Seksuologia

Tekst
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa


© Copyright by PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2017

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzenci: prof. dr hab. n. med. Zygmunt Zdrojewicz, prof. dr hab. n. med. Maciej Wilczak

Wydawca: Stella Nowośnicka-Pawlitko

Redaktor: Małgorzata Warowny

Producent: Anna Bączkowska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

Projekt okładki i stron tytułowych: Kalina Możdżyńska / worksbyKalina.com

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2017 r., (wyd. I)

Warszawa 2017

ISBN 978-83-200-5468-2

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Autorzy

prof. zw. dr hab. Maria Beisert

Zakład Psychologii Zdrowia i Psychologii Klinicznej

Instytut Psychologii

Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu

lek. Agnieszka Białka

Katedra Zdrowia Kobiety

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

dr n. hum. Katarzyna Bojarska

Instytut Psychologii

Uniwersytet Gdański

dr n. społ. Daniel Cysarz

SWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny w Warszawie

dr n. med. Andrzej Depko

Poradnia Seksuologiczna i Patologii Współżycia

Samodzielny Wojewódzki Zespół Publicznych Zakładów

Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej w Warszawie

dr hab. n. med. Romuald Dębski, prof. CMKP

II Klinika Położnictwa i Ginekologii

Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego w Warszawie

SPZOZ Szpital Bielański im. ks. Jerzego Popiełuszki

dr n. hum. Alicja Długołęcka

Katedra Psychospołecznych Podstaw Zdrowia i Rehabilitacji

Wydział Rehabilitacji

Akademia Wychowania Fizycznego w Warszawie

dr hab. n. med. Agnieszka Drosdzol-Cop

Katedra Zdrowia Kobiety

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

dr n. med. Bartosz Grabski, FECSM

Pracownia Seksuologii

Katedra Psychiatrii

Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum

dr n. med. Justyna Holka-Pokorska, FECSM

III Klinika Psychiatryczna

Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie

prof. dr hab. med. Grzegorz Jakiel

I Klinika Położnictwa i Ginekologii

Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego w Warszawie

lek. Sławomir Jakima

Poradnia Seksuologii i Patologii Więzi Międzyludzkich w Warszawie

Prywatna Praktyka Lekarska w Warszawie

mgr Agnieszka Kobiołka

Katedra Zdrowia Kobiety

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

lek. Karolina Kowalcze

Klinika Chorób Wewnętrznych i Farmakologii Klinicznej

SP CSK im. prof. K. Gibińskiego w Katowicach

dr n. med. Robert Kowalczyk

Zakład Seksuologii

Krakowska Akademia im. A. Frycza-Modrzewskiego

prof. dr hab. n. med. Robert Krysiak

Klinika Chorób Wewnętrznych i Farmakologii Klinicznej

Katedra Farmakologii

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

dr n. o zdrowiu Jacek Kurpisz

Samodzielna Pracownia Psychologii Klinicznej

Katedra i Klinika Psychiatrii

Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie

dr hab. n. med. Michał Lew-Starowicz, FECSM

III Klinika Psychiatryczna

Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie

prof. zw. dr hab. Zbigniew Lew-Starowicz

Zakład Seksuologii Medycznej i Psychoterapii

Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego w Warszawie

mgr psych. Ewa Małachowska

Prywatna Praktyka Psychoterapeutyczna w Warszawie

prof. dr hab. med. Artur Mamcarz

III Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii

II Wydział Lekarski

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr n. o zdrowiu Izabela Mężyk

Katedra Zdrowia Kobiety

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

prof. dr hab. n. hum. Alicja Przyłuska-Fiszer

Katedra Psychospołecznych Podstaw Zdrowia i Rehabilitacji

Wydział Rehabilitacji

Akademia Wychowania Fizycznego w Warszawie

dr n. hum. Marta Rawińska

Katedra Psychoterapii i Terapii Seksualnej

Wydział Psychologii

Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Warszawie

lek. Aleksandra Robacha

Specjalistyczny Psychiatryczny ZOZ w Łodzi

lek. Dominika Sajdak

Katedra Zdrowia Kobiety

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

lek. Agata Sidło-Stawowy

Katedra Zdrowia Kobiety

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

dr n. med. Marta Skrodzka

Institute of Urology, Department of Andrology

University College London Hospitals

prof. dr hab. n. med. Violetta Skrzypulec-Plinta

Katedra Zdrowia Kobiety

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

mgr Jarosław Stusiński

Zakład Seksuologii Medycznej i Psychoterapii

Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego w Warszawie

dr Filip Szumski

Zakład Seksuologii Społecznej i Klinicznej

Instytut Psychologii

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Piotr Paweł Świniarski MD, PhD, FECSM

