Ulica Wiecznej SzczęśliwościTekst

Z serii: Reportaż
0
Recenzje
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Dokument chroniony elektronicznym znakiem wodnym

20% rabatu na kolejne zakupy na litres.pl z kodem RABAT20

W serii ukazały się ostatnio:

Maciej Czarnecki Dzieci Norwegii. O państwie (nad)opiekuńczym

Zbigniew Parafianowicz, Michał Potocki Kryształowy fortepian. Zdrady i zwycięstwa Petra Poroszenki

Paweł Smoleński Wieje szarkijja. Beduini z pustyni Negew

Albert Jawłowski Milczący lama. Buriacja na pograniczu światów

Lidia Pańków Bloki w słońcu. Mała historia Ursynowa Północnego (wyd. 2)

Mariusz Szczygieł Niedziela, która zdarzyła się w środę (wyd. 3)

Aneta Prymaka-Oniszk Bieżeństwo 1915. Zapomniani uchodźcy (wyd. 2)

Wojciech Górecki Toast za przodków (wyd. 2)

Jonathan Schell Prawdziwa wojna. Wietnam w ogniu

Wojciech Górecki Planeta Kaukaz (wyd. 3)

Janine di Giovanni Tamtego ranka, kiedy po nas przyszli. Depesze z Syrii

Wolfgang Bauer Porwane. Boko Haram i terror w sercu Afryki

Wojciech Górecki Abchazja (wyd. 2)

Bartek Sabela Afronauci. Z Zambii na Księżyc

Anna Pamuła Polacos. Chajka płynie do Kostaryki

Paweł Smoleński Pochówek dla rezuna (wyd. 3)

Cezary Łazarewicz Tu mówi Polska. Reportaże z Pomorza

Ilona Wiśniewska Białe. Zimna wyspa Spitsbergen (wyd. 2)

Filip Springer Miedzianka. Historia znikania (wyd. 4)

William Dalrymple Dziewięć żywotów. Na tropie świętości we współczesnych Indiach (wyd. 2)

Barbara Demick Światu nie mamy czego zazdrościć. Zwyczajne losy mieszkańców Korei Północnej (wyd. 2)

Jacek Hugo-Bader Dzienniki kołymskie (wyd. 2)

Ben Rawlence Miasto cierni. Największy obóz dla uchodźców

Dariusz Rosiak Biało-czerwony. Tajemnica Sat-Okha

Jean Hatzfeld Więzy krwi

Aleksandra Boćkowska Księżyc z peweksu. O luksusie w PRL

Barbara Seidler Pamiętajcie, że byłem przeciw. Reportaże sądowe

Ewa Winnicka Był sobie chłopczyk

Cezary Łazarewicz Żeby nie było śladów. Sprawa Grzegorza Przemyka (wyd. 3)

Paweł Smoleński Syrop z piołunu. Wygnani w akcji „Wisła”

Marcin Kącki Poznań. Miasto grzechu

Piotr Lipiński Bierut. Kiedy partia była bogiem

Tomasz Grzywaczewski Granice marzeń. O państwach nieuznawanych

Cezary Łazarewicz Koronkowa robota. Sprawa Gorgonowej

Zbigniew Rokita Królowie strzelców. Piłka w cieniu imperium

Swietłana Aleksijewicz Czarnobylska modlitwa. Kronika przyszłości (wyd. 4)

David I. Kertzer Porwanie Edgarda Mortary. Skandal, który pogrążyłPaństwo Kościelne

Rana Dasgupta Delhi. Stolica ze złota i snu (wyd. 2)

Karolina Bednarz Kwiaty w pudełku. Japonia oczami kobiet

Paweł Smoleński Królowe Mogadiszu

W serii ukażą się m.in.:

Marek Szymaniak Urobieni. Reportaże o pracy

Ola Synowiec Dzieci Szóstego Słońca. W co wierzy Meksyk

Rob Schmitz

Ulica Wiecznej Szczęśliwości

O czym marzy Szanghaj

Przełożyła Hanna Pustuła-Lewicka


Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż autoryzowane pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Tytuł oryginału angielskiego Street Of Eternal Happiness: Big City Dreams Along a Shanghai Road

