O Piłsudskim, Dmowskim i zamachu majowymTekst

0
Recenzje
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa


Wydawnictwo Literackie


Kraków 2013

Spis treści

Karta redakcyjna

Wstęp

ROZDZIAŁ I. TŁO I ANTECEDENCJE

Kilka uwag o sowieckiej dyplomacji

Sowiecki aparat dyplomatyczny odpowiedzialny za kontakty z Polską

Połpred Wojkow i jego współpracownicy

ROZDZIAŁ II. PRÓBA POWROTU NA SCENĘ POLITYCZNĄ „RYCERZA MĘTNEJ WODY”

Oceny i plany Moskwy

Kryzys gabinetowy i manifestacja w Sulejówku

ROZDZIAŁ III. MIĘDZY MOSKWĄ, WARSZAWĄ A SULEJÓWKIEM: SONDAŻE, KONTAKTY, INFORMACJE

Dmowski: „niekoronowany lider endecji”

W poszukiwaniu drogi do Sulejówka

Inne źródła informacji

ROZDZIAŁ IV. WOKÓŁ WIELKIEJ NIEWIADOMEJ: CZY W POLSCE BĘDZIE ZAMACH STANU?

Gorące przedwiośnie

„Cisza przed burzą”

Błądzenie po omacku

ROZDZIAŁ V. „DEMONSTRACJA PRZEKSZTAŁCONA W PRZEWRÓT”

Zamach stanu

Perspektywa warszawska

Perspektywa berlińska

Perspektywa moskiewska

Legalizm i bonapartyzm

ROZDZIAŁ VI. UMACNIANIE WŁADZY

Rozmowa z Marszałkiem

Potencjał militarny

Zaplecze polityczne i społeczne

Zmiana konstytucji

Polityka zagraniczna

ROZDZIAŁ VII. OD KRYZYSU GABINETOWEGO DO STABILIZACJI: UTWORZENIE RZĄDU JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO I PIERWSZE MIESIĄCE JEGO DZIAŁALNOŚCI

Kryzys gabinetowy

Wizyta Piłsudskiego w Nieświeżu i jej konsekwencje

Wizyta Piłsudskiego w Wilnie i przewrót na Litwie

Polska polityka zagraniczna z sowieckiej perspektywy

Oceny, spekulacje...

Zakończenie

Przypisy

Wykaz źródeł i opracowań

Wykaz skrótów

Opieka redakcyjna: JOLANTA KORKUĆ

Redakcja: WOJCIECH ADAMSKI

Recenzenci: Dr hab. ARKADIUSZ ADAMCZYK, prof. UJK; Prof. dr hab. JÓZEF ŁAPTOS

Wybór fotografii: MARCIN STASIAK

Korekta: EWA KOCHANOWICZ, ANETA TKACZYK, MAŁGORZATA WÓJCIK

Opracowanie graficzne: ROBERT KLEEMANN

Na okładce wykorzystano zdjęcie Józefa Piłsudskiego z Narodowego Archiwum Cyfrowego

Redakcja techniczna: BOŻENA KORBUT

Skład i łamanie: Infomarket

© Copyright by Wydawnictwo Literackie, 2013

Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie.

ISBN 978-83-08-05112-2

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.

ul. Długa 1, 31-147 Kraków

tel. (+48 12) 619 27 70

fax. (+48 12) 430 00 96

bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40

e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Dokument chroniony elektronicznym znakiem wodnym

20% rabatu na kolejne zakupy na litres.pl z kodem RABAT20

WSTĘP

W historiografii polskiej ostatnich dwóch dekad daje się zauważyć wzrost zainteresowania badaniami dotyczącymi dziejów Drugiej Rzeczypospolitej postrzeganych z perspektywy międzynarodowej. Efekty pracy badawczej w tym zakresie są jednak nierówne. Więcej napisano na temat polskiej polityki zagranicznej ocenianej przez dyplomatów, publicystów czy polityków reprezentujących inne państwa, mniej o sprawach wewnętrznych międzywojennej Polski. W obu przypadkach dominuje to, co zwykliśmy określać jako zachodni punkt widzenia, a zatem perspektywy francuska, niemiecka, brytyjska, czy nawet amerykańska. Mniej wiemy o stosunku do Drugiej Rzeczypospolitej sąsiadów z południa i północy. Perspektywa sowiecka jest zbadana stosunkowo najsłabiej i nierównomiernie. Można wskazać kilka przyczyn tego stanu rzeczy, między innymi tę, że zainteresowanie historyków rosyjskich dziejami Polski w pierwszej połowie XX wieku jest mniejsze niż zainteresowanie historyków polskich dziejami Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich (ZSRS) i stosunkami między obu państwami. Asymetria jest w tym przypadku wyraźnie widoczna. W dużym stopniu wynika ona z roli i znaczenia Drugiej Rzeczypospolitej dla państwa sowieckiego; trudno uznać je za priorytetowe, wyłączając być może z tego uogólnienia niektóre kluczowe momenty dziejów, jak choćby lata 1920 i 1939. Trudno podejrzewać, aby w bliskiej przyszłości w tym zakresie miała nastąpić zmiana w rosyjskich badaniach historycznych. Tymczasem dla Polaków stosunki z ZSRS były przez cały okres istnienia tego państwa bardzo ważne, bo między innymi od nich zależały niepodległy byt Drugiej Rzeczypospolitej, losy Polaków podczas II wojny światowej, a później przede wszystkim skala i zakres zależności Polski Ludowej od Moskwy. Nie pozostawało to bez wpływu na popularność tematyki sowieckiej w badaniach polskich historyków.

