Odporność psychiczna. Strategie i narzędzia rozwojuTekst

Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Odporność psychiczna w XXI wieku

W XXI wieku nastąpiła eksplozja zainteresowania odpornością psychiczną. Mamy nadzieję, że i my się do tego przyczyniliśmy. Po przestudiowaniu bogatej literatury dotyczącej tej kwestii opracowaliśmy model 4C, który naszym zdaniem proponuje pełniejszą definicję odporności psychicznej. Ale debata wciąż trwa!

Nadal sporne pozostają następujące kwestie:

• Czy odporność psychiczna istnieje jako osobny konstrukt?

• Czy jest to konstrukt jednolity?

• Co jest przeciwieństwem odporności psychicznej?

• Jak można skutecznie mierzyć odporność psychiczną?

• Czy odporność psychiczną można rozwijać?

Inni badacze i naukowcy mogą przedstawiać swoje stanowiska – miejsca starczy dla wszystkich. Aktywna i otwarta debata zawsze dobrze służy testowaniu oraz rozwijaniu wszelkiego rodzaju teorii i modeli. My poświęciliśmy wiele lat na dogłębne przemyślenie naszej koncepcji, a szczególnie odpowiedzi na wymienionych pięć pytań.

Nasze przemyślenia na temat pięciu pytań

Pytanie 1: czy odporność psychiczna istnieje?

Oczywiście, że tak, tylko czy jest czymś wyjątkowym? Jest wiele podobnych koncepcji, na przykład:

• rezyliencja – opisywana jako dynamiczny proces, w którym kilka elementów, zwanych czynnikami ochronnymi, jest dostępnych, lub też nie, do wykorzystania przez daną osobę;

• twardość (Kobasa, 1979) – składająca się z trzech wzajemnie powiązanych elementów: poczucia kontroli, podejścia do wyzwań i zaangażowania; tak pojmowana twardość działa jak bufor między stresującymi wydarzeniami a chorobą;

• hartowanie fizjologiczne (Dienstbier, 1989) – relacja między pobudzeniem a odpornością fizjologiczną określana na podstawie analizy reakcji jednostki na stres prowadzący do fizjologicznego pobudzenia układu centralnego i obwodowego.

Nieco węższe znaczenie mają następujące równie istotne pojęcia: „sumienność” (np. McCrae i Costa, 1987), „wyznaczanie celów” (Locke, 1968), „zorientowanie na sukces” (Murray, 1938), „wyuczona bezradność” (Seligman, 1972), „poczucie skuteczności” (Bandura, 1977) oraz „wytrwałość” i „samoocena”.

Jesteśmy przekonani, że odporność psychiczna stanowi osobny konstrukt i różni się wyraźnie od wszystkich innych podobnych do niej koncepcji. W kolejnych rozdziałach omówimy bardziej szczegółowo, jak przenika się z innymi popularnymi teoriami. Odporność psychiczną opisujemy jako wąsko rozumianą, podatną na kształtowanie cechę osobowości, która w dużym stopniu tłumaczy odmienne reakcje ludzi na te same lub podobne stresory, naciski i wyzwania – bez względu na aktualne okoliczności. Cecha ta dotyczy skutecznego działaniu w warunkach presji, a nie jedynie tego, jak przetrwać.

Uważamy, że odporność psychiczna jest cechą uniwersalną. Każdy z nas ma do niej w jakimś stopniu dostęp. To ona decyduje o tym, jak reagujemy, bez względu na okoliczności: czy to w pracy, czy w domu, podczas odpoczynku, zabawy, czy też w innym kontekście.

Pytanie 2: czy jest to konstrukt jednolity?

Opracowaliśmy model składający się z czterech głównych komponentów, z których każdy dzieli się na kolejne elementy. Niektórzy, na przykład Daniel Guccardi, przekonują, że odporność psychiczna to konstrukt jednolity. Zapewne można opracować jedną ogólną miarę odporności psychicznej, która w pewnych przypadkach mogłaby okazać się całkiem przydatna, lecz w ten sposób stracilibyśmy szansę na pełne zrozumienie, co dzieje się z daną osobą i – co być może ważniejsze – jak to zmienić. Jest to zatem kwestia interpretacji. Zawsze dysponowaliśmy krótszym kwestionariuszem MTQ18, który jest miarą odporności psychicznej jako konstruktu jednolitego. W praktyce i w badaniach okazał się on jednak mniej przydatny, choć być może sprawdzi się tam, gdzie potrzebna jest bardzo krótka skala.