Projekt okładki Agnieszka Pasierska / Pracownia Papierówka

Projekt układu typograficznego Robert Oleś / d2d.pl

Fotografia na okładce © by Wangwukong / Getty Images

Copyright © by Rob Schmitz, 2016

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarne, 2018

Copyright © for the Polish translation by Hanna Pustuła-Lewicka, 2018

Redakcja Marta Höffner

Konsultacja sinologiczna Maurycy Gawarski

Korekta Anna Zygmanowska / d2d.pl, Ewa Ostafin / d2d.pl

Redakcja techniczna Robert Oleś / d2d.pl

Skład Alicja Listwan / d2d.pl

Skład wersji elektronicznej d2d.pl

ISBN 978-83-8049-711-5

Spis treści

Seria

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Dedykacja

1 CK i system

2 Lepsze miasto, lepsze życie

3 Gorąco i głośno

4 Reedukacja

5 Pudełko z listami

6 Plan szybkiego wzbogacenia się cioci Fu

7 Ile kosztuje narzeczona

8 Kulturalna młodzież

9 Zawłaszczone marzenia

10 Ucieczka

11 Zero ryzyka

12 Wiejskie wesele

13 Pielgrzymka CK

14 Dom

15 Chińskie sny

Podziękowania

Źródła

Przypisy

Kolofon

Dla Lenory, Rainera i Landona

1 CK i system
长乐路810号
Ulica Wiecznej Szczęśliwości numer 810

Ulica Wiecznej Szczęśliwości ma trzy kilometry długości. W zimie przez plątaninę nagich gałęzi drzew można dostrzec charakterystyczną panoramę, wizytówkę tego miasta: drapacze chmur Jin Mao Tower, Shanghai World Financial Center i Shanghai Tower. Trójka gigantów, wyższych od nowojorskiego Empire State Building, wznosi się w sąsiadujących ze sobą kwartałach ulic.

Ludzie pod drzewami są zbyt zajęci, by podziwiać widoki. To pierwszy dzień życia dzieci urodzonych w Klinice Położniczej numer 1 przy środkowym odcinku ulicy. Dla kilku pacjentów oddziału ratunkowego szpitala Huashan na jej zachodnim krańcu będzie to dzień ostatni. Pomiędzy tymi dwoma punktami kipi życie we wszystkich swoich przejawach: brodaty żebrak siedzi na chodniku i gra na bambusowym flecie; mijają go trzymające się za ręce pary zakochanych; na jezdni dwóch kierowców, gestykulując gwałtownie, kłóci się, kto w kogo wjechał; trąbią samochody, w ostatniej chwili zjeżdżając na sąsiedni pas, żeby na nich nie wpaść; grupka uczniów w szkolnych mundurkach przygląda się awanturze; staruszka z laską krzyczy na sprzedawcę, oburzona ceną liczi; nieprzerwany strumień przechodniów prze do przodu, przedzierając się przez kłęby pachnącej cząbrem pary ze straganu z pierożkami z wieprzowiną i słodkawe opary spalin znad jezdni. Życie tutaj jest głośne, brudne i bezpośrednie.

Na mapie ulica Wiecznej Szczęśliwości jest malutkim zawijasem na południowy zachód od placu Ludowego, centralnego punktu Szanghaju. Mój dom znajduje się na zachodnim koniuszku tego zawijasa. Okna mieszkania wychodzą na baldachim zielonych liści, który przez znaczną część roku zdaje się unosić dwa piętra nad ziemią. W dole jedynymi żywymi istotami, które trwają w bezruchu, są platany. Przez całe ranki śmigam zygzakiem pomiędzy ich pniami, przeskakując z chodnika na jezdnię i z jezdni na chodnik w ciżbie przechodniów rywalizujących o miejsce w cieniu.

Niewiele ulic w Chinach może poszczycić się równie pięknymi drzewami. W weekendy gwarny tłum ludzi pracy zastępują turyści z innych części kraju. Wymierzają obiektywy aparatów fotograficznych w długie szeregi konarów, podziwiają ich egzotyczne piękno. Platany zasadzili Francuzi w połowie XIX wieku, kiedy Europejczycy i Amerykanie podzielili miasto na zagraniczne koncesje. Od tego czasu minęło prawie sto lat – Francuzów już nie ma, ale drzewa pozostały. Japończycy zbombardowali Szanghaj i przez kilka lat go okupowali, ale w końcu oni też odeszli, nie czyniąc krzywdy posadzonym przez Francuzów platanom. Po Japończykach przyszli komuniści. Rewolucja kulturalna Mao Zedonga i walka klas pochłonęły miliony ofiar, ale drzewa przetrwały. Dziś jest to kapitalistyczna ulica, pełna restauracji i sklepów. Wędrując jej chodnikiem, czasem dostrzegam przez szpary w zamkniętych bramach zniszczone domy w europejskim stylu. Myślę wtedy o nieubłaganym wirze historii, który się przez nią przetoczył. Ulica Wiecznej Szczęśliwości widziała świetność imperium i jego upadek oraz powstanie nowego. Tylko drzewa się nie zmieniły.

