Odporność psychiczna. Strategie i narzędzia rozwojuTekst

Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Pasja Duże zainteresowanie swoją pracą, zadaniem itp.
Duża wiara w siebie Duża wiara we własne zdolności i umiejętność radzenia sobie z ludźmi
Kontrola nad tym, nad czym można mieć kontrolę Niemartwienie się niepotrzebnie tym, nad czym nie można mieć kontroli
Rezyliencja – radzenie sobie z porażkami Umiejętność dochodzenia do siebie po porażce
Dostrzeganie wyzwań, a nie zagrożeń Dostrzeganie w każdym nowym wyzwaniu szansy na własny rozwój
Skupienie Umiejętność oczyszczania umysłu z niepotrzebnych myśli i zamętu
Umiejętność relaksowania się Rozpoznawanie potrzeby relaksu

Źródło: opracowanie własne.

Szczytowa wydajność to zdolność do efektywnego funkcjonowania na najwyższym poziomie, która umożliwia nam wykazanie się całym naszym potencjałem.

Jak widać, szczytowa wydajność to druga strona skutecznego zarządzania stresem. Te dwa elementy są ze sobą nierozerwalnie powiązane. Optymalizacja wykonania oznacza na ogół pozytywną reakcję na wyzwania i na presję wynikającą z istotnych zamierzeń i celów do osiągnięcia. Zwykle wiąże się również z koniecznością radzenia sobie z jakimiś przeciwnościami lub trudnościami, które mogą zniechęcić osoby mniej zdeterminowane.

Rozwijanie odporności psychicznej jest istotnym czynnikiem, który umożliwia nam jak najlepsze wykorzystanie naszych umiejętności.

Dlaczego poziom naszych dokonań nie zawsze jest taki sam?

Poziom naszych dokonań nie zawsze jest taki sam. Czasami jesteśmy niezwykle wydajni, innym razem działamy bardzo nieskutecznie. Według badaczy różnice w poziomie osiągnięć i wydajności mogą być spowodowane wpływem czynników wskazanych w tabeli 2.2.

Tabela 2.2. Czynniki mające wpływ na dokonania


Twoje umiejętności Co wnosisz do zadania?
Twoje podejście Jak podchodzisz do zadania – jakie są twoje motywacje i zainteresowania?
Twoja nagroda Co zyskasz, jeśli się zaangażujesz?
Twoi koledzy Jak wyglądają twoje interakcje z ludźmi wokół ciebie?
Stan twojego umysłu Co się dzieje w twojej głowie? Czy jesteś w stanie stawić czoła wyzwaniu?

Źródło: opracowanie własne.

Wielokrotnie potwierdzono, że stan umysłu co najmniej w 50% odpowiada za różnice w poziomie naszych osiągnięć, ale i tak większość z nas poświęca tylko około 5% swojego czasu na optymalizowanie własnej wydajności za pomocą odporności psychicznej.

To właśnie w pojęciu zarządzania stresem łączą się koncepcje osiągnięć i dobrostanu (zadowolenia z życia). Im bardziej w tym, co robimy, zbliżamy się do optimum naszych możliwości, tym lepiej się czujemy. A im bardziej jesteśmy zadowoleni, tym więcej osiągamy. Dzięki połączeniu tych dwóch stanów może rozpocząć się dobry cykl wzrostu i rozwoju. Wzmacnianie odporności psychicznej odgrywa w tym niebagatelną rolę. Oczywiście brak treningu psychiki może skończyć się sytuacją przeciwną, czyli wpadnięciem w błędne koło stresu i niepożądanych skutków.

Rozdział 3 Krótka historia odporności psychicznej

Od czasu pionierskich prac Jamesa E. Loehra z połowy lat osiemdziesiątych XX wieku określenie „odporność psychiczna” stało się synonimem sukcesów w sporcie. Efektem systematycznej współpracy Loehra z najwybitniejszymi amerykańskimi sportowcami było ukucie ważnego terminu, którego laicy często używają do określenia indywidualnej tolerancji na stres i maksymalizacji osiągnięć. Choć wprowadzenie terminu „odporność psychiczna” do współczesnej debaty było ważne, to jednak prace wspomnianego badacza nie przyniosły rozwinięcia tej koncepcji. Można by także zgłosić zastrzeżenie, że większość opracowań opierała się na studiach pojedynczych przypadków i nie spełniała ścisłych kryteriów podejścia naukowego.