St Peter’s Andrology Centre and Andrology Department

Institute of Urology

University College London Hospitals

lek. Marcin Wełnicki

III Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii

II Wydział Lekarski

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Spis treści

Przedmowa

1. Historia seksuologii Andrzej Depko

2. Definicja i koncepcja normy w seksuologii Robert Kowalczyk, Zbigniew Lew-Starowicz

3. Biologiczne i psychologiczne podstawy seksualności

Anatomia narządów płciowych męskich Piotr Paweł Świniarski

Anatomia narządów płciowych żeńskich Agnieszka Drosdzol-Cop

Hormonalne uwarunkowania seksualności Karolina Kowalcze, Robert Krysiak

Psychologia i fizjologia reaktywności seksualnej u kobiet Justyna Holka-Pokorska

Psychologia i fizjologia reaktywności seksualnej u mężczyzn Andrzej Depko

Tożsamości seksualne Katarzyna Bojarska, Robert Kowalczyk

4. Seksualność w fazach życia

Dojrzewanie biologiczne kobiet Agnieszka Drosdzol-Cop, Agata Sidło-Stawowy

Dojrzewanie biologiczne mężczyzn Piotr Paweł Świniarski

Rozwój psychoseksualny człowieka. Kryteria dojrzałości psychoseksualnej Maria Beisert

Seksualność kobiet w okresie ciąży i połogu Zbigniew Lew-Starowicz, Violetta Skrzypulec-Plinta

Seksualność kobiet w okresie menopauzalnym Violetta Skrzypulec-Plinta, Agnieszka Kobiołka

Seksualność wieku średniego u mężczyzn Zbigniew Lew-Starowicz

 

Seksualność mężczyzn w późnym wieku Zbigniew Lew-Starowicz

Andropauza Grzegorz Jakiel

5. Seksuologia kliniczna

Klasyfikacje zaburzeń seksualnych Michał Lew-Starowicz, Zbigniew Lew-Starowicz

■ Badanie seksuologiczne i wywiad seksuologiczny

Badanie seksuologiczne Marta Rawińska

Wywiad seksuologiczny Zbigniew Lew-Starowicz

Zasady badania somatycznego (fizykalnego) pacjentek z zaburzeniami seksualnymi Zbigniew Lew-Starowicz

■ Dysfunkcje seksualne kobiet

Zaburzenia pożądania i podniecenia seksualnego u kobiet Justyna Holka-Pokorska

Zaburzenia orgazmu u kobiet Zbigniew Lew-Starowicz

Zaburzenia seksualne związane z bólem Agnieszka Drosdzol-Cop, Sławomir Jakima, Dominika Sajdak

■ Dysfuncje seksualne mężczyzn

Zaburzenia pożądania seksualnego u mężczyzn (hipolibidemia, brak lub utrata potrzeb seksualnych) Zbigniew Lew-Starowicz

Zaburzenia erekcji Michał Lew-Starowicz

Zaburzenia ejakulacji i orgazmu Michał Lew-Starowicz

Transseksualizm Aleksandra Robacha

Inne zaburzenia identyfikacji płciowej Daniel Cysarz

Zaburzenia związane z rozwojem psychoseksualnym Maria Beisert

Zaburzenia preferencji seksualnych Zbigniew Lew-Starowicz

Psychoterapia w leczeniu zaburzeń seksualnych Sławomir Jakima, Ewa Małachowska

6. Problemy seksualne w różnych specjalnościach medycznych

Problemy seksualne w endokrynologii Robert Krysiak

Problemy seksualne w ginekologii Agnieszka Drosdzol-Cop, Violetta Skrzypulec-Plinta, Agnieszka Białka

