Odporność psychiczna. Strategie i narzędzia rozwojuTekst

Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Źródło: opracowanie własne.

Ostatnią z wcześniej wymienionych jest trafność kryterialna, która naszym zdaniem stanowi zarówno sedno kwestionariusza MTQ48, jak i klucz do niego. Miara ta mówi o tym, czy wynik uzyskany w kwestionariuszu jest powiązany z jakimś zewnętrznym kryterium. Wiele osób uważa, że jest to swoista próba ognia dla testu psychometrycznego: czy test prognozuje to, do czego prognozowania został stworzony? W rozdziale 26 opisujemy wiele badań naukowych potwierdzających siłę prognostyczną naszego modelu i kwestionariusza. W różnych rozdziałach znajdziesz też kilka studiów przypadku, które pozwalają spojrzeć na tę kwestię z perspektywy praktyka.

Testowanie opracowanego kwestionariusza MTQ48

Od czasu opracowania kwestionariusza MTQ48 w 2002 roku (co opisaliśmy w tym rozdziale) został on wypełniony przez tysiące ludzi. Dzięki temu mogliśmy wprowadzić doń dalsze udoskonalenia. Ustalanie trafności i rzetelności testu to ważny i stale trwający proces. Jednym z istotnych aspektów każdego kwestionariusza jest tak zwana wewnętrzna spójność, czyli stopień, w jakim poszczególne pozycje wiążą się ze sobą. Okazało się, że MTQ48 cechuje się doskonałą ogólną spójnością wewnętrzną (np. Kaiseler, Polman i Nicholls, 2009).

Opracowując kwestionariusz MTQ48, Peter Clough, Keith Earle i Dave Sewell (2002) ustalili, że można wyróżnić sześć komponentów (czynników) odporności psychicznej. Od tego czasu niezależni badacze przetestowali strukturę czynników MTQ48 za pomocą procedury statystycznej określanej jako konfirmacyjna analiza czynnikowa. Opierając się na wynikach dużej próby, Vanessa A. Horsburgh, Julie A. Schermer, Livia Veselka i Philip A. Vernon (2009) potwierdzili strukturę czynnikową zaproponowaną przez Petera Clougha i jego współpracowników (Clough, Earle i Sewell, 2002).

W celu dalszej walidacji modelu 4C oraz odparcia krytyki ze strony innej grupy badaczy przeprowadzono zakrojone na bardzo dużą skalę badanie (Perry, Clough, Crust, Earle i Nicholls, 2013). Ogółem kwestionariusz MTQ48 wypełniło 8207 osób. Trafność modelu została oceniona za pomocą konfirmacyjnej analizy czynnikowej oraz doświadczalnego modelowania równań strukturalnych. Wyniki potwierdziły trafność czynnikową modelu 4C i wykazały, że MTQ48 jest wiarygodnym testem psychometrycznym do pomiaru odporności psychicznej. To oczywiście nie kończy dyskusji akademickiej (przecież tym właśnie zajmują się naukowcy!), ale jesteśmy przekonani, że MTQ48 jest solidnym, niezawodnym i przyjaznym dla użytkownika narzędziem, które wywarło i nadal wywiera duży wpływ na obszar badań nad odpornością psychiczną.

Większość naszych prac dotyczy pomiaru wykonania. Wiele projektów badawczych z tej dziedziny przywołujemy w niniejszej książce. Pozostałe rozdziały są w większości poświęcone omówieniu przykładów wykorzystania naszego testu w praktyce, wyników odpowiednich badań naukowych oraz narzędzi i metod rozwijania ważnej cechy, jaką jest odporność psychiczna.

Rozdział 5 Kwestionariusz MTQ48 jako miara odporności psychicznej

Kwestionariusz MTQ48 powstał z myślą o bardzo konkretnej potrzebie świata biznesu. Miał dawać odpowiedź na cztery pytania coraz częściej pojawiające się w głowach szkoleniowców, trenerów, nauczycieli i menedżerów:

• Dlaczego niektóre osoby dobrze sobie radzą ze stresorami, z presją oraz z wyzwaniami, a inne tego nie potrafią?

• Czy da się zmierzyć mocne i słabe strony ludzi w tym zakresie?

• Czy można poprawić odporność psychiczną ludzi, a tym samym ich wydajność i dobrostan?

• Czy można ocenić skuteczność interwencji przedstawianych jako efektywne?

