Paradoks szympansa. Sposób na sukces, szczęście i pewność siebie. Przełomowy program zarządzania umysłemTekst

Autor:Steve Peters
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa


Steve Peters

Paradoks szympansa. Sposób na sukces, szczęści i pewność siebie. Przełomowy program zarządzania umysłem


Tytuł oryginału

The Chimp Paradox ISBN 978-83-8116-812-0 Text © Prof Steve Peters 2012 Illustrations © Prof Steve Peters and Jeff Battista 2012 Originally published in the English language in the UK by Vermilion, an imprint of Ebury Publishing, a division of Penguin Random House UK. The moral rights of the author have been asserted. Copyright © for this edition by Zysk i S-ka Wydawnictwo s.j., Poznań 2019 All rights reserved Projekt graficzny okładki Two Associates Opracowanie graficzne i techniczne Dymitr Miłowanow Wydanie I w tej edycji Zysk i S-ka Wydawnictwo ul. Wielka 10, 61-774 Poznań tel. 61 853 27 51, 61 853 27 67 dział handlowy, tel./faks 61 855 06 90 sklep@zysk.com.pl www.zysk.com.pl Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark). Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione. Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w Zysk i S-ka Wydawnictwo.

Bez pomocy Steve’a nigdy nie udałoby mi się odkryć swojego potencjału.

Victoria Pendleton, multimedalistka mistrzostw świata w kolarstwie torowym

Gdyby nie Steve, nigdy nie udałoby mi się wygrać złotego medalu na igrzyskach w Atenach z 2004 r.

sir Chris Hoy, multimedalista mistrzostw świata i igrzysk olimpijskich w kolarstwie torowym

Steve Peters jest geniuszem.

Dave Brailsford, trener medalistów olimpijskich w kolarstwie

Gdyby nie Steve, nigdy nie osiągnąłbym takiej formy. Ten człowiek miał na mnie olbrzymi wpływ.

Craig Bellamy, piłkarz, reprezentant na igrzyskach olimpijskich

Ta książka jest fantastyczna… Znajdziesz w niej mnóstwo prostych i skutecznych rad, które pomogą ci odmienić swoje życie.

Ronnie O’Sullivan, snookerzysta, multimedalista mistrzostw świata

Jeśli chciałbyś poznać psychologiczne techniki, które pomogły Bradleyowi Wigginsowi wygrać Tour de France, musisz koniecznie przeczytać ten poradnik.

Richard Bacon, prezenter telewizyjny i radiowy

Dokument chroniony elektronicznym znakiem wodnym

This ebook was bought on LitRes

Podróż – Wybierając Słońce…


O książce

Lektura tej książki pomoże ci zrozumieć, jak funkcjonuje twój umysł, a zaprezentowany tu model zarządzania umysłem pozwoli ci odkryć prawdziwego siebie i poprawić jakość życia w każdej dziedzinie.

Jako psychiatra i wykładowca spotykam ludzi, którzy nie do końca rozumieją swoje problemy lub nie potrafią ich samodzielnie rozwiązać. Często zadają mi pytania, takie jak poniżej.

Jak…

• stać się człowiekiem, którym naprawdę chciałbym być?

• zyskać pewność siebie?

• osiągnąć szczęście?

• dbać o swój związek?

• być lepiej zorganizowanym i odnosić sukcesy w pracy?

• zmotywować się skutecznie do działania?

• być bardziej efektywnym w pracy?

Dlaczego…

• tak bardzo się przejmuję?

• mam niską samoocenę?

• ciągle czuję się oceniany?

• często działam wbrew zdrowemu rozsądkowi?

• czasem myślę irracjonalnie?

• miewam wahania nastroju?

• emocje uniemożliwiają mi wykorzystanie w pełni własnego potencjału?

Dlaczego nie potrafię…

• przestać martwić się tym, co myślą o mnie inni?