Głównym celem, jaki sobie postawiłem, jest przedstawienie Polski w dobie kryzysu politycznego w latach 1925–1926 w świetle dokumentów sowieckiej służby dyplomatycznej. Dotyczy to zarówno materiałów centrali Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych w Moskwie (LKSZ), jak i zagranicznych placówek (głównie w Warszawie oraz Berlinie), z których Sowieci bacznie śledzili z jednej strony polską politykę zagraniczną, a z drugiej – sytuację wewnętrzną nad Wisłą. Starałem się przy tym pokazać stosunek sowieckiej dyplomacji nie tylko do kluczowych wydarzeń historii Polski z zamachem majowym na czele, ale także opinie Sowietów na temat polskiej elity połowy lat dwudziestych XX wieku, partii i ugrupowań politycznych, wreszcie różnych instytucji państwowych, w tym Wojska Polskiego i resortu spraw zagranicznych, środowisk gospodarczych oraz konkretnych grup społecznych. Czytelnik znajdzie na kartach książki dokonaną przez sowieckich dyplomatów charakterystykę Józefa Piłsudskiego, Romana Dmowskiego, Aleksandra Skrzyńskiego, Wincentego Witosa, Władysława Sikorskiego, Ignacego Mościckiego, Kazimierza Bartla, Eugeniusza Kwiatkowskiego, Stanisława Patka i wielu innych osób, które odgrywały kluczową rolę w naszej historii.

Książka nie dotyczy polsko-sowieckich stosunków bilateralnych, dość dobrze opracowanych w literaturze naukowej. Ich przedstawienie, choćby w zarysie, będzie jednak w wielu przypadkach niezbędne nie tylko dla spójnego toku wywodów, ale i lepszego wprowadzenia czytelnika w opisywane wydarzenia.

Zależy mi również na opisaniu mechanizmów działania dyplomacji sowieckiej wobec Polski, ze wskazaniem jej źródeł informacji, metod analizowania pozyskanego materiału i kryteriów ich doboru, procesu podejmowania i realizacji decyzji na linii LKSZ–placówki zagraniczne, wreszcie konieczna jest charakterystyka osób, które były odpowiedzialne za sprawy polskie. Mówimy tutaj zarówno o mniej lub bardziej udanych próbach oddziaływania Sowietów na wewnętrzne wydarzenia zachodzące nad Wisłą, na opinię publiczną, na grupy polityczne oraz społeczne czy na środowiska gospodarcze, jak i o działaniach podejmowanych na arenie międzynarodowej, których obiektem była Rzeczpospolita. Często zagadnienia te miały być i były ze sobą ściśle powiązane.

 

Ze względu na wciąż ograniczony dostęp do archiwów, zwłaszcza zaś Archiwum Polityki Zagranicznej Federacji Rosyjskiej w Moskwie, do tej pory nie doczekaliśmy się wyczerpującego studium na temat sowieckiego aparatu dyplomatycznego[1]. Temat ten nadal czeka na opracowanie, które będzie w pełni możliwe dopiero, kiedy Rosjanie zniosą bariery w dostępie do materiałów archiwalnych oraz wprowadzą ułatwienia dla badaczy prowadzących kwerendy. W prezentowanej książce ukazano istotny fragment dziejów sowieckiego aparatu dyplomatycznego odpowiedzialnego za kontakty z Polską.

Ramy chronologiczne pracy obejmują stosunkowo krótki okres od jesieni 1925 roku do ostatnich tygodni 1926 roku. Określają je wydarzenia zachodzące w Polsce. W kilku przypadkach, by w pełni przedstawić i zrozumieć konkretny problem, przekraczano wyznaczone w tytule książki cezury. W ciągu jednego roku funkcjonowało w Warszawie aż siedem rządów, doszło do zbrojnego zamachu stanu oraz kilku poważnych kryzysów gabinetowych, a kraj borykał się z problemami gospodarczymi, które nie pozostawały bez wpływu na życie polityczne i społeczne. Punktem wyjścia jest upadek gabinetu Władysława Grabskiego w listopadzie 1925 roku spowodowany nie tylko trudną sytuacją gospodarczą Rzeczypospolitej, ale także poważnymi przewartościowaniami na scenie politycznej, których efektem była między innymi wzmożona aktywność Józefa Piłsudskiego odczytywana jako zamiar rychłego powrotu do czynnego życia politycznego. Aby możliwie najszerzej ukazać reakcję dyplomacji sowieckiej na zmiany nad Wisłą w ujęciu retrospektywnym, przedstawiono plany Sowietów wobec Rzeczypospolitej formułowane już latem 1925 roku, a zatem w okresie negocjacji dotyczących zachodniego paktu bezpieczeństwa, który parafowano w Locarno, a podpisano w Londynie. Cezurą kończącą zakres książki są pierwsze miesiące funkcjonowaniu gabinetu na czele z Piłsudskim jako premierem i Kazimierzem Bartlem jako wicepremierem koordynującym pracę ministrów. Rząd ten istniał blisko dwa lata, od początku października 1926 roku do końca czerwca 1928 roku. Po okresie szybko postępujących, niekiedy gwałtownych, a nawet tragicznych zwrotów był to dowód stabilizacji życia politycznego i systemu opartego na autorytecie oraz woli Piłsudskiego.

