Ślepy archeologTekst

Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa


Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

Motto

CZĘŚĆ PIERWSZA

Posterunek w Agios Nikolaos, piątek, 15 września, godzina 9.05

Kentro, Pachia Ammos, poniedziałek 11 września, przed świtem

Posterunek w Agios Nikolaos, piątek, 15 września, godzina 9.09

Kentro, Pachia Ammos, poniedziałek, 11 września, świt i nieco później

Posterunek w Agios Nikolaos, piątek, 15 września, godzina 9.21

Halasmenos, poniedziałek, 11 września, wczesny poranek

Halasmenos, poniedziałek, 11 września, nadal przed południem

Posterunek w Agios Nikolaos, piątek, 15 września, godzina 9.34

Halasmenos, a później Kentro, Pachia Ammos, poniedziałek, 11 września, po południu

Kentro, Pachia Ammos, poniedziałek, 11 września, po południu

Posterunek w Agios Nikolaos, piątek, 15 września, godzina 9.43

Kentro, Pachia Ammos, a później Halasmenos, wtorek, 12 września, poranek

Agios Nikolaos, wtorek, 12 września, koło południa

Posterunek w Agios Nikolaos, piątek, 15 września, godzina 10.00

Agios Nikolaos, wtorek, 12 września, wczesne popołudnie

Agios Nikolaos, wtorek, 12 września, nadal wczesne popołudnie

Kentro, Pachia Ammos, wtorek, 12 września, popołudnie, już nie takie wczesne

Posterunek w Agios Nikolaos, piątek, 15 września, godzina 10.17

Pachia Ammos, wtorek, 12 września, pod wieczór

Pachia Ammos, wtorek, 12 września, wczesny wieczór

Pachia Ammos, 12 września, nadal wieczór

Posterunek w Agios Nikolaos, piątek, 15 września, godzina 10.30

Knossos, środa, 13 września, przed południem

Posterunek w Agios Nikolaos, piątek, 15 września, godzina 10.46

Droga z Knossos do Pachia Ammos, środa, 13 września, koło południa

Posterunek w Agios Nikolaos, piątek, 15 września, godzina 10.51

Kentro, Pachia Ammos, środa, 13 września, wczesne popołudnie

Kentro, Pachia Ammos, środa, 13 września, nadal wczesne popołudnie

Posterunek w Agios Nikolaos, piątek, 15 września, godzina 11.01

Kentro, Pachia Ammos, środa, 13 września, późne popołudnie i wieczór. I noc.