W 2002 roku, po ponad ośmiu latach dokładnych i innowacyjnych badań, profesor Peter Clough i doktor Keith Earle przedstawili narzędzie, które pozwoliło uzyskać pozytywne i użyteczne odpowiedzi na te oraz wiele innych pytań. Z czasem kwestionariusz MTQ48 stał się ważną pomocą dla zdumiewająco dużej liczby osób, które w pracy stykają się z problemami dotyczącymi trzech kluczowych kwestii mających znaczenie właściwie wszędzie, takich jak:

• wydajność;

• dobrostan;

• pozytywne zachowania.

Początkowo koncepcja odporności psychicznej i kwestionariusz były stosowane przede wszystkim w kontekście zawodowym – do sprawdzania skuteczności działania rozwijających się pracowników i menedżerów, zwłaszcza w środowiskach, w których trzeba sprostać dużym wyzwaniom (np. w różnego rodzaju służbach ratunkowych) lub działać w niesprzyjających okolicznościach (takich jak kryzys ekonomiczny przełomu 2008 i 2009 roku). Są to przykłady oczywistych zastosowań modelu odporności psychicznej i kwestionariusza MTQ48.

Od tego czasu powstały dodatkowe wersje kwestionariusza, w których poszczególne pozycje testu oraz treści raportów eksperckich sformułowane zostały językiem lepiej dopasowanym do potrzeb młodzieży i sportowców. Wszystkie jednak opierają się na wersji oryginalnej.

Wypełnienie składającego się z czterdziestu ośmiu pozycji kwestionariusza MTQ48 zajmuje około dziesięciu minut. Najczęściej wypełnia się go w wersji online, która daje możliwość prawie natychmiastowego wygenerowania raportu eksperckiego na temat wyników uzyskanych przez użytkownika. Dostępna jest też wersja papierowa, w której korzysta się z internetowego narzędzia do przetwarzania danych i generowania raportów.

Kiedy powstawała niniejsza książka, funkcjonowały dwie podstawowe wersje kwestionariusza: wersja standardowa, która generuje do pięciu różnych raportów (opisanych dalej) i jest dostosowana do potrzeb większości użytkowników, oraz wersja młodzieżowa, która generuje ograniczoną liczbę raportów. Tę drugą wersję stosuje się w pracy z dziećmi i młodzieżą (zwykle do poziomu szkoły średniej, czyli do 17–18 roku życia), w których przypadku o wiele lepiej sprawdzają się informacje zwrotne w formie ustnej, a nie pisemnej.

Obecnie kwestionariusz znajduje szerokie zastosowanie przede wszystkim w takich obszarach, jak: edukacja, służba zdrowia, pomoc socjalna, sport, opieka i doskonalenie zawodowe. Według danych z 2015 roku model odporności psychicznej i kwestionariusz MTQ48 są wykorzystywane w ponad osiemdziesięciu krajach na całym świecie i dostępne w dwunastu wersjach językowych. Planuje się znacznie rozszerzyć tę ofertę, stosownie do potrzeb.

Kwestionariusz został dobrze przemyślany, tak by mógł być właściwie i z powodzeniem stosowany przez jak największą grupę użytkowników. Rzadko mówi się o nim jako o narzędziu psychometrycznym, chociaż w rzeczywistości tym właśnie jest. Znacznie częściej opisuje się go jako narzędzie wspomagające rozwój. Oto główne cechy MTQ48.

• Niezwykła łatwość użytkowania – kwestionariusz wykorzystuje pięciostopniową skalę Likerta do klasyfikowania odpowiedzi. Test jest dostępny online lub w wersji papierowej. Instrukcje online są intuicyjne i łatwe do zrozumienia.

• Dostępność – w oryginalnej wersji (anglojęzycznej) baza pozycji testu jest zrozumiała dla odbiorcy w wieku powyżej dziewięciu lat. Raporty napisane są takim językiem, że mogą być czytane ze zrozumieniem przez osoby, które nie są psychologami. Zasada ta dotyczy wszystkich wersji, także tych w innych językach.

• Szybkość – wyniki testu są natychmiast przetwarzane online i raporty eksperckie są dostępne w ciągu kilku sekund od zakończenia testu.

• Raporty przyjazne dla użytkownika – użytkownik ma do dyspozycji kilka raportów eksperckich (zob. dalej).

• Rzetelność – to specjalistyczne określenie wskazuje, że kwestionariusz MTQ48 jest spójnym narzędziem pomiaru odporności psychicznej. Ogólny wskaźnik rzetelności testu wynosi 0,91, co uważa się za wynik wysoki lub akceptowalny.