• sprawnie podejmować decyzji?

• kontrolować gniewu?

• radzić sobie w kontaktach z niemiłymi ludźmi?

• przestać się przejadać?

• dochować wierności?

• przestać nadużywać alkoholu?

Można by tak wyliczać w nieskończoność.

Jakie korzyści przyniesie ci lektura tej książki?

Dzięki lekturze poradnika:

• odkryjesz, jak działa twój umysł,

• lepiej zrozumiesz siebie i innych,

• nauczysz się zarządzać swoimi emocjami i myślami,

• pozytywnie wpłyniesz na jakość swojego życia,

• poczujesz się szczęśliwy i zaczniesz odnosić sukcesy,

• wzmocnisz pewność siebie i poczucie własnej wartości,

• dowiesz się, co hamuje twój rozwój oraz uniemożliwia ci bardziej udane życie.

Droga do samopoznania i rozwoju

Przed tobą podróż przez siedem głównych obszarów twojej psychiki, które zostaną omówione w kolejnych rozdziałach:

1. umysł,

2. relacje z innymi,

3. komunikacja,

4. otoczenie,

5. zdrowie,

6. sukces,

7. szczęście.


Abyś mógł łatwiej wyobrazić sobie omawiane zagadnienia oraz lepiej je zrozumiał, przyjąłem koncepcję Psychologicznego Wszechświata — systemu planetarnego złożonego z siedmiu planet, z których kilka ma stabilizujące orbitę księżyce. W trakcie naszej eskapady poznasz każde z tych «ciał niebieskich».

Psychologiczny Wszechświat


Tak jak w Układzie Słonecznym, również w centrum Psychologicznego Wszechświata znajduje się Słońce, które symbolizuje samospełnienie oraz sens i cel życia. Najjaśniej świeci ono wtedy, gdy każda z siedmiu planet porusza się właściwym torem w pełnej harmonii.


Najważniejszym elementem jest pierwsza planeta — twój umysł. Jego funkcjonowanie to złożona kwestia, jednak można ją wyjaśnić za pomocą prostego modelu, który nazwałem modelem Szympansa.

Model Szympansa…

• pomoże ci zrozumieć funkcjonowanie twojego umysłu i sprawnie nim zarządzać,

• opiera się na kompleksowej wiedzy naukowej, faktach i koncepcjach,

• nie jest podany w formie suchej teorii czy faktów naukowych, ale jako wygodne narzędzie do zastosowania w praktyce,

• umożliwia wykorzystanie zdobyczy nauki o mózgu w codziennym życiu,

• choć opracowany w przystępnej, zabawnej formie, dotyczy ważnego zagadnienia.

Przygotowanie do podróży

Przygotowanie do naszej wyprawy należy zacząć od wyjaśnienia kilku istotnych kwestii:

Potrzeba i akceptacja zmian

Aby coś zmienić lub poprawić, powinieneś przyjąć, że nie zawsze funkcjonujesz tak, jak byś tego oczekiwał — nie jesteś wówczas taką osobą, jaką chciałbyś być. Często nie panujesz nad emocjami, nie kontrolujesz swojego sposobu działania czy myślenia. Najważniejsze jest to, żebyś naprawdę chciał się zmienić i był gotów zaakceptować zmiany, jakie się dokonają.

Wiedza o tym, co można zmienić, a czego nie

Niektóre aspekty musisz w sobie zaakceptować, ale są też takie, które możesz zmienić. Nie można wyeliminować instynktu pokarmowego czy popędu płciowego, a także automatycznego uczucia paniki czy lęku, które pojawiają się w sytuacjach stresowych albo niebezpiecznych. Przykładem tego, czego możesz się pozbyć, są choćby bezużyteczne, nieracjonalne czy negatywne myśli oraz destrukcyjne zachowania, takie jak zadręczanie się czy wybuchy agresji.