Rezyliencja i twardość

Rezyliencja (prężność) i twardość to dwa ważne konstrukty, które wyraźnie wiążą się z odpornością psychiczną. To one pomogły nam ukształtować nasze poglądy, dlatego uważamy, że warto je tu pokrótce omówić.

Rezyliencja

Rezyliencja (resilience), jeśliby przełożyć jej definicję na język zrozumiały dla laika, to umiejętność dochodzenia do siebie po porażce. Owa zdolność odbicia się od dna jest niezbędna w codziennym życiu, a w sporcie i dynamicznym biznesie jeszcze zyskuje na znaczeniu. Większość badań dotyczących rezyliencji analizuje ją w kontekście ogólnego stanu zdrowia. Termin „rezyliencja” został nawet zdefiniowany jako działanie człowieka mające na celu zmianę reakcji na sytuacje zawierające element ryzyka psychospołecznego (Rutter, 1985).

Rezyliencja opisywana jest jako dynamiczny proces, w którym jednostka korzysta lub nie korzysta z tak zwanych czynników ochronnych, czyli konkretnych kompetencji bądź umiejętności, do których ma dostęp. Czynniki te w sposób oczywisty wiążą się z odpornością psychiczną, gdyż skutkiem rezyliencji jest psychiczne wzmocnienie jednostki. Tego typu wytrwałość oznacza wielkość włożonego wysiłku i takie samozaparcie, do jakiego człowiek jest zdolny, by wykonać konkretne zadanie lub osiągnąć określony cel. Można powiedzieć, że osoba cechująca się rezyliencją nie boi się przeciwności i przeszkód powszechnych w codziennym życiu i sporcie.

Analizując kontekst psychologii pracy, Rachel Jackson i Chris Watkin (2004) wskazali czynniki decydujące o tym, w jaki sposób człowiek radzi sobie z trudnymi sytuacjami. Są to:

• precyzja w analizowaniu wydarzeń;

• liczba wyobrażonych możliwych scenariuszy;

• elastyczność;

• wewnętrzny napęd do stawiania czoła nowym wyzwaniom.

Jackson i Watkin przyjęli, że nasze wewnętrzne procesy myślowe mogą zarówno łagodzić wpływ napotykanych przeciwności, jak i dostarczać cennego materiału, który może posłużyć do tego, aby zostawić trudności za sobą, pójść naprzód i skupić się raczej na tym, co możemy kontrolować, a nie na tym, co znajduje się poza naszą kontrolą. Badacze ci zasugerowali, że kluczowa dla rezyliencji jest umiejętność rozpoznawania własnych myśli i przekonań oraz wzmacniania elastyczności myślenia po to, aby skuteczniej zarządzać emocjami i zachowaniami. Co ciekawe, stwierdzili, że umiejętność tę da się zmierzyć, można się jej nauczyć i ją doskonalić. W związku z tym opracowali program rozwijania rezyliencji, którego elementy przedstawiamy poniżej (Jackson i Watkin, 2004).

Siedem czynników rezyliencji

1. Regulacja emocji – umiejętność kierowania życiem wewnętrznym w taki sposób, aby zachować skuteczność mimo odczuwanej presji. Osoby prężne (cechujące się wysokim poziomem rezyliencji) posługują się dobrze rozwiniętym zestawem umiejętności ułatwiających im kontrolowanie emocji, uwagi i zachowania.

2. Kontrola impulsów – umiejętność kierowania behawioralną ekspresją myśli i emocjonalnych impulsów, w tym również zdolność do opóźniania gratyfikacji, analizowana przez Daniela Golemana (2012) w jego pracach nad inteligencją emocjonalną. Panowanie nad impulsami jest skorelowane z regulacją emocji.

3. Analiza przyczyn – umiejętność precyzyjnego rozpoznania przyczyn napotykanych trudności. Osoby prężne potrafią wyjść poza swoje dotychczasowe schematy myślowe i rozpoznać bardziej prawdopodobne przyczyny trudności, a co za tym idzie – lepsze rozwiązania.