• Trafność – kolejne ważne określenie specjalistyczne, wskazujące, że test mierzy to, do czego mierzenia został stworzony. Wskaźnik trafności zbieżnej ogólnie dla całego testu i dla poszczególnych skal waha się od 0,25 do 0,42, co również uważa się za wynik wysoki lub akceptowalny. Kwestionariusz MTQ48 powszechnie uznaje się za narzędzie trafne i rzetelne. Jest on coraz częściej stosowany przez niezależnych badaczy, a czasopisma naukowe akceptują do publikacji badania przeprowadzone z użyciem MTQ48.

• Normatywność – cecha ta oznacza, że wyniki testu pojedynczego użytkownika są porównywalne z wynikami odpowiedniej grupy normatywnej reprezentującej ogół populacji. Kwestionariusz jest tak zaprojektowany, aby był normatywny, co jest istotną wartością dodaną. To oznacza, że może on być wykorzystywany do:

– diagnozy – rozpoznania kwestii, która w danej sytuacji powinna zwrócić uwagę użytkownika lub grupy;

– ewaluacji – stałego monitorowania postępów i oceny wpływu interwencji na nastawienie; jest to obecnie istotny wymóg wielu programów rozwojowych, zwłaszcza finansowanych;

– badań naukowych – na przykład do oceny tego, które interwencje są najskuteczniejsze i dla kogo oraz czy występują różnice w postępach między poszczególnymi grupami.

Instrukcja techniczna MTQ48 zawiera wiele informacji na temat charakterystyki formalnej testu, zwłaszcza jego rzetelności, trafności i składu grup normatywnych. Instrukcję tę można pobrać ze strony internetowej AQR (www.aqr.co.uk/Downloads/MTQ48%20Technical%20Manual%20Jan%202007.pdf).

Platforma testowa MTQ48

Platforma została zmodyfikowana w 2015 roku. Rozszerzono ją wówczas o dodatkowe funkcje dla użytkowników, którymi mogą być coachowie, trenerzy, menedżerowie i badacze. Coraz częściej użytkownicy są jednocześnie praktykami i badaczami.

 

Podstawą platformy testowej jest bardzo bezpieczna baza danych, w której przechowywane są dane uzyskane z wypełnionego testu MTQ48 oraz wszelkie informacje dodatkowe pozyskane w trakcie wypełniania kwestionariusza. Dostęp do tych informacji jest dwojaki: (1) dane dotyczące wyników w skali stenowej mogą pobrać zarejestrowani użytkownicy – to umożliwia im prowadzenie bezpośrednich analiz danych, które zebrali, oraz mierzenie w skali stenowej postępów grup i jednostek; (2) do nieopracowanych wyników (dla poszczególnych skal i pozycji) dostęp ma wyłącznie wydawca testu (firma AQR), od którego można je pozyskać, stosując się do określonych zasad, czyli pod warunkiem przestrzegania przepisów o ochronie danych, uzyskania zgody osób, od których dane pochodzą, i tak dalej. Ta druga możliwość z pewnością jest bardzo interesująca dla badaczy, zwłaszcza ze świata akademickiego.

Nowa platforma z 2015 roku ma jeszcze dwie ważne cechy. Pierwszą jest możliwość personalizacji dodatkowych danych, drugą – większa elastyczność w zarządzaniu testem.

Personalizacja dodatkowych danych

Pierwotnie ustawienia danych dodatkowych były domyślne i umożliwiały zbieranie danych dotyczących wieku, płci, pracy, języka ojczystego i pochodzenia etnicznego osoby badanej. Wszystkie te możliwości nadal są dostępne, z tym że obecnie istnieje dodatkowa opcja: dział lub lokalizacja.

Użytkownicy mogą wybrać parametry, z których chcą korzystać. Opcję rejestracji pochodzenia etnicznego można dostosować tak, aby odpowiadała konkretnym wymaganiom użytkownika. Można również dodać numer telefonu, jeśli respondenci są zainteresowani otrzymywaniem informacji zwrotnych przez telefon. Użytkownicy mogą pobierać te informacje wraz z danymi o wynikach w skali stenowej, a co za tym idzie – przeprowadzać wiele przydatnych analiz.

