Paradoks szympansa. Sposób na sukces, szczęście i pewność siebie. Przełomowy program zarządzania umysłemTekst

Autor:Steve Peters
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Popędy

Szympans kieruje się również popędami, a zatem czymś, co zmusza do ruszenia się z miejsca i działania, zaspokajania potrzeb psychicznych i fizycznych. Gdyby nie to, prawdopodobnie spędzalibyśmy czas na bezcelowym siedzeniu, nie robiąc nic specjalnego.

Celem popędów jest zapewnienie ciągłości gatunku. Są one wrodzone jak instynkty, lecz nie potrzebują bodźców, by się uaktywnić. Nie można bez nich przeżyć i bardzo trudno im się oprzeć. Najlepszym przykładem jest podstawowa czynność, którą wykonujemy każdego dnia — jedzenie. Mając dostęp do dużej ilości pożywienia, Szympans stara się maksymalnie napełnić żołądek, gdyż nie ma pewności, czy i kiedy przyjdzie czas na następny posiłek. Człowiek może uważać, że jeden pączek wystarczy — Szympans mógłby ich zjeść kilkanaście, wyrzuty sumienia zostawiając wyłącznie tobie.

Przyjmuje się, że samice szympansa przejawiają większy apetyt niż samce, ponieważ albo spodziewają się potomstwa, albo je karmią. Muszą jeść więcej, by zaspokoić potrzeby swoje i młodych. Rozwijający się w łonie płód wysysa z samicy zapasy energii, więc musi je ona systematycznie uzupełniać. W przyrodzie normalnym stanem samicy jest ciąża lub opieka nad młodymi, więc duży apetyt to żadna niespodzianka. Dla wewnętrznego Szympansa to również całkowicie normalny i zdrowy objaw. Jednocześnie należy pamiętać, że nie żyjemy w dżungli i że spożywanie zbyt dużych ilości pokarmu uchodzi za niestosowne. Trzeba nauczyć się panować nad popędem oraz żołądkiem. Wiele osób — zarówno mężczyzn, jak i kobiet — cierpi z powodu nawyków żywieniowych Szympansa. Podejmowane przez nich kolejne próby rozwiązania problemu nie przynoszą oczekiwanych efektów, co może skutkować kłopotami z utrzymaniem odpowiedniej wagi. Jeśli Człowiek jest świadomy konsekwencji przejadania się i nadwagi, ale je akceptuje, żyje z Szympansem w harmonii. Sprawa się komplikuje, kiedy dochodzi między nimi do konfliktu.

Aby zapewnić ciągłość gatunku i przetrwanie jednostki, instynkty i popędy muszą być silne. Dodatkowo wzmacnia je zbiór struktur mózgowych zwany układem nagrody. Gdy zaspokajane są określone potrzeby, w ścieżkach nagrody uwalniają się różne substancje chemiczne, które sprawiają, że odczuwamy zadowolenie i jesteśmy bardziej zmotywowani, by powtórzyć dane zachowanie. To dlatego jedzenie jest nie tylko popędem, który gwarantuje przetrwanie jednostki, lecz także przyjemnością, od której łatwo się uzależnić.

Obserwując rolę popędów w naszym codziennym życiu, nietrudno się dziwić, że Szympans i Człowiek żyją w nieustannym konflikcie i starają się nami manipulować.


Czujność

W dżungli szympansy nie znajdują się na szczycie łańcucha pokarmowego. Muszą mieć się na baczności, bo zawsze gdzieś w okolicy czai się lampart. A ponieważ zdają sobie sprawę z tego, że niebezpieczeństwo czyha na każdym kroku, odpoczywają tylko wówczas, kiedy czują się relatywnie bezpieczne — w stadzie. Wypatrując nieustannie zagrożenia, są podenerwowane i rozdrażnione, łatwo tracą humor i stają się agresywne — są niestabilne emocjonalnie.