■ Problemy seksualne w onkologii

Zaburzenia seksualne u kobiet z chorobami onkologicznymi Violetta Skrzypulec-Plinta

Zaburzenia seksualne u mężczyzn z chorobami onkologicznymi Piotr Paweł Świniarski

Problemy seksuologiczne w kardiologii Artur Mamcarz, Marcin Wełnicki

Zaburzenia seksualne w urologii Marta Skrodzka

Problemy seksualne w psychiatrii Michał Lew-Starowicz

7. Inne zagadnienia w seksuologii

Antykoncepcja i seksualność Romuald Dębski

Aspekty etyczne pracy seksuologa Jarosław Stusiński, Alicja Przyłuska-Fiszer

Aspekty prawne w pracy seksuologa Filip Szumski

Cyberseksualność Robert Kowalczyk, Jacek Kurpisz

Patologiczna hiperseksualność Michał Lew-Starowicz

Niepełnosprawność fizyczna i zdrowie seksualne Alicja Długołęcka

Niepełnosprawność intelektualna i zdrowie seksualne Izabela Mężyk, Violetta Skrzypulec-Plinta

Problemy osób LGBTQ Bartosz Grabski

Zaburzenia seksualne uwarunkowane kulturowo Zbigniew Lew-Starowicz

Zachowania seksualne zagrażające zdrowiu i życiu Zbigniew Lew-Starowicz

8. Podstawy seksuologii sądowej

Badanie medyczne i orzecznictwo sądowo-seksuologiczne Zbigniew Lew-Starowicz, Violetta Skrzypulec-Plinta

Badanie psychologiczne a opiniowanie sądowo-seksuologiczne Maria Beisert

Leczenie sprawców przestępstw przeciwko wolności seksualnej Zbigniew Lew-Starowicz

Aneks

Przypisy

Przedmowa

Drodzy Czytelnicy,

Oddajemy w Państwa ręce książkę stanowiącą kompendium aktualnej wiedzy na temat seksualności człowieka. Opracowanie to wpisuje się w już ponad 70-letnią tradycję szerzenia wiedzy seksuologicznej przez PZWL.

W ciągu ostatnich lat dokonał się ogromny postęp badań nad biologicznymi podstawami ludzkiej seksualności. Współczesna seksuologia jest jednak przede wszystkim nauką interdyscyplinarną. Monografia ta opracowana z udziałem grona wybitnych specjalistów przeznaczona jest dla lekarzy specjalizujących się w seksuologii medycznej, seksuologów klinicznych, psychologów, psychoterapeutów, fizjoterapeutów, absolwentów i studentów kierunków medycznych i humanistycznych oraz wszystkich osób chcących profesjonalnie poszerzyć swoją wiedzę na temat jednej z najważniejszych sfer ludzkiego życia. W kolejnych ośmiu częściach omówione zostały zagadnienia związane z historią seksuologii, przysparzające wielu trudności kryteria definiowania normy i patologii seksualnej, następnie biologiczne i psychologiczne podstawy ludzkiej seksualności, rozwój i funkcjonowanie seksualne człowieka na przestrzeni cyklu jego życia, klinika zaburzeń seksualnych i ich specyfika w poszczególnych specjalnościach medycznych; aspekty prawne i etyczne pracy seksuologa, wpływ nowych technologii na życie seksualne, jak również uwarunkowania kulturowe i inne zjawiska dotyczące seksualności oraz seksuologia sądowa.

Życie seksualne należy do tych obszarów funkcjonowania człowieka, które w najsilniejszy sposób kształtują poczucie jakości jego życia. Trudno jest wyobrazić sobie holistyczne podejście do problemów zdrowotnych pacjenta, jeżeli nie uwzględnia się przy tym jego sfery seksualnej. Z tego względu, kształcenie przedstawicieli opieki zdrowotnej na temat ludzkiej seksualności jest niezbędne, co coraz częściej znajduje odzwierciedlenie w programach nauczania na uczelniach wyższych i studiach podyplomowych.

