Paradoks szympansa. Sposób na sukces, szczęście i pewność siebie. Przełomowy program zarządzania umysłemTekst

Autor:Steve Peters
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Instynkt rodzicielski

Instynkt rodzicielski to mieszanka instynktów i popędów. Można go opisać jako pragnienie bycia rodzicem i ochrony potomstwa.

W jaki sposób ludzie radzą sobie z tym instynktem, jeśli jest on niezaspokojony? Sublimują go, czyli realizują w alternatywny, nieszkodliwy sposób, np. podejmują pracę polegającą na opiece (zwłaszcza nad dziećmi) lub hodują zwierzątko domowe (za najbardziej klasyczny substytut dziecka uważa się psa, choć zwierzę to bywa również uznawane za symbol statusu lub stanowi zamiennik przyjaciela).

Wskazówka

Rozpoznawanie i zaspokajanie popędów Szympansa jest sprawą niezwykle ważną. Musisz jednak realizować je tak, jak ty tego chcesz, mając pewność, że nie przekraczasz granic.

Aprobata a wychowywanie Szympansa

Istotny element w wychowywaniu Szympansa stanowią pochwały. Należy uświadomić sobie, że Szympans i Człowiek w inny sposób pojmują wyrażanie uznania. Szympans niczym małe dziecko oczekuje, że ktoś go doceni. Dorosły Człowiek, choć oczywiście też to lubi, sam potrafi doskonale się dowartościować i nie łaknie poklasku.

Szympans uwielbia otrzymywać pochwały od Szympansów alfa (osób, które postrzega jako ważniejsze od siebie). Choć zatem ty jako Człowiek możesz nie przykładać do słów uznania większej wagi, musisz pamiętać, że Szympansowi bardzo na nich zależy. Powinieneś zadbać o to, aby ludzie, których podziwiasz lub uważasz za autorytety, mieli o tobie jak najlepsze zdanie. To z pewnością uspokoi twojego zwierzaka. Upominaj się grzecznie o pochwałę, jeśli na nią zasłużyłeś — proś o konstruktywną informację zwrotną osoby, których opinia jest dla ciebie rzeczywiście ważna. Jeśli zawiedziesz Szympansa na tym polu, będzie czuł się urażony i niedowartościowany, co zwykle skutkuje wybuchem negatywnych emocji.

Zarządzanie Szympansem


Trening

Kiedy Szympans jest zdenerwowany lub w złym humorze, twoją pierwszą reakcją powinno być wyrzucenie z siebie negatywnych emocji. Proces ten można określić mianem „treningu Szympansa”. Jest to krok niezbędny, jeśli twój zwierzak ma ciebie wysłuchać. Tylko dzięki uwolnieniu złej energii Szympans się uspokoi i zacznie przyswajać racjonalne argumenty lub przejdzie w stan uśpienia.

Wyrzucanie z siebie negatywnych emocji polega na mówieniu wszystkiego, co leży nam na sercu, bez względu na to, jak niemądre się to wydaje. Pamiętaj, że Szympans jest z natury irracjonalny, więc trzeba dać mu się wygadać, a dopiero potem pozwolić Człowiekowi szukać w wypowiedzi głosu rozsądku. Zwykle wyrzucanie z siebie emocji zajmuje ok. 10 minut, potem Szympans milknie i słucha. Zdarza się jednak, że niezbędny jest drugi trening.

Prawdziwego szympansa tresowałbyś na zamkniętym terenie. Nie przyszłoby ci do głowy spuścić go z uwięzi w lokalnym sklepie. Treningu wewnętrznego Szympansa też nie należy przeprowadzać w miejscu publicznym.


Wyrzucanie z siebie negatywnych emocji w nieodpowiednim miejscu i czasie oraz na oczach nieodpowiednich ludzi miałoby takie same skutki jak puszczenie luzem dzikiego zwierzęcia w supermarkecie. Trening powinien odbyć się w obecności właściwej osoby, tzn. takiej, która będzie zdawała sobie sprawę z tego, że ma do czynienia z Szympansem, a nie z tobą, i nie będzie ci przerywać ani komentować wypowiedzi. Interakcja może tylko pogorszyć sytuację.

Po skończonym treningu na pewno poczujesz się dużo lepiej, a Szympans przejdzie w stan uśpienia. Wtedy do głosu będzie mógł dojść Człowiek, który poprowadzi spokojną rozmowę.