Kentro, Pachia Ammos, czwartek, 14 września, przed świtem

Posterunek w Agios Nikolaos, piątek, 15 września, godzina 11.09

Kentro, Pachia Ammos, czwartek, 14 września, przedpołudnie

Posterunek w Agios Nikolaos, piątek, 15 września, godzina 11.16

Kentro, Pachia Ammos, czwartek, 14 września, już po południu

Posterunek w Agios Nikolaos, piątek, 15 września, godzina 11.31

Kentro, Pachia Ammos, czwartek, 14 września, nadal popołudnie

Posterunek w Agios Nikolaos, piątek, 15 września, godzina 11.40

CZĘŚĆ DRUGA

Katalimata, czwartek, 14 września, późne popołudnie

Halasmenos, czwartek, 14 września, wieczór i noc

Halasmenos, piątek, 15 września, świt

Agios Nikolaos, piątek, 15 września, poranek

CZĘŚĆ TRZECIA

Posterunek w Agios Nikolaos, piątek, 15 września, popołudnie

Posterunek w Agios Nikolaos, piątek, 15 września, popołudnie

Szpital w Agios Nikolaos, piątek, 15 września, popołudnie

Halasmenos, piątek, 15 września, późne popołudnie

Katalimata, piątek, 15 września, późne popołudnie

Katalimata, piątek, 15 września, późne popołudnie

Katalimata, piątek, 15 września, nadal późne popołudnie

Posłowie

Redaktor prowadzący ADAM PLUSZKA

Redakcja KAROLINA MACIOS

Korekta MAŁGORZATA KUŚNIERZ, JAN JAROSZUK

Projekt okładki i stron tytułowych MICHAŁ PAWŁOWSKI

Zdjęcia na okładce © Ed Bartlett / Flickr

Łamanie | manufaktu-ar.com

Copyright © by Marta Guzowska

Copyright © by Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2018

Warszawa 2018

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-65973-03-0

Wydawnictwo Marginesy

ul. Forteczna 1a

01-540 Warszawa

tel. 48 22 839 91 27

e-mail: redakcja@marginesy.com.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Ta książka jest, rzecz jasna, dla Iwony i Piotrka Wojnarów

Everybody lies

Doktor House

Everybody dies

Doktor House

CZĘŚĆ I

POSTERUNEK W AGIOS NIKOLAOS,

PIĄTEK, 15 WRZEŚNIA, GODZINA 9.05

Brzęczenie muchy doprowadzało mnie do szału, ale nie mogłem jej zlokalizować. Sądząc po dźwięku, była wielka i tłusta. Mucha wrześniowa utuczona przez całe długie lato.

– Panie Tomaszu Mara, proszę powtórzyć, jak nazywały się i kim były pana ofiary.

Gardło miałem suche i bałem się, że nie wydobędę z siebie głosu. Ale spróbowałem, musiałem spróbować.

– Mona Anna Abano, zatrudniona na stanowisku asystentki Kreteńskiego Centrum Badań Archeologicznych w Pachia Ammos, nomos Lasiti na Krecie i Oliwia Maria Papadaki, zatrudniona na stanowisku głównej konserwatorki w tym samym ośrodku. Zabiłem je obie.

Czułem, jak na czole zbierają mi się kropelki potu. W pokoju przesłuchań nie było klimatyzacji, posterunek oszczędzał na zasłonach, a okna, szczelnie zamknięte, wychodziły na południe. Nie miałem czym oddychać. Głos policjantki też brzmiał chrapliwie. Tylko mucha czuła się wyśmienicie.

 

– Dlaczego?

– Co dlaczego? – Nie zrozumiałem.

– Dlaczego je pan zabił?

– To skomplikowane. Wolałbym opowiedzieć o wszystkim od początku.

Policjantka westchnęła.

– Zaraz do tego przejdziemy, panie Mara, ale chcę powiedzieć po raz ostatni: ma pan prawo do adwokata, który może być obecny przy tym przesłuchaniu. Jeśli nie stać pana na wynajęcie żadnego, przysługuje panu obrońca z urzędu.

Wyciągnąłem przed siebie rękę i dotknąłem stojącej na stole szklanki wody. Szkło miało taką samą temperaturę jak moja skóra. Woda pewnie też była ciepła. Odsunąłem dłoń.

– Nie chcę adwokata – wychrypiałem.

– W takim razie przeczytam pana dane osobowe. Proszę potwierdzić, czy się zgadzają.

Mucha przeleciała tuż obok mojej głowy. Pewnie wyczuła krew w niezagojonej ranie na skroni. Machnąłem ręką i brzęczenie na moment ucichło. A zaraz potem owad znowu zaczął krążyć gdzieś w rogu pod sufitem.

– Tomasz Mara, urodzony dwudziestego lipca tysiąc dziewięćset siedemdziesiątego siódmego roku w Kunes.

Uniosła głowę, jej włosy otarły się o kołnierz bluzki.

– Gdzie to jest?

– Za kołem podbiegunowym. – Ciągle chrypiałem, ale nie mogłem się zmusić, żeby przepłukać gardło ciepłą wodą.

– Aha. Ojciec, Jan Mara, polarnik. Matka, Ewa Bykowa, z wykształcenia lingwistka, bez zawodu. Studiował pan archeologię w Edynburgu... Już nie za kołem podbiegunowym.

To nie było pytanie, więc nie odpowiedziałem.

– Hm. No tak. Doktorat obronił pan na uniwersytecie w Salonikach.

To też nie było pytanie.