 

Dopiero po trzech latach mieszkania na ulicy Wiecznej Szczęśliwości odkryłem barek kanapkowy Chen Kaia. Znajdował się w tym samym kwartale co moje mieszkanie, nad małym butikiem, ale w ciepłe, letnie miesiące nie było go widać z chodnika, bo zakrywały go zielone korony platanów. Do kafejki z sięgającymi sufitu oknami wiodły wąskie spiralne schody. Za szybami wiatr kołysał ścianą liści osłaniającą lokal od zgiełku szanghajskiej ulicy.

Czasem Chen, znany jako CK, stał za kontuarem i chudymi palcami dopieszczał kanapkę albo nadawał ostatni szlif deserowi. Jego młodzieńczą, pokrytą trądzikiem twarz zasłaniała wtedy grzywa czarnych włosów. Albo odrzucał do tyłu włosy, machinalnym gestem wysuwał z ekspresu filiżankę wrzącej kawy i stawiał ją przed klientem. Najczęściej jednak lokal świecił pustkami. „To nic – mówił sobie Chen – potrzeba trochę czasu, by interes się rozkręcił. Tak to jest z marzeniami”. Siadał wtedy w niedbałej pozie na stołku barowym, tyłem do ściany liści, i błyskawicznie przechodząc z jednego chińskiego dialektu na drugi, prowadził przez telefon swój drugi biznes: sprzedaż akordeonów.

Pomysł otwarcia barku kanapkowego był efektem wizyty w jednym z takich lokali w Chicago, podczas jedynej – jak dotąd – wyprawy CK do Stanów Zjednoczonych. Amerykanin nie dostrzegłby tam nic nadzwyczajnego, ale CK się zachwycił i postanowił przyswoić to doświadczenie chińskiej branży gastronomicznej. Trochę tak jak Amerykanin, który wraca z Chin zainspirowany straganem z kluskami, tyle że na odwrót. Tego rodzaju na pozór lekkomyślne podejście wykazywało wielu drobnych przedsiębiorców, których poznałem na ulicy Wiecznej Szczęśliwości. W mieście tak wielkim i bogatym jak Szanghaj można było sprzedać wszystko, jeśli tylko człowiek odpowiednio się do tego przyłożył.

CK miał nadzieję, że pewnego dnia chałupniczy barek kanapkowy na piętrze stanie się jego głównym źródłem utrzymania. Wszedł w spółkę z kolegą i zainwestował w lokal oszczędności zgromadzone przez kilka lat sprzedawania akordeonów. Marzyło im się miejsce, które przyciągnie młodych muzyków i artystów, takich samych jak oni.

– Pewnego dnia pomyślałem, że może uda się zebrać ich wszystkich razem i coś wspólnie zrobić – zwierzył mi się CK. – Chciałbym znaleźć ludzi, którzy też chcą się wyrwać ze szponów systemu, podobnych do mnie niezależnych przedsiębiorców z własnymi pomysłami na sztukę, projektowanie mody i wiele innych branż.

Dzięki takim ambicjom spacer po ulicy Wiecznej Szczęśliwości jest fascynującym przeżyciem: po obu stronach wąskiej jezdni tłoczą się sklepiki i kafejki zrodzone z marzeń zapaleńców i autsajderów, którzy próbują wybić się w wielkim mieście.

Nie było to wcale łatwe. Ani CK, ani jego przyjaciel Maks nigdy nie pracowali w restauracji, a tym bardziej nie byli właścicielami takiego biznesu. Poznali się w 2011 roku w sklepie z zabytkowymi aparatami fotograficznymi na terenie dawnej koncesji francuskiej, gdzie CK zatrudnił się na część etatu, żeby dowiedzieć się czegoś więcej o fotografii. Mieli za to doświadczenie w prowadzeniu własnego biznesu. Dużo rozmawiali w czasie wspólnych dyżurów za ladą i doszli do wniosku, że obaj mają błyskotliwe podejście do tworzenia i sprzedawania produktu. W końcu CK przekonał Maksa, by wszedł z nim w spółkę, i razem otworzyli bar kanapkowy.

Nazwali go Twoja Kanapka. Znajdował się dwie przecznice od ruchliwej stacji metra, w cieniu czterdziestopięciopiętrowego drapacza chmur, który codziennie w południe wypluwał setki pracowników biurowych szukających szybkiego lunchu. Ale nikt nie widział Twojej Kanapki. Zasłaniały ją platany. Idący w pośpiechu ulicą Wiecznej Szczęśliwości nie patrzyli w górę przez baldachim liści.

