogłębić istniejącą wiedzę o danej grupie czy określonym zjawisku społecznym. Problem badawczy opiera się z kolei na pewnej podstawie teoretycznej – na przykład z zakresu teorii genderowych, teorii organizacji, dyskursu czy poststrukturalizmu – co jednocześnie zawęża i wyostrza widzenie, dając pojęcie o tym, jakie sytuacje, osoby i zachowania mogą się okazać interesujące (co nie oznacza jednak, że w trakcie badania mamy pomijać albo zamykać się na inne aspekty).

Obserwacja[14] może być główną metodą w danym projekcie lub jedną z kilku uzupełniających się metod jakościowych. Może pomóc na wstępie badań w wykrystalizowaniu interesujących tematów naukowych. Wrażenia i doświadczenia z długotrwałej obserwacji mogą nam podsunąć nowy i jeszcze ciekawszy problem badawczy, co z kolei może stworzyć potrzebę zastosowania dodatkowej (albo innej) metody i teorii, aby lepiej zgłębić ten problem.

Ramka 2.1. Dochodzenie do problemu badawczego

Katarzyna: W trakcie przygotowań do pracy doktorskiej przebywałam przez kilka miesięcy w Polsce w 1995 roku. Wyjechałam z Polski siedem lat wcześniej i byłam zaskoczona zmianami, jakie nastąpiły. Obserwacja ludzi i ich rozmów na ulicach, w domach i miejscach pracy, oglądanie polskich programów telewizyjnych (i to niekoniecznie publicystycznych) upewniły mnie, że pojęcie godziwego i udanego życia za socjalizmu i w okresie transformacji jest silnie kontestowane. Moim wstępnym zainteresowaniem były wtedy role w rodzinie oraz pojęcia męskości i kobiecości wśród osób z wyższym wykształceniem. Różni rozmówcy pytani o to odpowiadali co prawda uprzejmie i ciekawie, lecz zahaczali o wiele innych aspektów, które wyraźnie bardzo im leżały na sercu. Zaczęłam odwiedzać ich miejsca pracy, ponieważ praca była ważnym elementem autoprezentacji. A gdy poprosiłam ich o zarys biograficzny, opowiadali barwnie i szczegółowo nie tylko o swoim życiu, lecz także o życiu swoich przodków. Odnosili się często bezpośrednio do wzorców idealnych biografii w okresie powojennym, tematu bardzo upolitycznionego i dla wielu z nich newralgicznego, oraz tworzących się ideałów w okresie transformacji. Mój problem naukowy poszerzył się, skoncentrowałam się na biograficznych wywiadach o rodzinnej historii, wykształceniu, pracy i rodzinie, a także zdobyłam niezbędne narzędzia do interpretacji tych wywiadów (zob. Wolanik Boström 2005, 2008).

Zdarza się też modyfikacja używanej metody. Zaczynając od obserwacji bezpośredniej nieuczestniczącej, badacz odkrywa, że niektóre aspekty kultury pewnych grup społecznych, na przykład bokserów, przedszkolanek czy muzyków rockowych, może poznać jedynie dzięki czynnemu uczestnictwu w ich rzeczywistości, doświadczając na własnej skórze ich codziennego życia, dzieląc ich radość, stres, obawy i sukcesy.

2.1.2. Teren i dostęp do niego

W badaniach obserwacyjnych – niezależnie od ich rodzaju – niezwykle ważnym zadaniem jest wyodrębnienie i zdefiniowanie konkretnego „terenu” do obserwacji. W etnologii i antropologii długo przeważała tradycja, że teren badań jest tożsamy z fizycznym miejscem, na przykład wioską plemienną, dzielnicą miasta czy szkołą; w ekonomii terenem mogło być przedsiębiorstwo, bank lub inna instytucja. W dzisiejszym globalnym i multimedialnym świecie tak wyraźnie ograniczony kontekst nie jest oczywisty: nawet mieszkańcy niewielkiej miejscowości czy pracownicy małej firmy mają szerokie kontakty poza jej granicami. Internetowe wspólnoty często nie mają żadnego powiązania z fizycznym miejscem. Aby zrozumieć graczy w gry internetowe, możemy się zdecydować na połączenie obserwacji uczestniczącej i pośredniej, na przykład na autoobserwację własnej gry, bycie członkiem miejscowej subkultury spotykającej się w jakimś klubie, obserwację gry wybranych osób i proszenie ich o wyjaśnienia oraz komentarze. Z przyczyn praktycznych, o ile są metodologicznie uzasadnione, wybieramy często jedno miejsce, gdzie odbywają się interesujące nas wydarzenia i interakcje. Czasem jednak problem badawczy wymaga „multilokalnej” czy „translokalnej” pracy w terenie – można na przykład podążać za ludźmi, za konkretnymi przedmiotami, za specyficznym symbolem, metaforą, opowiadaniem czy biografią (por. Marcus 1995).

