Dieta Paleo – naturalna dieta naszych przodków. Potrawy, dzięki którym poradzisz sobie z przewlekłymi chorobami autoimmunologicznymi, odzyskasz zdrowie i dobre samopoczucieTekst

0
Recenzje
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

PROTOKÓŁ AUTOIMMUNOLOGICZNY


WYJAŚNIENIE DIETY PRZODKÓW

Zanim zagłębię się w specyfikę zmian w diecie, która pomaga cierpiącym na choroby autoimmunologiczne, to muszę wyjaśnić, o co chodzi w ruchu zdrowotnym związanym z dietą naszych przodków. W ciągu ostatnich kilku lat rośnie liczba ekspertów w kwestii zdrowia, lekarzy i naukowców opowiadających się za nowym sposobem jedzenia, żeby zaradzić narastającym problemom zdrowotnym współczesnego społeczeństwa. Ich rada jest krótka: wrócić do korzeni, jeść tak, jak nasi przodkowie. Każdy z tych ekspertów i ich zwolennicy mają swoją definicję, jednak wszyscy są zgodni co to tego, że nowoczesna żywność, taka jak zboża, ziarna, rafinowany cukier, oleje roślinne i chemikalia do niej dodawane, musi zostać wyeliminowana z jadłospisu. Oprócz wykluczenia tych nowoczesnych pokarmów kładziony jest również nacisk na włączanie do diety wysokiej jakości produktów odzwierzęcych, które jadali nasi przodkowie: mięsa ze zwierząt pochodzących z wolnego wypasu, ryby poławiane w ich naturalnym środowisku, a także wykorzystywanie w kuchni takich „dziwnych kawałków”, jak kości czy podroby5.

Dzięki jedzeniu w ten sposób coraz więcej osób znalazło drogę do poprawy zdrowia i witalności, mogąc cieszyć się lepszym snem, utratą masy ciała, sprawniejszym trawieniem, poprawą nastroju czy zwiększoną energią. Niektóre z najbardziej frapujących historii wynikających z ruchu zdrowotnego to relacje osób przez lata zmagających się z przewlekłymi problemami zdrowotnymi, które obecnie mają to już za sobą. Kiedy dostarcza się organizmowi w całości naturalną żywność wolną od przetwarzania, chemikaliów czy toksyn, umożliwia mu się naturalne procesy, które wszyscy mamy w sobie, detoksykację oraz wyzdrowienie.


CZYM JEST PROTOKÓŁ AUTOIMMUNOLOGICZNY?

Chociaż odżywianie się tak jak nasi przodkowie może mieć całkiem spory wpływ na odwrócenie szeregu schorzeń, to eksperci będący jego zwolennikami zalecają, żeby osoby cierpiące na choroby autoimmunologiczne wprowadzały dalsze ograniczenia, przynajmniej do momentu ustąpienia choroby. Protokół autoimmunologiczny, znany również jako metoda Paleo, jest odmianą zalecaną dla osób z chorobami autoimmunologicznymi6. Podczas gdy większość diet związanych z Paleo każe unikać zbóż, ziaren, roślin strączkowych i nabiału, protokół autoimmunologiczny wyklucza również jaja, orzechy, nasiona i warzywa psiankowate (przykładowo pomidory czy paprykę – więcej na ten temat później), chemikalia spożywcze (takie jak zagęszczacze i alternatywne słodziki) oraz leki bez recepty typu NLPZ, czyli niesterydowe leki przeciwzapalne (np. te z ibuprofenem). Oprócz usunięcia wszystkich tych produktów, kładziony jest nacisk na zastąpienie ich dostępnymi pokarmami najwyższej jakości o jak największej zawartości składników odżywczych: mięsem zwierząt pochodzących z wolnego wypasu, rybami poławianymi w ich naturalnym środowisku, podrobami, bulionem kostnym, żywnością fermentowaną oraz szerokim wyborem kolorowych owoców i warzyw7.

Sarah Ballantyne, autorka The Paleo Approach, przeprowadziła najdokładniejsze z możliwych badania na ten temat, a niniejsza książka jest zgodna z jej wersją protokołu autoimmunologicznego. Oprócz modyfikacji diety istnieje wiele ważnych zmian w stylu życia stanowiących integralną część leczenia chorób autoimmunologicznych, które zostały opisane w książce Sarah – zwiększenie ilości snu, zmniejszenie stresu, zwiększenie ilości ruchu oraz optymalna ekspozycja na słońce.