Przemianowali więc lokal na I Piętro – podpowiedź dla przechodniów, żeby podnieśli wzrok. Pod nową nazwą widniały słowa „Twoja Kanapka”, napisane drobniejszą czcionką. Zatrudnili również nowego szefa kuchni, dobudowali bar z drinkami i obsesyjnie ulepszali kartę dań. Któregoś dnia odwiedziłem CK w jego mieszkaniu i zauważyłem w kącie stos tabletów.

– Menu dotykowe! – poinformował mnie z dumnym uśmiechem.

Widocznie uznał, że takie banalne, nieinteraktywne menu muszą być powodem, dla którego I Piętro nie przyciąga iPokolenia.

CK stworzył firmę sprzedającą akordeony, która szybko zaczęła przynosić dochody, ale w roli początkującego restauratora wykazał się naiwnością. W porze lunchu potencjalni klienci, w większości pracownicy biurowi, którym ledwo starczało na czynsz, zwykle wybierali tanie, lokalne jedzenie i woleli gorące dania, od których oddzielała ich długość pałeczek. W następnych miesiącach CK dostosował się do realiów. Wprowadził zestawy obiadowe w przystępnych cenach i podrasował ofertę kanapkową. Nie martwił się o przyszłość barku. Sprzedaż akordeonów zapewniała stały dochód, zresztą uważał się za szczęściarza, ponieważ mógł zarządzać obydwoma biznesami z własnej kafejki, niczym zaradna wiewiórka składająca orzechy na zimę w przytulnej dziupli na drzewie.

Bar z kanapkami był świętym świętych, wewnętrznym sanktuarium. Dzielnica powstała jako azyl dla autsajderów. Po przegraniu pierwszej wojny opiumowej 1842 roku dynastia Qing przekazała pewne obszary w Szanghaju i innych chińskich miastach portowych zachodnim mocarstwom kolonialnym. Tę część miasta zajęli Francuzi. Przeobrazili poletka ryżowe w ekskluzywną dzielnicę mieszkalną i w 1849 roku założyli koncesję francuską, w której przez lata znajdowały schronienia kolejne dyskryminowane grupy ludności. W 1860 roku Francuzi przyjęli kilkadziesiąt tysięcy Chińczyków uciekających przed powstaniem tajpingów, krwawą chłopską rebelią przeciwko panującej dynastii. Pod egidą Francuzów kwitły teatry, kina i sale taneczne, źle widziane przez zmieniające się nieustannie chińskie władze miasta. Wkrótce ulokowały się tu także kościoły, świątynie i meczety.

W oczach partii komunistycznej, która w 1949 roku przejęła władzę w kraju, cudzoziemskie koncesje były upokarzającym symbolem obcej agresji. Komunistycznym propagandzistom umknął fakt, że w 1921 roku dwudziestoośmioletni Mao Zedong spotykał się z innymi młodymi radykałami w budynku pensji dla panien w sercu koncesji francuskiej i właśnie tam zwołał pierwszy kongres Komunistycznej Partii Chin. Mao i jego towarzysze wybrali to miejsce, ponieważ od dawna zapewniało bezpieczny azyl zagrożonym grupom. Na terenie koncesji francuskiej łatwiej było uniknąć dekonspiracji i aresztowań niż w części miasta kontrolowanej przez Chińczyków. Wyłapanie komunistów i postawienie ich przed sądem zniweczyłoby ich szanse na przejęcie, ćwierć wieku później, władzy i historia Chin potoczyłaby się zupełnie inaczej.

Francuzi zbudowali swoją dzielnicę na wzór typowej paryskiej arrondissement. Wzdłuż wąskich, krętych bulwarów posadzili drzewa, które miejscowi do dziś nazywają Faguo wutong, „francuską paulownią”, chociaż nie należą do gatunku paulownia i mają niewiele wspólnego z Francją. Podobnie jak cała skomplikowana historia Szanghaju są znacznie bardziej kosmopolityczne: to platany londyńskie (klonolistne), hybrydy platana wschodniego, pochodzącego z centralnej Azji, z amerykańskim platanem zachodnim. Pierwsza wzmianka o platanie londyńskim pochodzi z Hiszpanii.