Jeśli nauczysz się je od siebie odróżniać, będziesz mógł nimi świadomie zarządzać.

Rozróżnianie marzeń możliwych i niemożliwych do realizacji

Niezwykle istotną umiejętnością jest rozpoznawanie, co jest wykonalne, a co nie. Realnym celem jest np. ukształtowanie zdrowej i wysportowanej sylwetki, zbudowanie poczucia pewności siebie i poprawienie relacji z innymi. Nie możesz natomiast oczekiwać, że będziesz zawsze szczęśliwy lub że wszyscy będą cię lubili.

Rozwój umiejętności jako cel podróży

Zarządzanie swoimi emocjami i myślami jest umiejętnością. Musisz być gotów poświęcić czas na jej wykształcenie, a także na to, by później pracować nad jej utrzymaniem i doskonaleniem.

Wolność wyboru

W życiu zawsze masz możliwość wyboru. Przyjęcie takiego założenia i dokonywanie świadomych wyborów to podstawa osiągnięcia sukcesu i szczęścia.

Początek podróży

Po rozpoczęciu podróży może się okazać, że niektóre jej etapy będą dla ciebie ważniejsze niż inne. Dokonaj indywidualnego wyboru i pracuj nad tymi aspektami, które są dla ciebie najistotniejsze.

 

Zacznijmy naszą podróż, wybierając Słońce.

Część pierwsza – Twój wewnętrzny umysł
1. Umysł Psychologiczny

Przed rozpoczęciem podróży musisz uświadomić sobie, jak zbudowany jest ludzki mózg i w jaki sposób funkcjonuje. Struktura centralnej części ośrodkowego układu nerwowego jest bardzo skomplikowana, tutaj zatem przedstawimy ją w sposób uproszczony — wyróżniając siedem współpracujących ze sobą elementów.


Uproszczona budowa ludzkiego mózgu

Umysł Psychologiczny tworzą trzy obszary mózgu — płaty czołowy, limbiczny i ciemieniowy. Naszą uwagę skupimy wyłącznie na nich. Choć inne części mózgu również odgrywają istotną rolę w wyrażaniu emocji oraz procesach myślenia i zapamiętywania, niezbędna jest znaczna symplifikacja. To niedociągnięcie — z naukowego punktu widzenia — pozwala wykształcić w pełni funkcjonalny model roboczy.

Elementy tworzące Umysł Psychologiczny będę określał mianem Człowieka (płat czołowy), Szympansa (płat limbiczny) i Komputera (płat ciemieniowy; na potrzeby modelu reprezentuje on też inne części mózgu, co pozwala na przedstawienie diagramu w nieco przystępniejszej formie). Choć wspomniane płaty ściśle ze sobą współdziałają, zdarza się, że wybucha między nimi konflikt, z którego cało wychodzi najczęściej Szympans!


Umysł Psychologiczny

Poznaj Szympansa

Płaty czołowy i limbiczny, a zatem Człowiek oraz Szympans, uformowały się indywidualnie, gdy byłeś jeszcze w łonie matki. Problem polega na tym, że kiedy wreszcie wykształciły się połączenia między nimi, okazało się, iż nie zgadzają się w większości przypadków. Obie części mózgu mogłyby same sterować twoim życiem, ale próbują współpracować i tu pojawia się problem. Człowiek i Szympans to dwie odmienne osobowości dążące do czego innego, przyjmujące odrębny styl działania i myślenia — dwie różne istoty żyjące w twojej głowie! Niezwykle ważne jest, aby zrozumieć, że tylko Człowiek jest tobą.

Szympans to maszyna emocjonalna, która rozumuje niezależnie od ciebie i może podejmować własne decyzje, być źródłem zarówno konstruktywnych, jak i destruktywnych myśli i uczuć; nie jest to istota ani dobra, ani zła, to po prostu Szympans. Paradoks Szympansa polega na tym, że może on być i najlepszym przyjacielem, i znienawidzonym wrogiem, nawet w tym samym czasie. Głównym celem niniejszego poradnika jest pomoc w skutecznym zarządzaniu Szympansem oraz nauczeniu go, by działał na twoją korzyść, ilekroć jest to wskazane, i nie dawał o sobie znać, kiedy nie powinien.