DLACZEGO TO DZIAŁA?

Główną przesłanką protokołu autoimmunologicznego jest to, że ma on pomagać w wyleczeniu jelit zarówno z ich przepuszczalności (znanej również jako „nieszczelne jelita”), jak również dysbiozy, a na oba te schorzenia często cierpią osoby zmagające się z chorobami autoimmunologicznymi8. Nieszczelne jelita występują wtedy, gdy ciasne połączenia komórek wyściełających jelito cienkie stają się bardziej przepuszczalne, umożliwiając toksynom i patogenom dostanie się do organizmu, co mocno wypływa na układ odpornościowy9. Dysbioza jest zaburzeniem równowagi flory jelitowej (czyli mikroorganizmów żyjących w przewodzie pokarmowym), co prowadzi do przerostu albo niedoborów ich niektórych gatunków10. Badania wykazały, że pokarmy oraz substancje unikane w ramach protokołu autoimmunologicznego przyczyniają się do obu tych stanów. Usuwając je z diety umożliwia się wyściółce jelit gojenie się i można uzyskać właściwą równowagę flory. To prawie zawsze powoduje zmniejszenie objawów oraz wyleczenie osób cierpiących na choroby autoimmunologiczne11.


ŻYWNOŚĆ, KTÓREJ NALEŻY UNIKAĆ

ZBOŻA

amarantus (szarłat)

bulgur

dziki ryż

farro (pszenica płaskurka)

gryka

jęczmień

kamut (odmiana pszenicy)

komosa ryżowa

kukurydza

miłka (trawa) abisyńska

orkisz

owies

proso

pszenica

pszenżyto

ryż

sorgo (gatunek tropikalnego zboża)

żyto

ORZECHY

kakao

kawa

migdały

orzechy brazylijskie

orzechy laskowe

orzechy macadamia

orzechy nerkowca

orzechy włoskie

orzeszki piniowe

orzeszki pistacjowe

orzesznik pekan

ZIARNA + ROŚLINY STRĄCZKOWE

bób

ciecierzyca pospolita (inaczej cieciorka, groch włoski)

czarna fasola

czerwona fasola

fasola azuki

fasola biała

fasola czarne oczko

fasola czerwona kidney

fasola limeńska (inaczej fasola półksiężycowata)

fasola mung

fasola zwykła

orzeszki ziemne

soczewica

soja warzywna

NASIONA

anyż

chia

dynia

gałka muszkatołowa

gorczyca

kminek

kminek zwyczajny

kolendra

konopie

koper włoski

kozieradka

len

mak

rzepak

sezam

słonecznik

JAJKA

jaja gęsie

jaja kaczki

jaja kurze

jaja przepiórcze

NABIAŁ

białko serwatkowe

bita śmietana

ghi (sklarowane masło z mleka bawoła używane w kuchni indyjskiej – przyp. tłum.)

jogurt

kazeina

kefir

kozi ser

kozie mleko

kwaśna śmietana

lody

masło

maślanka

mleko

mleko owcze

mleko skondensowane

mleko w proszku

mrożony jogurt

niesłodzone mleko kondensowane

ser

serek śmietankowy

serwatka

śmietana

twarożek ziarnisty

ROŚLINY PSIANKOWATE

bakłażan

jagody goji

miechunka jadalna (znana jako wiśnia peruwiańska lub rodzynek brazylijski – przyp. tłum.)

miechunka pomidorowa

papryczka chili

papryka

papryka habanero

papryka jalepeño

papryka poblano

papryka słodka

pieprz kajeński

pomidor

tytoń

wędzona papryczka chili

ziemniak

INNE

alkohol

alternatywne substancje słodzące (słodziki)

chemikalia dodawane do żywności

dodatki do żywności

emulgatory

NLPZ (czyli Niesteroidowe Leki Przeciwzapalne) – takie jak aspiryna, ibuprofen, naproksen

stewia

zagęszczacze

ŻYWNOŚĆ, KTÓRĄ NALEŻY WŁĄCZYĆ

WARZYWA

brokuły

brukselka

boćwinka

cukinia (inaczej kabaczek)