Podsumowując: naszym zdaniem odporność psychiczna stanowi połączenie czterech osobnych, lecz powiązanych ze sobą elementów (model 4C), to jest zaangażowania, podejścia do wyzwań, poczucia kontroli i pewności siebie.

Pytanie 3: co jest przeciwieństwem odporności psychicznej?

Przeciwieństwem odporności nie jest słabość, lecz wrażliwość. Osoby wrażliwe być może nie zawsze skutecznie radzą sobie z presją, ale niezaprzeczalnie mają swoje mocne strony i jasno określoną tożsamość. W innych koncepcjach raczej okazuje się mniej szacunku takim osobom, zakładając (lub nawet stwierdzając wprost), że jednostka mniej odporna jest w gruncie rzeczy słaba i czegoś jej brakuje. Po trzydziestu latach pracy w zawodzie psychologa jestem [Peter] pewien, że sytuacja nigdy nie jest czarno-biała. To kwestia zagmatwana, w odcieniach szarości, które właśnie zwracają naszą uwagę na konkretne obszary. Na przykład zaczynamy się przyglądać sztukom wizualnym, gdzie potrzebna jest zarówno odporność, jak i wrażliwość, aby przeanalizować, jak sprawdza się tego rodzaju synergia.

Pytanie 4: jak można skutecznie mierzyć odporność psychiczną?

Debata na temat pomiaru odporności psychicznej podwyższyła temperaturę sporu, ale wznieciła raczej więcej dymu niż ognia. Nie będziemy w niniejszym rozdziale szczegółowo omawiać tej kwestii – najnowsze doniesienia na ten temat prezentujemy w rozdziale 4. Jesteśmy głęboko przekonani, że kwestionariusz MTQ48 (i jego odmiany) jest narzędziem rzetelnym i niezawodnym, co potrafimy wykazać. Istnieją oczywiście inne testy i rozmaite metodologie, które oferują odmienną perspektywę, ale tak właśnie powinno być i takie są oczekiwania. Nasza propozycja nie jest jedyną słuszną, lecz jest propozycją solidną, opartą na wynikach badań i skuteczną.

Pytanie 5: czy odporność psychiczną można rozwijać?

Tak, można. Traktujemy odporność psychiczną jako wąsko rozumianą cechę osobowości, lecz najnowsze badania naukowe, w tym epigenetyczne, wykazały, że takie cechy można kształtować. Poza tym można też, dzięki poprawie zdolności psychicznych, pomóc osobom mniej odpornym psychicznie zachowywać się tak, jakby były bardziej odporne. Taką pomoc opisaliśmy jako podsunięcie „drabiny psychicznej”. Kiedy chcesz sięgnąć jakiś przedmiot z górnej półki, nie dodajemy ci wzrostu, lecz podsuwamy coś, na czym możesz stanąć. Tymczasem najnowsze badania genetyczne sugerują, że być może rzeczywiście mógłbyś urosnąć!

W rozdziale 4 wyjaśniamy, jak powstawał nasz model. Ktoś kiedyś zasugerował, że po prostu go stworzyliśmy. Chyba rzeczywiście tak właśnie było, wcześniej jednak dogłębnie przeanalizowaliśmy fachową literaturę i badania w tym zakresie. W taki sposób działa nauka. Ustalasz fakty, a potem racjonalnie i systematycznie analizujesz to, co masz do zaoferowania. Dobra nauka może być bardzo kreatywna, zła natomiast – bardzo mechanistyczna.