Opis ten poniekąd wyjaśnia, dlaczego w obcym środowisku wewnętrzny Szympans czuje się zaniepokojony. To jego naturalna reakcja — po prostu informuje o potencjalnym zagrożeniu. Przeważnie mamy jednak do czynienia z fałszywym alarmem. Wzmożona czujność nieufnego z natury Szympansa niekiedy objawia się doszukiwaniem się we wszystkim drugiego dna.

Płeć

Można powiedzieć, że istnieją dwa rodzaje Szympansów — samiec i samica. Obojgiem kierują odrębne instynkty i popędy. Odgrywają one inne role w przypadku kobiet i mężczyzn, stąd inna jest siła ich popędów, inaczej też funkcjonują z fizycznego oraz psychicznego punktu widzenia. Każdy Szympans jest oczywiście wyjątkowy, jednak różnice między płciami warto omówić, dokonując pewnej generalizacji.

O ile samce i samice Szympansów różnią się pod wieloma względami, o tyle Ludzie obu płci są do siebie bardzo PODOBNI. Szympansy również mają całkiem sporo cech wspólnych.

Ta część poradnika nie ma na celu obrażania, a jedynie zwrócenie uwagi na szereg fizycznych i psychicznych różnic między mózgiem mężczyzny i kobiety. I tak np. u mężczyzn silniej wykształcona jest prawa strona jądra migdałowatego (ośrodka mózgu odpowiedzialnego za emocje), a u kobiet lewa. To pozwala nam zrozumieć, skąd bierze się część naszych emocji, a także przekonać się, że nie zawsze mamy na nie wpływ. Gdy reagujemy żywo na daną sytuację, bardzo często do głosu dochodzi nie Człowiek, lecz Szympans.

Kiedy przyjrzymy się bliżej rolom odgrywanym przez osobniki płci męskiej i żeńskiej w ich naturalnym środowisku, stanie się jasne, dlaczego niektóre instynkty i popędy mają inną hierarchię.

W dżungli samiec szympansa musi odznaczać się przede wszystkim siłą, imponować samicy i stadu, żeby mieli poczucie bezpieczeństwa. Wspólnie z innymi samcami codziennie obchodzi w tym celu granice należącego do nich terytorium. Szympansica ma o połowę mniejszą masę od samca, nie wspominając już o sile, którą dysponuje. Niemniej potrafi być agresywna, kiedy zajdzie taka potrzeba. Musi być zatem nieufna w stosunku do samca i umieć oceniać jego nastrój oraz przewidywać zachowania. Innymi słowy, musi umieć sprawnie odczytywać język ciała. Umiejętność ta jest dla niej niezbędna, by przetrwać.

Samiec szympansa musi również odczuwać silny pociąg seksualny; inaczej jego gatunkowi groziłoby wyginięcie. Jako ojciec może być dobry lub zły. Samicę będzie traktował jako swoją własność, odstraszając od niej konkurentów. Szympansica musi dysponować silnym instynktem rozrodczym i trzymać się blisko silniejszego od niej samca, by „skorzystać” z puli jego genów i zaspokoić potrzebę posiadania potomstwa, a przy okazji mieć zapewnioną lepszą ochronę przed drapieżnikami. Samiec pozostaje przy samicy, by osiągnąć zaspokojenie seksualne.

Niezwykle silny u samicy popęd opieki nad potomstwem pozwala młodym przeżyć. Jeśli zachodzi taka potrzeba, szympansica jest gotowa walczyć o nie na śmierć i życie. Rozwinięty popęd budowlany sprawia, że zapewnia ona potomstwu schronienie przed potencjalnym zagrożeniem. To właśnie niepewna siebie samica ma większe szanse na przetrwanie. Będzie ona przy tym na tyle czujna, że zapewni przetrwanie młodym. Zbyt pewna siebie samica tego nie dokona.