dynia

dynia olbrzymia

dynia piżmowa

groszek cukrowy

grzyby

jarmuż

kabaczek

kalafior

kapusta

kapusta pastewna

kapusta właściwa chińska

karczoch

koper włoski

ogórek

por

rabarbar

rukola

rukiew wodna

sałata

seler naciowy

szparagi

szpinak

TŁUSZCZE

łój

olej awokado

olej kokosowy

olej palmowy

oliwa z oliwek

smalec

tłuszcz z kaczki

tłuszcz zwierzęcy

WARZYWA KORZENIOWE

brukiew

burak

cebula

cebula szalotka

kłębian kątowaty

marchewka

pasternak

pochrzyn (inaczej dziki ignam)

rzepa

rzodkiewka

seler korzeniowy

słodki ziemniak

MIĘSO

bawół

bizon

dziczyzna

indyk

jagnięcina

kaczka

królik

kurczak

owoce morza

ryba

wieprzowina

wołowina

PODROBY

bulion z kości

nerki

ozory

serca

wątróbka

żołądki

OWOCE

 

ananas

arbuz

awokado

banan

borówka amerykańska

brzoskwinia

cytryna

czarna jagoda

daktyl

figa

granat

grejpfrut

gruszka

gujawa (inaczej gruszla)

jabłko

jeżyna

kantalup (rodzaj melona)

kiwi

klementynka (rodzaj owocu cytrusowego)

kokos

limonka (inaczej limetka)

malina

mandarynka

mango

melon miodowy

morela

nektarynka

papaja

persymona (inaczej owoc kaki, znana też jako śliwodaktyl)

pomarańcza

śliwka

truskawka

winogrona

wiśnia

ZIOŁA

bazylia

estragon

kolendra

koperek

lawenda

liście laurowe

majeranek

mięta

mięta pieprzowa

mięta zielona

natka pietruszki

rozmaryn

rumianek

szałwia

szczypiorek

trawa cytrynowa

tymianek

PRZYPRAWY

cynamon

czosnek

goździki

herbata

imbir

kurkuma

sól morska

szafran

szalotki

STAŁE ZAPASY W SPIŻARNI

anchois (inaczej sardele europejskie)

łosoś

mąka kokosowa

ocet jabłkowy

ocet kokosowy

ocet ze śliwek japońskich ume

oliwki

ostrygi

płatki kokosowe

proszek z maranty trzcinowej

sardynki

sos kokosowy

tuńczyk

OKAZJONALNE SŁODZIKI

daktyle

melasa

miód

suszone owoce

syrop klonowy

KISZONKI

kapusta kiszona

kefir wodny (inaczej japońskie kryształy)

kiszone warzywa (marchewki, buraki oraz inne warzywa)

kombucha

ARGUMENTY PRZEMAWIAJĄCE ZA GĘSTOŚCIĄ ODŻYWCZĄ

Chociaż unikanie pokarmów przyczyniających się do nieszczelności jelit oraz dysbiozy jest ważną częścią protokołu autoimmunologicznego, to równie ważne jest zwiększenie spożycia żywności o dużej zawartości składników odżywczych. Owe substancje odżywcze są szczególnie potrzebne dla organizmu w celu wyleczenia jelit oraz odżywienia ciała. Wydawać by się mogło, że wyeliminowanie tak wielu pokarmów z diety spowodowałoby wystąpienie niedoborów składników odżywczych, jednak tak się wcale nie dzieje. Taki sposób jedzenia jest bogatszy w składniki odżywcze, niż standardowa dieta oraz jest całkowicie bezpieczny, nawet przy długoterminowym kontynuowaniu. Jest to dieta szczególnie bogata w składniki odżywcze potrzebne do leczenia i regeneracji: rozpuszczalne w tłuszczach witaminy A i D, witaminy z grupy B, kwasy tłuszczowe omega-3, a także inne minerały oraz składniki odżywcze, takie jak cynk, selen, karotenoidy czy siarka. Biorąc wszystko to pod uwagę, żeby odnieść sukces, należy gorliwie szukać żywności o jak największej zawartości składników odżywczych oraz regularnie włączać ją do swojej diety.