 

Po określeniu możliwego terenu obserwacji, następnym etapem jest uzyskanie do niego dostępu, i to nie tylko w fazie początkowej, gdy trzeba przełamać pierwsze lody. Dostęp musi być stale renegocjowany! Nawet jeśli kierownictwo danej instytucji wyraziło pozwolenie na naszą obecność, to i tak możemy się natknąć na nieformalnych „odźwiernych” (Hammersley, Atkinson 2000, s. 73), którzy będą utrudniać lub nadzorować wszystkie nasze działania, aby dana instytucja została pokazana w pozytywnym świetle. Konkretni pracownicy też mogą odmówić współpracy i nie życzyć sobie żadnego kontaktu z naukowcem – co trzeba uszanować. Dużą pomocą mogą nam z kolei posłużyć nieformalni „opiekunowie” (tamże, s. 74), czyli osoby, które są życzliwie zainteresowane naszym projektem i gotowe użyć własnych kontaktów, by ułatwić nam pracę. Przedstawiając nas swoim znajomym i oferując symboliczną rekomendację, wyświadczają nam nieocenioną przysługę. Problemem może być jednak to, że w zamian mogą oczekiwać wglądu w proces badawczy oraz pewnej lojalności z naszej strony – wobec nich samych lub badanej grupy.

Ramka 2.2. Wybór miejsca obserwacji

Szwedzka antropolog Fanny Ambjörnsson (2004) studiowała proces kształtowania się różnych rodzajów kobiecości wśród nastoletnich dziewcząt. Mimo że nie interesowała jej sama szkoła jako instytucja, to długotrwała obserwacja w dwóch klasach licealnych w Sztokholmie okazała się doskonałym sposobem na uzyskanie i utrzymanie kontaktu z dziewczętami z dwóch grup społecznych. Badaczka towarzyszyła co prawda dziewczętom także podczas ich wizyt w sklepach, kawiarniach czy na imprezach, ale to codzienna szkolna rutyna, z obowiązkowymi lekcjami, pracami grupowymi, przerwami i „okienkami”, była centralnym punktem ich spotkań. Ambjörnsson nie uczestniczyła w szkolnej pracy dziewcząt, ale we wszelkich towarzyskich aspektach szkolnej rzeczywistości, co pozwalało jej na śledzenie procesu ciągłego negocjowania heteronormatywnej „normalności” wśród niekończących się rozmów i plotek, wymownych spojrzeń, reakcji na niedbale wyskubane brwi czy wspólnych napadów chichotu.

2.1.3. Selekcja – co, kogo, gdzie i kiedy obserwować?

Gdy zaczynamy obserwację, ważne jest, by dowiedzieć się jak najwięcej o danym terenie, zanim zawęzimy pole widzenia zgodnie z wybranym problemem badawczym. Socjolożka Patty Sotirin (1999, s. 18), dając studentom za zadanie zbadać, co jest uznawane za „dobrą” komunikację w miejscu pracy, proponowała, aby obserwowali: 1) terytorium, 2) rzeczy, 3) ludzi i 4) rozmowy. James P. Spradley polecał w swojej klasycznej już książce Participant Observation (1980), aby zwłaszcza w początkowym okresie wziąć pod uwagę dziewięć wymiarów każdej sytuacji społecznej, które wchodzą ze sobą w skomplikowane relacje:

1. Przestrzeń – fizyczne miejsce czy miejsca.

2. Aktorzy – ludzie związani z daną sytuacją.

3. Działanie – zestaw czynności, które ludzie wykonują.

4. Obiekt – fizyczne rzeczy obecne w danej sytuacji.

5. Czynność – pojedyncze zajęcie wykonywane przez ludzi.

6. Wydarzenie – zestaw powiązanych ze sobą działań.

7. Czas – sekwencjonowanie w czasie, tempo wydarzeń.

8. Cele – co ludzie starają się osiągnąć.

9. Emocje – odczuwane i wyrażane.

Przedstawiona dalej lista, zainspirowana przez Spradleya (1980), Sotirin (1999, s. 18), Arvastsona i Ehna (2009) oraz Kosterę (2003), może być przydatna do obserwacji w różnych kontekstach, po odpowiednim dostosowaniu do aktualnego terenu i problemu badawczego.