– Później zatrudniono pana jako asystenta na uniwersytecie w Retimno i brał pan udział w kilkunastu projektach archeologicznych na terenie Krety. Pięć lat temu wygrał pan konkurs na stanowisko kierownika Kreteńskiego Centrum Badań Archeologicznych w Pachia Ammos, w nomie Lasiti na Krecie. Pracuje pan na tym stanowisku do dzisiaj. Czy te informacje są zgodne z prawdą?

Skinąłem głową. Były.

Policjantka przełożyła jakieś papiery. Przez chwilę milczała, a kiedy się odezwała, w jej głosie zabrzmiało wahanie.

– Od dwudziestu dwóch lat, a konkretnie od siódmego września tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątego piątego roku, jest pan niewidomy.

KENTRO, PACHIA AMMOS,

PONIEDZIAŁEK 11 WRZEŚNIA, PRZED ŚWITEM

To był wypadek, dawno temu. Straciłem wzrok, ale zyskałem okrągłą sumkę z polisy ubezpieczeniowej. I musiałem zacząć całkiem nowe życie, czy mi się to podobało czy nie. A szybko zaczęło mi się podobać.

Jasne, pamiętam jeszcze banały, błękit nieba czy zieleń trawy. Rozumiem, co to znaczy, że dziewczyna ma czerwoną sukienkę albo rude włosy. Rozumiem, ale tego nie czuję. Kolory nie budzą we mnie emocji. Czerwień nie ekscytuje, błękit nie uspokaja. Są tylko słowami. Jak cyfry. Jak litery. Jak nazwy drzew. Których też przecież nie widzę.

Tak, znam pytanie, które zaraz padnie.

Czy w ogóle widzę cokolwiek?

Podobno (nie wiem, ile warte są te statystyki) dziewięćdziesiąt procent osób prawnie uznanych za niewidome może coś dostrzec. Albo niewyraźne kształty, albo kolorowe plamy, albo osoby czy przedmioty tunelowo w małym okienku, w centrum lub na obrzeżach pola widzenia. Tylko pięć do dziesięciu procent jest tej możliwości pozbawionych. Ja się do nich zaliczam. Nie widzę nic. Kompletnie, absolutnie nic.

Czy przed moimi oczami jest tylko czerń?

Wcale nie. Potrafię określić zmiany natężenia światła. Kiedy jest jasno, pod powiekami mam pomarańcz albo czerwień, która ciemnieje jak zasychająca krew, kiedy światło zamiera. Więc coś tam jednak wiem o kolorach, przynajmniej o tych dwóch.

Czy mam psa przewodnika?

Nie. Nie znoszę psów. Mona, moja nowa asystentka, ma psa i to w zupełności wystarczy.

Czy poruszam się z laską?

Czasami. Kiedy chcę zagrać na czyichś uczuciach. Wiecie, coś w stylu: biedny kaleka, trzeba się nim zaopiekować. To zawsze działa, zawsze! Jeśli nie wierzycie, załóżcie kiedyś w pochmurny dzień ciemne okulary, weźcie do ręki biały kijek i przejdźcie się ulicą, trzymając głowę sztywno, jakbyście czegoś nadsłuchiwali. Ludzie są pełni wyrzutów sumienia i chętnie pomagają tym, którzy na pierwszy rzut oka mają od nich cięższe życie. Nie lubią tylko tych, którym się dobrze wiedzie, o czym przekonuję się za każdym razem, kiedy wychodzę bez laski, ale za to w markowych okularach przeciwsłonecznych i koszuli z dobrego sklepu.

Czy nauczyłem się samodzielności na specjalnych kursach dla osób niewidomych?