Oznacza to stosowanie zróżnicowanej diety, która zawiera podroby typu wątróbka czy nerki, tłuste ryby i owoce morza, wodorosty, produkty fermentowane, jak i mnóstwo kolorowych owoców oraz warzyw. Nie można zignorować tej części protokołu autoimmunologicznego! Wiele z tych pokarmów powszechnie nie występuje, ani nie jest ogólnie uznawanych za smaczne, jednak stanowiły one integralną część diety naszych przodków. Zachęcam wszystkich do wyjścia poza swoją strefę komfortu i dołożenie starań, żeby włączyć te produkty do diety aby zapewnić sobie większą ilość składników odżywczych.

Oto zestawienie ważnych składników odżywczych oraz niektórych produktów żywnościowych zgodnych z protokołem autoimmunologicznym, w których się one znajdują12. Lista ta nie jest w żadnym wypadku wyczerpująca, ale można zrozumieć, dlaczego tak ważne jest włączenie niektórych pokarmów do swojej diety (czy ośmielę się tutaj wymienić wątróbkę albo tłuste ryby?):

WITAMINY ROZPUSZCZALNE W TŁUSZCZACH

Witamina A: wątróbka oraz olej z wątroby ryby (dla retinolu), żółto-pomarańczowe warzywa (dla beta-karotenu, który jest prekursorem witaminy A).

Witamina D: wątróbka oraz olej z wątroby ryby, tłuste ryby i ekspozycja na światło słoneczne.

Witamina E: czerwony olej palmowy, olej kokosowy, oliwa z oliwek, zielone warzywa liściaste.

Witamina K: podroby, warzywa kapustne i ciemnozielone warzywa liściaste, produkty kiszone.

WITAMINY ROZPUSZCZALNE W WODZIE

Witaminy z grupy B: mięso i owoce morza (zwłaszcza skorupiaki i podroby), kolorowe warzywa, wodorosty.

Witamina C: kolorowe owoce i warzywa, zwłaszcza cytrusy i zielone warzywa liściaste.

INNE SKŁADNIKI ODŻYWCZE

Karotenoidy: kolorowe warzywa (takie jak marchewki, kabaczek, słodkie ziemniaki i buraki).

Niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe: tłuste ryby i olej z wątroby ryby, mięso ze zwierząt z wolnego wypasu, podroby.

Siarka: warzywa kapustne (brokuły, jarmuż, kapusta).

MINERAŁY

Cynk: owoce morza, podroby, mięso, zielone warzywa liściaste.

Jod: ryby, owoce morza, wodorosty.

Magnez: ciemnozielone warzywa liściaste, warzywa pomarańczowe, bulion kostny, sardynki.

Miedź: owoce morza, wątróbka.

Potas: ryby, warzywa kapustne oraz ciemnozielone liściaste, warzywa pomarańczowe.

Selen: ryby, owoce morza, podroby, mięso.

Wapń: ciemnozielone warzywa liściaste, bulion kostny, sardynki.

Żelazo: mięso, podroby, ryby, owoce morza, ciemnozielone warzywa liściaste.

INNE CZYNNIKI

Oprócz usuwania określonych pokarmów oraz zwiększania ogólnej gęstości składników odżywczych w swojej diecie, istnieją inne czynniki, które mogą być pomocne w drodze do powrotu do zdrowia. Chociaż niniejsza książka dotyczy głównie dietetycznego aspektu wyzdrowienia, to byłaby niekompletna bez uwzględnienia niektórych czynników stylu życia, które są kluczowe dla odzyskania zdrowia. Aby dowiedzieć się więcej na ten temat oraz na temat innych kroków, które można podjąć, żeby pomóc sobie w tym procesie, gorąco polecam zapoznanie się z niesamowitą książką autorstwa Sarah Ballantyne, The Paleo Approach, w której szczegółowo opisano owe ważne zmiany stylu życia.

Sen: zapewnij sobie dobry sen – jest to niezbędne do wyzdrowienia oraz umożliwia twojemu ciału regenerację. Staraj się dążyć do co najmniej ośmiu godzin nieprzerwanego snu co noc – a nawet dłużej, jeżeli ci się to uda.

Radzenie sobie ze stresem: angażuj się w co najmniej jedną czynność dziennie mającą na celu obniżenie poziomu stresu, niezależnie od tego, czy jest to medytacja, spacer, kąpiel czy cokolwiek innego, co pomaga tobie zrelaksować się.

Ruch: postaraj się wykonywać każdego dnia jedną czynność opartą na ruchu. Mogą to być nieforsowne ćwiczenia typu joga, chińska gimnastyka qigong czy spacerowanie albo bardziej intensywna aktywność, taka jak jazda na rowerze, bieganie czy chodzenie po górach.