Elastyczność w zarządzaniu testem

Poprzednio każdy użytkownik platformy musiał za każdym razem podawać jedno hasło. Obecnie dostępny jest ogólny link rejestracyjny, dzięki któremu wiele osób może otrzymać zaproszenie do wypełnienia kwestionariusza przy użyciu tego samego loginu. To znacznie ułatwia przeprowadzanie testu w dużych grupach. Jeżeli znamy adresy e-mailowe wszystkich członków grupy, możemy zaplanować cały proces tak, aby zaproszenia zostały wysłane automatycznie wybranego dnia. System może także przydzielić poszczególnym osobom minikonta, do których osoby te będą miały dostęp w dowolnym czasie (pod warunkiem że posługują się tym samym adresem e-mailowym). Dzięki temu badani mogą zaglądać do swoich raportów (w tym także raportów z innych testów AQR). Jest to bardzo przydatna funkcja, jeśli kładzie się nacisk na rozwój osobisty.

Rodzaje raportów MTQ48

Wersja standardowa

Na podstawie danych uzyskanych od uczestników badania system raportów eksperckich MTQ48 generuje do pięciu różnych raportów. Użytkownicy i osoby wypełniające kwestionariusz powinni dokładnie zapoznać się ze wstępem do każdego z nich, aby mieć pewność, że prawidłowo korzystają z raportu.

Raport rozwojowy

Raport zawiera wyniki danej osoby i wyjaśnia ich znaczenie oraz wskazuje ewentualne implikacje. W odniesieniu do każdej z czterech skal testu uczestnik badania otrzymuje ogólne sugestie dotyczące rozwoju, pozwalające mu pomyśleć o modyfikacji własnego zachowania, jeśli sytuacja będzie tego wymagała. Na rycinie 5.1 przedstawiamy fragment raportu rozwojowego.


Rycina 5.1. Fragment raportu rozwojowego

Źródło: AQR International.

Raport oceniający

Raport zawiera interpretację wyników danej osoby oraz możliwe implikacje dotyczące jej pracy. Opis odnosi się do całego testu ogółem i do każdej z czterech skal osobno. Do każdego opisu dołączona jest lista minimum pięciu sugerowanych pytań, mających ułatwić użytkownikowi analizę wyników. Są to pytania otwarte, zorientowane behawioralnie na uzyskanie jak najpełniejszych odpowiedzi. Wymagają ewentualnej korekty ze strony menedżera, aby pasowały do danej sytuacji. Na rycinie 5.2 przedstawiamy fragment raportu oceniającego.


Rycina 5.2. Fragment raportu oceniającego

Źródło: AQR International.

Raport coachingowy

Raport zawiera interpretację wyników badanej osoby oraz możliwe implikacje dotyczące jej pracy. Do każdego opisu dołączona jest lista zalecanych działań coachingowych lub rozwojowych, które użytkownik (w tym także menedżer lub coach) może rozważyć do wdrożenia w przypadku uczestnika badania. Ważne jest, aby ten ostatni zaakceptował każde takie działanie i wyraził na nie zgodę. Na rycinie 5.3 przedstawiamy fragment raportu coachingowego.


Rycina 5.3. Fragment raportu coachingowego

Źródło: AQR International.

Raport postępów

Jest to raport porównawczy, odwołujący się do aktualnej i poprzedniej oceny danej osoby. Identyfikuje on obszary, w których wyniki tej osoby podane na skali stenowej zmieniły się lub pozostały na tym samym poziomie po upływie określonego czasu i/lub okresu szkolenia oraz programu rozwojowego. Raport ten jest często wykorzystywany podczas szkoleń oraz programów rozwojowych i coachingowych do oceny różnic będących efektem zastosowania danej interwencji. Dlatego też jest cennym narzędziem analizy ROI (zwrotu z inwestycji).

Raport grupowy

Ten raport (dawniej zwany raportem rozwoju organizacji) powstaje na podstawie danych zebranych od osób tworzących określoną grupę. Ma on formę histogramów przedstawiających wzorce wyników poszczególnych członków wybranej grupy. Zawiera też tabele danych dla każdej grupy wskazujące: (1) rozkład wyników na skali stenowej dla ogólnej odporności psychicznej i dla każdej skali osobno oraz (2) średnie wyniki dla ogólnej odporności psychicznej i dla każdej skali osobno. Grupę może tworzyć na przykład konkretny zespół roboczy lub kadra kierownicza firmy, lub też dany rocznik w szkole czy na uczelni. Raport pokazuje wzorzec wyników dla każdej skali w formie histogramu uwzględniającego całkowitą liczbę osób, które w danej grupie osiągnęły określony wynik stenowy.