4. Poczucie skuteczności – poczucie, że działamy skutecznie, a także przekonanie, że potrafimy rozwiązywać problemy i odnosić sukcesy. Osoby cechujące się wysokim poziomem rezyliencji wierzą w siebie i budują takie zaufanie w innych ludziach, dzięki czemu otwierają się przed nimi większe możliwości i szanse na sukces.

5. Realistyczny optymizm – umiejętność myślenia o przyszłości pozytywnie przy zachowaniu realizmu w jej planowaniu. Wiąże się z poczuciem własnej wartości, ale silniejsza relacja przyczynowa łączy realistyczny optymizm z poczuciem skuteczności; cechuje się precyzją i realizmem – nie jest to optymizm w stylu Pollyanny.

6. Empatia – umiejętność odczytywania wskazówek płynących z zachowania drugiej osoby, dzięki którym można zrozumieć jej stan psychiczny i emocjonalny oraz zbudować z nią lepszą relację. Jednostka cechująca się wysokim poziomem rezyliencji potrafi odczytywać niewerbalne wskazówki, które pomagają jej budować głębsze relacje z ludźmi, co więcej – potrafi lepiej wsłuchiwać się we własne emocje.

7. Otwartość – umiejętność uwydatniania pozytywów oraz podejmowania nowych wyzwań i korzystania z nadarzających się okazji. Otwarcie się na nowe możliwości, czyli zachowania stymulujące do wzmożonego działania i pozytywnego nastawienia, blokują onieśmielenie, perfekcjonizm i samoutrudnianie.

 

Twardość psychiczna

Koncepcją podobną do rezyliencji jest twardość psychiczna (hardiness; Kobasa, 1979). Pojęcie to również ma swoje korzenie w psychologii zdrowia, a ściślej – w relacji między stresem a chorobą. Istnieje mnóstwo badań na temat twardości psychicznej i „twardej” osobowości (Funk, 1992).

Według Suzanne C. Kobasy na twardość składają się trzy wzajemnie ze sobą powiązane elementy: poczucie kontroli, podejście do wyzwań i zaangażowanie. Tak pojmowana twardość działa jak bufor między stresującymi wydarzeniami a chorobą. Wcześniej Richard S. Lazarus (1966) sugerował, że działanie tego rodzaju bufora zależy od strategii radzenia sobie stosowanych przez jednostkę, te zaś z kolei – od predyspozycji osobowościowych owej jednostki.

Jak twierdzi Kobasa, twardość jest ważnym czynnikiem wpływającym na to, jak postrzegamy swoją sytuację i jak decydujemy o podjęciu odpowiednich działań. Najlepiej tak przetworzyć dane wydarzenie, aby zacząć je postrzegać jako mniej groźne i w ten sposób uniknąć „chorobotwórczych” stanów fizycznych, takich jak wyczerpanie adaptacyjne (Selye, 1963) lub pogorszenie działania kontrolnego mechanizmu immunologicznego (Schwarz, 1975; Kobasa, Maddi i Kahn, 1982). Sugeruje się, że dzięki posiadanym cechom osoby twarde psychicznie aktywują proces przetwarzania i ostatecznie wydarzenie, bez względu na to, jak bardzo stresujące, zaczyna przystawać do ich obrazu siebie.

Jeżeli teoria ta jest poprawna, to niesie za sobą wiele różnych implikacji, w tym także konieczność uznania, że istnieją osoby mniej twarde psychicznie, którym należy zaoferować odpowiednie interwencje psychologiczne lub strategie radzenia sobie. Właśnie do tej idei się odwołujemy i ją umieściliśmy w centrum naszej filozofii rozwoju.

Jak wspomnieliśmy, Kobasa określiła trzy elementy składowe twardości: poczucie kontroli, podejście do wyzwań i zaangażowanie. Elementy te krótko omawiamy w kolejnych akapitach.