1. Organizacja czasu i przestrzeni. Jak zorganizowany jest czas? Kto o tym decyduje lub kto nadzoruje przestrzeganie reguł? Jakie jest tempo różnego rodzaju działań i wydarzeń? Jak jest zorganizowana przestrzeń (np. przez plan miasta, architekturę budynku, stadionu, supermarketu, wystrój wnętrza)? Jak zaznacza się terytoria i granice? Jaki jest wystrój różnych stref, tych widocznych dla wszystkich i tych dostępnych tylko dla wybranych, co to oznacza, do jakiego typu aktywności skłania, czy zmienia się to na przykład o różnych porach dnia? Jak instytucje, grupy i pojedynczy ludzie zaznaczają i chronią „własną” przestrzeń? Kto dostaje tej przestrzeni mniej, a kto więcej? Czy są z tego powodu napięcia i konflikty?

2. Rzeczy. Jakie fizyczne obiekty są obecne w danej rzeczywistości (np. narzędzia, maszyny, meble, pożywienie, dekoracje, oznakowanie, obrazy, telefony, komputery)? Kto co ma lub czego używa, w jaki sposób? Jak co wygląda, pachnie, smakuje? Co różne przedmioty mogą sygnalizować i symbolizować? Co jest prywatne, a co wspólne, firmowe, państwowe? Kto i jak kontroluje dostęp do rzeczy i ich użytek?

3. Aktorzy społeczni. Jak wyglądają ludzie, ulubione zwierzęta domowe itd? Jak się zachowują i poruszają w danej przestrzeni ci, którzy mają swoje oczywiste miejsce oraz ci, którzy go nie mają? Kto ma jaki status i autorytet? Jakie kategorie ludzi wyłaniają się w procesie obserwacji i jakie są między nimi relacje oraz przemieszczenia (w obrębie danej kategorii, na przykład specyficznej grupy zawodowej, i poza nią)? Jakie jest podobieństwo i zróżnicowanie wyglądu i zachowań w obrębie danej kategorii?

4. Interakcje. Co robią ludzie, co mówią, jakie zachowania niewerbalne można zaobserwować? Kto, kiedy, z kim się komunikuje i jak? W jakich interakcjach zauważa się różnice władzy, negocjacje i wyzwania dla autorytetu? Jak są wyrażane uczucia, pomiędzy kim, jak często, jak intensywnie? Jak się rozmawia (także przez telefon czy e-mail), o czym, formalnie czy nieformalnie? Co zostaje powiedziane, za pomocą jakiego słownictwa, z jakim ładunkiem emocjonalnym, jakie towarzyszy temu zachowanie pozawerbalne? Jakie tematy się porusza? Jakie nazwy, techniczne lub kolokwialne zwroty, ton rozmowy są charakterystyczne dla danej grupy?

5. Wydarzenia. Co jest rutyną, a w jej ramach co wydaje się mniej istotne, a co ważniejsze? Jakie rytualne zachowania, w tym oficjalnie uznawane rytuały (np. integracyjne), można zaobserwować? Jakie jest ich przesłanie? Jakie wydarzenia są częste, jakie rzadkie, niezwykłe, nieoczekiwane? Przy obserwacji konkretnego wydarzenia: co się dzieje? W jakim kontekście? Jak się zachowują ludzie, co robią, co mówią, jak okazują emocje, jak zmieniają się lub potwierdzają ich relacje, status w grupie? W jaki sposób to wydarzenie jest potem komentowane, omawiane, oceniane? Czy zmienia się to w różnych konstelacjach lub z upływem czasu?

Dylematem, z jakim się często mierzymy, jest taki wybór miejsca i czasu, który pozwoli uzyskać ciekawy materiał. Niestety nie można być wszędzie ani obserwować wszystkiego przez całą dobę. Ta pozornie banalna kwestia jest często źródłem ogromnej frustracji w terenie. Nawet kiedy obserwujemy bardzo uważnie, mamy dostęp tylko do jednej sytuacji i prawdopodobnie omija nas w tym czasie coś ciekawego w innym miejscu. Poza tym musimy odpoczywać, jeść i spać. Obserwowani ludzie też chcą mieć czasem święty spokój i zamknąć za sobą drzwi. Nieunikniony jest zatem ciągły wybór kogo, co, gdzie, kiedy i jak obserwować oraz jak poradzić sobie z tym, że wciąż umyka nam mnóstwo informacji. Gdy podejmujemy decyzję, jak długo dziś obserwować oraz na kim i na czym się skupić, ważne jest, by zawężenie pola obserwacji odbywało się według kryteriów, które odpowiadają naszemu problemowi badawczemu. Hammersley i Atkinson (2000, s. 56) proponują selekcję w trzech wymiarach: czasu, ludzi i kontekstu.