Paradoks szympansa. Sposób na sukces, szczęście i pewność siebie. Przełomowy program zarządzania umysłem

Tekst
Autor:Steve Peters
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

4. Księżyc Przewodnik (część 1)

Zrozumieć swój Komputer


W kosmosie księżyce stabilizują orbitę planety. Księżyc Przewodnik krąży wokół Podzielonej Planety, a co za tym idzie, ma niezwykły wpływ na prawidłowe funkcjonowanie naszego umysłu oraz ułatwia zarządzanie Szympansem. To Komputer znajdujący się w twoim mózgu.

Komputer — informacje podstawowe
Jakie funkcje pełni Komputer?

Wewnętrzny Komputer:

• pozwala funkcjonować automatycznie, udostępniając zapisane myśli i zachowania;

• jest źródłem odniesienia dla informacji, przekonań i wartości.

W jaki sposób informacje są zapisywane w Komputerze?

Kiedy przychodzisz na świat, dysk twardy Komputera jest pusty. Z czasem znajdą się na nim informacje dostarczane przez Człowieka i Szympansa. Komputer nie myśli samodzielnie i nie potrafi interpretować faktów — odgrywa rolę magazynu wiedzy. Zazwyczaj nie zdajemy sobie sprawy z tego, że każda myśl, świadoma bądź nieświadoma, zostawia w pamięci trwały ślad. Funkcjonowanie Komputera zależy od wartości przechowywanych informacji.

Komputer to istota potężniejsza od Szympansa i Człowieka, ponieważ zarówno Szympans, jak i Człowiek korzystają z gromadzonych na nim zasobów, szukając pomocy bądź wskazówek.

Wiedza na temat funkcjonowania Komputera i poprawnego korzystania z niego ma kluczowe znaczenie, jeśli zależy ci na osiągnięciu sukcesu i radości w życiu.

Czy Komputer ma płeć?

Tak. Sposób działania Komputera kobiety i mężczyzny jest bardzo podobny, niemniej można zauważyć kilka ciekawych różnic. U pań Komputer wykazuje zwykle większe zdolności językowe niż u panów, gdyż mózg kobiety ma większą liczbę ośrodków skojarzeniowych (asocjacyjnych). Z kolei dla panów problemu nie stanowi przeważnie rozwiązywanie zadań z zakresu matematyki bądź czytanie map. Powierzchnia ośrodków odpowiedzialnych za te umiejętności jest u nich bowiem cztery razy większa niż u pań! Widoczne różnice w budowie i funkcjonowaniu mózgu kobiety i mężczyzny pozwalają przypuszczać, że płeć ma znaczenie podczas wykonywania pewnych specyficznych czynności.

Dyskusje na ten temat wywołują emocje — czujemy się bowiem niesprawiedliwie osądzani czy kategoryzowani. Niepotrzebnie. Naukowcom zależy wyłącznie na tym, byśmy lepiej zrozumieli samych siebie. Istnieje wielu przeciwników teorii wyższości jednej płci nad drugą, a każde nowe badanie rzuca więcej światła na tę kwestię. Podsumowując, Komputery obu płci różnią się od siebie pod względem anatomicznym i fizjologicznym; inaczej reagują też na neuroprzekaźniki (substancje chemiczne przenoszące informacje).

Jak szybki jest Komputer?

W pełni sprawny typowy Komputer jest mniej więcej cztery razy szybszy od Szympansa oraz 20 razy szybszy od Człowieka i bezbłędnie wykonuje każdą komendę, jeszcze zanim proces myślowy dobiegnie końca.


Szybkość reakcji

Wartości te odzwierciedlają szybkość skomplikowanych procesów zachodzących w ludzkim mózgu. Zauważ, że niektóre ośrodki pracują dużo szybciej niż inne.

Co znajduje się w Komputerze?


• Autopilot to konstruktywne lub pomocne przekonanie albo zachowanie.

