Dydaktyka języków obcych. Wprowadzenie

Tekst
0
Recenzje
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

1

Języki obce w polskim kontekście edukacyjnym

Kwestia języków obcych w danym systemie edukacyjnym wiąże się z poszukiwaniem odpowiedzi na pytanie o kierunek rozwoju całego szkolnictwa. Ich coraz większa obecność w programach nauczania i siatkach zajęć odzwierciedla stopień otwartości danego społeczeństwa na różnorodność językową i kulturową współczesnego świata. Języki obce zmieniają szkołę, nadając jej wielokulturowego charakteru, w którym spotykają się różne poglądy, wartości i postawy. O wspomnianej różnorodności językowej i reprezentacji poszczególnych języków obcych w szkole decyduje szereg uwarunkowań, często także natury politycznej. Dopełniają one inne czynniki określające znaczenie i wartość komunikacyjną poszczególnych języków, razem tworząc nakładające się na siebie zręby polityki edukacyjnej i językowej.

1.1. Znaczenie i wartość komunikacyjna poszczególnych języków. Elementy polityki językowej

Znaczenie i wartość komunikacyjna poszczególnych języków różnią się znacząco od siebie. Zmieniająca się rzeczywistość geopolityczna ma również wpływ na sposób postrzegania konkretnych języków i zainteresowanie nimi jako obowiązkowymi lub fakultatywnymi przedmiotami nauczania w poszczególnych systemach szkolnych. Ich obecność w szkole stanowi jednak zwykle wypadkową polityki językowej, która w rzeczywistości europejskiej uprawiana jest na trzech poziomach: ponadnarodowym/ogólnoeuropejskim, krajowym oraz regionalnym. Polityka językowa obejmuje nie tylko ofertę nauczania języków obcych, ale także promocję języka lub języków funkcjonujących na danym obszarze jako funkcjonalnie pierwsze, czyli takie, którymi posługują się na co dzień jego mieszkańcy. Realnym wyznacznikiem uprawiania polityki językowej jest promocja poszczególnych języków i ich nauczania, mogąca pośrednio wpływać na ich funkcjonowanie jako przedmiotów szkolnych w innych systemach edukacyjnych.

Zadanie 1

Prześledźcie swoje biografie językowe. Jakie czynniki wpłynęły na dokonywane przez Was wybory języków, których następnie się uczyliście? Porozmawiajcie wspólnie o nich. Następnie przygotujcie wspólną listę tych czynników. Spróbujcie wskazać te z nich, które Waszym zdaniem były najważniejsze, na które mieliście wpływ lub które były od Was niezależne.

1.1.1. Narzędzia europejskiej polityki językowej

Ogólnoeuropejska polityka językowa jest uprawiana w ramach jednego z filarów działalności Rady Europy, wykraczając tym samym poza kraje zrzeszone w ramach Unii Europejskiej. Instrumentami ułatwiającymi wdrażanie do poszczególnych systemów edukacyjnych ponadnarodowych europejskich koncepcji organizacji i realizacji nauczania języków są publikowane od lat 70. minionego stulecia rozwiązania programowe i standardy kształcenia językowego oraz inne dokumenty odnoszące się do poszczególnych elementów edukacji językowej. W porządku chronologicznym należą do nich przede wszystkim:

 ujednolicone programy progowe do nauczania poszczególnych języków;

 Europejskie portfolio językowe stanowiące pakiet materiałów wspierających autorefleksję i proces autonomizacji uczenia się;

 Europejski system opisu kształcenia językowego (ESOKJ) zawierający opisy wystandaryzowanych wskaźników biegłości językowej i współczesnej europejskiej koncepcji kształcenia promującej różnojęzyczność oraz różnokulturowość;

 Europejski profil podejść plurilingwalnych opisujący koncepcję dydaktyki wielojęzyczności;

 Europejski profil kształcenia nauczycieli języków prezentujący współczesne standardy przygotowania zawodowego nauczycieli (por. Pawlak i Fisiak 2007; Gębal 2014).

Wymienione opracowania będą przedmiotem szczegółowych rozważań dalszej części podręcznika.