Ekspozycja na światło słoneczne: bardzo ważne jest, aby ekspozycja na światło słoneczne na wybraną część ciała (może to być jedynie twarz oraz ręce) trwała 20 minut każdego dnia. Stymuluje to produkcję witaminy D w organizmie, co jest niezwykle ważne w procesie zdrowienia.

Oprócz tych czynników stylu życia, znalezienie lekarza przeszkolonego w zakresie medycyny funkcjonalnej również może być nieocenionym elementem monitorowania własnych postępów, jak również utworzenia indywidualnych zaleceń dotyczących suplementacji. Koniecznie przeczytaj rozdział Przydatne miejsca w Internecie i nie tylko (str. 318), a także odwiedź moją stronę internetową, żeby znaleźć specjalistów, którzy włączają do swojej praktyki aspekty diety.


PONOWNE WPROWADZANIE PRODUKTÓW SPOŻYWCZYCH DO DIETY

W pewnym momencie po wdrożeniu protokołu autoimmunologicznego powinna nastąpić poprawa (a w niektórych przypadkach nawet remisja). Zwykle zajmuje to co najmniej miesiąc, ale jedzenie w pełni zgodnie z protokołem autoimmunologicznym może potrwać nawet do kilku miesięcy albo i dłużej. Kiedy dana osoba zacznie odczuwać wymierną poprawę, to od niej zależy, czy będzie chciała postępować ostrożnie i kontynuować tę dietę (w celu osiągnięcia głębszego uzdrowienia), czy też spróbuje przywrócić „bezpieczniejsze”, niedozwolone w protokole jedzenie. Punkt, w którym ktoś dociera do miejsca, gdzie możliwe jest ponowne wprowadzenie pokarmów do diety jest wysoce indywidualny i nie ma możliwości, żeby stwierdzić ile czasu to potrwa, dopóki samemu się tego nie spróbuje.

To ustaliwszy, niezwykle ważne jest, aby nie zaczynać ponownie wprowadzać żywności do swojej diety dopóki nie nastąpi wymierna poprawa objawów. Jeżeli rozpoczniesz to zbyt wcześnie, wówczas nie będziesz w stanie ocenić, na co negatywnie reagujesz. Zachęcam wszystkich do pozostania przy protokole autoimmunologicznym tak długo, jak tylko możecie, pozwalając sobie na jak największe wyleczenie przed ponownym wprowadzeniem danego jedzenia do diety. Kiedy przyjdzie już na to czas, to będzie absolutnie jasne, które pokarmy i jak na ciebie wpływają. Jeżeli przestrzegasz protokołu autoimmunologicznego przez kilka miesięcy i nie ma żadnej poprawy, to może być wskazane skorzystanie z pomocy lekarza medycyny funkcjonalnej w celu pomocy w dalszej diagnostyce. Przeczytaj rozdział Przydatne miejsca w Internecie i nie tylko na stronie 318, który pomoże tobie takiego znaleźć.

Protokół reintrodukcji w diecie pokarmów przedstawiony przez Sarah Ballantyne w The Paleo Approach jest następujący:

1. Wybierz produkt do przetestowania, bądź gotowy na zjedzenie go kilkakrotnie w ciągu jednego dnia.

2. Skosztuj produkt po raz pierwszy, zjadając jedynie jego mały kęs. Poczekaj piętnaście minut, a jeżeli nie masz żadnych objawów, weź kęs, nieco większy niż ostatni.

3. Poczekaj kolejny kwadrans, a jeżeli nadal nie masz żadnych objawów, weź kolejny kęs, ponownie nieco większy od poprzedniego.

4. Poczekaj od dwóch do trzech godzin obserwując, czy pojawiają się jakiekolwiek objawy.

5. Następnie zjedz średnią porcję tego produktu albo samego, albo jako część posiłku.

6. Obserwuj swoje objawy przez kolejne trzy do siedmiu dni pamiętając, żeby unikać żywności, którą ponownie wprowadzasz, a także nie wprowadzaj żadnych innych produktów.