Rozdział 4 Opracowanie modelu i kwestionariusza MTQ48

Już na wczesnym etapie naszej pracy powstała potrzeba opracowania spójnej koncepcji odporności psychicznej, czyli zebrania wszystkiego, co do tej pory powiedzieli na ten temat inni, i dodania tego, co sami zdołaliśmy odkryć. Prób zidentyfikowania różnych aspektów odporności psychicznej było bez liku. Cechę tę określano na przykład jako „zdolność do konsekwentnego działania w kierunku osiągnięcia górnej granicy swoich talentów” (Loehr, 1995), „umiejętność radzenia sobie z silną presją” (Williams, 1988) czy „umiejętność radzenia sobie lepiej niż konkurenci z wyzwaniami rywalizacji sportowej” (Jones, Hanton i Connaughton, 2002). My staraliśmy się wydobyć sens z chaosu propozycji dotyczących odporności psychicznej.

Choć wcześniejsze pomysły i modele mają oczywiście pewne elementy wspólne, to staraliśmy się uporządkować zamieszanie związane z mnogością definicji odporności psychicznej i przedstawić model oparty na badaniach naukowych. Badacze zajmujący się tą kwestią nie zawsze wybierali podejście naukowe, z kolei osoby wykorzystujące koncepcję odporności psychicznej w praktyce często przejawiały nikłe zainteresowanie kontekstem naukowym oraz historią narzędzi i technik, preferując podejście czysto pragmatyczne.

Jako że obydwaj byliśmy zainteresowani, przynajmniej na początku, zastosowaniem koncepcji odporności psychicznej przede wszystkim w biznesie i sporcie, duże znaczenie miało dla nas to, aby nasz model był przystępny i praktyczny. Zależało nam również na tym, aby sensownie wpasowywał się w to, co potencjalni użytkownicy już do tej pory wiedzieli i co stosowali. Pragmatyzm też odgrywał istotną rolę.

W obszarze rozwoju ludzi i organizacji było już jednak zbyt wiele praktyk opartych na „wierze” i zbyt mało dowodów potwierdzających takie praktyki. Dlatego wszyscy zaangażowani w opracowanie naszego modelu i kwestionariusza MTQ48 przywiązywali dużą wagę do podejścia opartego na dowodach. I choć takie podejście również spotyka się z krytyką oraz wiąże z wieloma rodzajami ryzyka (z których najgorsze wcale nie jest to, że można nie znaleźć dowodów na poparcie swoich działań), to jesteśmy zadowoleni, że się na nie zdecydowaliśmy. Dysponujemy teraz czymś, co możemy objaśniać, co służy nam jako podstawa dalszych prac i czego – jeśli zachodzi taka potrzeba – możemy bronić.

Gdy już udało się nam stworzyć solidną, popartą dowodami naukowymi definicję odporności psychicznej, mogliśmy przystąpić do opracowania precyzyjnego kwestionariusza do pomiaru tej cechy. Taki proces wymaga bazy teoretycznej, na której opierają się analiza poszczególnych pozycji narzędzia i ich rzetelności, analiza czynnikowa, testy trafności zbieżnej i różnicowej, walidacja względem kryteriów zewnętrznych oraz zastosowania w badaniach i w praktyce. Proces ten opisujemy pokrótce w niniejszym rozdziale.

 

Wstępne badania terenowe

Wcześniejsze badania nad odpornością psychiczną i powiązanymi z nią koncepcjami dostarczyły sporej ilości danych, które można było potraktować jako podstawę dalszych dociekań na temat natury i zakresu interesującego nas zjawiska. Badania te jednak, tak jak dotychczasowe kwestionariusze, pełne były niekonsekwencji i błędów psychometrycznych.

Biorąc to wszystko pod uwagę, postanowiliśmy przyjąć podejście ugruntowane (Glaser i Strauss, 2009). Metoda ta koncentruje się na wyłanianiu teorii ze zbioru nieustrukturyzowanych danych, a nie na poleganiu wyłącznie na wcześniej istniejącej teorii, z jej nieodłącznym problemem ograniczenia możliwości zbierania danych. Mieliśmy nadzieję, że dzięki takiemu podejściu nowy model odporności psychicznej zostanie ukształtowany „od dołu” i nie będzie utrwalać jakiegoś ograniczonego w swym zakresie schematu.