Poczucie kontroli „wyraża się skłonnością do takiego odczuwania i działania, jakby wobec różnych wydarzeń było się kimś mającym wpływ (raczej niż kimś pomocnym)” (Averill, 1973; Seligman, 1975; Kobasa, Maddi i Kahn, 1982). Jak wspomnieliśmy, jest to złożona koncepcja, działająca na wielu poziomach. W tym kontekście poczucie kontroli daje poznawczą zdolność włączania stresujących wydarzeń w „bieżący plan życia” (Kobasa, 1979), stosowania zdobytej wiedzy i umiejętności oraz dokonywania wyborów, a tym samym wpływania na to, jak postrzegamy różne okoliczności. Ponadto pozwala nam wybrać najwłaściwszy sposób działania w obliczu potencjalnie stresującej sytuacji. Dzięki temu z kolei mamy szansę przekształcić tę sytuację tak, by bardziej nam odpowiadała.

Zaangażowanie to „skłonność do włączania się we wszystko (raczej niż dystansowania się od wszystkiego), co robimy lub z czym się stykamy” (Maddi, Hoover i Kobasa, 1982). Sprzyja ono ocenie poznawczej, gdyż pomaga rozpoznawać nowe sytuacje i nadawać im znaczenie. Na poziomie działania skłonność do angażowania się sprawia, że człowiek podejmuje inicjatywę zamiast biernie akceptować to, co dzieje się wokół niego. Gordon E. Moss (1973) twierdzi, że nieumiejętność zaangażowania się w środowisku, które zapewnia dokładne i stosowne informacje, może narażać jednostkę na choroby.

Ostatnim elementem składowym twardości psychicznej jest podejście do wyzwań. Wyraża się ono w przekonaniu, że normą w życiu jest raczej zmiana niż stabilność, a antycypowanie zmian nie zagraża bezpieczeństwu, lecz dostarcza bodźców do rozwoju (Kobasa, Maddi i Kahn, 1982). Postrzeganie potencjalnie stresujących wydarzeń jako wyzwań skutkuje złagodzeniem stresu towarzyszącego danej sytuacji. W kontekście stosowanych strategii radzenia sobie gotowość do dostrzegania wyzwań zamiast zagrożeń daje jednostce siłę do rozwoju i nie zatrzymuje jej na etapie ochrony tego, co owa jednostka już posiada.

Czym jest odporność psychiczna?

Określenie „odporność psychiczna” (mental toughness) jest powszechnie stosowane we wszelkich kontekstach związanych ze sportem, na przykład gdy mowa o tym, że krykiecista Michael Atherton grał nieprzerwanie przez dziesięć godzin, zapewniając swojej drużynie zwycięstwo w meczu testowym, albo że niemiecka drużyna piłki nożnej wygrała kolejne trofeum w potyczce z najwyraźniej „mniej utalentowanym” przeciwnikiem. Vincent Lombardi, były trener drużyny futbolu amerykańskiego Green Bay Packers, stwierdził:

Odporność psychiczna oznacza wiele rzeczy i raczej trudno wytłumaczyć, na czym polega. Składają się na nią poświęcenie i samowyrzeczenie. Dodatkowo, co najważniejsze, łączy się ona z doskonale zdyscyplinowaną wolą, która nie dopuszcza myśli o poddaniu się. To stan umysłu – można ją nazwać charakterem w działaniu (za: Curtis Management Group, 1998, s. 20).

Różne koncepcje odporności psychicznej mają oczywiście wspólne elementy. W zasadzie najczęściej wymienianym jest zdolność jednostki do niepoddawania się czynnikom stresu, które zazwyczaj powodują pogorszenie wydajności i jakości wykonania. W kontekście praktycznych zastosowań odporność psychiczna jest opisywana w następujący sposób:

Jest to umiejętność radzenia sobie z sytuacją. Osoba odporna psychicznie nie daje się zablokować ani nie poddaje się szokowi, potrafi bronić tego, w co wierzy. Odporność psychiczna to radzenie sobie z presją, z zakłóceniami i z ludźmi, którzy próbują nas zdekoncentrować. Na odporność psychiczną składają się skupienie, dyscyplina, wiara w siebie, cierpliwość, wytrwałość, odpowiedzialność bez narzekania czy wymówek, wizualizacja, tolerancja na ból i pozytywne podejście (Brennan, 1998, s. 2).

