Paradoks szympansa. Sposób na sukces, szczęście i pewność siebie. Przełomowy program zarządzania umysłemTekst

Autor:Steve Peters
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Zrozumieć Szympansa — myślenie emocjonalne

Reagując na określoną sytuację, Szympans rzadko operuje suchymi faktami. Częściej kieruje się tym, co uważa za prawdziwe lub prawdopodobne. Do swoich wniosków dochodzi szybko, nie szukając namacalnych dowodów. I nie chce zmienić zdania. Zdarza się, że sugestie, które podsyła nam Szympans, są jak najbardziej pomocne, ale równie dobrze mogą nie mieć nic wspólnego z rzeczywistością. Dociekanie prawdy i dokładność w osądach może wyjść tylko na dobre.

Szympans tworzy wyobrażenia na temat nowo poznanych ludzi poprzez obserwację języka ich ciała. Jeśli zdajesz sobie sprawę, że nie jesteś w tym dobry, być może warto sprawdzić, czy twój rozmówca radzi sobie lepiej, i polegać na jego osądzie. Jedne Szympansy są po prostu bardziej biegłe w odszyfrowywaniu cudzego charakteru niż inne.

Szympans uwielbia operować emocjami i często rozpoczyna rozmowę słowami „Czuję, że…” bądź „Mam wrażenie, że…”. Uczucia i wrażenia odgrywają dla niego bardzo ważną rolę, choć często zapomina, jak ulotna jest ich natura. Oczywiście czasem warto kierować się uczuciami, choć należy pamiętać, że nie zawsze oddają one prawdziwy obraz rzeczywistości i zmieniają się w błyskawicznym tempie. Raz mogą okazać się pomocne, kiedy indziej — wiodą na manowce. Bywa, że Człowiek musi jasno i wyraźnie zadeklarować Szympansowi: „Nie obchodzi mnie twoje zdanie na ten temat” lub „Nie dbam o to, czy jesteś w humorze, czy nie. Twój nastrój nie ma tutaj nic do rzeczy”.

Cechy myślenia emocjonalnego


• Bezpodstawne wysnuwanie wniosków

• Postrzeganie świata w kategoriach czarne — białe

• Paranoiczność

• Pesymizm

• Irracjonalność

• Osądzanie na podstawie emocji

Bezpodstawne wysnuwanie wniosków

Szympans bardzo szybko podejmuje decyzję i nie analizuje wszystkich docierających do niego informacji. Formułuje opinie na podstawie odczuć i wrażeń. Następnie szuka dowodów na poparcie swojej tezy, manipulując faktami w taki sposób, aby pasowały do jego wersji rzeczywistości. Wszelką krytykę zwalcza za pomocą irracjonalnych argumentów.

Postrzeganie świata w kategoriach czarne — białe

Szympans niczym małe dziecko postrzega świat w dwóch kolorach: czarnym i białym. Nie uznaje kompromisów, nie interesują go odcienie szarości. Człowiek zachowuje się jak dorosły — doskonale zdaje sobie sprawę z tego, że taka uproszczona optyka rzadko kiedy ma rację bytu. Podejście Szympansa sprawia, że niezwykle szybko ocenia on innych i w mgnieniu oka reaguje. Patrząc na świat jego oczyma, zauważasz zwykle tylko jedną możliwość, nie bierzesz pod uwagę innych interpretacji danej sytuacji.

Paranoiczność

Szympans musi czuć się bezpieczny, dlatego nieustannie jest czujny i z każdej strony wypatruje zagrożenia, co może prowadzić do paranoi. Jego zdaniem o wiele lepiej być nieufnym wobec wszystkiego i wszystkich, niż wyluzować się i stracić życie. Takie podejście skutkuje ciągłą podejrzliwością. Im bardziej Szympans czuje się bezbronny, tym bardziej paranoiczne są jego poglądy.

Niepewny siebie Szympans niezwykle często dopatruje się złego w sytuacjach prozaicznych, nieszkodliwych. Wyczuwa intrygę lub złośliwość tam, gdzie ich nie ma. Daje się ponieść wyobraźni. Swojej opinii jest gotów bronić do utraty tchu. Zdarza mu się również wyrwać coś z kontekstu i przyjmować postawę defensywną. Radzenie sobie z paranoją to niezwykle cenna umiejętność, o której więcej przeczytasz w następnych rozdziałach.