Nie, nie cierpię przebywać w jednym pomieszczeniu z osobami, które uważają się za mądrzejsze tylko dlatego, że widzą promieniowanie elektromagnetyczne o częstotliwości pomiędzy, z grubsza, trzysta osiemdziesiąt a osiemset nanometrów. Całą moją samodzielność zbudowałem sam. Polegam na pamięci. Zacząłem ją ćwiczyć jeszcze w szpitalu, kiedy wybudziłem się z narkozy i kiedy lekarka powiedziała mi, że już nigdy nie będę widział. Zapamiętałem zapach jej świeżo wykrochmalonego fartucha, tanich kwiatowych perfum i lakieru do włosów oraz lekką chrypkę w głosie. Zapamiętałem, ile kroków zrobiła, zanim wyszła z pokoju, i w którą stronę – biorąc jako punkt odniesienia moje łóżko – znajdowały się drzwi. Kiedy mogłem już wstać, odtworzyłem tę sekwencję z pamięci i położyłem dłoń na klamce bez potykania się o sprzęty. To było moje pierwsze zwycięstwo i pierwsza porażka: pielęgniarki znalazły mnie na korytarzu, w rozpiętej na plecach szpitalnej koszuli, kiedy bezskutecznie próbowałem znaleźć kibel. Ale potem wiele się nauczyłem i zwycięstw było więcej niż porażek.

Nauczyłem się automatycznie liczyć kroki i przy każdym ruchu określać kierunek na moim wewnętrznym kompasie, podzielonym – jak tarcza każdego kompasu – na trzysta sześćdziesiąt stopni. Nauczyłem się sporządzać w pamięci trójwymiarowe mapy mojego otoczenia. Nauczyłem się wyłapywać z tła dźwięki tak delikatne, że większość osób nawet o nich nie wie. I wytrenowałem mój nos do wychwytywania każdej molekuły obcego zapachu. Perfekcyjna pamięć, doskonały słuch i świetny węch: dzięki nim mieszkam sam, jestem szefem ważnego ośrodka archeologicznego na Krecie, prowadzę wykopaliska archeologiczne i jestem szczęśliwy. Prawie.

Kolejne pytanie, jakie często słyszę: dlaczego zostałem archeologiem?

A dlaczego nie?

Czy wy z ręką na sercu potraficie powiedzieć, dlaczego zostaliście lekarzami, hydraulikami i manikiurzystkami? Mieliście w dzieciństwie objawienie? Nad waszymi głowami pojawił się anioł i wyszeptał wam do uszka, czym powinniście się zajmować przez resztę życia? No właśnie.

Kiedy jeszcze widziałem, podobały mi się te wszystkie sfinksy i piramidy, starożytne świątynie, zdjęcia słońca wschodzącego nad Nilem, ruiny na górskich szczytach, ogromne posągi, kolumny i mury. A potem spodobała mi się myśl, że będę się zajmować czymś, co uległo zniszczeniu na zawsze. Co już nie wróci. Jak mój wzrok. Urzekła mnie idea, że wszystko przeminie. Że wszyscy, ilu nas jest: grubi, chudzi, piękni, brzydcy, mądrzy i głupi, ślepcy i obdarzeni sokolim wzrokiem, pójdziemy do piachu, gdzie zamienimy się najpierw w gnijące mięso, potem w stertę kości, a na końcu w proch. Bo jeśli czas radzi sobie z granitem i bazaltem, z którego budowano świątynie i ciosano rzeźby, dlaczego miałby nie poradzić sobie z ważącym kilkadziesiąt kilogramów organizmem opartym na strukturze białkowej.

A jeszcze później, dużo później, okazało się, że archeologia więcej ma wspólnego z potłuczonymi garnkami niż z kolumnami. Ze śmieciami, a nie z granitowymi posągami. Z rozwalonymi chatami i obgryzionymi kośćmi pozostawionymi w palenisku, a nie ze świątyniami. Ale to też mi się podobało. Poza tym ślepemu łatwiej pomacać stare skorupy niż wielki posąg lub świątynię, więc trochę zadecydowały względy praktyczne. Zostałem przy ceramice.

Moja praca mieści się w czubkach palców. Dotykiem potrafię rozpoznać kształt naczynia (nawet jeśli się potłukło i zostały z niego tylko skorupy), rodzaj gliny, a nawet dekorację. Glinka użyta do namalowania wzorów na starożytnym naczyniu zawsze ma inną fakturę niż tło. Zamknijcie oczy i spróbujcie kiedyś pomacać w muzeum, zanim włączy się alarm.