Wygląda na to, że odporność psychiczna łączy w sobie zarówno elementy interwencji powszechnie stosowanych w psychologii sportu, takich jak koncentracja i wizualizacja, jak i wiele cech osobowościowych, na przykład wytrwałość, rezyliencję, pewność siebie i dyscyplinę. Aby ostatecznie wyjaśnić, czym ona jest, musimy przyjrzeć się obu tym rodzajom komponentów. Koncepcja odporności psychicznej w kształcie, w jakim obecnie jest stosowana, obejmuje zarówno teoretyczną podbudowę w postaci wiedzy o osobowości, jak i implikacje praktyczne mające źródło w interwencjach stosowanych w psychologii sportu. Takie połączenie teorii i praktyki jest kluczem do pełnego zrozumienia tej propozycji.

Początki badań nad odpornością psychiczną

W literaturze psychologicznej określenie „odporność psychiczna” pojawiło się po raz pierwszy w pracy Jamesa E. Loehra (1982), psychologa sportowego zajmującego się zagadnieniem poprawy wyników. To on zauważył, że sportowcy i trenerzy, z którymi współpracował, używają tego terminu do opisania cechy pożądanej w sporcie. Postanowił więc przyjrzeć się tej koncepcji i podjął próbę określenia, czym rzeczywiście jest odporność psychiczna. W książce The new toughness training for sports (1995) opisał ją jako „zdolność do konsekwentnego działania w kierunku osiągnięcia górnej granicy swoich talentów i umiejętności bez względu na okoliczności stwarzane przez konkurentów”. Dzięki współpracy ze sportowcami Loehr mógł rozwinąć tę definicję, wzbogacając ją o cztery podstawowe – wymienione poniżej – wyróżniki odporności.

• Elastyczność emocjonalna – umiejętność przyjmowania nieoczekiwanych zmian emocji, a przy tym zachowania elastyczności i równowagi; nieprzechodzenie na pozycje obronne i zdolność do wzbudzania w sobie różnorakich pozytywnych emocji dotyczących pojedynku z konkurentami. Sportowcy, którym brakuje takiej elastyczności, w chwilach kryzysu emocjonalnego są sztywni i defensywni, więc łatwo ich złamać.

• Reaktywność emocjonalna – umiejętność zachowania żywych emocji, zaangażowania i przytomności umysłu w warunkach presji. Sportowiec, który cechuje się umiejętnością konkurowania w sposób reaktywny, nie usztywnia się, nie wycofuje i nie traci energii w miarę toczenia się pojedynku.

• Siła emocjonalna – umiejętność wywierania dużej siły emocjonalnej i opierania się takiej sile w warunkach presji, zdolność zachowania silnego ducha walki wbrew ewentualnym przeciwnościom.

• Prężność emocjonalna – umiejętność przyjmowana ciosów emocjonalnych i szybkiego powrotu do równowagi, dochodzenia do siebie po rozczarowaniach, błędach i straconych szansach tak, aby ponownie z pełną gotowością rzucić się w ferwor walki.

Na podstawie tego modelu Loehr opracował czterdziestodwupunktowy kwestionariusz składający się z siedmiu skal, który nazwał Psychological Performance Inventory (PPI; Kwestionariusz Wydajności Psychicznej). Narzędzie to wykorzystał w wielu badaniach. Sam kwestionariusz omówimy bardziej szczegółowo w dalszej części rozdziału. Trzeba jednak zaznaczyć, że model odporności psychicznej i oparte na nim narzędzie są wynikiem nieformalnej współpracy Loehra ze sportowcami. Sam autor nie przetestował modelu w sposób naukowy ani też nie podjął próby przekształcenia kwestionariusza w narzędzie psychometryczne.

Po modelu Jamesa E. Loehra powstało wiele innych opracowań koncepcji odporności psychicznej. Na przykład Jean Williams i Vikki Krane (1993) stwierdziły, że sportowców odpornych psychicznie cechują większa zdolność koncentracji, większa pewność siebie, niższy poziom lęku zarówno przed pojedynkiem z rywalami, jak i w jego trakcie oraz zdolność podnoszenia się po błędach. Badaczki zauważyły także, że większość prowadzonych w ostatnich latach badań w dziedzinie psychologii sportu skupia się na umiejętnościach i strategiach psychologicznych stosowanych przez sportowców odnoszących sukcesy, a nie na profilowaniu ich cech charakteru. Wyraźnie więc widać, jak ważna jest praktyczna strona interwencji psychologicznych w sporcie. Jeśli jednak naszym celem jest poprawa odporności psychicznej, powinniśmy zacząć od solidnej pracy nad koncepcją odporności. Dopiero gdy ustalimy, czym naprawdę jest odporność psychiczna, będziemy mogli zająć się tym, czy można ją rozwijać i na czym miałyby polegać skuteczne programy szkoleniowe. W kolejnych dwóch podrozdziałach prezentujemy wyniki przeprowadzonych do tej pory badań jakościowych i ilościowych dotyczących tej kwestii.