Platany klonolistne rozsławił baron Georges Eugène Haussmann. Dziewiętnastowiecznego urbanistę zachwyciły bujne korony tych drzew i kiedy przeobrażał stolicę Francji z chaotycznej plątaniny wąskich uliczek w system połączonych szerokimi alejami dzielnic, kazał obsadzić nimi cały Paryż. Wkrótce rozpowszechniły się na wszystkich kontynentach. Do dziś królują na ulicach światowych metropolii – od Rzymu przez Sydney po Nowy Jork. Liść platana londyńskiego, podobny do liścia klonu, jest oficjalnym emblematem nowojorskiego ­zarządu parków.

Dwie trzecie drzew w Szanghaju to platany klonolistne. Urbaniści nazywają je „superdrzewami” z powodu płytkiego systemu korzeni i odporności na smog, skrajne temperatury oraz szkodniki. Rosną w odstępach od pięciu do siedmiu metrów i są regularnie ogławiane, co hamuje ich wzrost i kieruje gałęzie w stronę konarów drzew po przeciwnej stronie ulicy, z którymi splatają się, tworząc ciemne tunele. Zielone sklepienie na wysokości pierwszego albo drugiego piętra zapewnia przechodniom osłonę przed palącymi promieniami letniego słońca i gwałtownymi burzami znad Morza Wschodniochińskiego.

Paryski układ ulic i platany przetrwały w Szanghaju do dzisiaj. Kiedy w 2010 roku zamieszkałem w dawnej koncesji francuskiej, były tam nadal, choć w międzyczasie Chińczycy odzyskali nazwy ulic. Rue Chevalier i Route Garnier zostały przemianowane na Jianguo lu i Dongping lu, ulicę Ustanowienia Republiki i ulicę Wschodniego Pokoju. Ulice niegdyś upamiętniające nieżyjących wybitnych Francuzów przeobraziły się w ulice Bogatych Ludzi, Sławnych Ludzi i Złotego Szczęścia. W czasie spacerów po mojej nowej dzielnicy szlifowałem chiński, odczytując niosące dobrą wróżbę nazwy. Wędrowałem 安福路, ulicą Spokojnej Pomyślności, i 永福路, ulicą Wiecznej Pomyślności, oraz 宛平路, czyli ulicą Meandrującego Pokoju. Najwięcej obiecywała ulica, przy której mieszkałem: 长乐路, a więc ulica Długiego Szczęścia. Na własny użytek nadałem jej bardziej krasomówczą nazwę ulicy Wiecznej Szczęśliwości.

Jednakże tubylcom te nazwy niekoniecznie kojarzą się z dobrą wróżbą czy krasomówstwem. Anfu (Spokojna Pomyślność) na południe od miejsca, w którym mieszkam, to także nieduże miasto w prowincji Jiangxi, znane z produkcji szynki wieprzowej. Maoming (ulica Sławnych Ludzi) to również nazwa ruchliwego kantońskiego portu. Changle, moja własna ulica Wiecznej Szczęśliwości, nosi miano miasta na wybrzeżu prowincji Fujian, z którego Zheng He, podróżnik z czasów dynastii Ming, wyruszył na wyprawę po Azji. Przemianowując francuskie ulice, Chińczycy postępowali zgodnie z wcześniej przyjętym systemem. Tym, które biegły z południa na północ, nadawali nazwy prowincji lub ich stolic, a biegnącym ze wschodu na zachód nazwy najważniejszych chińskich miast, utworzone za panowania dawnych dynastii ze znaków oznaczających szczęście i pomyślność.

Jeżdżąc rowerem po ulicy Wiecznej Szczęśliwości, potrzebuję naprawdę dużo szczęścia. Wąska ulica jest jedną z nielicznych w tej okolicy dwukierunkowych arterii. Taksówki usiłujące ominąć korki na przebiegającej w pobliżu drodze szybkiego ruchu walczą o miejsce ze stadami elektrycznych skuterów, które błys­kawicznie wypełniają każdą wolną przestrzeń. Skutery często prują całą chmarą pod prąd i w ostatniej chwili rozpraszają się przed samochodami, które trąbiąc i błyskając światłami, nadjeżdżają z przeciwka. Na jezdni toczy się brutalna walka o przetrwanie, a ci, którzy mają pierwszeństwo, ustępują przed większymi, agresywniejszymi pojazdami. Na szczycie łańcucha pokarmowego są miejskie autobusy. Swoim rozmiarem wymuszają respekt kierowców skuterów i aut – zjeżdżają na bok, by przepuścić bestię, kierowani tym samym instynktem samozachowawczym, który każe uskakiwać przed rozpędzonym słoniem. Te szaleńcze manewry spychają rowerzystów pod sam krawężnik albo na chodnik, gdzie ci dają upust frustracji, roztrącając przechodniów.