Mamy nadzieję, że znajdą Państwo w niniejszej książce pomoc w zrozumieniu złożonych uwarunkowań ludzkiej seksualności i cenne wskazówki do codziennej pracy klinicznej.


dr hab. n. med. Michał Lew-Starowicz


prof. dr hab. n. med. Zbigniew Lew-Starowicz


prof. dr hab. n. med. Violetta Skrzypulec-Plinta

1 Historia seksuologii Andrzej Depko

Historia seksuologii, nierozerwalnie związana z dziejami rodzaju ludzkiego, jest w dużej mierze ilustracją ustosunkowania się różnych społeczeństw do problematyki seksualnej człowieka. To trwające kilka tysięcy lat zmagania o pozycję, znaczenie, wartość i formę seksualności jako jednej ze sfer ludzkiego życia, w których możliwości i granice seksualności człowieka były różnorodnie wyrażane. Pozwala to łatwiej zrozumieć istotę tej dziedziny ludzkiej aktywności, ustalić jej związki z całokształtem życia oraz odpowiednio ją zinterpretować.

Historia, badając ciągłość zdarzeń zachodzących w czasie, od zamierzchłej przeszłości do teraźniejszości, i usiłując powiązać ze sobą poszczególne epoki w sposób rozumowy, stwarza podstawy do przewidywania przyszłości. Pozwala też na uczenie się na błędach. Tym samym naucza rozważnego i krytycznego podejścia do zagadnień i poglądów w aktualnych warunkach, w danej epoce. Bez tej wiedzy współczesny lekarz nie mógłby należycie rozwiązywać złożonych problemów i zaburzeń wchodzących w zakres współczesnej seksuologii i medycyny seksualnej.

Choroby sfery seksualnej, podobnie jak i inne choroby poszczególnych układów lub narządów, towarzyszą człowiekowi od zarania dziejów. Leczono je z różnym skutkiem od tysięcy lat, aczkolwiek ze względu na specyfikę problemu i tematykę oraz postępy w diagnostyce i leczeniu dotyczące ich opracowania pozostawały daleko w tyle za badaniami prowadzonymi w innych dziedzinach nauk medycznych.

Według profesora Kazimierza Imielińskiego w rozwoju seksuologii jako odrębnej nauki można wyróżnić cztery okresy:

Okres przedhistoryczny – charakteryzujący się nielicznymi informacjami o życiu seksualnym ludzi.

Okres obserwacji i dociekań przednaukowych – który zakończył się na przełomie XVIII i XIX wieku.

Okres wiedzy przedseksuologicznej – w którym seksuologia nie była oddzielona od innych nauk.

Okres wiedzy seksuologicznej – w którym seksuologia, ze względu na podstawy teoretyczne i rozwój metodologii naukowej, uzyskała rangę samodzielnej nauki [18].

OKRES PRZEDHISTORYCZNY

Człowiek pierwotny, zamieszkujący jaskinie w epoce przedhistorycznej, nie był obojętny wobec zagadnień związanych z seksualnością. W społeczeństwach pierwotnych seksualizm ludzi miał charakter czysto biologiczny, pozbawiony ograniczeń kulturowych. Normy społeczne, magiczne i religijne pojawiały się znacznie później, w miarę rozwoju cywilizacji. Był to seks czysty, pozbawiony pruderii, który jednak ze sfery biologicznej oscylować zaczął ku sferze magiczno-rytualnej. Wyrażał on magię płodności, przywoływał dostatnie plony, a także uśmierzał złe moce mogące zaszkodzić człowiekowi. Z okresu górnego paleolitu pochodzą słynne statuetki kobiet nazywane imieniem Wenus, pozbawione rysów twarzy, mające natomiast wyolbrzymione cechy płciowe, wskazujące jak ogromne znaczenie przywiązywano do funkcji macierzyńskiej i reprodukcyjnej.