Podejście jakościowe

Opisując najważniejsze wyznaczniki odporności psychicznej, Loehr posługuje się językiem wyraźnie odwołującym się do emocji. Niewątpliwie takie podejście wynikało z jego długoletniego doświadczenia współpracy z wybitnymi sportowcami. Jednak bez względu na to, jak przydatne okazało się ono podczas wstępnych prac nad odpornością psychiczną, był to dopiero początek naukowego rozwoju koncepcji.

W późniejszych latach badania nad odpornością psychiczną poddane zostały o wiele ostrzejszym rygorom naukowym (np. Jones, Hanton i Connaughton, 2002; Golby, Sheard i Lavallee, 2003; Golby i Sheard, 2004; Middleton i in., 2004). Do analizowania różnego rodzaju kwestii stosowano wówczas głównie metody jakościowe, czyli przede wszystkim wywiady i grupy fokusowe.

Prace te przyniosły wysyp kolejnych definicji odporności psychicznej. Graham Jones, Sheldon Hanton i Declan Connaughton (2002) potwierdzili, że koncepcja ta jest z powodzeniem stosowana w psychologii sportu i w sporcie zawodowym. Jednak wielość definicji o różnym zakresie wywołała spory zamęt w tej kwestii i zahamowała rozwój modelu funkcjonalnego.

Wydaje się, że większość (o ile nie wszystkie) pozytywnych cech psychicznych łączono na pewnym etapie z atrybutami osoby odpornej psychicznie. Podsumowania takich prac dokonali Jones i jego współpracownicy (Jones, Hanton i Connaughton, 2002). Doszli oni do wniosku, że sportowiec odporny psychicznie to osoba wykazująca „zdolność radzenia sobie ze stresem i lękiem, które wynikają z silnej presji odczuwanej wskutek rywalizacji” (s. 206).

Chyba najbardziej znane badanie jakościowe dotyczące odporności psychicznej przeprowadzili właśnie Jones i jego współpracownicy. Podjęli oni aktywne działania na rzecz utrzymania rygoru naukowego, jakiego zabrakło w poprzednich badaniach. Celem badaczy było zdefiniowanie i rozpoznanie kluczowych elementów odporności psychicznej. Postawili na metodę jakościową, która ich zdaniem umożliwia zbadanie reakcji uczestników i zebranie szczegółowych informacji, zwłaszcza dotyczących nowych pytań zadawanych w badaniu. Wykorzystali zarówno wywiad, jak i grupy fokusowe. W swojej analizie skupili się na poglądach wybitnych sportowców i na tej podstawie starali się stworzyć profil sportowca odpornego psychicznie. Takie podejście, opisane bardziej szczegółowo w kolejnych akapitach, pozwoliło im uniknąć pułapek popularnej psychologii sportu, która „kładzie nacisk na makrokomponenty odporności psychicznej, takie jak pewność siebie i radzenie sobie z przeciwnościami, aby zauważyć komponenty w skali mikro” (Jones, Hanton i Connaughton, 2002, s. 207).

 

Badaczom udało się zdobyć od sportowców reprezentujących różne dyscypliny, między innymi lekkoatletykę, kolarstwo, wioślarstwo i pięciobój nowoczesny, informacje o tym, czym według nich charakteryzuje się odporny psychicznie wyczynowiec (Butler, 1989; Butler i Hardy, 1992; Dale i Wrisberg, 1996; Jones, 1993). Rezultatem tych badań była następująca definicja odporności psychicznej:

Odporność psychiczna to naturalna lub wypracowana umiejętność umożliwiająca: ogólnie – radzenie sobie lepiej od konkurentów z różnymi wyzwaniami (rywalizacja, trening, styl życia), jakie sport stawia przed uprawiającymi go osobami; bardziej szczegółowo – działanie pod presją w zdeterminowany, skoncentrowany, pewny siebie i kontrolowany sposób lepiej i konsekwentniej niż rywale.