Z tej perspektywy można wyjaśnić, dlaczego większość psychologicznych Szympansic jest z natury niepewna siebie oraz podejrzliwa. Szybko ogarnia je niepokój, a obawiając się porażki, niechętnie podejmują decyzje. Niektóre kobiety narzekają, że problem stanowi dla nich nawet rzecz tak trywialna, jak codzienny ubiór. Jest to jeden z tych aspektów życia, które wprawiają je w olbrzymie zakłopotanie. W rzeczywistości nie mają jednak na to żadnego wpływu — przemawia przez nie dająca się ponieść emocjom Szympansica. Gdy nauczą się nią zarządzać, z łatwością będą podejmować decyzje.

Wspominam o tym m.in. dlatego, że przez lata praktyki lekarskiej poznałem wiele kobiet, które obwiniały się za brak pewności siebie oraz wieczne niezdecydowanie. Wierzę, że ucząc się współpracy z Szympansicą, zrozumieją, iż problem wcale nie tkwi w nich, lecz właśnie w samicy. Dla Szympansów niepewność jest czymś naturalnym, dla kobiet oraz mężczyzn to rzecz destrukcyjna. Umiejętne zarządzanie Szympansem pozwala skutecznie uwolnić się spod jego wpływu.

Wskazówka

Kobiety i mężczyźni nie różnią się zbytnio od siebie, jednak znajdują się pod wpływem Szympansa, który przejawia więcej cech żeńskich lub męskich.

W zróżnicowaniu płciowym dodatkową rolę odgrywają estrogen i testosteron — hormony silnie oddziałujące na procesy biochemiczne zachodzące w organizmie. W przypadku kobiet estrogen funkcjonuje jako swego rodzaju wzmacniacz instynktu rozrodczego i popędu budowlanego, pomaga też zachować postawę pasywną. Dominujący u mężczyzn testosteron związany jest natomiast z popędem płciowym, agresją oraz muskulaturą. Dawniej estrogen podawano więźniom w celach terapeutycznych — mężczyźni stawali się spokojniejsi, bardziej pasywni. Pojawiły się oczywiście efekty uboczne takich praktyk — zaczęły im rosnąć piersi!

Cechy męskie i żeńskie

A zatem różnice między samicą i samcem Szympansa są oparte na rolach odgrywanych w trosce o przetrwanie gatunku, zaspokajaniu wzajemnych potrzeb i gospodarce hormonalnej. W zależności od płci w innym stopniu ulegamy instynktom i popędom, nadając im odpowiednią hierarchię. Kłamstwem byłoby stwierdzenie, że niektóre cechy są wyłącznie męskie lub żeńskie. W rzeczywistości pewne zachowania są po prostu bardziej typowe dla jednej lub drugiej płci. Nie istnieją więc cechy, które można by przypisać tylko kobiecie czy mężczyźnie. Co za tym idzie, trudno mówić o czymś takim jak kobieca strona mężczyzny i odwrotnie.


Zrozumieć Człowieka — Centrum Ludzkiej Natury

Centrum Ludzkiej Natury to obszar mózgu odpowiadający za funkcjonowanie w społeczeństwie zgodnie z przyjętymi zasadami moralnymi i etycznymi. Do jego uaktywnienia dochodzi m.in. wtedy, gdy chcesz okazać komuś współczucie lub skruchę. Działanie opiera się na niepisanych zasadach Człowieczeństwa.

Cechy operacyjne Centrum Ludzkiej Natury


• Szczerość

 

• Współczucie

• Sumienie

• Przestrzeganie prawa

• Samokontrola

• Dążenie do celu

• Poczucie sukcesu i satysfakcji

Oczywiście, nie każdy dysponuje wszystkimi wymienionymi cechami. Niektórzy są przecież niemili bądź kłamliwi z natury. Niemniej cechy te mają swoje źródło w Centrum Ludzkiej Natury i czekają na odpowiednią okazję, by się uaktywnić.

Szczerość

Szczerość oraz chęć integracji z innymi to podstawa funkcjonowania każdego społeczeństwa. Ludzie okazują je w różnym stopniu, podobnie jak lojalność czy wiarygodność.