 

Do najsłynniejszych należą: Wenus z Berekhat Ram (datowana na co najmniej 230 tys. lat p.n.e.), Wenus z Tan-Tan (między 300 tys. a 500 tys. lat p.n.e.), Wenus z Lespugue (między 26 tys. a 24 tys. lat p.n.e.), Wenus z Dolních Věstonic (między 29 tys. a 25 tys. lat p.n.e.), Wenus z Willendorfu (między 24 tys. a 26 tys. lat p.n.e.), Wenus z Moravany (sprzed blisko 23 tys. lat p.n.e), Wenus z Brassempouy (między 31 tys. a 24 tys. lat p.n.e.). Są one do siebie niezwykle podobne, pozbawione odzienia. Niemiecki prehistoryk Hugo Obermaier charakteryzował je następującymi słowami: „cała figurka wskazuje, że jej wykonawca znakomicie potrafił opanować artystycznie kształt ciała ludzkiego, szło mu jednak przede wszystkim o uwydatnienie zarówno pierwszo-, jak i drugorzędowych cech płciowych kobiety. Reszta została w sposób genialny zredukowana do najkonieczniejszego minimum” [31].

Malowidła i rysunki na ścianach jaskiń, pochodzące ze starszej epoki paleolitycznej (obejmującej okres od miliona do 100 tys. lat p.n.e), w której datuje się pierwszy etap rozwoju kultury ludzkiej, przedstawiają treści świadczące o tym, iż zagadnienia seksualne, obok innych ważnych tematów, jak np. polowanie, absorbowały uwagę człowieka. Potwierdzenie tego można odnaleźć w jaskiniach położonych w rejonie frankokantabryjskim, m.in. ze znajdujących się na terenie Francji grot Chauvet, Les Combarelles, Font-de-Gaume, Lascaux, Niaux, Les Trois Freres, a także z jaskiń El Castillo i Altamira położonych w Hiszpanii [1, 6, 33].

W ówczesnych warunkach rozwoju człowieka ryty i rysunki naskalne nie wiązały się z przedstawieniem zjawiska pobudliwości lub rozkoszy seksualnej, lecz służyły wspomnianej już obrzędowości płodzenia. Ludzie nie uświadamiali sobie związku przyczynowo-skutkowego między współżyciem seksualnym, ciążą i porodem. Pewnym utrudnieniem w odkryciu tej zależności był fakt, że nie po każdym stosunku dochodziło do zapłodnienia. Zapłodnienie i ciążę wiązali z wpływem wielu czynników, ale nie stosunku płciowego. Możemy przypuszczać, iż ciążę uważano za następstwo oddziaływania słońca, wiatru, pioruna, a w późniejszym okresie rozwoju – za skutek działania zaklęć, amuletów czy też łaskawości demonów. Można to wytłumaczyć cechami psychiki archaicznej, która łączyła przyczynowo zdarzenia zachodzące obok siebie czasowo lub przestrzennie, nawet gdy był to związek przypadkowy. Za przyczynę ciąży lub porodu uważano czynniki, które pozostawały z nimi w bliskim odstępie czasowym. Znajdowało to wyraz w wierzeniach, że dziecko jest pochodzenia nadprzyrodzonego, natomiast stosunek płciowy i wytrysk nasienia może być potrzebny np. do odżywiania płodu. W ślad za wiarą w ducha powstała wiara w bogów, i to im właśnie przypisywano moc zapładniającą. W wielu późniejszych mitologiach istnieli bogowie odpowiedzialni wyłącznie za zapłodnienie.

Ważną cechę wyrażania seksualności przez człowieka prehistorycznego stanowiła swoboda ekspresji. W późniejszych epokach przejawy seksualności były przez zbiorowość ludzi coraz bardziej wypierane, skrywane i w sposób wyrafinowany symbolizowane.

OKRES OBSERWACJI I DOCIEKAŃ PRZEDNAUKOWYCH

Okres ten obejmuje starożytność, średniowiecze i epokę nowożytną aż do końca XVIII wieku.

W starożytności we wszystkich kulturach prowadzono rozważania nad wartością seksualności i próbowano klasyfikować różne zachowania seksualne z punktu widzenia filozoficzno-etycznego, religijnego oraz medycznego. Greccy i rzymscy filozofowie oraz lekarze, tacy jak Hipokrates, Platon, Arystoteles, Soranus z Efezu czy Galen snuli rozważania i prowadzili badania dotyczące prokreacji i antykoncepcji; opisywali zachowania i zaburzenia seksualne oraz ich leczenie; podkreślali znaczenie edukacji seksualnej [19].