Zainicjowaliśmy zatem badanie rozpoznawcze, aby przeanalizować szeroki zakres osobistych doświadczeń uczestników w sytuacjach, w których odporność psychiczna może odgrywać pewną rolę. Badanie to pozwoliło nam także zorientować się, jak uczestnicy stosują określenia odnoszące się do różnych aspektów odporności psychicznej. Przeprowadziliśmy dwanaście pogłębionych wywiadów ze sportowcami i ludźmi sportu: z trzema trenerami rugby, jednym prezesem klubu rugby, dwoma rugbistami, dwoma golfistami, dwoma piłkarzami nożnymi i dwoma graczami w squasha. Wywiady trwały średnio 45 minut, z czego najkrótszy (z jednym z trenerów rugby) trwał 25 minut, a najdłuższy (z jednym z graczy w squasha) – 90 minut. Wszyscy respondenci albo zajmowali się sportem zawodowo, albo grali na wysokim poziomie. Postawiliśmy sobie dwa cele: (1) poznanie definicji odporności psychicznej, (2) zidentyfikowanie, w jakich okolicznościach i podczas jakich wydarzeń konieczna jest odporność psychiczna.

Choć wywiady sprowokowały do sformułowania wielu kolejnych pytań, pozwoliły osiągnąć nadrzędny cel i pozyskać dobrze ugruntowany materiał do opracowania naszej koncepcji. Najbardziej uderzyło nas to, że duża odporność psychiczna była ważna dla wszystkich naszych rozmówców. Wszyscy stwierdzili, że jest to niezbędna cecha sportowca odnoszącego sukcesy. Zapytani jednak o to, czym jest owa odporność, mieli trudności z podaniem definicji. W tabeli 4.1 zamieszczamy niektóre definicje sformułowane przez uczestników naszego badania.