Współczucie

U podstaw społeczeństwa leży współczucie. Empatia, zrozumienie okazywane innym oraz bezinteresowne niesienie im pomocy stanowią wyznaczniki rozwiniętego społeczeństwa. To, w jaki sposób traktujemy słabszych od nas, odróżnia nas od reszty zwierząt.

Sumienie

Sumienie to kamień węgielny Człowieczeństwa. Zmusza do refleksji nad postępowaniem i do ciągłego rozwoju. Obecność sumienia uaktywnia poczucie winy lub wstydu, które prowadzą do żalu i postanowienia poprawy lub zaoferowania rekompensaty. Co ciekawe, badania na temat osobowości psychopatycznej potwierdzają, że ludzie o takiej osobowości mają nieaktywne Centrum Ludzkiej Natury bądź w ogóle go nie mają. Wiąże się z tym oczywiście brak sumienia.

Przestrzeganie prawa

Działanie każdego społeczeństwa oparte jest na prawie, bez względu na to, czy są to zasady pisane, czy przekazywane werbalnie. Człowiek jest z natury istotą odpowiedzialną za swoje czyny, choć w różnym stopniu. Nie możesz winić Szympansa za wszystkie problemy. Bywa, że to Człowiek świadomie decyduje się złamać zasady i zignorować sumienie.

Samokontrola

Samokontrola to chyba najważniejszy z aspektów, które odróżniają nas od prawdziwego szympansa. Zwierzę działa zawsze impulsywnie i nie potrafi kontrolować emocji. Zdaniem niektórych to dlatego do tej pory nie udało mu się wyjść z dżungli. Człowiek potrafi kontrolować impulsywne zachowania i emocje, które próbuje narzucić mu Szympans. Ten psychologiczny zwierzak nie zna pojęcia samokontroli i żąda natychmiastowej gratyfikacji, Człowiek umie poczekać na nagrodę i zdecydować, że nie będzie polegać na emocjach.

Aspekt ten przedstawiono obrazowo w wielokrotnie przeprowadzanym eksperymencie Stanford Marshmallow. W przedsięwzięciu wzięło udział wiele grup przedszkolaków. Przebieg badania wyglądał za każdym razem podobnie: dzieciom oferowano cukrową piankę, informując jednocześnie, że jeśli wstrzymają się z jedzeniem na jakiś czas, otrzymają dodatkową porcję łakoci. Okazało się, że maluchy, które potrafiły pokonać pokusę, odnosiły w późniejszym życiu więcej sukcesów niż ich koledzy, którzy działali pod wpływem impulsu i oczekiwali natychmiastowej nagrody.

Wskazówka

Zarządzanie impulsywnym i emocjonalnym Szympansem w dorosłym życiu to jeden z najważniejszych czynników warunkujących odnoszenie sukcesów.

Dążenie do celu

Człowiek funkcjonuje najlepiej, mając jasno zdefiniowany cel, do którego dąży. Nie jest istotne, jaki to cel — ważne, że w ogóle istnieje. Bez świadomości określonego celu życie nie miałoby większego sensu.

Sukces i satysfakcja

Sukces i satysfakcja dają nam poczucie wewnętrznego spełnienia. Ogólnie rzecz biorąc, mają one ścisły związek z celami, jakie sobie postawiliśmy w życiu. Mogą być to sukcesy na polu zawodowym, rodzinnym lub hobbistycznym.

Dwie osobowości

Więcej informacji na temat pojęcia osobowości oraz zmian na lepsze znajdziesz w dalszej części książki, odkrywając kolejne aspekty związane z funkcjonowaniem Umysłu Psychologicznego. Na tym etapie powinieneś wiedzieć, że wyróżniamy dwa główne typy osobowości: Człowieka i Szympansa. Ich sposób myślenia różni się zasadniczo od siebie, choć starają się ze sobą współpracować. Mogą być do siebie podobni lub kierować się odmiennymi zasadami. To, który z nich dowodzi procesem decyzyjnym, ma wpływ na twoje postępowanie.