Raport grupowy przydaje się do rozpoznawania trendów i wzorców, a ponadto może być wskaźnikiem problemów kulturowych w organizacji. Na rycinie 5.4 przedstawiamy fragment takiego raportu.


Rycina 5.4. Fragment raportu grupowego

Źródło: AQR International.

Wersja młodzieżowa

Jest to wersja wykorzystywana w edukacji na poziomie średnim i wyższym. Można w niej wygenerować następujące raporty:

• raport coachingowy – zawiera sprawozdanie z wyników, ich interpretację oraz ogólne sugestie coachingowe i sugerowane pytania do rozmowy;

• raport rozwojowy – zawiera sprawozdanie z wyników, ich interpretację oraz ogólne sugestie dotyczące rozwoju, które wraz z raportem coachingowym można wykorzystać do tego, by skłonić uczestnika badania do refleksji nad zmianą zachowania w tych obszarach, w których jest to konieczne;

• raport analizy grupy – zawiera te same informacje, co analogiczny raport z wersji standardowej.

Generalnie nie zaleca się przekazywania kopii raportów młodym ludziom. W ich przypadku lepiej sprawdzają się ustne informacje zwrotne powiązane z innymi informacjami i danymi.

Przyszłość i ciągły rozwój

Użytkownicy z całego świata są ogromnie pomocni, jeśli chodzi o rozpoznawanie obszarów, w których kwestionariusz MTQ48 można ulepszać i rozwijać, oraz ustalanie, jak i dlaczego to robić. Poniżej opisujemy prace rozwojowe, które trwają, gdy piszemy tę książkę.

• Dodatkowe podskale MTQ48. Obecnie na dwie podskale podzielone są skala kontroli i skala pewności siebie, ale wyróżnione już też zostały po dwie podskale wyzwania i zaangażowania. Prowadzone są prace nad prawidłowym określeniem ich właściwości psychometrycznych. W związku z tym prawdopodobnie w 2016 roku kwestionariusz zostanie rozszerzony do pięćdziesięciu czterech pozycji4.

• Grupa odniesienia normatywnego. Podstawowa wersja MTQ48 wykorzystuje globalną grupę odniesienia normatywnego, która jest regularnie weryfikowana. Nowa platforma będzie miała w tym obszarze dwie dodatkowe funkcje: (1) możliwość tworzenia lokalnych grup odniesienia normatywnego i wykorzystywania ich podczas generowania raportów i opracowywania analiz – użytkownicy będą mogli stosować obie normy wymiennie albo naraz; (2) wykorzystywanie grupy odniesienia normatywnego weryfikowanej na bieżąco. Dalszy rozwój prac umożliwi usuwanie przestarzałych danych i zastępowanie ich nowymi po to, by norma odzwierciedlała aktualny kontekst.

• Personalizacja i usługa white label. Na nowej platformie znajdą się też inne testy AQR (ILM72, Carrus itp.). Możliwe będzie połączenie kwestionariusza MTQ48 ze skalami i pozycjami z innych narzędzi, a co za tym idzie – stworzenie nowego „testu”, który będzie łatwy do przeprowadzenia i pozwoli na ocenę interesujących użytkownika dodatkowych atrybutów.

• Wersja dla najmłodszych. Duża przydatność kwestionariusza MTQ48 w pracy z uczniami i studentami sprawiła, że pojawiła się potrzeba stworzenia wersji dla młodszych dzieci (w wieku 4–10 lat). Coraz więcej nauczycieli dostrzega, jak ważne dla rozwoju młodych ludzi jest jak najwcześniejsze wdrażanie odpowiednich interwencji. W tym kontekście bardzo istotne są ocena i diagnoza. Projekt takiego kwestionariusza jest już gotowy. W momencie, w którym piszemy te słowa, trwają prace nad ustaleniem jego trafności i rzetelności. Przewiduje się, że wersja ta będzie dostępna w 2016 roku5.

• Opracowanie krótszej wersji: MTQ18 lub MTQ24. Wersje te będą generować raporty dotyczące jedynie pierwotnych 4C, bez podskal.

• Opracowanie platformy interwencji i powiązanie z nią raportów. We współpracy z partnerami, którzy specjalizują się w szkoleniach i programach rozwojowych prowadzonych przez internet, przygotowujemy ważne ulepszenie. Stanowi ono klucz do skalowalności, ponieważ ułatwi wielu odbiorcom dostęp do koncepcji i jej licznych funkcji za rozsądną cenę.