Nauczyłem się też dotykać koleżanki z roku w taki sposób, że później chętnie czytały mi na głos podręczniki i prowadziły moje palce po glinianych skorupach. Po pięciu latach byłem najlepszy na roku i bez trudu dostałem się na studia doktoranckie. Po kolejnych trzech latach obroniłem doktorat. Po następnych dwóch zostałem wiceszefem ważnego projektu na wschodniej Krecie. Jeszcze trzy lata i wygrałem konkurs na dyrektora Kentro, czyli centrum archeologicznego na wschodniej Krecie. Najlepszym miejscu na ziemi.

Jest jeszcze jedno pytanie, które często słyszę: czy gdyby jakaś skomplikowana (i – w domyśle – kosztowna) operacja mogła mi przywrócić wzrok, zdecydowałbym się na nią? Odpowiedź brzmi: nigdy! Dużo wysiłku kosztowało mnie ułożenie sobie świata i niech już tak zostanie.

Prowadzę spokojne życie. Najbardziej ekscytującym dniem w roku jest zebranie komisji do podziału grantów. Poza tym każdy mój dzień wygląda tak samo. Wstaję rano, ćwiczę, wykonuję niezbędne czynności toaletowe, jem. Schodzę po schodach i siadam do papierkowej roboty. Skanuję i odczytuję programem głośnomówiącym rachunki za naprawę rur (rury na Krecie psują się co miesiąc), za elektryczność i za drobne usługi, które zlecam – na zmianę, żeby nikt się nie obraził – dwóm firmom z okolicznych wsi. Czytam (to znaczy czyta mi komputer) mejle i rezerwuję pracownie dla badaczy, gdy chcą tu przyjechać i w spokoju posiedzieć nad materiałem, albo – częściej – odpisuję (dyktuję komputerowi, naprawdę programiści wymyślili już cuda, żeby ułatwić życie ślepcom takim jak ja), że przepraszam, ale w podanym terminie nie ma już miejsca. Dzwonię do stolarza i do speca od komputerów. Przeglądam listę chemikaliów potrzebnych Oliwii do konserwacji, po kłótni zmniejszam ich liczbę o połowę i wysyłam zamówienie. I tak dalej, i tak dalej.

Zajmuje mi to czas do południa. Po lunchu (czasem gotuje kyria Fotini, czasem Ifigenia coś przynosi, a jeśli nie, to zamawiam danie na wynos w jednej z trzech knajp we wsi u podnóża wzgórza) idę do biblioteki. Jakoś nikt nie zadał sobie do tej pory trudu tłumaczenia na brajla publikacji archeologicznych. Pewnie dlatego, że – o ile mi wiadomo – jestem jedynym czynnym zawodowo ślepym archeologiem na świecie. Dlatego tutaj też korzystam ze skanera i programu głośnomówiącego. Mam do wyboru dwa nagrane głosy: nadęty baryton albo egzaltowany mezzosopran. Oba pewnie doskonale wypadłyby w operze, ale są wkurzające, kiedy człowiek chce się tylko dowiedzieć, ile i jakich naczyń odkopał Seager na Mochlos. Nie jestem szowinistą, wybieram mezzosopran do czytania publikacji, których autorkami są kobiety, a baryton rezerwuję dla mężczyzn. W końcu w prawdziwym życiu bywa podobnie: większość archeolożek jest egzaltowana, a archeolodzy mają przesadne wyobrażenie o swojej wybitności.

Zjadam kolację (jak wyżej) i wychodzę. Mijam bramę, zstępuję powoli wąską ścieżką ze stromego wzgórza. Nie potrzebuję laski, znam każdy kamień, a są tu głównie kamienie. Dochodzę do asfaltowej uliczki, pamiętając o każdej dziurze w nawierzchni i każdym fragmencie krawężnika, i docieram do przelotówki łączącej Agios z Sitią. Nadsłuchuję, czy nic nie jedzie, przechodzę. Mijam przestrzeń między domami i jestem nad morzem.