Tabela 4.1. Opisy odporności psychicznej podane przez uczestników badania


1. Zdolność do kontynuowania tego, co się robi, gdy wydaje się, że cały świat sprzysiągł się przeciwko tobie, i zachowanie odpowiedniego spojrzenia na swoje „problemy”.
2. Umiejętność stawienia czoła wszystkim presjom i radzenia sobie z nimi wewnętrznie; zdolność do utrzymania takiego samego poziomu wydajności i osiągnięć bez względu na to, jak wielką presję się odczuwa.
3. Zdolność do kontynuowania tego, co się robi, gdy wydaje się, że świat jest przeciwko tobie, i umiejętność zachowania sensownego oglądu swojej sytuacji.
4. Niepoddawanie się presji (także wówczas, gdy działa się w jakimś nowym obszarze).
5. Umiejętność skutecznego kontrolowania poziomu odczuwanego stresu i podtrzymywania efektywnych relacji w pracy przy jednoczesnym radzeniu sobie z wieloma złożonymi i wrażliwymi kwestiami.
6. Zdolność do zmiany, bycia elastycznym i stawiania oporu, gdy zachodzi taka potrzeba, aby wykonać swoje zadanie.
7. Umiejętność utrzymania skutecznej kontroli nad środowiskiem poprzez okazywanie zaangażowania w wykonywanie zadania, wiary w swoje możliwości i odporności na negatywną presję, a także dzięki postrzeganiu zmian jako pozytywnej szansy i uznaniu własnych ograniczeń w walce ze stresem.
8. Zdolność do bycia odpowiedzialnym, opanowanym i skutecznym mimo presji.
9. Umiejętność radzenia sobie z planowanymi i niezaplanowanymi wydarzeniami oraz z wszelkiego rodzaju konfliktami (emocjonalnymi i innymi), które powstają w wyniku tych sytuacji.
10. Zdolność do zachowania stabilności emocjonalnej i podejmowania racjonalnych decyzji mimo presji.
11. Umiejętność sprawiania wrażenia, że jest się spokojnym i opanowanym, gdy wszystko idzie źle.
12. Zdolność do stawienia czoła nieoczekiwanym i różnorodnym wyzwaniom związanym z (1) zarządzaniem, (2) napięciami w pracy oraz (3) osobistymi i zawodowymi rozczarowaniami w środowisku pracy.
13. Umiejętność skupienia się na długofalowych efektach i zdolność do osiągania dobrych wyników wbrew rzeczywistym lub potencjalnym przeszkodom; umiejętność zachowania właściwej perspektywy i zrównoważonego, obiektywnego oglądu.
14. Rezyliencja – niepoddawanie się zbyt łatwo mimo oporu lub przeciwności.
15. Umiejętność trzeźwego myślenia mimo presji oraz determinacja w szukaniu rozwiązania.
16. Odporność intelektualna, umiejętność radzenia sobie w trudnych sytuacjach, forsowania pomysłów, które mogą napotykać opór. Elastyczność i umiejętność dopasowania się do zmiennych okoliczności (upór w przypadku aktywnych działań zniechęcających).
17. Zdolność zachowania obiektywizmu oraz kończenia zadań bez względu na uczucia i emocje.
18. Działanie mimo bólu, jaki owo działanie powoduje, gdyż wiesz, że jest to właściwe.
19. Umiejętność radzenia sobie oraz osiągania wyników w różnych sytuacjach i okolicznościach.
20. Zdolność do akceptowania zmian, do przeciwstawienia się nieaprobowanej zmianie, do bycia na tyle elastycznym, aby wykonać swoje zadanie.
21. Umiejętność bronienia swoich argumentów i rozumowego podchodzenia do sytuacji.
22. Bycie odpornym na naciski, zmiany i informacje zwrotne.
23. Zdolność utrzymania koncentracji na najważniejszych sprawach w sytuacji niekontrolowanych zmian i podejmowania trudnych decyzji wpływających na innych, nawet jeśli innym się to nie podoba.
24. Zdolność do wykonywania swojej pracy na wysokim poziomie przy zachowaniu równowagi emocjonalnej oraz bez zmiany swojego nastawienia i swoich standardów.
25. Umiejętność takiego reagowania na presję, aby nie miało to wpływu na wyniki.
26. Umiejętność reagowania pozytywnie na przeszkody, czy to osobiste, czy to fizyczne, które wpływają na proces myślowy. Nieokazywanie lęku przed porażką.
27. Determinacja do kończenia zadań niezależnie od okoliczności, czy to wobec presji wewnętrznej, czy też zewnętrznej.
28. Odporność na presję, dynamiczność, umiejętność radzenia sobie z problemami.
29. Umiejętność skutecznego radzenia sobie ze stresującymi sytuacjami.

Źródło: opracowanie własne.

Co ciekawe, zacytowane wypowiedzi ujawniają dwie nawracające kwestie odnoszące się do nowych aspektów odporności psychicznej. Po pierwsze, nasi rozmówcy uznali, że w skutecznym radzeniu sobie z poważnymi problemami, z jakimi stykają się zawodowi sportowcy, znaczącą rolę odgrywa pewność siebie. Po drugie, stwierdzili, że zdolność do tłumienia emocji w trakcie gry również stanowi istotny czynnik pozwalający sportowcom działać w górnych granicach ich możliwości.

Opracowanie modelu czteroczynnikowego

Dysponowaliśmy dwoma źródłami danych, na podstawie których mogliśmy zacząć opracowywać model odporności psychicznej: opublikowanymi już wcześniej wynikami prac badawczych na temat odporności psychicznej oraz materiałem uzyskanym w wywiadach z dwunastoma przedstawicielami świata sportu.

Generalnie wszystkie dane nakierowywały nas na model czteroczynnikowy. Wydaje się, że model twardości stworzony przez Suzanne C. Kobasę obejmuje większość elementów wymienianych w literaturze przedmiotu. Elementy te można streścić w trzech pojemnych hasłach: poczucie kontroli, zaangażowanie i podejście do wyzwań. Wywiady z kolei potwierdziły ich występowanie, a także ujawniły czwarty element: pewność siebie. W owym czasie w żadnych badaniach nad odpornością psychiczną nie uwzględniano tej cechy osobowości. Tymczasem pewność siebie została wymieniona przez połowę naszych rozmówców, więc jest to intuicyjnie wyczuwany element odporności psychicznej. Ostatecznie na podstawie tych dwóch źródeł danych udało się nam stworzyć czteroczynnikowy model odporności psychicznej.