Wskazówka

Podczas treningu Szympansowi nie można przeszkadzać, bo nie będzie słuchać, tylko jeszcze bardziej się rozzłości. Jeśli jesteś świadkiem treningu czyjegoś Szympansa, zachowaj spokój i poczekaj, aż się skończy.

Niektórzy mają spory problem z okazywaniem emocji — łatwiej jest im robić to w samotności lub przelewając myśli na papier. Możesz skutecznie trenować Szympansa samodzielnie, ale większość Szympansów woli mówić do kogoś, kto ich wysłucha, zrozumie i zgodzi się z nimi lub pocieszy. Wyrażanie emocji nie musi polegać na krzyczeniu; może też przybrać formę spokojnego monologu. Najważniejsze, by zrzucić ciężar z serca, dokonać analizy wydarzeń i poczynić odpowiednie kroki. Należy pamiętać, że Szympans może mieć dobre powody, by być niezadowolonym. Człowiek musi je uwzględnić, planując działania.

Klatka

Po skończonym treningu masz możliwość podjęcia wyważonej współpracy z Szympansem. Jeśli stwierdzisz, że jest już w stanie przyswoić informacje, możesz spróbować porozmawiać z nim o jego troskach i obawach. Wykorzystując fakty, prawdę oraz logiczne argumenty, „zamknij Szympansa w klatce” — tzn. postaraj się go uspokoić i przemówić mu do rozsądku.

Problem Johna

Historia Johna skupia się na jednej z najbardziej drażliwych kwestii — niesprawiedliwości.

John jest brygadzistą nadzorującym roboty drogowe. Ma dwóch podwładnych. Spotyka się z nimi i dokładnie wyjaśnia, jakie są jego oczekiwania, podkreślając, że mają poinformować go niezwłocznie o jakichkolwiek problemach, ponieważ na naprawę mają jeden dzień. John zostawia robotników samych, gdyż prowadzi jeszcze jeden ważny projekt. Kiedy po kilku godzinach wraca na miejsce, widzi, że prace się nie posunęły, a robotnicy siedzą i się obijają. Ponieważ nie zadzwonili do niego, że pojawił się problem, John jest wściekły. Postanawia natychmiast skontaktować się z szefem. Dowiaduje się, że szef zajrzał na miejsce i rozmawiał z robotnikami, którzy stwierdzili, że John opuścił ich bez słowa, nie zostawiając ani numeru telefonu, ani instrukcji. Wyjaśnienia na nic się nie zdają i John ostatecznie traci pracę. Później dowiaduje się, że jeden z robotników jest siostrzeńcem szefa.

Zastanówmy się teraz, w jaki sposób mogą zareagować John i jego Szympans. Oczywiście mężczyzna został osądzony niesprawiedliwie. Jego Szympans świetnie zdaje sobie z tego sprawę i jest zagniewany. To naturalna reakcja. John musi odbyć trening z Szympansem, by zrzucić z siebie cały ciężar. Próbował już rozmowy z szefem, ale ten okazał się odporny na wszelkie argumenty. Myśli też o tym, aby wnieść sprawę do sądu i walczyć o odszkodowanie. W jego głowie kłębi się wiele wartych rozważenia scenariuszy, ale zastanowić się nad nimi powinien Człowiek, a nie Szympans! John musi najpierw wyrzucić z siebie negatywne emocje, ćwicząc z Szympansem w bezpiecznym miejscu, np. w obecności przyjaciela lub krewnego, który potrafi słuchać i zrozumie, co się wydarzyło. Tym sposobem emocje nieco opadną, ale chęć zemsty na robotnikach i otrzymania rekompensaty nie zniknie pewnie zbyt szybko. Szympans musi zostać zamknięty w klatce i pozwolić dojść do głosu Człowiekowi.

John zamyka Szympansa w klatce

Człowiek potrzebuje faktów, które zadowolą Szympansa i przekonają go, by dał się zamknąć w klatce. Uzna więc, choć niechętnie, że niesprawiedliwość dotyka ludzi każdego dnia i wielokrotnie nie zostaje wynagrodzona. Być może warto walczyć o swoje, ale nie zawsze da się wygrać i czasem lepiej się wycofać. Faktem jest, że życie bywa niesprawiedliwe.

John musi porozmawiać z Szympansem i ustalić, ile maksymalnie energii oraz czasu może włożyć w dochodzenie prawdy, a zatem musi go skonfrontować ze smutną rzeczywistością. Racjonalne podejście skłoni Szympansa do akceptacji zaistniałej sytuacji oraz wycofania się w odpowiednim czasie.