Zadanie 2

Czy w swojej dotychczasowej praktyce uczenia się języków wykorzystywaliście narzędzia wspierające europejską politykę językową? Jeśli tak, podzielcie się swoimi doświadczeniami. Jeśli nie, spróbujcie ustalić przyczyny tego stanu rzeczy.

Zadanie 3

Wypełnijcie zamieszczony w aneksie profil swoich umiejętności językowych, stanowiący część Europejskiego portfolio językowego. Jak oceniacie dziś swoją biegłość językową w poszczególnych językach? Jak oceniacie wykorzystane przez Was narzędzie autorefleksji?

1.1.2. Definicje i charakterystyka polityki językowej

Pod pojęciem polityki językowej rozumiemy w szerokim zakresie określenie regulacji i rozwiązań systemowych, obejmujących używanie i rozpowszechnianie użycia języków oraz działania różnych podmiotów, także prywatnych (np. z dziedziny gospodarki czy mediów), jak również osób indywidualnych, wspierających bądź tłumiących używanie określonych języków (por. Neuner 1996; Pawłowski 2008). Polityka językowa kształtowana jest długofalowo i świadomie. Zwykle bywa jednym z elementów całościowej polityki państwowej. Uwzględnia zarówno krajowe, jak i międzynarodowe kwestie gospodarcze oraz zagadnienia demograficzne związane z funkcjonowaniem mniejszości narodowych i grup etnicznych, a także problemami imigracji czy emigracji. Opisywane regulacje wspierają lub ograniczają w sposób bezpośredni nauczanie poszczególnych języków w systemach edukacyjnych, stanowiąc drugi – obok polityki edukacyjnej – element oddziaływania czynników społeczno-politycznych na kształt oferty językowej i jej promocję.

Węższe ujęcie polityki językowej tożsame jest z traktowaniem jej jako elementu polityki edukacyjnej, w następstwie czego decyzje dotyczące nauczania poszczególnych języków podejmowane są w toku planowania i wdrażania działań reformatorskich całego systemu szkolnego danego kraju (por. Gębal 2008).

W odniesieniu do funkcjonowania danego języka w rodzimej i obcej rzeczywistości edukacyjnej warto posłużyć się podziałem polityki językowej na wewnętrzną i zewnętrzną (por. Neuner 1996).

Wewnętrzna polityka językowa, zwana często także szkolną polityką językową, obejmuje ofertę języków w danym systemie edukacyjnym oraz wymagania stawiane przybywającym do danego kraju imigrantom oraz mniejszościom narodowym. Zewnętrzna polityka zaś, zwana również polityką rozpowszechniania języków, reguluje kwestie używania poszczególnych języków w organizacjach międzynarodowych oraz określa, jak dalece dane państwo wspiera nauczanie swojego języka obcego za granicą. Oferta językowa poszczególnych systemów językowych jest więc efektem nakładania się na siebie obu rodzajów polityki językowej.

Współczesna polityka językowa uprawiana w poszczególnych krajach europejskich powiązana jest z opisywaną wyżej polityką językową propagowaną przez Radę Europy. Należy pamiętać, że związane są z nią nieodzownie działania wizerunkowo-promocyjne, propagujące nauczanie poszczególnych języków w zagranicznych systemach edukacyjnych. Wyraźnym przykładem tego typu działalności w Polsce jest promocja języka hiszpańskiego wspierana przez różne inicjatywy hiszpańskich placówek dyplomatycznych i kulturalnych (por. Troyano i Gómez Asencio 2009; Grünewald i Küster 2009). W przypadku tego języka udało się w stosunkowo krótkim czasie, wykorzystując także jego wzrastającą popularność, wykreować go w powszechnym odbiorze społecznym na stosunkowo przyjazny dla uczących się język, nauczany z sukcesem przy pomocy nowoczesnych metod i technik dydaktycznych.