Ja wolę trzymać się skuterów elektrycznych. Zwykle udaje mi się pedałować dość szybko, by dorównywać ich tempu, a ich zwyczaj jeżdżenia zwartym peletonem, jak kolarze na Tour de France, zwiększa moje bezpieczeństwo na jezdni. Kiedy jadę rano do pracy, muszę mieć oczy dookoła głowy. Choć na pozór na ulicy panuje pandemonium, wielu kierowców nabyło umiejętność atletycznej wręcz koncentracji i przestrzega niepisanych reguł ruchu. Pędząc ulicą Wiecznej Szczęśliwości i gwałtownie wymijając inne pojazdy, poruszają się w jednym rytmie z pozostałymi użytkownikami jezdni, tworzą system, który tylko udaje chaos.

W chłodny, zimowy dzień 2012 roku wspiąłem się po krętych schodach do barku kanapkowego CK, żeby rozgrzać się filiżanką kawy. Usiadłem w rogu przy oknie. Przy każdym podmuchu lodowatego wiatru nagie gałęzie platanów drapały w szyby jak rozcapierzone, łamliwe pałeczki do ryżu.

Na półce, która stała pośrodku rozsłonecznionej salki, leżał akordeon CK, potężny, czarny instrument z wypisaną eleganc­ką kursywą nazwą Polverini. Nie było klientów, więc CK wziął instrument i usiadł w zalanym światłem boksie. Pochylił głowę i nacisnął odpowietrznik, wolno otwierając miechy. Akordeon wydał z siebie głębokie westchnienie, jakie mógłby wydać sam CK. Poprzedniego dnia szef kuchni odszedł z pracy po dzikiej awanturze, zabierając ze sobą połowę kelnerów. Gdyby dziś zjawili się jacyś klienci, CK i Maks byliby zdani tylko na siebie.

 

Po chwili wahania CK zaczął grać pełną żaru balladę, błyskawicznie przebierając palcami po klawiszach. Zamknął oczy, melodia powoli nabierała kształtu. Płynnymi ruchami rozciągał i ściskał instrument; palce biegały po klawiaturze, jakby kierowały się własnym rozumem. Była to patriotyczna pieśń z czasów dzieciństwa CK. Gdy ją grał, kołysząc głową w rytm melodii, napłynęły wspomnienia. Tłoczyły się, zmuszając dźwięki do jeszcze szybszego pędu.

CK miał jedenaście lat, gdy dotarło do niego, że odebranie sobie życia nie będzie łatwe. Przez dwa miesiące codziennie, w drodze ze szkoły do domu, rozważał dostępne możliwości. Doszedł do wniosku, że najprościej byłoby połknąć tabletki nasenne, ale pani w aptece nie chciała mu ich sprzedać. „Jesteś za młody” – powiedziała. Mógł też zeskoczyć z dachu bloku, w którym mieszkała jego rodzina, lecz po namyśle uznał, że to byłoby zbyt bolesne.

– Zrozumiałem, że nie mam odwagi skoczyć – wyznał mi.

Istniał jeszcze jeden problem. Rzadko zdarzały mu się chwile samotności. Był jedynakiem, miał apodyktycznych rodziców i nainai, babcię ze strony ojca, którzy nie odstępowali go na krok, pozwalając mu się oddalić tylko do toalety. Codziennie rano jadł na śniadanie owsiankę, siedząc kilka centymetrów od nich. W szkole stojącej na końcu drogi gruntowej, przy której znajdował się też ich blok, pilnowali go nauczyciele. Po zajęciach wracał do nainai i rodziców, żeby odrobić zadania domowe, odbyć lekcje muzyki i zjeść kolację złożoną z ryżu z warzywami. Nawet w nocy nie był sam: nainai sypiała na cienkiej bambusowej macie przy jego łóżku.

Pewnego popołudnia, gdy ojciec pisał przy swoim biurku, CK ostatni raz przeszukał zimne, puste mieszkanie. Na zewnątrz powietrze było gęste od wyziewów z pobliskich zakładów chemicznych i fabryki maszyn górniczych. Chłopiec cichutko obszedł wszystkie pokoje, szukając czegoś, czym mógłby odebrać sobie życie. Zakończył poszukiwania w jedynym pomieszczeniu, w którym mógł przebywać samotnie, nie wzbudzając podejrzeń: w łazience. Zdecydował się na brzytwę z prostym ostrzem, którą znalazł wśród ojcowskich przyborów do golenia. Pewnego wieczoru przed pójściem spać wsunął składaną brzyt­wę do kieszeni pidżamy.