• Gremlin to destruktywne lub nieprzydatne przekonanie albo zachowanie, możliwe do usunięcia.

• Goblin to zakorzenione destruktywne lub nieprzydatne przekonanie albo zachowanie, którego trudno się pozbyć.

• Kamień Życia zawiera wartości i poglądy, którymi kierujesz się w życiu.

Komputer — informacje szczegółowe


• Automatyczne funkcjonowanie

• Źródło odniesienia

Automatyczne funkcjonowanie

Automatyczne funkcjonowanie opiera się na zapisanych na twardym dysku wyuczonych i zaprogramowanych zachowaniach oraz myślach. To wszystkie działania (myśli), które są nam znane i które moglibyśmy wykonać (pomyśleć) niemal we śnie. Człowiek nie musi się przy nich wysilać. Łącząc poszczególne czynności, tworzymy skomplikowane programy, takie jak parzenie kawy czy jazda na rowerze, które po jakimś czasie nie wymagają od nas większego zaangażowania.

Dane przechowywane w Komputerze pochodzą zarówno od Człowieka, jak i Szympansa. Dzięki zapisanym programom Komputer może przejąć dowodzenie, pozwalając obu istotom odpocząć od myślenia i interpretowania. Należy jednak podkreślić, że operuje on wyłącznie na podstawie wprowadzonych danych. Mechanizm ten różni się od impulsywnych reakcji Szympansa, które podyktowane są uwarunkowanymi genetycznie instynktami i popędami.

Z pomocy Komputera korzystamy codziennie. Jego skuteczność zależy od rodzaju zapisanych na dysku danych. Można je swobodnie dodawać i usuwać, zakładając oczywiście, że wiemy, jak to zrobić. Niestety, dla większości z nas korzystanie z Komputera nie jest łatwe.

Autopiloty


Autopiloty to pozytywne i konstruktywne przekonania, zachowania oraz programy, które pomagają osiągnąć sukces i wieść szczęśliwe życie. Mogą zostać zapisane w Komputerze w każdym wieku. Typowe Autopiloty to m.in. jazda na rowerze, zachowanie spokoju w trudnej sytuacji, koncentrowanie się na rozwiązaniu problemów, zawiązywanie sznurówek, dobra organizacja pracy, dyscyplina, a także pozytywny obraz samego siebie.

Gobliny i Gremliny


Gobliny i Gremliny to przeciwieństwo Autopilotów, a więc destruktywne i utrudniające życie myśli, zachowania oraz automatyczne programy.

Goblin zwykle zostaje wprowadzony do Komputera, kiedy jesteśmy jeszcze bardzo młodzi. A ponieważ większość danych, które docierają do nas w wieku dziecięcym, natychmiast ulega zautomatyzowaniu, odinstalowanie Goblinów jest niezwykle trudne. Dlatego trzeba nauczyć się je blokować. Z reguły Gobliny dają o sobie znać około ósmego roku życia. Gremliny pojawiają się nieco później i można je usunąć.


Naucz się odróżniać Gobliny od Gremlinów — dzięki temu nie będziesz porywał się z motyką na słońce i próbował wyeliminować czegoś, czego najprawdopodobniej wyeliminować się nie da. Poprawna identyfikacja pozwoli ci poza tym dobrać odpowiednią strategię postępowania.

Przykład Goblina

Syndrom drzwi lodówki to jeden z najpopularniejszych Goblinów w zachodniej kulturze.


Pierwszy dzień szkoły jest dla uczniów niesamowitym przeżyciem. Nauczyciel prosi ich, by namalowali obrazek dla rodziców. Po powrocie do domu dziecko chce się pochwalić swoim dziełem. „Co tam masz?” — pyta rodzic, widząc, że pociecha trzyma coś w ręku. Oglądając pracę dziecka, mówi: „Jaki piękny obrazek! Cóż za talent! Jestem z ciebie taki dumny”, po czym przyczepia rysunek do drzwi lodówki i dodaje: „Chciałbym, aby cały świat zobaczył, jakie mam zdolne dziecko!”.