Bliższe spojrzenie na dwa odrębne typy osobowości — Człowieka i Szympansa — pomoże ci lepiej zrozumieć siebie oraz maksymalnie wykorzystać ich potencjał. Większość z nas widzi wyraźną różnicę między pozbawionym emocji spokojnym zachowaniem a działaniem pod wpływem emocji i stresu.

Zapamiętaj

• Każdy Człowiek ma niepowtarzalną osobowość oraz cele i działa w zgodzie z Centrum Ludzkiej Natury. Myśli zawsze w sposób logiczny, wykorzystując namacalne fakty.

• Szympans ma własną osobowość i cele. Podstawą jego funkcjonowania jest Centrum Dżungli. Szympans działa pod wpływem emocji, kierując się wrażeniami i przeczuciami.

• Szympans to emocjonalna maszyna, która przejmuje nad tobą kontrolę, ilekroć mu na to pozwolisz. Nie jest ani dobry, ani zły. Może być zarówno twoim najlepszym przyjacielem, jak i znienawidzonym wrogiem. Na tym właśnie polega paradoks Szympansa.

Ćwiczenie

Poznawanie siebie i swojego Szympansa

Człowiek czy Szympans?

Pragnąc wprowadzić poważne zmiany w swoim życiu, musisz zrozumieć zasadnicze różnice między funkcjonowaniem Człowieka i Szympansa (różne cele, sposoby myślenia i działania). Przypomnij sobie kilka sytuacji z tego dnia. W jaki sposób mogłeś je skutecznie rozwiązać?

Myślenie logiczne czy emocjonalne?

Przypomnij sobie ostatni raz, kiedy ktoś uraził cię bądź zdenerwował swoimi słowami. Jak zareagowałeś? Jeśli twoje zachowanie było pełne negatywnych emocji i przemawiał przez ciebie Szympans, zastanów się, w jaki sposób sytua­cję rozwiązałby Człowiek. Pamiętaj, że jego priorytetem jest analiza dostępnych faktów, na podstawie których formułuje reakcję. Następnie porównaj zachowanie Szympansa z opisanym w niniejszym rozdziale sposobem jego myślenia. Czy podążanie za głosem rozsądku przyniosłoby lepsze rezultaty?

Czas poświęcony na myślenie

Im więcej czasu poświęcisz na analizę swojego zachowania, tym lepsze zauważysz efekty.

Twój Szympans

Jak już wspomniałem, Szympans mieszkający w twojej głowie i ty to zupełnie różne postacie. Choć przyszliście na świat w tej samej chwili, każde z was żyje własnym życiem. Szympans jest po prostu częścią twojego organizmu. Co więcej, nie masz na to żadnego wpływu, podobnie jak na kolor oczu, który jest uwarunkowany genetycznie. Szympans to coś, co otrzymałeś w chwili narodzin i co musisz zaakceptować. Ma odrębny rozum i własne pomysły. To żyjąca maszyna, której zadaniem jest przedłużenie gatunku, wyposażona w osobowość o niesamowitej emocjonalnej energii zdolną nawet — lepiej lub gorzej — kierować twoim życiem.

Być może chcesz teraz nazwać swojego Szympansa i mu się przedstawić. W końcu odgrywa on niebagatelną rolę w twoim życiu i przyjdzie wam stoczyć wiele bitew.


Zapamiętaj

Jednym z największych sekretów udanego życia jest nauka pokojowego współżycia ze swoim Szympansem. Musisz zrozumieć, w jaki sposób funkcjonuje i dlaczego myśli oraz działa tak, a nie inaczej. Powinieneś też dobrze poznać Człowieka i dbać o to, by zachować między Człowiekiem a Szympansem wyraźny dystans.