Rozdział 6 Kontrola

Przeznaczenie jest jak przeznaczenie. Jeśli wierzysz,

że nie masz kontroli, to nie będziesz jej mieć.

Wess Roberts

Im bardziej człowiek wierzy, że potrafi kształtować to, co dzieje się wokół niego, a także na to wpływać, tym bardziej jest przekonany, że potrafi dokonać zmian i osiągnąć to, co jest konieczne. Jest to dość powszechna prawda, zwłaszcza w odniesieniu do zarządzania stresem i szczytowej wydajności. Badania konsekwentnie potwierdzają, że im mniej jesteśmy przekonani o swoim wpływie na sytuację, tym większe jest prawdopodobieństwo, że będziemy odczuwać stres prowadzący do negatywnych skutków.

Wstępne prace nad modelem odporności psychicznej wykazały istnienie dwóch komponentów skali kontroli: kontroli nad życiem (poczucie wpływu na własne życie) i kontroli emocjonalnej (umiejętność zarządzania emocjami).

Przez pojęcie kontroli jako takiej rozumie się na ogół właśnie poczucie wpływu na własne życie. Osoba mająca takie poczucie jest przekonana, że w wystarczającym stopniu panuje nad czynnikami wpływającymi na jej zachowanie i wydajność, dlatego wierzy, że jest w stanie osiągnąć to, co sobie wyznaczyła do osiągnięcia.

Osoby charakteryzujące się wysokim poziomem kontroli nad życiem mają poczucie, że sukces zależy od nich samych i od ich nastawienia do zadania oraz że nic ich nie powstrzyma przed osiągnięciem tegoż sukcesu. Zazwyczaj nie potrzebują potwierdzania swojej wartości przez innych ludzi ani zachęt czy wsparcia z ich strony, gdyż wystarcza im wewnętrzne przekonanie. Natomiast osoby cechujące się niskim poziomem kontroli nad życiem nie mają tego wewnętrznego przekonania, znacznie częściej poszukują wsparcia i czekają na zachęty, co może oznaczać, że stają się zależne od innych, czy to pojedynczych jednostek, czy też grup.

 

Nietrudno znaleźć przykłady obu tych ekstremów skali w dowolnych obszarach życia. Osoby cechujące się silnym poczuciem wpływu na własne życie często potrafią lepiej zarządzać swoim czasem oraz są skuteczniejsze w ustalaniu hierarchii zadań do wykonania, a także w planowaniu i organizowaniu tychże zadań. W związku z tym zazwyczaj potrafią wykonywać naraz więcej niż jedno zadanie. Poproszone o podjęcie się jakiejś dodatkowej pracy raczej nie odmawiają, wiedząc, że dadzą radę. Nic zatem dziwnego, że takie osoby na ogół wykazują wyższy niż przeciętny poziom pozytywnego nastawienia – są skłonne dostrzegać rozwiązania, a nie problemy. Chętniej od innych robią to, co potrzeba, aby ukończyć zadanie. Są pracowite.

Z kolei osoby cechujące się słabym poczuciem wpływu na własne życie są na ogół gorzej zorganizowane, a nawet mogą być chaotyczne. Zazwyczaj działają skutecznie tylko wtedy, gdy robią naraz jedną rzecz. Poproszone o zrobienie czegoś dodatkowo odczuwają lęk i szykują się na porażkę. Przejawiają znacznie mniej pozytywne nastawienie i o wiele częściej doszukują się przyczyn porażki w czynnikach zewnętrznych – zawsze im się wydaje, że coś niezależnego od nich nie pozwoliło im odnieść sukcesu. Na ogół dostrzegają problem, a nie rozwiązanie, i od razu są gotowe wymienić powody, dla których nie uda im się czegoś zrobić. Powtarzamy, że chodzi tu o nastawienie, gdyż pod każdym innym względem osoby te mogą się nie różnić od ludzi cechujących się silnym poczuciem wpływu na własne życie.

Różnice zaczynają być widoczne w momencie, gdy prosimy o wykonanie jakiegoś dodatkowego zadania. Zwykle przedstawiciele obu opisanych grup reagują odmiennie. Osoby cechujące się silnym poczuciem wpływu na własne życie znacznie częściej mówią: „OK. Zostaw to mnie”. Być może w tym momencie nie wiedzą jeszcze, czy dadzą radę, i być może są obciążone wieloma innymi sprawami. Mają jednak poczucie, że sobie poradzą, a także wewnętrzne przekonanie, że nawet jeśli nie do końca jeszcze wiedzą, co ma być zrobione, będą w stanie tak zorganizować swoją pracę, aby ostatecznie wykonać dodatkowe zadanie. Jak przekonamy się dalej, istnieje ryzyko, że ich plan się nie powiedzie. Niemniej na ogół udaje im się dopiąć swego.