W tym momencie w umyśle dziecka ma miejsce instalacja Goblina!

Spójrzmy na tę samą sytuację z innej perspektywy. Dziecko chce się pochwalić w domu rysunkiem. „Chwileczkę” — mówi rodzic, odkłada na bok obrazek i przytula swoją pociechę. „Jesteś bardzo zdolny. Chciałbym, aby cały świat wiedział o tym, jak bardzo jestem z ciebie dumny” — zapewnia dziecko, po czym prosi je, aby pokazało pracę, i ogląda rysunek, rozmawiając o jego walorach artystycznych. Na koniec pyta, czy powinien powiesić go na drzwiach lodówki.

W pierwszym scenariuszu rodzic powiedział dziecku, że jest zdolne, i pochwalił je za to, co osiągnęło, redukując jego wartość do jednego rysunku. Następnie zdecydował się powiesić obrazek na drzwiach lodówki w taki sposób, aby mógł je podziwiać cały świat. Komunikat, jaki odebrało dziecko, był klarowny: „Takie osiągnięcia nadają życiu prawdziwą wartość. Możesz zaimponować innym, osiągając sukces”.

W drugim scenariuszu rodzic przekazał dziecku następującą informację: „Jesteś wartościowy sam w sobie. Kocham cię i szanuję za to, jaki jesteś. Nie musisz mi niczego udowadniać”. Potem wytłumaczył mu, że osiąganie sukcesów w życiu jest ważne, lecz nie należy mylić go z poczuciem własnej wartości. Oczywiście zawsze należy chwalić dziecko, jeśli dało z siebie wszystko — bez względu na charakter osiągnięcia.

Przedstawione scenariusze stanowią oczywiście hiperbole, ale chciałem w ten sposób zwrócić uwagę na tak często odczuwany lęk związany z poniesieniem porażki oraz opinią innych.

 

Wielu uczniów stresuje się, podchodząc do egzaminów — obawia się słabych ocen. Zapytani, czy wciąż odczuwaliby strach, gdyby wyniki utrzymywano w tajemnicy przed grupą i można je było poprawiać do skutku, zwykle stwierdzają, że w takim wypadku w ogóle by się nie martwili. A zatem egzamin nie stanowi problemu dla tych uczniów — dużo bardziej dręczy ich to, co pomyślą inni, jeśli nie dadzą sobie rady.

Jeśli mielibyśmy pewność, że nikt nie dowie się o porażce, nie towarzyszyłby nam tak wielki strach. Niepowodzenie stanowiłoby po prostu pewną niedogodność, a wynik egzaminu nie byłby wyznacznikiem naszej wartości. Oto lodówkowy Goblin w całej swojej okazałości!

Obecnie jest to zjawisko niezwykle popularne. Możemy sobie z nim poradzić, działając w taki sposób, by nie przejmowało nad nami kontroli. Problem w tym, że z Goblinem współpracuje Szympans. Odczuwa on silny instynkt stadny (jego zaspokojenie zapewnia przetrwanie). Aby należeć do stada, trzeba zyskać akceptację jego pozostałych członków, co oznacza, że trzeba być silnym i użytecznym. To prymitywny instynkt Szympansa sprawia zatem, że pragniemy imponować. Potrzeba ta stanie się silniejsza, jeśli dopuścimy do głosu Goblina. Wiele osób cierpi emocjonalnie, nieustannie obawiając się tego, co pomyślą inni. Chciałyby prowadzić życie bez tego typu trosk i zmartwień, ale Szympans i Goblin im na to nie pozwalają.

Przykład Gremlina

Nierealne i nieracjonalne oczekiwania należą do Gremlinów, które najczęściej pojawiają się w naszych Komputerach i od czasu do czasu utrudniają nam życie.