Zadanie 4

Przeszukując zasoby internetowe, znajdźcie informacje na temat działań dyplomacji kulturalnej mającej na celu promocję w Polsce i w regionie Europy Środkowej studiowanego przez Was języka lub języków. Czy założenia owej promocji są jasno sformułowane? Na czym one polegają? Przyjrzyjcie się im bliżej i oceńcie z perspektywy ich potencjalnych odbiorców. Czy przynoszą one efekt pozytywny czy negatywny, biorąc pod uwagę wzrost lub spadek liczby osób uczących się tego języka / tych języków? Czy Waszym zdaniem działania te można i należy rozszerzyć bądź w jakiś sposób usprawnić?

Polityki językowe i edukacyjne poszczególnych państw lub systemów szkolnych są uwarunkowane zwykle dwoma czynnikami natury pragmatycznej, które rzutują na ostateczny kształt organizacji kształcenia językowego. Są nimi czynnik funkcjonalności i czynnik finansowy. Jak pokazuje współczesna polska rzeczywistość, drugi z nich często wygrywa z opracowaniami badaczy czy nawet zasadami zdrowego rozsądku, co przekłada się m.in. na brak możliwości kontynuacji uczenia się poszczególnych języków na dalszych etapach edukacyjnych. Czynnik finansowy tym samym może być elementem przekładającym się na spadek efektywności nauczania.

Ponadto kształt polityki językowej w wymiarze dydaktycznym zależy od szeregu innych czynników wpływających na obecność i popularność poszczególnych języków w danych systemach edukacyjnych, a także uzależniony jest on od wcielanych koncepcji kształcenia językowego, które wcale nie muszą wiązać się z przywołanymi powyżej czynnikami.

1.1.3. Czynniki i kryteria rozwoju polityki językowej

Wyróżniamy sześć czynników określających kształt polityki językowej. Są nimi uwarunkowania: polityczne, demograficzne, ekonomiczne, geograficzne, kulturowe oraz afektywne (por. Neuner 1996). Oddziaływanie każdego z nich może być rozpatrywane oddzielnie, choć pełen obraz znaczenia danego języka uzyskamy, gdy nałożymy na siebie wszystkie czynniki jednocześnie.

 

Czynniki i kryteria polityczne to siła politycznego oddziaływania danego kraju lub krajów, w których interesujący nas język egzystuje jako funkcjonalnie pierwszy. Silne państwa, które wpływają na rzeczywistość geopolityczną i określają kierunki międzynarodowej współpracy, wzbudzają szczególne zainteresowanie, także swoim językiem. Sytuacja taka ma miejsce w wymiarze zarówno globalnym, jak i regionalnym. Popularność takich języków jak francuski, angielski, hiszpański, niemiecki, rosyjski potwierdza znaczenie tej kategorii kryteriów. Współczesna europejska polityka językowa propagująca różnojęzyczność stara się w swoich założeniach teoretycznych nie przypisywać żadnemu z języków dominującej roli, choć w promowanej przez nią koncepcji polegającej na znajomości przez obywateli Europy trzech języków (ojczystego oraz dwóch obcych) jeden z języków obcych powinien mieć szerszy zasięg komunikacyjny (por. Pawłowski 2008). W praktyce edukacyjnej globalizująca się rzeczywistość, wartość komunikacyjna języka oraz oddziaływanie geopolityczne Stanów Zjednoczonych gwarantują językowi angielskiemu niekwestionowane miejsce najpopularniejszego języka obcego niemal we wszystkich krajach europejskich.

Czynniki i kryteria demograficzne to ilościowa „siła” danej grupy językowej, która w wymiarze globalnym lub lokalnym przejawia się w postaci konkretnej liczby użytkowników danego języka. Im jest ich więcej, tym większe prawdopodobieństwo wprowadzania go jako języka obcego w zinstytucjonalizowanych systemach edukacyjnych. Najbardziej popularne języki obce to te, które znajdują się na najwyższych miejscach w rankingach pokazujących liczbę ich rodzimych użytkowników. Czynnik ten wydaje się tłumaczyć m.in. wzrastającą dziś popularność uczenia się języka mandaryńskiego (najszerzej rozpowszechnionego języka w Chinach) oraz w znacznym stopniu hiszpańskiego. Choć trzeba pamiętać, że na liście najczęściej używanych na świecie języków znajdują się również takie, które często odgrywają ważną rolę w systemach edukacyjnych w wymiarze regionalnym, czyli w bliskim otoczeniu ich naturalnego funkcjonowania. Z perspektywy europejskiej przykładem takiego języka jest niemiecki, którego szczególna popularność ogranicza się w dużym stopniu do krajów Europy Środkowej.