Umysł Psychologiczny tworzą więc dwa niezależne ośrodki w różny sposób interpretujące otaczającą rzeczywistość.

[no image in epub file]

Dwie istoty, które myślą i interpretują rzeczywistość

• Człowiek to ty sam. Koncentruje się w płacie czołowym.

• Szympans to zaplecze emocjonalne, które towarzyszy ci od narodzin. Koncentruje się w płacie limbicznym.

Komputer

Umysł Psychologiczny dysponuje też zbiorczym dla całego mózgu magazynem, w którym przechowuje informacje na temat myśli i zachowań. Będę go określać mianem Komputera.


Magazyn informacji służących jako punkty odniesienia

Komputer przechowuje informacje, które zapisują w nim Szympans lub Człowiek. Później wykorzystywane są one automatycznie lub stanowią punkty odniesienia w konkretnych sytuacjach.

Teraz, kiedy masz już podstawową wiedzę na temat procesów zachodzących w twojej głowie, możesz śmiało ruszyć w podróż po Psychologicznym Wszechświecie. Dowiesz się, w jaki sposób wykorzystujesz potencjał Człowieka, Szympansa i Komputera w różnych sytuacjach i jak wynieść z nich największy pożytek, a przy okazji odkryjesz prawdę o sobie.

Zapamiętaj

• Umysł Psychologiczny tworzą trzy struktury mózgu: Człowiek, Szympans i Komputer.

• Jesteś Człowiekiem.

• Szympans to twoje zaplecze emocjonalne.

• Komputer to miejsce przechowywania danych i centrum automatycznej reakcji.

• Choć Człowiek i Szympans zwykle współpracują, to każda z tych istot może przejąć nad tobą całkowitą kontrolę.

Ćwiczenie

Czas rozwoju

Czym jest „czas rozwoju” i po co zaprzątać sobie nim głowę?

„Czas rozwoju” to chwile poświęcone na rozważania nad własną osobą. Największe korzyści odniesiesz bowiem wówczas, gdy przeanalizujesz dokładnie koncept Człowieka, Szympansa i Komputera oraz zastanowisz się, w jaki sposób funkcjonuje on w codziennym życiu. Dobrym pomysłem jest wyrobienie w sobie nawyku rezerwowania czasu na takie przemyślenia. Wybierz konkretną porę na „czas rozwoju” i regularnie ją wykorzystuj. Ponieważ najczęściej przyzwyczajamy się do rzeczy łatwych i przyjemnych, sesja nie powinna nużyć, inaczej Szympans odmówi współpracy! Bez większych trudności wyrobisz w sobie nawyk, jeśli zamiast godziny spędzisz na rozmyślaniu 10 minut. Niecały kwadrans każdego dnia w zupełności wystarczy. W trakcie tych kilku chwil Człowiek przeanalizuje informacje zapisane w Komputerze i je zmodyfikuje. Jak okaże się w kolejnych rozdziałach, jest to niezbędne dla zarządzania Szympansem.

Co robić?

Podczas każdej sesji analizuj wydarzenia z ostatnich 24 godzin i to, jak poradziłeś sobie w konkretnych sytuacjach. Załóż dziennik, w którym będziesz zapisywać najwyżej dwie linijki każdego dnia. Dzięki temu skupisz się na samorozwoju oraz ocenie własnego postępowania. Będzie to zarazem doskonała okazja do gruntownego przemyślenia poruszonych w poradniku zagadnień.

Przykład

Oto sugestie do wykorzystania w najbliższych sesjach: postaraj się popracować nad umiejętnością rozpoznawania sytuacji, w których Szympans zaczyna nad tobą dominować i manipuluje twoimi emocjami i myślami oraz zachowaniem. Dzięki temu zauważysz różnicę między nim a sobą oraz przekonasz się, kto najczęściej przejmuje kontrolę. Stanie się jasne, że w twojej głowie działają dwa mózgi i tylko jeden rzeczywiście należy do ciebie.