Osoby cechujące się słabym poczuciem wpływu na własne życie zwykle reagują znacznie ostrożniej. Mówią na przykład: „Mogę to przemyśleć?”, „Jestem już zawalony pracą” lub „Nie jestem pewien. Nie możesz poprosić o to kogoś innego?”. Być może wcale nie są zajęte, mają czas i możliwości, aby zrobić to, o co je prosimy, ale ich wewnętrzny głos mówi im: „Nie jestem pewien, czy temu podołam”. Oczywiście w niektórych sytuacjach taka reakcja jest rozsądna, ale w tym przypadku chodzi o to, że o wykonaniu owego dodatkowego zadania decyduje najczęściej sposób myślenia danej osoby o kontroli nad własnym życiem. Jak ujął to kiedyś Henry Ford: „Jeśli sądzisz, że potrafisz, to masz rację. Jeśli sądzisz, że nie potrafisz, to prawdopodobnie również masz rację”.

Nietrudno wskazać w biznesie, edukacji, sporcie czy życiu społecznym sytuacje ilustrujące wszystkie pozycje skali. Dobrym przykładem może być bezrobocie, na którą to kwestię kładzie się obecnie duży nacisk – zwłaszcza tam, gdzie problem ten przybiera postać zinstytucjonalizowaną i dotyczy kilku pokoleń danej rodziny lub społeczności. Niemożność znalezienia pracy wynika w dużej mierze z przekonania tych osób, że są rozbitkami na oceanie życia.

Drugim komponentem skali kontroli jest umiejętność zarządzania emocjami. Wskaźnik ten opisuje, jak dalece jednostka panuje nad swoimi emocjami i w jakim stopniu ujawnia innym swój stan emocjonalny. Nie chodzi o to, aby w ogóle nie doświadczać emocji lub być niewrażliwym emocjonalnie (nie mieć inteligencji emocjonalnej), lecz raczej o umiejętność sterowania swoimi uczuciami.

Nasza wiedza o tym komponencie modelu pogłębiła się w ostatnich latach. Osoby cechujące się silnym poczuciem kontroli nad własnymi emocjami potrafią decydować o tym, ile informacji o swoim stanie emocjonalnym ujawnią innym. To zaś może być ważna i cenna umiejętność w wielu sytuacjach interpersonalnych. Prowadzenie skomplikowanych negocjacji lub pełnienie funkcji lidera, który w trudnych okolicznościach musi zachować spokój, są oczywistymi przykładami takich sytuacji.

Mniej oczywistym przykładem jest nękanie lub zastraszanie. Bardzo często osoba, która dopuszcza się takich czynów, prowokuje swoją ofiarę. Jeśli jednak ofiara nie reaguje na prowokację, prześladowca traci pewność co do wpływu, jaki wywiera, i może nawet zaprzestać swoich działań, gdyż nie przynoszą one takich efektów, jakich się spodziewał. Tej kwestii przyjrzymy się bliżej w jednym z dalszych rozdziałów.

Osoby cechujące się niskim poziomem umiejętności zarządzania emocjami mają trudności z nieujawnianiem swoich stanów emocjonalnych i częściej reagują na prowokacje lub dokuczanie. Na ogół okazują gniew, zakłopotanie, frustrację i tym podobne emocje, a co za tym idzie – nie najlepiej sobie radzą z krytyką, informacjami zwrotnymi (zwłaszcza negatywnymi) i porażkami. Potrafią też się dąsać, jeśli sprawy nie idą po ich myśli. Badania pokazują, że takie osoby częściej zgłaszają incydenty nękania i prześladowania. Biorą za prześladowanie takie zachowania innych ludzi (nauczycieli, menedżerów, trenerów itd.), które członkowie ich grupy odznaczający się lepszą kontrolą emocjonalną po prostu ignorują i traktują jako problem drugiej strony.

Coraz częściej mówi się o tym, że kontrola emocjonalna ściśle wiąże się z „inteligentnymi emocjami”, ideą, której orędownikiem jest między innymi profesor Paul Brown. Sugeruje się, że inteligencja emocjonalna jest „mniej inteligentna”, niż się nam do tej pory wydawało, i że nierzadko o wiele ważniejsze są właśnie inteligentne emocje.