To jednak nie wszystko. Materiał zebrany podczas wywiadów dostarczył dowodów na to, że dwa z wymienionych czynników można podzielić na kolejne podskale: jeżeli chodzi o pewność siebie, to można wyróżnić pewność w kontaktach interpersonalnych i wiarę we własne umiejętności; w przypadku poczucia kontroli można mówić o kontroli emocjonalnej oraz dobrze już rozpoznanym czynniku, jakim jest poczucie umiejscowienia kontroli. Rozważania te doprowadziły do stworzenia całościowej definicji odporności psychicznej.

Osoby odporne psychicznie są na ogół towarzyskie i otwarte na kontakty z innymi, potrafią zachować spokój i nie denerwować się; w wielu sytuacjach są zdolne do współzawodnictwa, gdyż wykazują niższy poziom lęku niż inni ludzie. Dzięki dużej wierze w siebie i niezachwianemu przekonaniu, że kontrolują własny los, potrafią stosunkowo dobrze opierać się negatywnemu wpływowi rywalizacji i przeciwności losu (Clough, Earle i Sewell, 2002, s. 38).

Wstępny projekt skali

Na podstawie wstępnego modelu panel ekspertów opracował wiele różnych punktów. Założenie było takie, aby każdy punkt obejmował wszystkie cztery składniki modelu (wyzwanie, zaangażowanie, pewność siebie i kontrola). Chcąc przetestować naszą koncepcję w całej jej rozciągłości, wzięliśmy pod uwagę dane z wywiadów oraz istniejących kwestionariuszy, a także włączyliśmy do kręgu naszego zainteresowania różne aspekty każdego z czynników. Każdy punkt kwestionariusza zawierał jedno twierdzenie oceniane za pomocą pięciostopniowej skali Likerta obejmującej kotwice werbalne od 1 – „zdecydowanie nie” do 5 – „zdecydowanie tak”.

Początkowo kwestionariusz składał się z sześćdziesięciu sześciu punktów. Zostały one tak sformułowane, aby były zrozumiałe, jednoznaczne i konkretne. Pilotażowo nasze narzędzie zostało przetestowane na dwudziestu osobach, które analizowały każdy punkt pod względem klarowności i jednoznaczności. Uznano, że wszystkie w ten sposób przetestowane punkty będą zrozumiałe dla przeciętnego odbiorcy.

Następnie kwestionariusz wypełniła grupa dwustu piętnastu osób, w której byli studenci, zawodowi sportowcy oraz pracownicy administracji (przedstawiciele kadry kierowniczej). Wyniki zostały przeanalizowane przy użyciu złożonych metod statystycznych, takich jak analiza czynnikowa. Sześcioskładnikowy model odporności psychicznej powstał więc na podstawie odpowiednich założeń teoretycznych, stosowanych do tej pory kwestionariuszy odporności psychicznej, danych jakościowych pochodzących z wywiadów oraz analizy różnych czynników uwzględnionych w naszym kwestionariuszu.

Na potrzeby dalszego badania struktury składników została wybrana druga próba badawcza, którą również poddano testom. Łącznie kwestionariusz wypełniły dziewięćset sześćdziesiąt trzy osoby. Próba badawcza składała się ze studentów, administratorów (menedżerów), inżynierów i sportowców.