Jeśli John nie będzie potrafił udzielić rzetelnych i wiarygodnych odpowiedzi, Szympans nie da za wygraną. Jeśli marzy mu się zemsta na robotnikach, John nie może uspokajać go, mówiąc: „Stary, odpuść sobie, nie ty pierwszy i nie ostatni”. Stwierdzenie to nie jest zbyt pomocne i opiera się tylko częściowo na prawdzie, przyjmując dodatkowo formę rozkazu lub prośby („odpuść sobie”). Właściwa w tym wypadku wypowiedź brzmi: „Faktycznie, to było niesprawiedliwe, ale prawda być może nigdy nie wyjdzie na jaw. Musimy określić jasno limit działań”. Warto dodać jeszcze: „To nie koniec świata”, „Jestem dorosły i poradzę sobie z tym problemem”, „Nie muszę się tym denerwować, jeśli tego nie chcę” lub „Z czasem i tak o wszystkim zapomnę. Lepiej się skupić na przyszłości”.

John powinien używać takich argumentów, które usatysfakcjonują Szympansa, ale żaden z nich może nie mieć wystarczająco silnego przekazu. Aby Szympans pozwolił się zamknąć w klatce, John musi się naprawdę postarać. W przeciwnym wypadku zawładną nim emocje Szympansa, co zaprowadzi go na manowce i spowoduje jeszcze większe rozczarowanie.

Bywa, że jesteśmy skazani na porażkę. Trzeba przyjąć do wiadomości ten fakt i uświadomić go Szympansowi. Pamiętaj, że twój zwierzak przedstawia ci tylko PROPOZYCJĘ, a ty, Człowiek, masz WYBRAĆ, którą drogą chcesz podążać. Możesz kierować się negatywnymi emocjami albo je odrzucić i wyjaśnić Szympansowi, że oczekujesz od niego pomocnych emocji. Nie jest to łatwe, ale nie zawsze układa nam się po myśli. Zamykanie Szympansa w klatce to przekonywanie go akceptowalnymi dla niego argumentami, które go uspokoją.

Problem Andy’ego

Przypadek Andy’ego również opisuje koncepcję uspokojenia Szympansa poprzez zamknięcie go w klatce. Mężczyzna denerwuje się wizytą u dentysty. Strach przed borowaniem wręcz go paraliżuje. Powtarza sobie, że to tylko stomatolog, ale nie potrafi się uspokoić.

 

Andy musi zrozumieć, że tak naprawdę boi się nie on, lecz jego z natury nerwowy Szympans. Mężczyzna jest pewny, że to Szympans, ponieważ na pytanie, czy naprawdę chce czuć strach, odpowiedział: „Nie”. Czego więc naprawdę chce? Usiąść w fotelu bez stresu, pozytywnie nastawiony. Człowiek mówi zatem: „Chcę być spokojny, to tylko plomba”, a Szympans panikuje: „Nie poradzę sobie. Umieram z przerażenia i nie chcę iść”.

Mamy do czynienia z poważnym konfliktem między Człowiekiem a Szympansem.

Andy trenuje Szympansa

Aby osiągnąć sukces, Andy musi postępować zgodnie z procedurą. Pierwszym krokiem jest zatem trening. Szympans rozpoczyna go słowami: „Jestem taki żałosny i głupi. Jak można bać się dentysty? Robię z siebie głupka. Dlaczego musiała mi się zrobić dziura? Po co ludziom w ogóle zęby? Są takie niewytrzymałe…”. Monolog staje się coraz mniej sensowny, a po mniej więcej 10 minutach ustaje. Do głosu dochodzi Człowiek. „Mam dosyć tego narzekania” — stwierdza. Szympans jest już zmęczony, jeśli nie wykończony. Zwróć uwagę, że odczuwał silną potrzebę wygadania się, ale Andy mu nie przerywał, żeby móc się z nim porozumieć.