Pesymizm

Wyczulony na niebezpieczeństwo Szympans jest z natury wielkim pesymistą. Zwykle reaguje na sytuacje zbyt mocno, operuje bardzo silnymi emocjami. Ilekroć wydaje mu się, że coś jest nie w porządku, zaczyna tworzyć coraz gorsze scenariusze przyszłych zdarzeń, zupełnie tracąc perspektywę. Czujesz się wówczas przygnębiony, pokrzywdzony przez los, wpadasz w schemat postrzegania świata w kategoriach czarne — białe i w efekcie jesteś przekonany, że nie istnieje żadne dobre wyjście z sytuacji i nie ma dla ciebie żadnego wsparcia.

Szympans potrafi wzbudzać bardzo silne skrajne emocje, sprawiając wiele bólu. Przypomnij sobie, ile razy doświadczyłeś konfliktu emocjonalnego, pozwalając, by Szympans przejął całkowitą kontrolę nad twoimi myślami i żałując, że postąpiłeś tak, a nie inaczej.

Irracjonalność

Szympans nie myśli racjonalnie. Nie zastanawia się, czy coś jest możliwe i prawdopodobne, opiera swoje opinie na dowolnie wybranych faktach i często je zmienia. Jest to postępowanie nierozsądne, które może postawić cię w niekorzystnym świetle. Jeśli Szympansowi uda się przejąć kontrolę nad twoim umysłem, zaczynasz myśleć bardzo często w sposób tendencyjny i nieuzasadniony. W tym, co robisz, nie ma logiki. Niestety, wszystko to prowadzi do bardzo niezręcznych sytuacji i kiedy prawda wychodzi na jaw, masz ochotę zapaść się pod ziemię.

Przykład

Rob czeka na swoją dziewczynę przed kinem. Umówili się na 20.30. Jest już 21, a Sally jeszcze nie ma. Szympans wzbudza czujność i zaczyna przejmować kontrolę. Myśli sobie: „Jest już późno. Nie mogę dowiedzieć się, co się stało. Tracę czas. Powinienem pójść sam na ten film. Nie jest tego warta. Wystawiła mnie. Nie powinna mi tego robić. Upokorzyła mnie. Jestem wściekły i jest mi smutno”. Kiedy Sally wreszcie dociera na miejsce, chce wszystko wyjaśnić. Szympans od razu atakuje, nie dając dziewczynie dojść do głosu:

— Dlaczego się spóźniłaś? Przez ciebie wyszedłem na głupka! Nie ma sensu wchodzić do środka, bo film już się zaczął!

— Tuż za rogiem ktoś zaatakował kobietę — tłumaczy Sally. — Zadzwoniłam po policję i pogotowie. Trzymałam ją za rękę, kiedy leżała na ziemi. Po przyjeździe erki, kiedy sytua­cja była już opanowana, jak najszybciej przybiegłam tutaj. Przepraszam, że nie dałam ci znać.

W tym momencie do Roba dociera, że postąpił niewłaściwie, i zaczyna odczuwać wyrzuty sumienia. Jednak co się stało, to się nie odstanie.

Ten przykład dobitnie pokazuje, jak łatwo Szympans daje się ponieść emocjom, kierując się nieuzasadnionymi przypuszczeniami i formułując na ich podstawie opinie. W tym wypadku Szympans zareagował złością, ale nieadekwatne zachowanie Roba mógł wywołać na wiele innych sposobów. Podobna sytuacja przytrafiła się zapewne każdemu z nas. Dzieje się tak, gdy nie potrafimy zarządzać Szympansem.

Osądzanie na podstawie emocji

Szympans osądza innych w mgnieniu oka, bez najmniejszych skrupułów. Formułuje opinie na podstawie kryteriów emocjonalnego myślenia, operując uczuciami lub wrażeniami bądź wykorzystując skłonność do paranoi. Szympans nie jest otwarty na konstruktywną krytykę, dlatego trudno przekonać go, że w gruncie rzeczy nie ma racji. Może też oceniać innych, by zrealizować jakiś z góry ustalony cel, jak zemsta czy przejęcie nad kimś kontroli.