Czynniki i kryteria ekonomiczne, obejmujące tzw. ekonomiczną siłę oddziaływania danego języka, powiązane są ze wskaźnikami rozwoju gospodarczego danego kraju lub krajów, w których funkcjonuje on jako funkcjonalnie pierwszy lub urzędowy. W porównawczej skali globalnej czynniki te sprowadza się zwykle do wymiaru wysokości produktu krajowego brutto obszarów danego języka oraz relacji między eksportem a importem. Siła gospodarcza danego kraju jest magnesem przyciągającym imigrantów, którzy podejmują naukę języka nowego miejsca swojego osiedlenia, często jeszcze przed opuszczeniem własnej ojczyzny. W kontekście kontaktów gospodarczych i handlowych, nawet w erze globalnego funkcjonowania języka angielskiego jako języka biznesu, sprawdza się często maksyma, w myśl której bez podstawowej znajomości języka obcego można dokonać zakupów, ale nie można już zbyt wiele sprzedać. Stąd ciągła, choć ostatnio zmniejszająca się, popularność biznesowych kursów językowych w językach innych niż angielski.

Czynniki i kryteria natury geograficznej to wskaźniki rozproszenia terytorialnego danego języka jako funkcjonalnie pierwszego lub urzędowego. Jeśli pojawia się on w odległych od siebie miejscach na różnych kontynentach, jego wartość komunikacyjna wzrasta. Im większa liczba terenów, na których odgrywa funkcjonalne znaczenie, tym większe zainteresowanie nim jako językiem obcym. Czynniki te są uwarunkowane historycznie, będąc zwykle skutkiem kolonialnej i imperialistycznej polityki wybranych krajów europejskich. W pierwszej kolejności językami spełniającymi to kryterium są angielski, francuski, hiszpański i portugalski. Jednak zanim język angielski osiągnął status lingua franca, często określano je wszystkie (poza portugalskim) mianem języków światowych. Wszystkie, z mniejszym udziałem portugalskiego, na dobre zagościły też w szkolnych systemach edukacyjnych na całym świecie. Geograficzne rozprzestrzenienie funkcjonowania poszczególnych języków to zwykle także jedno z kluczowych narzędzi ich promocji na arenie edukacyjnej. Choć trzeba pamiętać, że ów rozrzut terytorialny wiązał się zwykle z dużym systemowym zróżnicowaniem systemowego funkcjonowania danego języka, co obecnie przejawia się w postaci używania różniących się od siebie odmian regionalnych, często oddalonych od wersji standardowej, a przy tym niezrozumiałych dla uczących się danego języka jako obcego (por. Neuner 1996).

Czynniki i kryteria atrakcyjności kulturowej, także silnie uwarunkowane historycznie, traktują języki jako swoistych reprezentantów regionów, które są atrakcyjne pod względem kulturowym regionów. Wiążą się one z międzynarodowym wpływem literatury, sztuki, muzyki, nauki, mody oraz kultury popularnej i codziennej danego kraju. Czynniki te mogą mieć zarówno globalny, jak i regionalny zasięg oddziaływania. Tak zwane kulturalne centra poszczególnych regionów to siła przyciągająca turystów i miłośników wytworów kultury, którzy, by głęboko doświadczyć kontaktu z nimi, uczą się i studiują funkcjonujące na danych obszarach języki. Kryterium atrakcyjności kulturowej to faktor silnie zindywidualizowany, docierający do wybranych grup odbiorców. Postępująca westernizacja współczesnej rzeczywistości powoduje, iż wyznaczniki kultury zachodniej w wielu miejscach stają się punktami odniesienia określającymi panujące trendy i zjawiska kulturowe. Ugruntowuje ona tym samym silną pozycję języka angielskiego jako najpopularniejszego języka obcego, także w odległych systemach edukacyjnych.