Zawsze warto upewnić się, czy oczekiwania są realne i racjonalne. Jeśli takie nie są, to niemal na pewno będą cię prześladować negatywne emocje, takie jak frustracja, gniew czy złość.

Rozważmy Gremlina, który mówi: „Uważam, że zawsze muszę być punktualny”. Jeśli się spóźnisz, nieważne, z jakiego powodu, najprawdopodobniej będziesz się stresować, wierząc, że faktycznie nie masz prawa nigdzie się spóźniać. Możesz z powodzeniem zastąpić Gremlina Autopilotem, który mówi: „Chciałbym zawsze zdążyć wszędzie na czas, ale nie zawsze jest to możliwe. Muszę się z tym pogodzić i zaakceptować to”. Ten pogląd powinien sprawić, że poczujesz się spokojniejszy i będziesz zachowywał się jak dorosły, a nie jak dziecko, ilekroć coś nie pójdzie według planu.

Innym przykładem Gremlina jest przekonanie, że liczy się tylko wygrana. Gra w tenisa może być dobrą rozrywką, jeśli założysz, że wynik meczu jest nieistotny. Nie oznacza to oczywiście, że nie powinieneś się starać, ale musisz czuć dystans. Przeświadczenie, że tylko wygrywając, udowodnisz swoją wartość, może zmienić mecz w niemiłe doświadczenie, a nawet agresywny pojedynek.

To, w co wierzysz, warunkuje codzienne funkcjonowanie. Mamy wiele oczekiwań. Powinny być one realne i racjonalne, a w niektórych sytuacjach lepiej w ogóle ich nie mieć.

Typowe Gremliny:

• przesadne reagowanie w różnych sytuacjach,

• jedzenie nawet wówczas, kiedy nie jesteś głodny,

• zadręczanie się,

• strach przed podejmowaniem decyzji,

• gniewanie się mimo woli.

Komputer jako źródło odniesienia

Aspekt Komputera funkcjonującego jako źródło odniesienia warto omówić w kontekście:

• Autopilotów i Gremlinów,

• Kamienia Życia,

• Nastawienia.

Punkt odniesienia dla Autopilotów i Gremlinów

Człowiek i Szympans wykorzystują Komputer jako bank pamięci w procesie podejmowania decyzji. Każde doświadczenie interpretują, a następnie konsultują się z Komputerem co do wcześniejszych doświadczeń i przekonań, a także wspomnień. Przechowywane na dysku dane mogą zatem wpłynąć na ich postanowienia oraz działania. Poniższy przykład pomoże ci lepiej zrozumieć, na czym to polega.

Adam pracuje w firmie zarządzanej przez bardzo surowego szefa, który wzywa go tylko po to, by wyrazić swoje niezadowolenie lub zagrozić utratą stanowiska. Człowiek czuje się oczywiście zaniepokojony zachowaniem przełożonego i zapisuje w Komputerze informację, że „przed spotkaniem z szefem należy przygotować się psychicznie na falę krytyki”. To wiarygodne przekonanie, które wydaje się poparte doświadczeniem. Pomocna interpretacja sytuacji będzie funkcjonować jako Autopilot (rzetelna wskazówka, w jaki sposób zachować się w przyszłości).

Nic dziwnego, że Szympans bardzo denerwuje się przy każdym spotkaniu Adama z szefem. Zapisał przecież w Komputerze informację: „obawiaj się każdego szefa i zawsze oczekuj od niego złych wieści”. Jest to generalizacja, gdyż nie każdy przełożony postępuje w opisany sposób i nawet ten kierownik może się zachować inaczej w odmiennych okolicznościach. Niemniej jednak w Komputerze Adama zakodowało się niezbyt pomocne przeświadczenie, że WSZYSCY szefowie krytykują pracowników i uprzykrzają im życie. To idealny przykład Gremlina (szkodliwego przekonania prowadzącego do niepożądanych zachowań w przyszłości) — nie pomaga w życiu, a nawet może wywrzeć na nie destruktywny wpływ.