Podejmowanie decyzji w oparciu o myślenie emocjonalne

Jeśli próbujemy odnaleźć się w zaistniałej sytuacji z pomocą Szympansa, opieramy się na rozumowaniu emocjonalnym, a niemal całkowicie zapominamy o logice i zdrowym rozsądku. Szympans myśli w kategoriach czarne — białe, zachowuje się irracjonalnie, jest pesymistą i paranoikiem, dlatego jego wnioski i wynikające z nich działania mogą być nonsensowne. Postawa ta nie jest oczywiście godna polecenia. Na szczęście możemy nauczyć się przekierowywać krew tak, by dopływała do właściwego płata mózgu, dzięki czemu będziemy zachowywać się jak Człowiek.

Zrozumieć Człowieka — myślenie logiczne

Człowiek zawsze analizuje najpierw suche fakty — zbiera wszelkie informacje, które pozwolą mu opracować plan. Potem stara się dociec prawdy, formułując na jej podstawie opinie i wnioski.

W każdym społeczeństwie poświęca się ogromne pokłady energii na dyskusje i poszukiwanie prawdy, bez względu na to, czy mamy do czynienia z czymś poważnym, czy trywialnym. W każdym z nas tkwi Człowiek starający się odkryć prawdę. Brak rezultatów przygnębia zarówno Człowieka, jak i Szympansa. Gdy zostajemy wprowadzeni w błąd, jest to dla nas wyjątkowo nieprzyjemne doświadczenie, które Człowiek usiłuje sprostować, a jeśli mu się to nie uda, niejednokrotnie Szympans przychodzi mu z pomocą, by zademonstrować swoje rozdrażnienie.

Cechy myślenia logicznego


• Opieranie się na dowodach

• Racjonalność

• Kontekst i perspektywa

• Odcienie szarości i wyważona ocena

Opieranie się na dowodach

Człowiek potrzebuje dowodów. Ma otwarty umysł i potrafi zmienić zdanie, zaakceptować inny punkt widzenia. Nie personalizuje swoich poglądów i wierzeń. Zdaje sobie sprawę, że może być w błędzie.

Racjonalność

Racjonalne myślenie polega na podążaniu za głosem zdrowego rozsądku, który podpowiada, czy coś jest realistyczne i możliwe do wykonania. Ironia polega na tym, że niezwykle często racjonalne myślenie jest sugerowane przez Szympansa i to właśnie on aktywuje Człowieka. Szympans odgrywa w takich wypadkach rolę intuicji — po prostu zaczynamy odczuwać, że coś jest nie do końca w porządku. Człowiek musi kierować poszukiwaniem dowodów, które uwiarygodnią przypuszczenie, inaczej damy się ponieść emocjom i zapomnimy o zdrowym rozsądku, co może się obrócić przeciwko nam (po fakcie spojrzymy na przeszłość trzeźwym okiem i zapytamy: „Co ja sobie myślałem?”).

 

Kontekst i perspektywa

Logiczne myślenie charakteryzuje umiejętność umieszczenia sytuacji w kontekście i w perspektywie. Człowiek pragnie poznać tło sytuacji — zrozumieć, w jaki sposób do niej doszło i jakie okoliczności jej towarzyszyły. Rozumie także, że wszystko może ulec zmianie, potrafi spojrzeć na wydarzenia z dystansu i ocenić ich znaczenie.

Odcienie szarości i wyważona ocena

Młodzi ludzie patrzą na świat najczęściej oczami Szympansa — tj. w kategoriach czarne — białe. Widać to szczególnie w przypadku dzieci, które bywają bardzo surowe w osądach. Dorośli są otwarci na różne opcje. Wiemy, że na każdą sytuację wpływa wiele czynników, i akceptujemy fakt, że nie zawsze mamy dostęp do wszystkich informacji. Dlatego jesteśmy mniej skłonni do negatywnego oceniania innych i akceptujemy różne odcienie szarości. Na nasze myślenie dodatkowy wpływ mają zdobyte doświadczenia.

Doskonale zdajemy sobie sprawę, że nie jesteśmy nieomylni, dzięki czemu jesteśmy bardziej skłonni do przemyśleń i wysłuchania sugestii innych. Akceptujemy, że prawda nie zawsze wychodzi na jaw, że możemy nigdy nie poznać odpowiedzi na pewne pytania albo że dana sprawa jest kwestią dyskusyjną.