Wdycham słoną wilgoć. Czasem siadam na piasku, zdejmuję buty, podwijam spodnie i brodzę po kolana w wodzie, zimnej bez względu na porę roku. Kiedy indziej tylko stoję i słucham rytmu fal, który nigdy się nie zmienia. Bywa, że odwiedzam tawernę Manolisa. Pani Manolisowa pachnie sfermentowanymi liśćmi winogron i mówi cienkim, słodkim głosikiem – jakby była małą dziewczynką, a nie matką trzech nastoletnich córek – kiedy bez pytania stawia przede mną kieliszek białego wina z Sitii i coś do pogryzania. Manolis niekiedy dosiada się na plotki. Plotkuje on, bo cóż ciekawego ja mógłbym mu mieć do powiedzenia.

Wracam do domu wcześnie, bo archeolodzy wstają o świcie. Na dole, w Kentro, włączam alarm, a drzwi mieszkania zamykam na klucz, chociaż nie robię tego w dzień. Wyciągam się na sofie pod oknem i wciągam w nozdrza zapach morza.

Raz w roku, przez trzy tygodnie sezonu wykopaliskowego moje życie wygląda inaczej, ale zmiany są kosmetyczne. Po śniadaniu zamiast usiąść do papierkowej roboty, czekam, aż jeden ze studentów zawiezie mnie na teren wykopalisk. Pracujemy do czternastej. Sprawdzam, co wychodzi w każdym wykopie. Doradzam, czy lepiej warstwę zostawić czy wyeksplorować, a potem przyjrzeć się jej w profilu, przeglądam z grubsza wydobyte skorupy (i tak niewiele widać, póki się ich nie umyje). W tym czasie moi asystenci kontrolują katalog warstw, katalog zabytków, katalog obiektów, katalog drobnych znalezisk i milion innych katalogów, które tak wrosły w nasze życie, że przestałem uważać to za dziwne. I krzyczą do mnie przez cały wykop, jeśli ktoś znajdzie coś ciekawego.

 

Po powrocie do domu biorę prysznic, wkładam świeże ubranie i schodzę na dziedziniec, gdzie w pięciu rzędach stoją wielkie stoły do sortowania ceramiki. Poprzedniego dnia umyły ją dziewczyny ze wsi i zdążyła już wyschnąć na wielkich siatkach rozpiętych tuż nad ziemią na drewnianych ramach, w najbardziej nasłonecznionym kącie dziedzińca. Rozkładam ceramikę na blatach i pracuję do wieczora, na koniec przeglądam jeszcze rachunki z Kentro. Później jest tak samo: spacer, plotki z Manolisem i morze. Czasem Ifigenia.

I nie wiem, dlaczego myślałem, że tak już będzie zawsze.

POSTERUNEK W AGIOS NIKOLAOS,

PIĄTEK, 15 WRZEŚNIA, GODZINA 9.09

– Ślepy.

– Słucham? – Policjantka znowu zaszeleściła papierami. Na imię jej Marina. Mam doskonałą pamięć i ciągle ją ćwiczę, ale akurat wtedy za cholerę nie mogłem sobie przypomnieć jej nazwiska. Wiedziałem tylko, że pochodziło od nazwy któregoś z miast i kończyło się na „ki”, jak to nazwiska na Krecie.

– Jestem ślepy. Wolę to określenie od „niewidomy”. Dokładniej opisuje stan faktyczny.

– Może i tak. – Po tym, jak jej włosy znowu otarły się o bluzkę, poznałem, że wzruszyła ramionami. Pewnie myślała, że może sobie pozwolić na ten gest, skoro nie widzę. – W jakich okolicznościach stracił pan wzrok?

– To był wypadek – burknąłem.

– A dokładniej?

– Czy to należy do sprawy?