Inteligencja emocjonalna to zdolność pojmowania wpływu naszych emocji na innych ludzi oraz wpływu emocji innych ludzi na nas samych. W rozdziale 20 przekonasz się, że rośnie liczba dowodów potwierdzających bliski związek odporności psychicznej z inteligencją emocjonalną.

Koncepcję inteligentnych emocji można wyjaśnić w następujący sposób. Wyobraźmy sobie bardzo dobrego aktora, który odgrywa na scenie rolę człowieka o osobowości zupełnie odmiennej od jego własnej. Dobry aktor potrafi przekonująco zagrać wiele różnych typów ludzkich, gdyż został nauczony nie tylko tego, jak wypowiadać słowa, ale także tego, jak pokazywać charakterystyczne cechy i nawyki postaci, dodające słowom znaczenia. Oczekujemy, że publiczność w teatrze zrozumie, co mówi i czuje dana postać, oraz że przekaz płynący ze sceny dotrze do każdego spośród, powiedzmy, pięciuset widzów. Jeśli byłbyś jednym z nich, to czyje emocje i uczucia odczytywałbyś: aktora czy odgrywanej przez niego postaci? O ile aktor dobrze wykonuje swoją pracę, odczytujesz emocje postaci. Aktor tak steruje swoimi emocjami, aby pokazać widzom to, co chce, żeby ci dostrzegli, poznali i zrozumieli.

Coraz częściej słychać, że na tym właśnie polega prawdziwa inteligencja. Większość z nas potrafi odczytywać to, co widzi – cechuje nas inteligencja emocjonalna. To mamy też na myśli, gdy mówimy o umiejętności zarządzania emocjami w kontekście odporności psychicznej. Umiejętność ta ma wiele ważnych i cennych implikacji. Liderzy, menedżerowie, nauczyciele i podobne im osoby wiedzą, że okazywanie negatywnych stanów emocjonalnych innym (pracownikom, uczniom, kolegom z pracy itd.) może negatywnie oddziaływać na ludzi wokół. Ktoś może mieć za sobą koszmarny weekend lub mógł ponieść jakąś osobistą porażkę, która sprawia, że czuje się nieszczęśliwy. Jeśli to po sobie pokaże, jego nastrój może udzielić się innym. Z tego powodu nauczyciel może szybko stracić kontrolę nad uczniami. Osoba odporna psychicznie, mająca silne poczucie kontroli nad swoimi emocjami, raczej powie sobie w takiej sytuacji: „Nie czuję się szczęśliwa, ale pokażę innym szczęśliwą siebie i nie okażę, co naprawdę teraz czuję”. Taka postawa na ogół się sprawdza, pod warunkiem że jesteśmy autentyczni i pokazujemy innym prawdziwą wersję siebie.

Osoba odporna psychicznie zdaje sobie również sprawę, że poprawiając nastrój ludziom wokół, jednocześnie podnosi na duchu siebie. Słuszność takiego podejścia potwierdza coraz więcej dowodów, dlatego opracowuje się kolejne innowacyjne metody – od włączania ćwiczeń aktorskich do programów rozwoju umiejętności przywódczych i interpersonalnych po aplikacje poprawiające nastrój, takie jak na przykład Mood Mint.

Zarządzanie emocjami jest bardzo ważne w przypadku osób, które pełnią funkcje przywódcze, a także w wielu sytuacjach międzyludzkich, na przykład w trakcie negocjacji. Ogromne znaczenie ma autentyczność. Niewiele zdziałamy, jeśli inni nie będą potrafili rozpoznać prezentowanej przez nas szczęśliwej wersji nas samych. Ludzie są inteligentni emocjonalnie. Nie oznacza to oczywiście, że należy odsuwać na bok własne uczucia i nigdy ich nie okazywać. To prowadziłoby do szaleństwa. Chodzi wyłącznie o zarządzanie emocjami i sygnałami emocjonalnymi wysyłanymi w kierunku innych ludzi. Nie ma nic złego w okazywaniu swoich prawdziwych emocji innym – coachom, doradcom, przyjaciołom i tak dalej. Wystarczy jednak pomyśleć o osobach, które zawsze i bez zahamowań ujawniają swój stan emocjonalny – zwłaszcza negatywne emocje – aby zrozumieć, jak przeciwskuteczna i niszcząca może być taka praktyka.