Podejmowanie decyzji w oparciu o logiczne myślenie

Logiczne myślenie to dochodzenie do prawdy za pomocą powiązanych ze sobą faktów, na podstawie których formułujemy wnioski. Jeśli ktoś jest zaniepokojony, to wiemy, że dzieje się tak z konkretnej przyczyny. Niemal zawsze, kiedy doświadczamy czegoś nieprzyjemnego, wzbudza to w nas negatywne emocje.

Istnieje kilka form rozumowania logicznego:

• stopniowe dochodzenie do przyczyny,

• analiza wydarzeń i faktów w celu sformułowania wniosków,

• formułowanie opinii poprzez łączenie ze sobą informacji,

• rozwiązywanie problemów poprzez argumentację i wyciąganie wniosków.

Sposób myślenia Człowieka i Szympansa


Dwa odmienne cele

Podstawowym celem Szympansa jest przetrwanie. Celem Człowieka jest natomiast dążenie do samospełnienia. Pragniesz być tym, kim zawsze chciałeś być, osiągać kolejne cele, odkryć powód swojego istnienia. Wiele osób może zobaczyć w Człowieku duszę.

Jeśli przyjrzysz się bliżej celom Człowieka i Szympansa, zrozumiesz, skąd wzięło się tyle rozbieżności między nimi.


Cele Szympansa

• Przetrwanie gatunku i jednostki

• Inne cele

Przetrwanie gatunku i jednostki

Każdy Szympans jest oczywiście inny i przyświecają mu indywidualne cele, zmieniające się w zależności od sytuacji, mimo to nadrzędne będzie dla niego zawsze przetrwanie gatunku. Tak działają prawa natury. Do realizacji tego celu Szympans wykorzystuje naturalny popęd płciowy, przykładając do niego ogromną wagę. Silny popęd płciowy oznacza zdrowego Szympansa. Niemal tak samo istotnym celem jest przetrwanie jednostki, czyli obrona przed krzywdą czy niebezpieczeństwem. Oba cele mają niebagatelny wpływ na funkcjonowanie Szympansa.

Troska o przetrwanie gatunku i jednostki warunkuje życie wielu stworzeń, nie tylko ludzi. Gwarantuje pojawienie się kolejnych generacji. Kluczową rolę odgrywają tutaj popęd płciowy oraz instynkt rozrodczy i popęd opieki nad potomstwem. Aby zrealizować cel przetrwania, jednostka musi również nieustannie bronić się przed niebezpieczeństwem.

W sytuacji zagrożenia Szympans prawdopodobnie będzie starał się ochronić nie siebie, lecz przyszłe potomstwo. Przedkładanie przetrwania gatunku nad przetrwanie jednostki obserwuje się u czarnych wdów. Odczuwając silny popęd płciowy, samiec jest gotów kopulować z samicą, chociaż wie, że jeśli nie zdoła potem szybko uciec, zostanie przez swoją partnerkę zjedzony. Niemniej ciągłość gatunku zostanie zachowana.

Konflikt związany z przetrwaniem gatunku i jednostki dotyczy również ludzi, choć można mieć nadzieję, że nie prezentuje się tak dramatycznie jak u pająków. Najlepszym przykładem będzie uprawianie stosunków seksualnych z przypadkowymi osobami mimo możliwości zakażenia HIV. Obecnie dzięki odpowiednim lekom można żyć z wirusem przez długie lata, choć niegdyś zbierał on ogromne żniwo. Kiedy się pojawił, ludzie podejmowali wielkie ryzyko, nie zważając na niebezpieczeństwo i śmiertelne konsekwencje.

Dla wielu popęd płciowy to sposób natury na przetrwanie gatunków. To dlatego niektórzy ludzie, mimo że są w udanych związkach monogamicznych i pragną dochować partnerowi wierności, mają z tym ogromny problem. Po prostu Człowiek i Szympans oczekują od życia czegoś zupełnie innego.

Inne cele

Szympans ma też inne cele, które wspierają cele główne. Należą do nich: zwabienie partnera, ustalenie terytorium, poszukiwanie jedzenia i schronienia. Warto pamiętać, że mogą się one zmieniać.