Hipokrates przypisywał nasieniu męskiemu niezwykle znaczącą rolę dla sprawnego funkcjonowania całego organizmu. Jego zdaniem w procesie tworzenia nasienia brał udział cały ustrój. Nasienie było zatem najważniejszym „humorem, czyli sokiem organizmu”, którego ubytek mógł wywoływać znaczne osłabienie. Zbyt częsta jego utrata, na skutek masturbacji, polucji lub często odbywanych stosunków płciowych, prowadzić mogła do wielu schorzeń, a nawet zakończyć się śmiercią. Jego przekonanie, iż: „jeżeli człowiek traci nasienie, to traci ducha życia” przetrwało całe tysiąclecie [20].

Poglądy Hipokratesa podzielał Platon, zaś zdaniem lekarza i fizyka Alkmeona, ucznia Pitagorasa, nasienie produkowane było w mózgu. Uważał on, że jądra były żyłami zwiniętymi w kłębek. Opisywał drogi, którymi nasienie przesyłane było do nich z mózgu. Każdorazowa utrata „cząstki mózgu”, odbywająca się podczas ejakulacji, miała być przyczyną ciężkich chorób mogących prowadzić do zgonu [9].

W średniowieczu poglądy na wiele czynności seksualnych były podobne jak w starożytności, lecz obarczono je ocenami moralnymi i traktowano jak nieczyste i grzeszne. Sferę seksualną człowieka tolerowano wyłącznie w aspekcie posiadania potomstwa. Rozkwit medycyny w starożytności, oparty na poglądzie materialistycznym, w średniowieczu ustąpił miejsca poglądom opartym na mistyce, zabobonach i wierzeniach religijnych.

Od XII wieku popularne stały się pasy cnoty, które miały na celu nie tylko chronić przed podejmowaniem przez kobiety pozamałżeńskiej aktywności seksualnej, lecz także zapobiegać zaspokojeniu seksualnemu na drodze masturbacji [5].

Po okresie średniowiecza nastało odrodzenie, które zapoczątkowało epokę nowożytną. Odżyły na nowo ideały piękna i rajskiej nagości ciała ludzkiego w sztuce, nastąpił też rozwój nauki i medycyny.

Leonardo da Vinci (1452–1519) prowadził badania anatomiczne, wykonując sekcje zwłok. Narysował i opisał zewnętrzne oraz wewnętrzne organy płciowe kobiety, stosunek płciowy oraz przebieg ciąży [34].

W XVI wieku zachodzą w Europie procesy, które w przyszłości rzutować będą negatywnie na nastawienie do seksualności. Są to epidemia kiły i rozwój ideologii mieszczańskiej. Ponieważ choroby uważano za karę bożą za grzechy, epidemia ta musiała spowodować powstanie emocjonalnych skojarzeń co do grzeszności seksu, a w następstwie – nieprzychylne nastawienie do niego.

Andrzej Wesaliusz (1515–1564) opublikował w roku 1543 pierwszy atlas anatomii człowieka De humani corporis fabrica libri septem [35].

Jego pracę nad poznaniem tajemnic ludzkiego ciała kontynuowali kolejni lekarze, którzy opisali wewnętrzne narządy płciowe człowieka.

Gabrielle Fallopio (1523–1562) opisał jajowody oraz jako pierwszy przeprowadził analogię między łechtaczką a prąciem [35], natomiast Kasper Berthelsen (Bartholinus) (1585–1629) opisał gruczoły przedsionkowe większe, nazwane od jego nazwiska gruczołami Bartholina [35].

Wiek XVII przyczynił się do dalszego rozwoju nauki i medycyny.

Profesor anatomii Nicolas Venette (1632–1698) wydał w 1675 r. dzieło, w którym zilustrował i dokładnie opisał męskie i żeńskie narządy płciowe. Poruszył też zagadnienia związane z wychowaniem seksualnym. Książka wywołała skandal i cały jej nakład został skonfiskowany [35].