W Komputerze zapisane są teraz dwie informacje, które będą stanowiły punkty odniesienia.


Człowiek i Szympans mogą wybrać Autopilota lub Gremlina. Dalszy rozwój wypadków zależy od ich decyzji.

Jeśli Adam zdecyduje się nie zmieniać pracy i zostanie wezwany przez szefa, oba punkty odniesienia będą pasowały, bo jest mało prawdopodobne, że przełożony zachowa się inaczej. Załóżmy jednak, że Adam zmienił pracę. Nowy przełożony ma zupełnie inne podejście — jest bardzo wyrozumiały, chwali i wspiera zespół. Pewnego dnia Adam zostaje wezwany do jego gabinetu. Szympans automatycznie wyczuwa potencjalne niebezpieczeństwo i wyszukuje w Komputerze odpowiednie doświadczenia z przeszłości. Konsultuje się też z Gremlinem, który zapewnia go, że „WSZYSCY szefowie krytykują pracowników i uprzykrzają im życie”. Szympans mówi więc: „To niedobra wiadomość, bo każdy przełożony oznacza krytykę i nerwy, możesz stracić pracę”. W starciu z dwoma tak silnymi przeciwnikami Człowiek nie ma szans. Adam wchodzi do gabinetu ze strachem w oczach i z trudem wykrztusza z siebie zdania. Jest zdenerwowany, sądzi, że zna zamiary kierownika. Alternatywne zakończenie tej historii mogłoby wyglądać następująco: Człowiek odwołuje się do Autopilota i uspokaja Szympansa: „Dam nowemu szefowi szansę. Może nie jest jak poprzedni”.

Omówiony przykład pokazuje jeden ze sposobów na uruchomienie Autopilotów i Gremlinów zapisanych w Komputerze przez Człowieka i Szympansa. Zaznacza również bardzo ścisłą zwykle współpracę Szympansa z Gremlinami. Innym sposobem aktywowania Autopilotów i Gremlinów jest nauka lub dyskusja o doświadczeniach innych.

Podsumowując, podczas podejmowania decyzji Szympans i Człowiek wykorzystują jako punkt odniesienia przekonania zapisane w Komputerze. Jeśli na dysku zarejestrowano wiele Autopilotów, powstrzymają one i uspokoją Szympansa. W ten sposób Człowiek będzie miał szansę odnaleźć i wykorzystać Autopiloty, które zapewnią równowagę całemu systemowi. Proces ten można obserwować podczas skanowania mózgu — krew przepływa do tych części mózgu, które aktualnie pracują. Przewaga Gremlinów w Komputerze działa na Człowieka i Szympansa destabilizująco.

Kamień Życia


Kamień Życia to twój ostateczny punkt odniesienia. Szympans i Człowiek oceniają wszystko, opierając się na wyrytych na nim Prawdach Życiowych, Wartościach i wartościach tworzących Siłę Życiową.

Prawdy Życiowe

Prawdy Życiowe to poglądy na świat, które potrafisz udowodnić, powołując się na konkretne przykłady lub doświadczenia. Odkrywa się je samodzielnie bądź przyswaja, np. od rodziców i nauczycieli.

Każdy z nas ma inny zestaw Prawd Życiowych, choć wiele z nich bywa dzielonych. Czasem odgrywają one role Autopilotów, zdarza się, że nawet Gremlinów, ale to właśnie według nich zdecydowałeś się żyć. To zbiór wszystkich przekonań, które uważasz za słuszne i prawdziwe.

Wyobraź sobie, że jedna z twoich Prawd Życiowych to „życie jest niesprawiedliwe”. Pogląd ten dla większości z nas brzmi rozsądnie, bo wiemy, że to „prawda”. Jeśli zaakceptujemy go i będziemy według niego żyć, nie powinniśmy się dziwić czy nawet smucić, jeśli dotknie nas jakaś niesprawiedliwość. Przecież wierzymy, że takie właśnie jest życie. Nie chodzi zatem o to, by być nie fair wobec innych, lecz o to, by przyjąć dziejącą się nam niesprawiedliwość do wiadomości i iść dalej.