Cele Człowieka


• Samospełnienie

• Życie społeczne

• Inne cele

Samospełnienie

Samospełnienie można osiągnąć na wiele sposobów i tylko od ciebie zależy, jak poprowadzisz swoje życie. Każdy jest unikalny i wie, czego najbardziej oczekuje. Jedni pragną zadbać o podstawowe warunki do życia i ogólnie rzecz biorąc, nie oczekują zbyt wiele. Inni dążą do samospełnienia oraz osiągnięcia satysfakcji, pomagając bliźnim. Wiele osób pragnie nieustannie się rozwijać i wykorzystywać swoje umiejętności w realizacji planów i marzeń — dzięki temu czują się szczęśliwe. Jedno jest pewne: cel nadaje życiu sens.

Życie społeczne

Człowiek jest z natury istotą społeczną, choć oczywiście istnieją wyjątki od reguły. Jednym z jego podstawowych celów jest w związku z tym budowa społeczeństwa rozwijającego się w pokoju i harmonii. Obserwacja ta dotyczy każdego z nas bez względu na pochodzenie. Ludzie zawsze będą dążyć do zmiany swojego społeczeństwa na lepsze. Przyświecają im przy tym idee równości i jednakowych szans dla wszystkich obywateli, sprawiedliwości oraz życia w zgodzie z etycznymi i moralnymi zasadami, których należy przestrzegać pod groźbą różnego rodzaju konsekwencji.

Inne cele

Każdy Człowiek wyznacza sobie inne cele, choć większość z nich wiąże się nierozerwalnie z pragnieniem szczęścia i sukcesu. Problem z realizacją tego typu celów polega na tym, iż rolę nadrzędną przejmuje często Szympans, który jest gotów zrobić wszystko, by dopiąć swego. Człowiek może chcieć stworzyć gospodarkę opartą na zasadach etycznych i moralnych, co nie znaczy, że nie istnieją zjawiska takie jak zastraszanie, znęcanie się czy wykorzystywanie. Dzieje się tak wówczas, kiedy do głosu dochodzi Szympans pragnący zaspokoić swoje ego czy wyznaczyć własne terytorium.

Dwa sposoby działania

Jak już wiadomo, cele Szympansa i Człowieka w dużym stopniu różnią się od siebie. Oznacza to, że każdy z nich realizuje je w inny sposób. Szympans wyznaje prawo dżungli i kieruje się popędem oraz instynktem. Dla Człowieka natomiast najważniejsze są prawa społeczne, etyka, moralność oraz sumienie.

Najtrudniejszym zadaniem każdego Człowieka jest poskromienie wewnętrznego zwierzęcia, które kieruje się prawem dżungli, oraz wykorzystanie jego silnych popędów i instynktów do realizacji swoich celów.

Zrozumieć Szympansa — Centrum Dżungli

Szympans kieruje się w swoim postępowaniu prawem dżungli opartym na działaniu popędów i instynktów. Centrum Dżungli to przestrzeń w umyśle Szympansa zapewniająca umiejętności niezbędne do przetrwania w dziczy. Choć są one niezwykle cenne w naturalnym środowisku, niekoniecznie sprawdzają się w relacjach z innymi. Największy problem pojawia się, kiedy Szympans usiłuje zastosować prawo dżungli w społeczeństwie.

Cechy operacyjne Centrum Dżungli


• Instynkty

• Popędy

• Czujność

• Płeć

• Język ciała

Instynkty

Instynkt to wrodzona reakcja organizmu na konkretny bodziec, która ma pomóc przetrwać w naturalnym środowisku. Instynkty towarzyszą nam niemal od urodzenia i uruchamiają się w sposób podświadomy. Noworodek automatycznie odwraca się do palca, który dotknął jego policzka, i zaczyna go ssać. Ten instynkt zapewnia, że będąc w pobliżu brodawki sutkowej matki, dziecko będzie jej szukać i ją ssać. Każde młode zwierzę dysponuje pewnym zestawem instynktów, które pomagają mu przeżyć. Szympans wykorzystuje bardzo silne instynkty, żeby zapewnić sobie i tobie bezpieczeństwo.

W razie niebezpieczeństwa Szympans najczęściej atakuje, ucieka lub wpada w stupor. W ten sposób postępuje na co dzień całe królestwo zwierząt, a także ludzie. To naturalna reakcja, której towarzyszą niezwykle silne, trudne do poskromienia emocje — gwarantują one szybki oddźwięk i zapewniają przetrwanie w sytuacji zagrożenia życia. W Umyśle Psychologicznym działanie instynktowne jest domeną Szympansa. Zmusza on Człowieka do zachowania się w taki, a nie inny sposób.