Anatom holenderski Regnier de Graaf (1641–1673) opisał dokładnie jajniki i występujące w nim pęcherzyki Graafa, a także fenomen kobiecej ejakulacji [35], natomiast William Cowper (1666–1709) – gruczoły opuszkowo-cewkowe (gruczoły Cowpera) [35].

W roku 1677 Antoni van Leeuwenhoek (1632–1723) jako pierwszy obserwował pod mikroskopem i opisał plemniki obecne w męskim nasieniu [35].

Wiek XVIII to epoka oświecenia, w której pomimo kultu rozumu i empiryzmu rozwinęła się rygorystyczna moralność bytu, zaś w seksualności dopatrywano się pomniejszenia zdolności człowieka do kierowania swoim postępowaniem na skutek poddawania się atawistycznym instynktom.

W roku 1720 niemiecki lekarz Martin Schurig (1662–1773) opublikował rozprawę liczącą 800 stron, w której opisał morfologię kobiecych narządów płciowych, w tym łechtaczki, przedstawił poglądy na zagadnienie dziewictwa, masturbacji i współżycia seksualnego. Schurig walczył z przesądami i udowadniał, że popęd seksualny nie może być oceniany jako grzeszny, lecz jest całkowicie naturalny. Stawiał znak równości pomiędzy siłą pożądania kobiety i mężczyzny. Zalecał podejmowanie współżycia seksualnego nie tylko w celu zapłodnienia, lecz także ze względu na higienę cielesną i moralność. Za szkodliwe następstwa długotrwałej wstrzemięźliwości seksualnej uważał brak apetytu, niepłodność, obłęd i epilepsję. Jego zdaniem ekscesy seksualne mogły prowadzić do zaburzeń psychicznych, ślepoty, wyłysienia i śmierci [18].

W 1710 r. w Londynie ukazało się dzieło doktora Bekkera pod znamiennym tytułem Onania, haniebny grzech samosplamienia i wszelkie jego straszne następstwa u obu płci, ujawnione wraz z radą duchową i lekarską [9].

Kolejnym dziełem, które przez następne 150 lat ugruntowało fałszywy pogląd o zgubnym wpływie masturbacji na zdrowie, była opublikowana w 1760 r. rozprawa Onanja, albo rozprawa o chorobach spowodowanych przez samogwałt Simona Andrée Tissota, lekarza z Lozanny (pioniera w dziedzinie walki z ospą). Praca ta została przetłumaczona na język polski (opublikowana w 1806 r.), co nie pozostało bez wpływu na poglądy zarówno lekarzy, jak i reszty społeczeństwa. Autor wyraził w niej przekonanie, iż nic nie działa tak niszczycielsko na organizm jak samogwałt – nawet ospa! Tissot wymienił wiele chorób, które były bezpośrednim następstwem samogwałtu, m.in. paraliż, padaczkę, pochodzącą z lubieżności chorobę pod nazwą wyniszczenie grzbietowe, otępienie umysłowe, ślepotę. Szczególnie dotknięty jest mózg – pisał Tissot – który zostaje odwodniony i w końcu wysycha: „pewien człowiek doprowadził się do takiego stanu, że jego mózg grzechotał w czaszce jak wyschnięty orzech w skorupie” [36].

OKRES WIEDZY PRZEDSEKSUOLOGICZNEJ

Obejmuje XIX wiek, który zapoczątkował rozwój seksuologii, jednakże nie była ona jeszcze nauką wyodrębnioną.

Zaburzenia sfery seksualnej człowieka przez stulecia spychano na margines medycyny, zaś obserwacjom czynionym w tym zakresie oraz próbom leczenia towarzyszyły liczne przesądy i zakazy moralne.

Kształcenie lekarzy oparte było na zasadzie antyseksualnej socjalizacji, co prowadziło do deficytów wiedzy o biologicznym funkcjonowaniu człowieka, hołdowaniu fałszywym poglądom i prezentowaniu emocjonalnych przesądów w odniesieniu do seksualności. Lekarze zajmowali wobec seksualności stanowisko zgodne z obowiązującym standardem, ograniczającym zainteresowanie medycyny do funkcji rozrodczej, natomiast wraz z teologami, prawnikami i filozofami byli współodpowiedzialni za konstruowanie represyjnej ideologii seksualnej.