Graham Jones i jego współpracownicy zidentyfikowali następujące cechy osoby odpornej psychicznie (wymienione w kolejności od najważniejszej do najmniej ważnej):

1. Niezachwiana wiara we własną zdolność do osiągania celów w rywalizacji z innymi.

2. Podnoszenie się po porażce dzięki dużej determinacji do osiągania sukcesów.

3. Silne przekonanie o posiadaniu wyjątkowych cech i zdolności dających przewagę nad konkurentami.

4. Nienasycona chęć i uwewnętrzniona motywacja do odnoszenia sukcesów.

5. Pełne skupienie na bieżącym zadaniu mimo bodźców rozpraszających uwagę w trakcie rywalizacji.

6. Odzyskiwanie kontroli psychicznej po nieoczekiwanych i niekontrolowanych zdarzeniach.

7. Podczas treningu i rywalizacji przesuwanie granic bólu fizycznego i emocjonalnego przy zachowaniu techniki i wydolności w warunkach stresu.

8. Akceptowanie nieuniknionego lęku związanego z rywalizacją i przekonanie, że można sobie z nim poradzić.

9. Niepoddawanie się negatywnemu wpływowi informacji o dobrych lub złych wynikach innych osób.

10. Osiąganie sukcesów pod presją rywalizacji.

11. Zachowanie pełnej koncentracji mimo rozpraszających uwagę wydarzeń z życia osobistego.

12. Włączanie i wyłączanie, w zależności od potrzeb, koncentracji na sporcie.

Jak widać, jest to szerokie ujęcie, skupiające się na najważniejszych cechach sportowca odpornego psychicznie. Badanie, na podstawie którego powstała ta propozycja, może być punktem wyjścia dalszych analiz.

Warto zwrócić uwagę na to, że w przytoczonej definicji odporność psychiczna traktowana jest zarówno jako umiejętność naturalna, jak i cecha, którą można rozwijać za pomocą odpowiednich interwencji psychologicznych. Interesujący jest także fakt, że uczestnicy badania uznali istnienie złożonych interakcji między życiem codziennym a sportem (znaczenie radzenia sobie z różnymi sytuacjami życiowymi poza kontekstem sportowym) i że ten aspekt odgrywa istotną rolę w rozwijaniu odporności psychicznej. Kwestie, które wzięto pod uwagę, to między innymi zarządzanie czasem, wymogi społeczne i osobiste oraz zrównoważona dyscyplina treningowa.

Podejście psychometryczne

Narzędzia psychometryczne są powszechnie stosowane w badaniach naukowych. Metody psychometryczne mogą na przykład służyć rozwijaniu narzędzi psychometrycznych wykorzystywanych do rzetelnej i trafnej oceny konkretnych konstruktów. W innym celu, choć oczywiście ściśle powiązanym, tworzy się kwestionariusze, które dzięki ocenie charakteru relacji między różnymi elementami pozwalają analizować struktury leżące u podstaw danego konstruktu. Narzędzia psychometryczne mogą też być wykorzystywane do szukania odpowiedzi na pytania o zakres występowania określonych cech w różnych populacjach.

Takie metody są więc powszechnie stosowane w psychologii. Jeśli zaś chodzi o odporność psychiczną, to istnieje mnóstwo badań, które dostarczają wielu interesujących informacji i mogą służyć dalszemu rozwijaniu tej koncepcji.

Jim Golby, Michael Sheard i David Lavallee (2003) porównali przy użyciu metod psychometrycznych odporność psychiczną sportowców pochodzących z odmiennych kultur i grających na różnych poziomach (tzn. w pierwszej i drugiej lidze). Inspiracją do przeprowadzenia tego badania była wyraźna przepaść między wynikami osiąganymi w lidze rugby przez drużyny z półkuli północnej a wynikami drużyn z półkuli południowej. Wcześniejsze badania nie ujawniły żadnych istotnych różnic w taktyce czy atrybutach fizycznych graczy (Brewer i Davis, 1995), więc zaczęto się zastanawiać, czy różnice w poziomie gry można tłumaczyć profilem psychologicznym sportowców.