Ostatnią grupę czynników i kryteriów polityki językowej stanowią te o charakterze afektywnym, odzwierciedlające w aspekcie psychologicznym bliskość lub dystans w stosunku do danego języka i wyrażanej przez niego kultury, co uwarunkowane jest doświadczeniami historycznymi oraz stereotypami. Wartość komunikacyjna oraz popularność danego języka nie mają w tym kontekście tak dużego znaczenia, jak wyrażanie swojego osobistego stosunku emocjonalnego w odniesieniu do niego. Z polskiej perspektywy trudno tutaj nie wspomnieć o historycznie i stereotypowo uwarunkowanym podejściu przede wszystkim do języków rosyjskiego i niemieckiego. W ostatnich latach czynniki tej natury odpowiedzialne są także m.in. za wzrastającą popularność języka polskiego jako obcego, głównie na Ukrainie. Bliskość kulturowa, ale także językowa Ukraińców i Polaków sprzyja osiedlaniu się naszych wschodnich sąsiadów w Polsce i częstemu podejmowaniu nauki naszego języka (por. Miodunka i in. 2018).

Zadanie 5

Biorąc pod uwagę opisane w tym podrozdziale czynniki rozwoju polityki językowej, określcie ich wagę oraz funkcjonalność w odniesieniu do studiowanych przez Was języków. W tym celu skorzystajcie z poniższej skali (1–5), gdzie 1 oznacza wartość najniższą, 5 – najwyższą.


Opisane kryteria ułatwiają zrozumienie sposobów prowadzenia polityki językowej w poszczególnych krajach. Trzeba jednak pamiętać, że często nie używa się ich jako naturalnych punktów odniesienia, ułatwiających kreowanie konkretnej rzeczywistości edukacyjnej. Zastępują je zwykle uwarunkowane politycznie rozwiązania. Środowiska polityczne, uzurpujące sobie prawo do decydowania o ofercie językowej szkół, argumentują je zwykle posiadaniem silnego demokratycznego mandatu wyborczego danego przez wyborców. Decydują tym samym o przyjmowanych założeniach w zakresie organizacji oraz realizacji polityki językowej i edukacyjnej, nie kierując się głosem i sugestiami ekspertów zewnętrznych i akademików, tylko własnych doradców i współpracowników. Częste zmiany rządzących pociągają za sobą kolejne przekształcenia systemowe, znacznie utrudniając przeprowadzenie przemyślanych, poddanych stosownym badaniom i analizom zmian o charakterze ewolucyjnym.

1.1.4. Polska polityka językowa

Także elementy polskiej polityki językowej kształtowane są zwykle przez decydentów z mandatem politycznym. Jakakolwiek zmiana grupy rządzącej przekłada się zatem na dokonywanie modyfikacji czy nawet głębokich reform w całym systemie edukacyjnym. Często wprowadzane zmiany w niewielkim stopniu uwzględniają wcześniejszą rzeczywistość, co negatywnie przekłada się na czytelność i możliwość zrozumienia dokonywanych przemian. Ciągle zmieniany system edukacyjny nie może bowiem zagwarantować stabilności organizacyjnej i systemowej, które są podstawowymi wyznacznikami jakości systemu kształcenia. Przykładem ilustrującym powyższe stwierdzenie może być powiązane z systemową likwidacją gimnazjów i wydłużeniem szkoły podstawowej do ośmiu lat skrócenie nauki drugiego języka obcego, w ramach pierwszego cyklu kształcenia, z trzech do dwóch lat. Pozostawienie możliwości zamiany drugiego języka obcego na inny wraz z podjęciem nauki w szkołach średnich powoduje, iż system edukacyjny dopuszcza naukę języka obcego trwającą dwa lata w niewielkim wymiarze godzin. Celowość i skuteczność tego typu organizacji kształcenia językowego musi budzić wątpliwości.

Założenia merytoryczne polskiej polityki językowej w sposób bezpośredni odwołują się do założeń europejskiej polityki językowej. Podobnie jak inne lokalne koncepcje, stanowią uzupełnienie wizji europejskich, zorientowanych na promocję różnojęzyczności.