Zapamiętaj

Szympans to maszyna emocjonalna, która myśli niezależnie od nas. Nie jest ani dobra, ani zła. To po prostu Szympans.

Jeśli płat czołowy w wyniku wypadku ulega urazowi lub z powodu choroby jest uszkodzony albo jego praca zostaje zaburzona, nasza osobowość zmienia się nieodwracalnie. Człowiek przestaje się udzielać, w widoczny sposób uaktywnia się za to Szympans. Bardzo często osoby dotknięte tego typu problemem stają się niestabilne emocjonalnie, tracą zdolność oceny sytuacji, są apatyczne bądź mają napady agresji.

Przykład

Jeden z pierwszych dowodów na istnienie w jednym umyśle Szympansa i Człowieka — a więc dwóch osobowości — pochodzi z XIX wieku. Phineas Gage pracował jako robotnik kolejowy, usuwał z trakcji duże głazy. Przed odpaleniem ładunków wybuchowych umieszczonych pod skałą zwykł przymocowywać je żelazną żyłką. Gage’owi przydzielono tak niebezpieczną pracę, gdyż powszechnie uważano go za ostrożnego, odpowiedzialnego i trzeźwo myślącego. Pewnego razu coś odwróciło jednak jego uwagę w kluczowym momencie i nie zauważył powstałej samoistnie iskry. W wyniku eksplozji żelazny pręt wbił się w jego oczodół i wyszedł z tyłu czaszki. Oderwany został kawałek tkanki pochodzącej z jego płata czołowego. Gage uszedł z życiem, ale stracił jedno oko. Niemniej jego zachowanie zmieniło się całkowicie. Stał się agresywny i impulsywny. Przemawiał przez niego Szympans — Człowiek odszedł w zapomnienie.

Nie trzeba tytułu naukowca, aby zauważyć różnicę między sposobem myślenia Szympansa i Człowieka. Ile razy zdarzyło ci się rozmawiać ze sobą, pocieszać się lub gryźć z myślami? Często myślisz lub odczuwasz coś, czego wcale nie chcesz, robisz coś, chociaż wiesz, że później będziesz tego gorzko żałować. Dlaczego tak postępujesz? Jak to możliwe, że nie masz kontroli nad własnymi emocjami, myślami i czynami? Jak możesz być dwiema osobami?

Odpowiedzi na ostatnie z pytań może udzielić nowoczesna technologia. Funkcjonalne skanery mózgu wskazują, że krew dopływa do aktualnie używanych obszarów mózgu. Kiedy jesteś spokojny i myślisz w sposób racjonalny, krew dopływa do płata czołowego (Człowieka). Jesteś wówczas taki, jaki chcesz być. Kiedy zachowujesz się irracjonalnie, gwałtowne emocje biorą górę nad zdrowym rozsądkiem, jesteś wściekły lub zdenerwowany, krew dopływa do płata limbicznego (Szympansa). Dlatego masz wtedy pewność, że nic nie idzie po twojej myśli. W rzeczywistości to Szympans zagłusza Człowieka.

Podejście to pozwala wyjaśnić wiele zjawisk, np. dlaczego żałujemy słów wypowiedzianych w złości czy nie potrafimy przestać jeść, kiedy mamy na to ochotę, albo zacząć ćwiczyć. Lista podobnych przypadków nie ma końca. Nie powinieneś mieć już wątpliwości: to nie ty zachowujesz się irracjonalnie, to Szympans przejmuje nad tobą kontrolę. A z Szympansem jest jak z psem — nie możesz zmienić jego natury, ale możesz wpłynąć na jego zachowanie i nauczyć go dobrych manier. To niezwykle istotne. Zastanów się nad tym, jeśli zależy ci na szczęśliwym i pełnym sukcesów życiu.