Jeśli ktoś wierzy głęboko, że „życie jest sprawiedliwe” i stara się żyć zgodnie z tą Prawdą Życiową, to oczywiście bardzo często będzie odczuwać rozczarowanie. Wyobraź sobie, że kupujesz w sklepie talię kart i po powrocie do domu okazuje się, że w pudełku brakuje jednej. Zawołasz: „To niesprawiedliwe!” i wrócisz do sklepu, by złożyć reklamację i wymienić talię. To racjonalne oczekiwanie. Tymczasem sprzedawczyni powie, że jest jej przykro, ale nie masz co liczyć na wymianę, bo należało sprawdzić zawartość pudełka podczas zakupów. Stanowczo zaprotestujesz, denerwując się przy tym co niemiara, chociaż donikąd cię to nie doprowadzi.

Czasem lepiej z westchnieniem stwierdzić: „Życie nie jest sprawiedliwe i teraz tak właśnie było. Zaakceptuję ten fakt, bo nic nie mogę na to poradzić”. Wybór należy do ciebie: możesz walczyć o swoje i mieć nadzieję na wygraną albo odpuścić, oszczędzając sobie bezsensownej, a może nawet ośmieszającej kłótni.

Moje pierwsze trzy Prawdy Życiowe to:

1. Życie jest niesprawiedliwe.

2. Poprzeczka jest ruchoma.

3. Nie ma w życiu nic pewnego.

Żyjąc zgodnie z tymi „prawdami”, mam pewność, że niewiele mnie może zaskoczyć. Bywają oczywiście dni, kiedy zdarza mi się twierdzić, że życie jest sprawiedliwe. Wtedy dostaję po nosie i przypominam sobie, jaka jest rzeczywistość. Twierdząc, że życie jest niesprawiedliwe, nie mam także na myśli, że nic mi się wiecznie nie udaje. Jestem po prostu w pełni świadomy wszechobecnej niesprawiedliwości, akceptuję ją i nie rozpamiętuję przeszłości.

Skąd w ogóle bierze się w nas przekonanie, że życie jest lub POWINNO być sprawiedliwe? Zapewne z wczesnego dzieciństwa, kiedy to zostaliśmy poddani praniu mózgu! Mając zaledwie kilka lat, słuchałeś baśni lub je oglądałeś. Książę zawsze poślubiał księżniczkę, czarownica ginęła i wszyscy żyli długo i szczęśliwie (nie licząc wiedźmy, ale ona dostała to, na co zasłużyła). Innymi słowy, dobro zwyciężało. Ale to tylko baśnie, a tobie wpojono przekonanie, że tak jest. Prawdę mówiąc, zrobilibyśmy dzieciom przysługę, przedstawiając im zakończenie, w którym czarownicy udaje się zabić księżniczkę i poślubić księcia. Po kilku latach koszmarnego małżeństwa para wzięłaby rozwód, podczas którego radosna wiedźma z szyderczym uśmieszkiem puściłaby w skarpetkach rozpaczającego księcia. Historia nabrałaby realizmu. Miej się jednak na baczności. Jeśli opowiesz ją dziecku, które już mocno wierzy w zwycięstwo dobra nad złem, może poczuć się urażone i cię zaatakować.

W życiu nie zawsze układa się tak, jakbyśmy sobie tego życzyli. Myślę, że warto starać się ze wszystkich sił, aby dobro i sprawiedliwość zwyciężały, ale nie powinniśmy ulegać złudzeniu, że tak POWINNO być, i panikować, że tak się nie dzieje. To dlatego moja pierwsza Prawda Życiowa brzmi: „Życie jest niesprawiedliwe”.

To koniec darmowego fragmentu. Czy chcesz czytać dalej?