Andy zamyka Szympansa w klatce

Teraz Andy może zamknąć Szympansa w klatce, posługując się wiarygodnymi i logicznymi argumentami, np.: „Jeśli naprawdę nie chcesz iść, nie pójdziemy tam. Z dziurą w zębie da się przecież żyć, choć może to prowadzić do jeszcze poważniejszych problemów. Rzeczywiście, wizyta u dentysty może okazać się bolesna. Jednak załatwienie problemu potrwa najwyżej 30 minut, a efekt będzie wspaniały. Znów poczujemy się szczęśliwi. Leczenie i dyskomfort nie będą ciągnąć się w nieskończoność. Spójrzmy na to z innej perspektywy: to nie koniec świata, tylko zwykłe wypełnienie ubytku. W gruncie rzeczy chciałbym mieć to już za sobą”.

Wskazówka

Czasami dobrze jest zgodzić się z Szympansem, jeśli jego obawy są prawdziwe. Pozytywne myślenie i oszukiwanie samego siebie na nic się tu nie zdadzą. Lepiej spojrzeć na problem z realnej perspektywy.

Jest wiele wiarygodnych i logicznych argumentów, za pomocą których Andy może uspokoić Szympansa. Odniosą one skutek, o ile będą dostatecznie przekonujące. Należy formułować wypowiedzi w taki sposób, aby jak najskuteczniej przemówić do swojego Szympansa. Ten sam argument może być dla jednych przekonujący, a dla innych do odrzucenia. Powinieneś starać się znaleźć takie fakty, które uspokoją twojego Szympansa i pozwolą ci zamknąć go w klatce.

Jeśli będziesz postępować właściwie, zauważysz, iż uczysz Szympansa, że obowiązują pewne zasady, które ustala Człowiek. Z czasem przyniesie to oczekiwane efekty. Może zdarzyć się, że na początku Szympans odmówi współpracy, a zamknięcie go w klatce będzie wymagało kilkakrotnego powtórzenia treningu. Nie powinno zdziwić cię również, gdy będzie co rusz wychodzić z klatki, zanim pozwoli zamknąć się w niej na stałe. Praktyka czyni mistrza. W końcu Szympans pozwoli Człowiekowi zarządzać w niemal każdej sytuacji.

Jeśli Andy zauważy, że Szympans uciekł z klatki, musi cierpliwie powtórzyć całą procedurę, by go znowu w niej zamknąć. Nigdy nie zdobędziesz kontroli nad Szympansem; możesz nim tylko zarządzać. To ogromna różnica. Pamiętaj, że Szympans jest aż pięciokrotnie silniejszy od ciebie, więc nie próbuj obezwładnić go za pomocą siły woli — i tak cię pokona. Zamiast tego zarządzaj nim poprzez trening i zamykanie w klatce.

Wskazówka

Być może nie uda ci się zamknąć Szympansa w klatce za pierwszym podejściem. Powtarzaj trening do skutku. Nie zdziw się również, jeśli zwierzak będzie z niej co jakiś czas uciekać.

Czy trening Szympansa jest niezbędny?

Może się zdarzyć, że Szympans wcale nie potrzebuje treningu i słysząc wiarygodne i logiczne argumenty, od razu da się zamknąć w klatce. Nie prowokuj go więc niepotrzebnie, zmuszając do ćwiczeń. Pamiętaj również, że Szympans zachowuje się irracjonalnie i nieprzewidywalnie. Raz może się denerwować bez większego powodu, kiedy indziej — może być bardzo spokojny i podatny na argumenty. Nie staraj się zrozumieć, dlaczego tak się dzieje. Twoim zadaniem jest opanowanie emocji.

Jak opanować emocje Szympansa?

Szympans kieruje się emocjami, co oznacza, że często zmienia zdanie, postrzega świat w kategoriach czarne — białe i ma paranoiczne myśli. Dlatego musisz nauczyć się rozpoznawać, kiedy przejmuje nad tobą kontrolę i w jaki sposób się przed tym bronić.

Najczęstszym objawem świadczącym o tym, że Szympans zaczyna nad tobą dominować, jest zbyt emocjonalne podchodzenie do sprawy bądź dziwny do zdefiniowania niepokój. Zauważ, że Szympans tylko proponuje ci swoje uczucia. Od ciebie zależy, co z nimi zrobisz. Istnieje kilka sprawdzonych technik dotyczących myślenia emocjonalnego. Jeśli Szympans patrzy na świat w kategoriach czarne — białe, możesz zatrzymać się i próbować znaleźć alternatywne rozwiązanie problemu albo wspólną płaszczyznę porozumienia. Wyobraź sobie, że jesteś w trudnym związku. Zastanawiasz się, czy jest sens go kontynuować. Sytuacja ta wykańcza cię psychicznie. Dla Szympansa możliwości są dwie: albo odchodzisz, albo zostajesz i starasz się wszystko naprawić. Ten dylemat zostaje przedstawiony Człowiekowi, który szybko rozpozna postrzeganie typu czarne — białe i zacznie szukać kompromisu. Może podjęcie decyzji tu i teraz nie jest konieczne i lepiej zdecydować się na chwilową separację. To pozwoli Człowiekowi zebrać myśli i spojrzeć na związek z perspektywy, Szympansowi wygadać się i uspokoić, a następnie odbyć wspólną szczerą rozmowę.