7. Możesz włączyć dany produkt do swojej diety, jeżeli nie występują żadne objawy podczas całego tego procesu.

Kiedy ponownie wprowadza się do diety pokarmy, należy szukać jakiejkolwiek reakcji na dany produkt. Może to być nawrót albo pogorszenie objawów autoimmunologicznych: zmiany trawienne albo rozstrój żołądka, bóle głowy, zawroty głowy, problemy z energią lub ze snem, bóle stawów czy mięśni, zmiany skórne takie jak wysypka czy trądzik, a nawet zmiany nastroju. Reakcje mogą być natychmiastowe albo mogą pojawić się dzień albo dwa po fakcie. Jeżeli ktoś będzie uważać, że jego reakcja na określony pokarm jest zbiegiem okoliczności z jakimś innym czynnikiem zewnętrznym takim jak choroba czy stres, wówczas trzeba poczekać do momentu wyzdrowienia i ponownie wprowadzić dany produkt do diety.

Ja lubię prowadzić dziennik, żeby móc śledzić proces ponownego wprowadzania pokarmów. Im więcej informacji jesteś w stanie ustalić, tym lepiej. Dobrym pomysłem jest zaplanowanie ponownego wprowadzania składników na czas, kiedy czujesz się dobrze ani nie przeżywasz dużego stresu. W ten sposób masz więcej energii, żeby ocenić swój stan i prześledzić cały proces oraz będziesz wiedzieć, czy objawy, których doświadczasz wynikają ze zjedzenia danych produktów, czy z wpływu innych czynników.

Według Sarah Ballantyne pokarmy ponownie należy wprowadzać etapami. Osoby na etapie 1 mają najwyższą szansę na tolerancję, a osoby na etapie 4 tę tolerancję mają najmniejszą. Podczas gdy trzeba uważać, żeby wprowadzać żywność pojedynczo, należy również zwrócić uwagę, aby wypróbować wszystkie produkty spożywcze na etapie 1 przed przejściem do etapu 2. Oznacza to, że najpierw ponownie wprowadza się produkty typu żółtka jaj oraz przyprawy nasienne, a nie pomidory czy mleko (przepraszam za to!). Oto etapy przedstawione w podejściu Paleo:

ETAP 1:

Żółtka jaj

 

Rośliny strączkowe z jadalnymi strąkami

Przyprawy na bazie owoców i jagód

Przyprawy na bazie nasion

Oleje z nasion i orzechów

Ghi z mleka pochodzącego od zwierząt karmionych trawą

ETAP 2:

Nasiona

Orzechy (z wyjątkiem orzechów nerkowca oraz pistacjowych)

Kakao lub czekolada

Białka jaj

Masło z mleka pochodzącego od zwierząt karmionych trawą

Alkohol (w małych ilościach)

ETAP 3:

Orzechy nerkowca i orzechy pistacjowe

Bakłażan

Słodkie papryczki

Papryka

Kawa

Surowa śmietana z mleka pochodzącego od zwierząt karmionych trawą

Fermentowany nabiał z mleka pochodzącego od zwierząt karmionych trawą (jogurt i kefir)

ETAP 4:

Inne produkty mleczne (pełne mleko oraz ser z mleka pochodzącego od zwierząt karmionych trawą)

Papryka chili

Pomidory

Ziemniaki

Inne rośliny psiankowate oraz przyprawy psiankowate

Alkohol (w większych ilościach)

Biały ryż

Tradycyjnie przygotowane rośliny strączkowe (namoczone oraz fermentowane)

Tradycyjnie przygotowane bezglutenowe zboża (namoczone oraz fermentowane)

Pokarmy, które dotychczas wyzwalały u ciebie ciężką reakcję

Pokarmy, na które jesteś uczulony

Kiedy zaczniesz ponownie wprowadzać żywność oraz uczyć się oceniać swoje reakcje na nią, zaczniesz tworzyć bezpieczną dietę, która najlepiej będzie służyła twojemu zdrowiu. Chociaż negatywna reakcja na jedzenie może zniechęcać, to nie ignoruj faktu, że być może zaczniesz tolerować dany składnik kilka miesięcy później, kiedy twoje ciało się uleczy. Radzę zachować ostrożność, nie spiesz się, a jeżeli masz jakiekolwiek wątpliwości, pomijaj dany produkt. Z czasem nauczysz się lepiej słuchać języka swojego ciała, ponieważ mówi ono jak rozpoznać, który rodzaj żywności sprzyja zdrowiu, a który spowalnia twój postęp.

Бесплатный фрагмент закончился. Хотите читать дальше?