Była zimna, jesienna noc. Pokój tonął w blasku księżyca. Ciszę zakłócały jedynie równy oddech nainai i sporadyczny turkot pociągu. Najpierw rozlegał się przeciągły, cichy gwizd, a potem kojący łoskot toczących się po torach wagonów, który po chwili cichł w oddali. Czekając, aż babcia zapadnie w głęboki sen, CK rozmyślał o swojej rodzinie.

Od wczesnego dzieciństwa słuchał wywodów ojca na temat „systemu”. Nie wiedział dokładnie, co to słowo oznacza, ale zwyk­le potrafił przewidzieć, kiedy padnie. Ojciec brał przed nim wdech, a potem wypowiadał je wolno i wyraźnie, wyodrębniając je z reszty zdania, by przykuć uwagę syna.

– Widzisz, Kaikai, nie można walczyć z… systemem. – Sformułowanie odcisnęło się w jego pamięci kursywą.

Po ciężkim dniu w pracy ojciec wracał do domu i sadzał przed sobą syna, który musiał wysłuchiwać jego tyrad. To system nie pozwolił mu wybrać właściwego zawodu. System nie cenił inteligencji. System nie sprzyjał rozwijaniu indywidualnych talentów. Z systemem nie dało się wygrać.

– Zhongguode guoqing buhao! – grzmiał ojciec. „Sytuacja w Chinach nie jest dobra!”

– Uważał się za intelektualistę – powiedział mi CK. – Nie lubił swojej pracy i był zły, że nie pozwolono mu wybrać zawodu. Wiedział, że jest mądrzejszy od innych. Marzył o sukcesie na miarę swoich zdolności, ale nie dano mu tej szansy. System do tego nie dopuścił. Ojciec uważał, że matka jest niezbyt bystra, i to go również frustrowało. Nie cierpiał kolegów z pracy i nienawidził Chin.

Kiedy CK próbował zadawać pytania, ojciec uciszał go i wracał do przerwanego wątku. W końcu CK doszedł do wniosku, że nie ma sensu odzywać się w domu, gdzie nikt go nie słucha. W ogóle przestał mówić.

CK nie miał rodzeństwa. Urodził się w 1981 roku, dwa lata po wprowadzeniu w Chinach polityki planowania urodzeń. Mieszkał z matką, ojcem i nainai na najwyższym piętrze zapuszczonego, trzypiętrowego bloku, w lokalu przydzielonym rodzinie przez miejski zarząd kolei, w którym pracowała babcia. Na klatce schodowej poniewierały się śmieci. Parafrazując ówczesną propagandę systemu odwołującą się do kampanii Czterech Moder­nizacji przywódcy państwa Deng Xiaopinga i zasady trzech reprezentacji sekretarza generalnego KPCh Jiang Zemina, ojciec CK nazywał budynek obszarem trzech nieadministracji: nikt go nie sprzątał, nikt nim nie zarządzał ani nikt o niego nie dbał.

To samo można było powiedzieć o mieście, w którym dorastał CK. Hengyang leży w środkowochińskiej prowincji Hunan, w takiej samej odległości od Szanghaju jak Nowy Jork od Chicago. Od wieków było to miejsce, którego starano się unikać. Źródła historyczne wspominają o nim rzadko i pobieżnie. Najstarsza wzmianka pochodzi sprzed czternastu stuleci, kiedy to cesarz Gaozong z dynastii Tang ukarał zbuntowanego dworzanina, mianując go zarządcą Hengyangu. Późniejsi cesarze chętnie zsyłali niepewnych dygnitarzy do zapadłej dziury w głębi imperium i zwykle już więcej o nich nie słyszano.

Współczesność okazała się niewiele łaskawsza dla mieszkańców Hengyangu. W mieście krzyżowały się dwie linie kolei towarowej: północno-południowa i wschodnio-zachodnia, tworzące w sercu kraju wielką literę X. Było jednym z największych ośrodków przemysłowych w regionie z licznymi kopalniami węgla, miedzi i cynku, a także zakładami chemicznymi. Zanieczyszczone powietrze cuchnęło, ale nie brakowało pracy: babcia CK pracowała w biurze kolei, matka w fabryce nawozów fosforowych, a ojciec w Miejskim Przedsiębiorstwie Budowlanym numer 2.