Wstępna analiza danych dotyczących płci wykazała statystycznie istotne różnice między płciami w ogólnej odporności psychicznej oraz na wszystkich podskalach. Aby jednak potwierdzić praktyczne znaczenie tego wyniku, obliczono wielkość efektu, stosując się do wytycznych Jacoba Cohena (1988). Nawet największe różnice dały małą wielkość efektu, na przykład OP: η2 = 0,001. Wynik wyrażony procentowo pokazuje, że różnicom w płci można przypisać tylko 0,1% wariancji odporności psychicznej. Trzeba dodać, że gdy kwestionariusz MTQ48 jest używany do celów innych niż badania naukowe, wyniki uzyskiwane na poszczególnych skalach są przeliczane na steny, te z kolei są połączone w trzy główne grupy (wartość niska = 1, 2, 3; średnia = 4, 5, 6, 7; wysoka = 8, 9, 10). Żadna z zaobserwowanych różnic ze względu na płeć nie wpłynęła w istotny sposób na uzyskane wyniki. W przypadku drugiej próby zastosowano to samo podejście i metody jak za pierwszym razem. Z uzyskanych danych wyłonił się ten sam model.

 

Jak można ocenić jakość testu? Istnieją dwa główne wyznaczniki owej jakości: rzetelność i trafność.

Rzetelność

Rzetelność na ogół wiąże się ze spójnością – odnosi się do takich cech testu, które gwarantują, że będzie on zawsze w ten sam sposób mierzyć to, do czego mierzenia został stworzony. Gdyby w jednym tygodniu test pokazał, że jesteś odporny psychicznie, a w drugim – że jesteś bardzo wrażliwy, wynik ten mógłby wzbudzić wątpliwości, zwłaszcza jeśli żadne wydarzenia ani interwencje nie tłumaczyłyby takiej zmiany.

Poziom odporności psychicznej może się zmieniać. Większa część tej książki poświęcona jest właśnie rozwijaniu odporności psychicznej za pomocą celowanych interwencji, więc zmiana jest możliwa. Jednak w przypadku większości ludzi taka zmiana na ogół nie następuje sama z siebie. Rzetelność zwykle oceniana jest za pomocą dwóch metod: pomiaru wewnętrznej spójności i pomiaru powtórnego (test – retest).

Pomiar wewnętrznej spójności to ocena tego, czy poszczególne pozycje testu są ze sobą powiązane. Na przykład pozycje mierzące pewność siebie powinny wspólnie różnić się od innych zmiennych. Wysoki wynik przydzielony jednemu twierdzeniu powinien również wystąpić w innych punktach dotyczących tej kategorii. Wewnętrzną spójność każdej podskali obliczono za pomocą współczynnika α Cronbacha (zob. tabela 4.2).

Wszystkie podskale osiągnęły minimalny akceptowalny poziom, co potwierdza jednorodność każdej z nich oraz kwestionariusza MTQ48 jako całości.

Tabela 4.2. Rzetelność skal kwestionariusza odporności psychicznej (MTQ48)


Podskale MTQ48 Liczba pozycji Współczynnik α Cronbacha
Wyzwanie 8 0,71
Zaangażowanie 11 0,80
Kontrola (poczucie wpływu) 14 0,74
Kontrola: emocje 7 0,70
Kontrola: życie 7 0,72
Pewność siebie 15 0,81
Pewność siebie: umiejętności 9 0,75
Pewność siebie: relacje interpersonalne 6 0,76
Cała skala 48 0,91

Źródło: opracowanie własne.

Metoda pomiaru powtórnego polega na wypełnieniu tego samego kwestionariusza dwa razy, w odpowiednim odstępie czasu. Wyniki nigdy nie będą identyczne, ale powinny być w znacznym stopniu podobne. Rzetelność test – retest wyrażona współczynnikiem korelacji Pearsona była wysoka dla wszystkich skal i wynosiła od 0,80 dla skali wyzwania do 0,87 dla skali umiejętności zarządzania emocjami. Próba badawcza składała się ze stu ośmiu studentów psychologii, którzy zostali przebadani w odstępie sześciu tygodni.

Trafność

Ocena trafności przynosi odpowiedź na podstawowe pytanie: czy to działa? Istnieje wiele rodzajów trafności. My skupimy się tutaj na czterech:

• fasadowej;

• treściowej;

• teoretycznej;

• kryterialnej.