Działania polskich decydentów edukacyjnych w dużym stopniu determinują rozwiązania organizacyjne, określając:

 obowiązkowość lub fakultatywność nauczania poszczególnych języków w systemie szkolnym;

 miejsce języka angielskiego w stosunku do innych nauczanych języków obcych, rzutujące na powszechność ich nauczania;

 miejsce języków regionalnych i mniejszości narodowych w odniesieniu do nauczania języka polskiego jako ojczystego i języków obcych;

 miejsce języka polskiego jako drugiego nauczanego w środowiskach osób z doświadczeniem migracji w odniesieniu do nauczania języka polskiego jako ojczystego i języków obcych;

 siatki organizacyjne zajęć z podziałem na pierwszy i drugi język obcy w odniesieniu do poszczególnych etapów edukacyjnych i klas;

 standardy organizacyjne i treści kształcenia nauczycieli języków obcych;

 sposób weryfikacji uzyskiwanych kompetencji i umiejętności językowych w postaci sytemu egzaminacyjnego po zakończeniu poszczególnych etapów edukacyjnych (por. Pfeiffer 2001; Komorowska 2007; Gębal 2018).

Zadanie 6

W jaki sposób na codzienną praktykę edukacyjną przekładają się rozstrzygnięcia osób decydujących o polityce językowej? Uwzględniając kategorie i narzędzia opisane powyżej, przestudiujcie obowiązującą obecnie podstawę programową kształcenia językowego, koncentrując się na wybranym etapie kształcenia, i zaprezentujcie swoje wnioski.

Do najbardziej znanych akademickich koncepcji w zakresie polityki językowej należy zbiór dziesięciu zasad rozwoju szkolnej polityki językowej autorstwa Waldemara Pfeiffera, spójnych w dużym stopniu z ówczesnymi rozwiązaniami europejskimi. Owe dziesięć zasad to:

Zasada powszechnej nauki przynajmniej dwóch języków obcych.

Zasada fakultatywnego wyboru pierwszego języka obcego.

Zasada obowiązkowej nauki języka angielskiego jako drugiego języka obcego, jeśli nie został wybrany jako język pierwszy.

Zasada kontynuacji nauki wybranego języka (wybranych języków) na kolejnych szczeblach edukacyjnych.

Zasada powszechnej znajomości przynajmniej jednego języka obcego na poziomie elementarnej umiejętności komunikacyjnej.

Zasada dążności do obniżania progu (wieku) rozpoczynania nauki języka.

Zasada dążności do poprawy warunków nauki języków obcych.

Zasada szerszego promowania języków obcych w szkolnictwie zawodowym wszystkich szczebli.

Zasada adekwatnego do potrzeb społecznych kształcenia nauczycieli.

10 Zasada odpowiedzialnego doskonalenia zawodowego nauczycieli (Pfeiffer 2001: 209).

 

Analiza dzisiejszych założeń polskiej polityki językowej wyraźnie pokazuje, że postulaty sformułowane przed laty przez Pfeiffera urzeczywistniły się w szerokim zakresie.

Inną propozycją w zakresie polskiej polityki językowej, przygotowaną z perspektywy nauczania polszczyzny jako języka obcego, jest model „trzech filarów komunikacyjnych” Adama Pawłowskiego (por. Pawłowski 2008; zob. także Dąbrowska, Miodunka i Pawłowski 2012; Miodunka i in. 2018). Zakłada on, że świadomość różnorodności naszego kontynentu i chęć partycypacji w niej wymaga od współczesnych Europejczyków wielojęzycznych kompetencji. Przywołany model przemawia za nauczaniem i docelową znajomością trzech języków, odzwierciedlających ową różnorodność, czyli jednego języka germańskiego, jednego romańskiego i jednego słowiańskiego. Z perspektywy polszczyzny, biorąc pod uwagę argumenty natury historycznej, demograficznej oraz współczesnej geopolityki, Pawłowski wskazuje na nasz język jako ważnego kandydata w sugerowanym zestawie. Model „trzech filarów komunikacyjnych” stanowi obecnie jeden z pomysłów polskiej dyplomacji kulturalnej, kreującej za granicą wizerunek polityki językowej naszego kraju. Nie jest natomiast przedmiotem zainteresowania autorów polskiej krajowej polityki edukacyjnej.