Rodzice CK urodzili się na początku lat pięćdziesiątych ubieg­łego wieku i byli rówieśnikami komunistycznych Chin. Ich młodość przypadła na czasy schizofrenicznych kampanii, rewolucji i kontrrewolucji, które dziesiątkom milionów ludzi przyniosły śmierć, prześladowania i więzienie. W tamtych latach rzadko zdarzały się momenty spokoju. Aby przetrwać, trzeba było umieć błyskawicznie adaptować się do nieustannie zmieniającego się klimatu politycznego i pamiętać, że jak porwany przez prąd odpływowy pływak musisz powstrzymać się od walki z potężniejszym od ciebie żywiołem. Zawsze istniał jakiś sposób, by dzięki cierpliwym manewrom dotrzeć do bezpiecznego brzegu, ale najpierw musiałeś oddać kontrolę systemowi.

Kiedy rodzicie CK byli nastolatkami, władze skierowały ich na kilka lat na wieś. Zmuszanie dzieciaków z miasta do pracy w rolnictwie było powszednią praktyką w czasach Mao Zedonga. Przewodniczący Mao śnił o Chinach, w których mieszkańcy miast będą trudzić się ramię w ramię z chłopami w proletariackiej utopii. Jednak kiedy umarł w 1976 roku, jego marzenia umarły wraz z nim. Większość „zesłanych” młodych czym prędzej odrzuciła motyki i wróciła do domu. Ledwie wysiedli z pociągów w swoich rodzinnych miastach, w ich życie znowu wkroczyła partia, kierując ich do pracy w lokalnych państwowych przedsiębiorstwach. Przed trzydziestką rodzice CK nie podjęli żadnej samodzielnej decyzji dotyczącej ich życia zawodowego.

– Chcesz rysować czy grać na skrzypcach? – zapytali rodzice CK przy kolacji pewnego wieczoru w 1985 roku. Wpatrywali się w niego w napięciu, próbując wyczytać z jego twarzy odpowiedź.

Ojciec chłopca zawsze chciał zostać pisarzem albo muzykiem. Wierzył, że gdyby w dzieciństwie pozwolono mu rozwinąć zdolności, zdołałby uniezależnić się częściowo od systemu, który pozbawił go możliwości wyboru zawodu. Uważał, że zmuszając syna do udziału w zajęciach artystycznych, zapewni mu coś w rodzaju siatki bezpieczeństwa na wypadek, gdyby chińska gospodarka znów obrała niebezpieczny, zdradliwy kurs.

Rodzice CK ograniczyli chłopcu możliwości wyboru do dziedzin, w których objawiali talent pozostali członkowie rodziny. Jego babcia była zdolną ilustratorką. Ojciec znalazł kiedyś na śmietniku erhu, tradycyjny chiński dwustrunny instrument przypominający z grubsza skrzypce, i nauczył się na nim grać. Było jasne, że CK musi pójść jedną z tych dróg.

– Rysowanie czy gra na skrzypcach? – nalegał ojciec, nie spuszczając oczu z twarzy syna.

Chłopiec się zastanowił.

– Rysowanie – odparł po namyśle.

Rodzice odwrócili się od niego i przez chwilę szeptali między sobą.

– Będziesz grał na skrzypcach – oznajmił wreszcie ojciec.

CK niedawno skończył cztery lata.

Lekcje gry na skrzypcach zaczęły się, gdy rodzice CK wybulili równowartość półrocznych zarobków za nowe skrzypce. Skończyły się dwa lata później, kiedy rząd przeprowadził serię reform, które sprywatyzowały część chińskiej gospodarki. Pracownicy najbardziej deficytowych przedsiębiorstw państwowych, do których należało Miejskie Przedsiębiorstwo Budowlane numer 2 w Hengyangu, zapłacili za to wysoką cenę. Ojciec CK stracił pracę i skończyły się pieniądze dla nauczyciela muzyki. Rodzina nerwowo szukała alternatywy, aż ktoś przypomniał sobie o wujku, który grał na akordeonie. Nastąpiła zmiana instrumentu. ­Wujek uczył CK podstaw przez pół roku, dopóki zwarcie instalacji elektrycznej nie wywołało pożaru w sklepie, w którym pracował. Wujek był kierownikiem państwowej placówki handlowej, więc władze obarczyły go odpowiedzialnością za wypadek i wsadziły do więzienia.

– Był niewinny – oświadczył ojciec CK. – To była wina systemu.

Rolę nauczyciela przejął tata CK, który nie miał pojęcia o grze na akordeonie, ale teraz miał mnóstwo wolnego czasu, by się jej uczyć. CK szybko prześcignął go w umiejętnościach, odwracając subtelną równowagę sił: teraz to on zaczął instruować ojca. W czasie lekcji dochodziło do gwałtownych spięć. Ojciec wrzeszczał i policzkował CK za każdą rzekomą pomyłkę.