Trafność fasadowa mówi o tym, w jakim stopniu dane narzędzie jest akceptowane przez populację docelową. Pytania zbyt proste lub zbyt trudne szybko prowadzą do odrzucenia kwestionariusza. Podobnie jest w przypadku pytań dziwnych lub niestosownych – ludzie nie chcą na nie odpowiadać. Okazuje się na przykład, że pytania o zwyczaje związane z toaletą i higieną osobistą budzą lęk. Z formalnego punktu widzenia kwestionariusz zawierający takie pytania prawdopodobnie się sprawdzi – związek istnieje – ale wywoła u respondenta reakcję obronną i wzbudzi jego podejrzenia. Kwestionariusz MTQ48 jest akceptowalny dla masowego odbiorcy i rzadko budzi wątpliwości dotyczące jego stosowności.

Trafność treściowa to zdolność testu do objęcia wszystkich aspektów zjawiska, które ów test bada. Chcąc na przykład przetestować czyjąś wiedzę geograficzną, moglibyśmy zadać tej osobie pytania o stolice różnych państw. Wyniki będą inne, jeśli ograniczymy zakres pytań tylko do stolic Europy Zachodniej, a inne, jeśli pytania będą dotyczyć państw z całego świata. Pierwszy z wymienionych wariant testu byłby raczej bardzo słaby, gdyż brakowałoby mu właśnie trafności treściowej.

Trafność teoretyczna to pojęcie bardzo złożone, choć ogólnie łatwo ją opisać. Najprościej rzecz ujmując, trafność ta oznacza związek danego narzędzia z innymi podobnymi narzędziami. Aby zatem kwestionariusz MTQ48 mógł zostać uznany za trafny teoretycznie, musi wykazać zgodność z narzędziami ściśle powiązanymi z treścią testu. W tym obszarze wykonano sporo pracy, a uzyskane wyniki są pozytywne i zachęcające. Przykład takiego pomiaru zamieszczamy w ramce. Odpowiednie dane znajdziesz także w tabeli 4.3.

Ustalanie trafności teoretycznej – przykład

Grupa stu sześciu osób wypełniła zarówno kwestionariusz MTQ48, jak i różnego rodzaju inne skale osobowości. Próba badawcza składała się wyłącznie ze studentów. Badani wypełniali baterię testów podczas wykładu z metod badawczych.

Stwierdzono istotne korelacje między MTQ48 a wszystkimi pięcioma badanymi skalami. Co ciekawe, najwyższa korelacja dotyczyła skali poczucia skuteczności. Można było się tego spodziewać, gdyż poczucie skuteczności ściśle wiąże się z pewnością siebie, której dotyczy jedna z podskal MTQ48. Korelacja z podskalą wiary we własne umiejętności była nawet jeszcze wyższa. Wykazano także korelację z Inwentarzem Stanu i Cechy Lęku (State Trait Anxiety Indicator) – najwyższą w przypadku podskali kontroli. I tym razem można się było spodziewać takiego wyniku, gdyż podskala kontroli zawiera element mówiący o zdolności do kontrolowania się w stresujących sytuacjach.

Tabela 4.3. Korelacje między MTQ48 a różnymi skalami osobowości


Test Orientacji Życiowej Skala Satysfakcji z Życia Skala Samooceny Skala Własnej Skuteczności Inwentarz Stanu i Cechy Lęku
Ogólna odporność psychiczna 0,48** 0,56** 0,42* 0,68** –0,57**
Wyzwanie 0,39* 0,59** 0,45* 0,66** –0,54**
Zaangażowanie 0,45* 0,52** 0,40* 0,69** –0,59**
Kontrola (poczucie wpływu) 0,49** 0,55** 0,41* 0,64** –0,61**
Kontrola: życie 0,53** 0,59** 0,49** 0,66** –0,63**
Kontrola: emocje 0,46* 0,56** 0,34* 0,59** –0,61**
Pewność siebie 0,47* 0,50** 0,39* 0,70** –0,58**
Pewność siebie: umiejętności 0,49** 0,49** 0,45* 0,74** –0,60**
Pewność siebie: relacje interpersonalne 0,41* 0,56** 0,37* 0,69** –0,61**

* p < 0,05; ** p < 0,01.