Pokręciła głową. Jej włosy znowu otarły się o kołnierz bluzki, która musiała być z jedwabiu; tego szelestu nie można pomylić z żadnym innym. Policjantkę na kreteńskim zadupiu stać na jedwabne bluzki? Zanim jednak zdążyłem się nad tym zastanowić, odezwała się znowu.

– Nie, nie należy. Jesteśmy tu po to, żeby rozmawiać o śmierci Mony Abano i Oliwii Papadaki, a nie o pana wypadkach. Muszę jednak ustalić, na ile wiarygodne jest to, co pan pamięta. Czy jest pan całkowicie... uhm... ślepy? Czy coś pan widzi?

– Tylko zmiany natężenia światła.

– To znaczy...?

– To znaczy, że potrafię się zorientować, kiedy słońce świeci mi prosto w oczy, jak tutaj.

Większość ludzi w tej sytuacji wstałaby od stołu, zaciągnęła zasłonę albo zaproponowała, żebym się przesiadł. Ale nie Marina Jakaśtam. Poprawiła się na krześle i przez dłuższą chwilę siedziała bez ruchu. Mucha zabrzęczała gdzieś od strony okna, a potem umilkła, pewnie łaziła po szybie, a Marina powiedziała:

– Skąd mogę mieć pewność, że to, co pan pamięta, jest zgodne z prawdą?

– A skąd pani wie, że prawdziwe jest to, co opowiadają widzący świadkowie?

Zaśmiała się krótko. Nie byłem pewien, czy policjantka przesłuchująca zabójcę powinna się śmiać.

– Nie wiem.

– Mamy piątek, piętnastego września, jest godzina dziewiąta jedenaście albo dwanaście, z dokładnością do dwóch minut. Przyszliśmy do tego pokoju korytarzem długości dwudziestu dwóch lub dwudziestu trzech metrów. Jego ściany były malowane mniej więcej rok temu. Dyżurny oficer, który nas tu przyprowadził, ostatnio bardzo przytył, bo żona gotuje mu za dużo mięsa. Uważa, że schudnie od papierosów, ale to nie działa. Mam mówić dalej?

– Nie musi pan – mruknęła. – Zastanawiam się tylko...

– Tak?

– Godzinę może pan określić na podstawie kąta padania promieni słonecznych, tego można się nauczyć. Osoba o czułym węchu może poznać, że ktoś pali, je za dużo mięsa, bo wtedy zmienia się zapach potu, a także że korytarz był malowany rok temu, bo zapach farby jest trwały. Skąd jednak pan wiedział, że Panagiotis przytył?

Położyłem dłonie na ciepłym od słońca blacie.

– Ma za ciasny mundur. Kołnierzyk obciera mu kark, a on ciągle go poprawia. To bardzo charakterystyczny dźwięk, nie do pomylenia z innym.

– Ale dlaczego niedawno?

– Gdyby przytył dawno, zmieniłby mundur na większy. Na razie ciągle ma nadzieję, że schudnie.

Milczała przez długą chwilę.

– To jest pana metoda? – spytała w końcu. – Dobry węch, dobry słuch i odrobina taniej psychologii?

I jeszcze kilka innych rzeczy. Nie zamierzałem jej tłumaczyć. Powiedziałem tylko:

– Sprawdza się.

Jej włosy znowu przesunęły się po jedwabiu bluzki. To był miękki dźwięk. Nie używała żadnego lakieru ani pianki do usztywniania fryzury. Dziwna z niej Greczynka.

– No dobrze. Proszę w takim razie opowiedzieć wszystko od początku.

– Od stworzenia świata?

– Niech pan nie próbuje być dowcipny, panie Mara. Przypominam, że jest pan podejrzany o zabójstwo, a właściwie o dwa.

Miała rację. Spowodowałem śmierć dwóch kobiet. Bo byłem cholernie głupi i nie dostrzegałem tego, co się dzieje wokół mnie. A gdy już dostrzegłem, nie rozumiałem. Zupełnie jak ślepiec...

– Proszę zacząć od tamtego dnia, w którym znaleźliście na wykopaliskach zwłoki.