Golby i jego współpracownicy przeanalizowali możliwe różnice kulturowe w odporności i twardości psychicznej graczy reprezentujących różne nacje (Walijczyków, Francuzów, Irlandczyków i Anglików) w Pucharze Świata w Rugby w 2000 roku. W badaniu wykorzystali dwa narzędzia. Jednym z nich był opracowany w 1986 roku przez Loehra Psychological Performance Inventory, który ocenia odporność psychiczną sportowca za pomocą pytań dotyczących takich kategorii, jak: pewność siebie, negatywne emocje, kontrolowanie uwagi, wizualizacja i kontrolowanie wyobraźni, motywacja, pozytywna energia i kontrolowanie nastawienia.

Drugim narzędziem wykorzystanym przez badaczy był Personal Views Survey III-R (PVS; Kwestionariusz Poglądów Osobistych; Maddi i Khoshaba, 2001). Za pomocą trzech skal określających kontrolę, zaangażowanie i wyzwania mierzy on twardość psychiczną. Właściwości psychometryczne tego narzędzia potwierdza akceptowalny poziom spójności wewnętrznej: między 0,60 a 0,84 dla poszczególnych skal i 0,88 dla ogólnej twardości.

Badanie wykazało, że drużyna walijska cechowała się wyższym poziomem zaangażowania i kontroli (na skali twardości) niż drużyna francuska. Wynik ten zinterpretowano następująco: Walijczycy byli aktywniej zaangażowani w walkę o przejście do kolejnych etapów turnieju i czuli, że wysiłek, jaki wkładają w to, co dzieje się na boisku, ma wpływ na wynik meczu. Dalsze analizy wykazały silną korelację między wynikami uzyskanymi w kwestionariuszach PPI i PVS III-R.

Golby i jego współpracownicy zasugerowali, że obydwa kwestionariusze użyte w badaniu prawdopodobnie mierzą powiązane ze sobą, aczkolwiek inne atrybuty zdolności psychologicznych. Na podstawie ich analizy nie da się wyciągnąć jednoznacznych wniosków, choć badanie ujawniło jedną interesującą kwestię. Okazało się, że większość sportowców osiągała zarówno na skali odporności psychicznej, jak i na skali twardości psychicznej wyniki znacznie powyżej średniej. Tłumaczono to „naturalną selekcją”, za sprawą której tylko sportowcy wykazujący się wysokim poziomem twardości i odporności psychicznej mogą osiągnąć wyniki uprawniające ich do reprezentowania swojego kraju.

Autorzy opisanego badania proponują dwa wyjaśnienia: po pierwsze, istotny (i być może niedoceniany) wpływ na osiągnięcia mają różne czynniki psychologiczne; po drugie, użyte narzędzia są niewystarczające do tego, by owe czynniki odróżnić. Badacze podkreślili też, że istotne różnice stwierdzono tylko na skali twardości, co stanowi potwierdzenie dobrych właściwości psychometrycznych kwestionariusza PVS III-R.

Jim Golby i Michael Sheard przeprowadzili podobne badanie w 2004 roku. Ponownie chodziło o porównanie odporności i twardości psychicznej graczy ligi rugby występujących w zawodach na różnym poziomie (międzynarodowym, superligi i pierwszej ligi). Wyniki po raz kolejny potwierdziły znaczne różnice w odporności psychicznej (PPI) i twardości (PVS III-R) między graczami. Jeśli chodzi o twardość, to rugbiści grający na poziomie międzynarodowym uzyskali znacznie wyższe wartości na skali zaangażowania i wyzwań w porównaniu z graczami superligi i pierwszej ligi, a także znacznie wyższe wartości na skali kontroli niż gracze pierwszej ligi. Z kolei w kwestionariuszu odporności psychicznej gracze uczestniczący w rozgrywkach międzynarodowych uzyskali na skali kontroli negatywnych emocji i kontroli uwagi znacznie lepsze wyniki niż zawodnicy grający w superlidze i pierwszej lidze. Nie odnotowano natomiast żadnych istotnych różnic między graczami superligi i pierwszej ligi.