Zapamiętaj

Nie masz wpływu na naturę Szympansa, ale odpowiadasz za zarządzanie nim.

2. Podzielona Planeta (część 1)

Zrozumieć siebie i swojego Szympansa


Podzielona Planeta, wokół której krąży Księżyc Przewodnik, reprezentuje wewnętrzny umysł oraz toczącą się w myślach bitwę. To najważniejsza planeta Psychologicznego Wszechświata, gdyż warunkuje porządek i harmonię całego systemu.

Na Podzielonej Planecie mieszkają Człowiek i Szympans. Panuje między nimi nieco napięta atmosfera, która często kończy się kompromisem bądź kłótnią. Konflikt ten ma zwykle za zadanie sprawdzenie twojej siły. Biorąc pod uwagę fakt, że Szympans jest zdecydowanie silniejszy od Człowieka, rozsądniej byłoby najpierw zrozumieć go, a następnie wychować i w końcu zarządzać nim.

Różnice staną się wyraźniejsze, kiedy spojrzysz na nie w kontekście:

• sposobu myślenia,

• celów,

• sposobu działania,

• osobowości.

Dwa sposoby myślenia

Każdego dnia w każdej chwili dociera do ciebie mnóstwo informacji ze świata zewnętrznego. Człowiek i Szympans odbierają je, a następnie interpretują na własny sposób — rozpatrują je w innych kategoriach.

Szympans skupia się na uczuciach i wrażeniach. Gdy mniej więcej orientuje się w danej sytuacji, wykorzystuje myślenie emocjonalne, by złożyć elementy w całość, stwierdzić, co dokładnie się dzieje, i stworzyć odpowiedni plan działania. Każdy z tych procesów opiera się na emocjach. Oznacza to, że Szympans kieruje się przeczuciami i pustymi przesłankami wynikającymi głównie z paranoicznego strachu czy obaw. Szanse, że jego interpretacja rzeczywistości okaże się trafna, są więc niezbyt duże; niemniej czasami okazuje się, że miał całkowitą rację. Jest on zdolny myśleć oraz działać tylko pobudzony silnymi emocjami.

Człowiek interpretuje rzeczywistość, opierając się na faktach, dzięki którym może dojść do prawdy. Analizując sytuację i konstruując plan działania, kieruje się myśleniem logicznym. Logika odgrywa w jego egzystencji nadrzędną rolę.


Żaden z tych procesów nie jest lepszy czy gorszy. Prowadzą jednak do innych interpretacji danej sytuacji, czego efektem mogą być różniące się od siebie decyzje i reakcje.


Podsumowując, Szympans i Człowiek zawsze interpretują daną sytuację na własne sposoby, podpowiadając ci, jak powinieneś zareagować. Czasami zgadzają się ze sobą — wówczas nie ma żadnego problemu. W przypadku konfliktu najczęściej zwycięża Szympans, przejmując kontrolę nad tym, co myślisz i robisz. Niemniej istnieje wiele praktycznych strategii, które pozwolą ci opanować się i działać zgodnie z zasadami logicznego myślenia.

John i samochód

Różnice w sposobie myślenia Szympansa i Człowieka ilustruje historia Johna. Pewnego dnia powiedział on Pauline (żonie), że sąsiad zaparkował na ich podjeździe, blokując tym samym wyjazd na ulicę. Dodał, że musiał iść i poprosić go o przestawienie wozu w inne miejsce. John (Człowiek) rzeczowo relacjonował zajście, a jego Szympans cierpliwie słuchał.

— Nie rozumiem, po co robisz aferę. Już jest po sprawie, prawda? — skomentowała Pauline.