– Przyszedłem do pani, bo chcę przyznać się do zabicia Mony i Oliwii. Czy możemy porozmawiać o tym?

– Dojdziemy do tego, panie Mara. Najpierw chcę usłyszeć od pana jak najwięcej o wydarzeniach poprzedzających śmierć pani Abano i pani Papadaki.

Milczałem długą chwilę. Nie odzywała się i nie robiła nic, żeby mnie przynaglić. Kiedy wreszcie zacząłem, mówiłem powoli, zastanawiałem się. Nie chciałem nic pomylić.

– To był zupełnie zwyczajny dzień. Wstałem rano...

Przerwała mi:

– Chyba nie taki zupełnie zwyczajny. Przecież wykopaliska prowadzi się tylko przez kilka tygodni w roku.

– To był zupełnie zwyczajny wykopaliskowy dzień...

– Jak długo trwa taki sezon?

Westchnąłem.

– Czy to naprawdę ważne w tej chwili?

– Proszę odpowiadać na moje pytania.

Poprawiłem się na krześle. Spłoszyłem muchę i znowu zaczęła bzyczeć. Miałem ochotę rzucić w nią szklanką wody, ale nadal nie potrafiłem ustalić, gdzie dokładnie jest owad.

– Sezon wykopaliskowy trwa trzy tygodnie. To był początek drugiego. Poniedziałek, jedenastego września. – Urwałem, ale milczała, więc mówiłem dalej: – Wstałem rano. Umyłem się i ubrałem. Zszedłem z mojego mieszkania, które, jak pani wie, mieści się na piętrze, nad pracowniami archeologicznymi w Kentro.

– Tak, wiem. – Marina zaszeleściła papierami. Rozłożyła przed sobą na blacie całą teczkę pełną notatek i dokumentów. – Mieszka pan sam mimo... ślepoty? Nie potrzebuje pan pomocy przy codziennych czynnościach?

– Potrafię się umyć i ubrać, pani też by pewnie potrafiła z zamkniętymi oczami, a ja mam wiele lat wprawy. – Czekałem na jakiś komentarz, na przykład żebym był mniej bezczelny. Ale się nie doczekałem, wróciłem zatem do przerwanego wątku: – Trudno mi jednak zrobić kawę i w ogóle coś do jedzenia. Na co dzień posiłki przygotowuje dla mnie nasza gospodyni kyria Fotini albo jadam poza domem. Kyria Fotini także sprząta, zmienia mi pościel i tak dalej. Czy to jest odpowiedź na pani pytanie?

Milczała.

– Więc zszedłem, zamieniłem kilka słów z Oliwią, która jest... była naszą konserwatorką zabytków. Później...

– Pamięta pan godzinę?

Teraz ja pozwoliłem sobie na wzruszenie ramion.

– Na wykopaliskach wstaje się wcześnie. Mam budzik nastawiony na piątą trzydzieści, więc pewnie dochodziła szósta.

– I pani Papadaki była już w pracy?

– Oliwia zawsze wcześnie przychodzi... przychodziła. Kiedyś mi wyznała, że lubi wstawać przed świtem, a w Kentro nie mamy stałych godzin pracy.

– No dobrze, i co dalej?

– Zamieniliśmy dwa słowa, nic specjalnego, kawa, pogoda. A później pojechałem na wykop.

– Sam?

– Jak pani to sobie wyobraża?

– Panie Mara! – Walnęła otwartą dłonią o blat stołu. Musiała mieć niezłą krzepę: szklanka zadrżała, a drobniutkie kropelki opryskały mi twarz. – Proszę konkretnie odpowiadać na pytania!

Nic na to nie powiedziałem. Bo, jak kazała, czekałem na pytanie. W końcu załapała.

– W jaki sposób dostał się pan na teren stanowiska archeologicznego?

– Przyjechał po mnie Romanos Kallergopoulos, mój asystent na wykopaliskach.

Jak na razie mówiłem prawdę. Ale niecałą.