Aby opanować paranoiczne myśli, należy rozpoznać, że w rzeczywistości należą one do przewrażliwionego i nerwowego Szympansa. Pojawiają się one zwykle, gdy zwierzak czuje się zaniepokojony i ma ograniczony dostęp do faktów. Pozwól Szympansowi wyrazić głośno swoje obawy. Jeśli wydadzą ci się uzasadnione, niech Człowiek poszuka rzetelnych dowodów na ich potwierdzenie bądź obalenie. Przedyskutuj je dodatkowo z przyjacielem — dzięki temu obraz powinien stać się jeszcze bardziej klarowny. Najważniejsze to ustalić fakty, a to zwykle oznacza poproszenie danej osoby lub grupy osób o wyjaśnienie w konstruktywny sposób, co się dzieje. Niezwykle często paranoiczne myśli czy wrażenie prześladowania znikają, kiedy spokojnie zadamy właściwe pytania i uważnie wysłuchamy odpowiedzi.

Banan

Trzecią techniką pomagającą w zarządzaniu wewnętrznym zwierzakiem jest karmienie go bananami. Banan reprezentuje każdą rzecz, która jest w stanie odwrócić uwagę Szympansa lub stanowi dla niego nagrodę. Strategia ta nie pozwoli ci rozwiązać wszystkich problemów, ale w niektórych sytuacjach bywa niezwykle skuteczna.


Bananowy rozpraszacz

Oto, w jaki sposób można odwrócić uwagę Szympansa. Wyobraź sobie, że należysz do grupy ludzi, którym wstawanie rano z łóżka sprawia olbrzymi problem. Gdy tylko otwierasz oczy, Szympans zaczyna wygłaszać tyradę: „Nie chce mi się wstawać, jest mi ciepło, czuję się zmęczony, moje ciało jest ciężkie jak ołów, jeszcze pięć minut…”.

Problemem w opisanej sytuacji jest to, że pozwalasz Szympansowi myśleć. Możesz odwrócić jego uwagę, postępując zgodnie z zasadą: „Nie myślimy, dopóki nie wstaniemy”. Kiedy budzik zacznie dzwonić, powiedz stanowczo: „Nie myślimy. Na pięć wstajemy z łóżka… Raz, dwa, trzy, cztery, pięć, stopy na podłodze”. Jeśli przygotujesz się noc wcześniej i natychmiast zareagujesz na sygnał budzika, rano będziesz na nogach, zanim Szympans zdąży dojść do słowa. Odwrócenie uwagi w tym wypadku polega na jednoczesnym odliczaniu oraz wykonywaniu poszczególnych czynności. Na „raz” możesz automatycznie (bez myślenia) zsunąć z siebie pościel, na „dwa” usiąść na brzegu łóżka (odrzucając wszelkie myśli), na „trzy” wstać, na „cztery” pójść do łazienki, a na „pięć” pogratulować sobie przejęcia kontroli nad sytuacją. Taki rodzaj banana (seria rytmicznie wykonywanych czynności) jest skuteczny, jeśli aktywuje się go odpowiednio szybko. Wdawanie się w dyskusje z Szympansem na temat porannego wstawania nie zdaje po prostu egzaminu.

Opisaną technikę można zastosować w wielu sytuacjach i kontekstach, np. aby poradzić sobie z Szympansem, który niecierpliwi się, kiedy na kogoś czekasz. Czynności takie jak czytanie książki czy słuchanie muzyki są zwykle bardzo efektywne.


Bananowa nagroda

Nagradzanie Szympansa przynosi dobre efekty. Wyobraź sobie, że musisz napisać 10 e-maili, ale nie potrafisz zacząć bez filiżanki kawy. Mówiąc Szympansowi: „Dostaniesz kawę, kiedy napiszesz pięć wiadomości”, możesz bardzo pozytywnie się zaskoczyć. Świadomość nagrody zmotywuje cię do działania. Szympans będzie pilnował, abyś skupił się na wykonywanej pracy, dzięki czemu pomoże ci, a nie zaszkodzi. Technika ta może się wydawać irracjonalna, ale sprawdza się w praktyce.