Reakcja w sytuacji zagrożenia:

• atak

• ucieczka

• stupor

Szybki wybór odpowiedniej reakcji to często kwestia życia i śmierci. Jeśli podejmiesz walkę w chwili, kiedy najlepiej byłoby uciec, najprawdopodobniej czeka cię porażka. Atak oznacza stawienie czoła zagrożeniu. Ucieczka ma nas przed nim uchronić. Stupor to zamarcie w bezruchu w nadziei, że zagrożenie zniknie, a my pozostaniemy niezauważeni, albo unikanie agresora, przejście na jego stronę lub poddanie się w nadziei, że uda nam się ujść z życiem.

Wybór reakcji zależy od Szympansa — tego, na ile pewnie się czuje. Większość Szympansów decyduje się na ucieczkę bądź „wpada w stupor”, starając się uniknąć konfliktu i pozostać w cieniu.

Dla prawdziwego szympansa każdy z tych trzech instynktów jest niezbędny, by przetrwać w naturalnym środowisku. Psychologiczny Szympans również próbuje wykorzystywać je na co dzień, choć nie zawsze robi to umiejętnie bądź adekwatnie do sytuacji. Kiedy musisz wejść do pomieszczenia pełnego nieznajomych, twój Szympans może instynktownie starać się uciec stamtąd, chcieć pozostać niezauważonym lub odwrotnie — walczyć o zwrócenie na siebie jak największej uwagi. Szympans czuje się zagrożony i wie, że w jakiś sposób musi zareagować. Niekiedy emocje mogą być tak silne, że poczujesz, iż paraliżuje cię strach. Aby załagodzić sytuację, do głosu musi dojść Człowiek, który uspokoi Szympansa za pomocą racjonalnych i logicznych argumentów. Zdarza się, że Szympans nie wyczuwa żadnego zagrożenia i nie reaguje, pozostając biernym obserwatorem wydarzeń.

Kiedy Szympans stara się zmusić cię do instynktownej reakcji, a ty nie odpowiadasz na jego wołania, organizm zaczyna uwalniać adrenalinę. Hormon ten w połączeniu z negatywnymi myślami może skutkować u Szympansa napadem lękowym. W tym przypadku niepokój to naturalny sposób na zmotywowanie do podjęcia decyzji w sytuacji zagrożenia. Pojawia się, kiedy jesteś w rozterce. To podpowiedź organizmu, że Szympans jest w dobrej kondycji. Aby go uspokoić, musisz podjąć decyzję!


Natura wykorzystuje niepokój, aby zmusić Szympansa do podjęcia decyzji

 

Ponieważ instynkt pozwala nam przetrwać, intensywność emocji wyzwalanych w chwili zagrożenia jest niewyobrażalnie duża. Tuż przed wystąpieniem publicznym możesz odczuwać ból żołądka bądź ogromny niepokój. Twój Szympans wyczuwa niebezpieczeństwo i musi odpowiednio zareagować, dając ci jednocześnie do zrozumienia, że to kwestia życia i śmierci i powinieneś uciekać. Myśląc emocjonalnie, reaguje w skrajnie ekstremalny sposób, żeby zapewnić ci bezpieczeństwo. W rzeczywistości sytuacja nie jest z kategorii „życie lub śmierć”, ale Szympans nie ma o tym pojęcia. Kiedy więc wstajesz z miejsca i zbliżasz się do mikrofonu, może wpaść w histerię i wołać: „Co ty wyprawiasz? Idziesz prosto w paszczę lwa! Możesz stracić życie!”. Gdy Człowiek stara się go uspokoić, Szympans nadal panikuje: „Pewnie głupio wyglądasz”, „Co będzie, jeśli się pomylisz?”, „A jeśli coś pójdzie nie tak?” itd. Jego komentarze przeplatają się z uwagami Człowieka: „To tylko przemowa”, „Poradzisz sobie z krytyką”, „Dasz z siebie wszystko”, „Przestań histeryzować i wymyślać problemy”. To dobitnie obrazuje różnice w sposobie myślenia Szympansa i Człowieka.