Człowiek i Szympans usłyszeli te same słowa, jednak zinterpretowali je w odmienny sposób. Inaczej też na nie zareagowali.

Rozsądny Człowiek pomyślał: „Nie chciałem robić o to żadnej afery. Widocznie Pauline nie ma ochoty mnie wysłuchać, więc lepiej sobie odpuszczę” lub „Faktycznie już po sprawie. Nie ma o czym mówić”. Człowiek zareagował w sposób spokojny i bez emocji.

Szympans odebrał to jednak w zupełnie inny sposób. Słowa Pauline go dotknęły i poczuł się lekko zażenowany. Zinterpretował je jako bezpośrednią krytykę i był gotów się bronić albo ruszyć do ataku. W złości John mógł rzucić podniesionym tonem: „Dlaczego nigdy mnie nie wspierasz?”, „To ty robisz aferę!” lub „Opowiedziałem ci o tym, sądząc, że jako moja żona będziesz choć odrobinę zainteresowana”.

Możesz sobie wyobrazić, jak potoczyła się dalej ta konwersacja. Gdybyśmy mogli zatrzymać czas po uwadze Pauline i zapytali Johna, w jaki sposób chciałby na nią zareagować, pewnie wybrałby wersję Człowieka i odpuścił. Jednak biorąc pod uwagę fakt, że Szympans jest zdecydowanie silniejszy od głosu rozsądku, zapewne przemówi pierwszy, a później John będzie się zastanawiać, dlaczego po prostu nie zignorował komentarza żony.

Komentarz Sarah

Spójrzmy teraz na kolejny przykład reakcji Człowieka i Szympansa na daną sytuację. Rachel jest pochłonięta pracą, gdy Sarah mówi, że Rachel wygląda na zmęczoną.

Pierwszy zawsze reaguje Szympans (to jedna z żelaznych zasad funkcjonowania ludzkiego mózgu). Jego żywiołem są kłębiące się w nas emocje i wszelkie uwagi odbiera on najczęściej jako krytykę, co prowadzi do różnego rodzaju nieporozumień — wzburzenia, rozdrażnienia, smutku (zależy od natury Szympansa oraz jego nastroju). Szympans interpretuje sytuację, posługując się językiem emocji. Podpowiada Rachel, co Sarah mogła mieć na myśli. Mogą to być zarówno wyjaśnienia o wydźwięku destruktywnym (np. „Uważa, że wyglądasz staro” lub „Jej zdaniem nie pracujesz wystarczająco ciężko”), jak i pozytywnym (np. „Ona naprawdę się o mnie troszczy” lub „Być może ma rację, że pracuję za dużo”).

Nie znając motywu komentarza Sarah, Człowiek spokojnie analizuje suche fakty. Dopiero po dogłębnej weryfikacji reaguje w racjonalny, logiczny sposób.

Możemy teraz odpowiedzieć na jedno z pytań zadanych na początku książki.

Dlaczego czasami myślę irracjonalnie?

Odpowiedź jest raczej prosta. To Szympans narzuca ci tok myślenia. Rozwiązanie jest jedno: trzeba poznać mechanizm jego działania, nauczyć się rozpoznawać, kiedy przejmuje kontrolę, i interweniować.

Naturalnie, na pewne sprawy reagujemy bardzo emocjonalnie i nie ma w takim postępowaniu nic niewłaściwego. Niemniej jednak, dając się ponieść emocjom, pozwalamy, aby Szympans przejął inicjatywę, co w konsekwencji prowadzi do zaskakującej i nie do końca przemyślanej reakcji. Proces podejmowania decyzji przez Szympansa jest o wiele mniej przewidywalny niż w przypadku Człowieka, często irracjonalny. Z tego powodu zwykle nie należy pozwalać, aby Szympans myślał za nas. Trzeba wiedzieć, jak do niego przemówić. Zastanówmy się więc, w jaki sposób myśli zdrowy Szympans.