Pomimo trudności i problemów wiążących się z próbami podejmowania badań nad seksualnością, od połowy XIX wieku w wielu różnych dyscyplinach naukowych rozpoczęto badania dotyczące wpływu seksualności na życie człowieka. Dysponowano jeszcze dość skromną metodologią, jednak zgromadzono wiele faktów, które stały się podstawą rozwoju współczesnej seksuologii.

Dzięki znaczącemu postępowi w obrębie nauk biologicznych i medycyny, głównie neurologii i psychiatrii, poszerzano wiedzę w zakresie znaczenia seksualności i jej wpływu na zachowanie człowieka. To właśnie lekarze tych dwóch specjalności medycznych opisywali w piśmiennictwie medycznym liczne przypadki patologii seksualnej. Zdaniem ówczesnych autorów były one wyrazem zwyrodnienia psychicznego człowieka, zatem ograniczano się jedynie do prezentowania objawów i przyczyn patologii, gdyż terapię uznawano często za nieskuteczną i bezcelową lub kładziono nacisk na oddziaływanie na pacjenta naukami moralnymi.

W roku 1827 Karl Ernst von Baer odkrył komórkę jajową u ssaków, zaś trzy lata później lekarz francuski Filip Ricard udowodnił, iż kiła i rzeżączka są różnymi chorobami. Ostatecznie sprawę rozstrzygnęło odkrycie dwóch bakterii: dwoinki rzeżączki w 1879 r. – przez Alfreda Neissera, a krętka bladego w 1905 r. – przez Fryderyka Schaudinna i Eryka Hoffmanna [35].

W roku 1837 w Paryżu Alexandre J.B. Parent-Duchâtelet, w książce De la prostitution de la ville de Paris, opublikował wyniki badań nad prostytucją, przeprowadzonych po raz pierwszy na tak dużą skalę [15].

W roku 1838 berliński lekarz Fryderyk Adolf Wilde jako pierwszy zaproponował stosowanie krążka dopochwowego jako metody antykoncepcyjnej. Ideę wprowadził w życie w 1881 r. niemiecki lekarz Wilhelm A. Mensing, który zaprojektował gumowy krążek dopochwowy [26], od jego nazwiska noszący nazwę krążka Mensinga.

W roku 1844 Henryk Kaan, lekarz pochodzenia rosyjskiego praktykujący w Wiedniu, opublikował książkę Psychopathia sexualis.

Czterdzieści lat później pod tym samym tytułem wydał swoją pracę profesor Ryszard von Kraft-Ebing. Kaan jako pierwszy dokładnie opisał obserwowane u ówczesnych pacjentów zaburzenia seksualne i zaproponował ich klasyfikację. W książce poruszył również istotny społecznie problem negatywnych następstw wywoływanych przez masturbację. Jego podejście do tego zagadnienia było typowe dla poglądów obowiązujących w XIX wieku [21].

W 1865 r. prezes British Medical Society doktor Baker Brown wciąż zalecał kobietom wycinanie łechtaczki jako zabieg profilaktyczny, zapobiegający wystąpieniu zaburzeń umysłowych, epilepsji i homoseksualizmu [10].

W latach 1872–1885 zostaje opublikowane trzytomowe dzieło włoskiego lekarza i antropologa Paula Mantegazzy Trylogia miłości (t.1: Higiena miłości, t. 2: Fizjologia miłości, t.3: Antropologia miłości).

Zdaniem autora życie płciowe powinno się rozpoczynać po osiągnięciu fizycznej i psychicznej dojrzałości (za fizycznie dojrzałego autor uważał mężczyznę w wieku lat 25, kobietę w wieku lat 20). „Wypełnienie życia płciowego nie powinno rujnować sił człowieka, przynosić uszczerbku i wyczerpania jego zdrowiu fizycznemu i psychicznemu, przeciwnie, będąc oparte na pociągu duchowym, na uczuciu, winno dostarczać prawdziwe zadowolenie i podnietę życiową” [27].