Często banan przyjmuje formę wyrazów uznania albo pochwały. Większość Szympansów ceni sobie akceptację otoczenia, co zapewnia nam silny czynnik motywujący do działania. Wyobraź sobie, że musisz pomalować salon w mieszkaniu, ale trudno ci zabrać się do pracy. Dobrym pomysłem będzie zaproszenie przyjaciół do siebie po przeprowadzonym remoncie — to dla Szympansa wyjątkowa nagroda. Możesz być pewien, że dołoży wszelkich starań, by zmotywować cię do działania i zakończyć pracę na czas. Spodziewa się pochwały, a poza tym chce dobrze wypaść przed znajomymi.

Banany to krótkoterminowe narzędzia zarządzania Szympansem — skutecznie odwracają jego uwagę od trosk i zmartwień oraz motywują do działania. Należy jednak pamiętać, że nie są tak efektywne jak klatka, ponieważ nie dotykają istoty problemu.

Rozwój Człowieka

W nieprzerwanym konflikcie między Człowiekiem a Szympansem na Podzielonej Planecie nie wolno zapomnieć ci o sobie. Ty i Szympans to dwie odmienne istoty, z których każda ma indywidualne potrzeby. Człowiek oczekuje m.in. konstruktywnych osiągnięć, np. w realizacji swoich zainteresowań, które co prawda nie gwarantują przetrwania, ale przynoszą satysfakcję i nadają sens życiu.

Wskazówka

Szympans koncentruje się na przeżyciu; Człowiek — na poszukiwaniu celu w życiu.

Jasno zdefiniowany cel nadaje życiu znaczenie, co prowadzi z kolei do poczucia satysfakcji i spełnienia. Kwestii tej przyjrzymy się bliżej w kolejnych rozdziałach poradnika. W tym momencie powinieneś zapamiętać, że szczęście można osiągnąć tylko wtedy, gdy skoncentrujemy się na potrzebach zarówno Szympansa, jak i Człowieka. Niezwykle często poprzestajemy na zaspokajaniu czasochłonnych oczekiwań Szympansa, ponieważ on krzyczy najgłośniej.

Wskazówka

Aby się upewnić, czy nie manipuluje tobą Szympans, zadaj sobie pytanie: „Czy naprawdę chcę…?”. Jeśli odpowiedź brzmi „Nie”, Szympans przejął nad tobą kontrolę.

1. Jesteś w pełni odpowiedzialny za swojego Szympansa.

2. Szympans jest pięciokrotnie silniejszy od ciebie.

3. Wychowaj Szympansa, zanim zaczniesz nim zarządzać.

4. Nie próbuj kontrolować Szympansa, zarządzaj nim.

5. Główne strategie zarządzania Szympansem to trening, klatka i banan.

Ćwiczenie

Jak skuteczniej zarządzać Szympansem?

To całkowicie normalne, że Szympans miewa niekontrolowane wybuchy i zachowuje się irracjonalnie. Powinieneś spodziewać się tego od czasu do czasu. Zaakceptuj również to, że nie jesteś perfekcyjny i masz do czynienia z bardzo silnym zwierzakiem. Zajmij się owocami wybuchów emocji — przeproś osoby, które uraziłeś, lub przebacz sobie, jeśli czujesz, że zawiodłeś.

Skuteczne zarządzanie Szympansem to przede wszystkim szczerość w stosunku do samego siebie. Jeśli z trudem przychodzi ci zarządzanie Szympansem, zatrzymaj się i przemyśl całą sytuację raz jeszcze. Pogódź się z faktem, że Szympans funkcjonuje w taki, a nie inny sposób, i nie trać wiary w siebie. Wina, wstyd i frustracja oraz inne negatywne uczucia istnieją po to, aby reperować, nie niszczyć. Nikt nie jest nieomylny i każdemu zdarza się popełnić błąd.

 

Wdrażaj opisany tutaj system, ilekroć doświadczysz problemu z zarządzaniem Szympansem. Wykorzystaj negatywne emocje, by dążyć do celu. Nie działaj pod ich wpływem, tylko zastanów się, jak sobie z nimi poradzić.