Lata 1925–1926 to również okres ciągle jeszcze trwającej walki o schedę po Włodzimierzu Leninie. To czas już dominujących, a wciąż rosnących wpływów Józefa Stalina, który jednak nadal musiał się liczyć z opozycją i konkurencją wewnątrz Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) (WKP<b>). Nie dysponował on jeszcze pełnią władzy dyktatorskiej, aczkolwiek był coraz bliższy jej osiągnięcia[2]. Zagadnienia związane z Polską, jak choćby „błąd majowy” Komunistycznej Partii Polski (KPP), Stalin potrafił umiejętnie wykorzystać do walki z konkurentami. On sam i skupieni wokół niego ludzie (np. Kliment Woroszyłow, Wiaczesław Mołotow) tworzyli już w połowie lat dwudziestych ważną grupę decyzyjną, tak w sprawach wewnętrznych dotyczących ZSRS, jak i w zakresie polityki zagranicznej. Postacią wywierającą istotny wpływ na kształtowanie sowieckiej polityki wobec Polski pozostawał aż do swojej śmierci w lipcu 1926 roku Feliks Dzierżyński. Jego poglądy, dyrektywy, wytyczne i pomysły stanowiły punkt odniesienia nie tylko dla Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego (OGPU), którym kierował, ale także dla Biura Politycznego, LKSZ, Armii Czerwonej, Kominternu, KPP i innych podległych Moskwie instytucji. Na kartach tej książki czytelnik znajdzie na to wiele dowodów. Centrum podejmowania decyzji pozostawało jednak Biuro Polityczne WKP(b), gdzie wciąż ścierały się rozmaite poglądy i formułowane były dyrektywy obowiązujące między innymi aparat LKSZ, który był niczym innym jak instrumentem w rękach partyjnych decydentów.

Stan badań nad stanowiskiem sowieckiej dyplomacji wobec kryzysu politycznego w Polsce w połowie lat dwudziestych jest więcej niż skromny. Kontrastuje to nie tylko z dobrym opracowaniem polsko-sowieckich relacji bilateralnych w interesującym nas okresie, ale nawet coraz liczniejszymi pracami naukowymi na temat stosunku dyplomacji różnych państw do takich wydarzeń, jak choćby zamach majowy. Do tej pory przedmiotem studiów była reakcja Moskwy na przewrót majowy opracowana na podstawie materiałów sowieckiej dyplomacji w formie artykułów monograficznych przez byłego dyplomatę Jurija Iwanowa i przeze mnie. Wartościowe są raporty Piotra Wojkowa z jego spotkań z Józefem Piłsudskim w 1926 roku, które jako pierwszy odnalazł Jerzy Borzęcki i wraz z Piotrem Wandyczem opublikował w 2004 roku na łamach paryskich „Zeszytów Historycznych”. Tylko ostatni z nich był wcześniej w obiegu naukowym. Raporty te są świadectwem ciekawego, choć siłą rzeczy fragmentarycznego spojrzenia sowieckiego posła (w tekście używać będę stosowanego po zerwaniu z „burżuazyjną” nomenklaturą określenia „połpred”, czyli pełnomocny przedstawiciel) nie tylko na postać Marszałka, ale i ówczesne stosunki Polska–ZSRS. Wiele lat temu znany rosyjski historyk specjalizujący się w badaniach najnowszych dziejów Polski Giennadij Matwiejew ogłosił przygotowany na podstawie kwerendy prasy sowieckiej artykuł o walce politycznej nad Wisłą w pierwszej połowie 1926 roku. Szczegółowe i gruntowne badania Olega Kena, przedwcześnie zmarłego historyka z Petersburga, poświęcone polityce sowieckiej wobec zachodnich sąsiadów ZSRS ze szczególnym uwzględnieniem Drugiej Rzeczypospolitej dotyczą niestety okresu późniejszego, bo dopiero końca lat dwudziestych oraz pierwszej połowy lat trzydziestych. Obraz Polski w latach 1925–1926 widziany oczyma sowieckich dyplomatów pojawia się tylko marginalnie w kilku opracowaniach naukowych dotyczących polityki zagranicznej ZSRS lub stosunków polsko-sowieckich. Należy tutaj wymienić opracowany przez Bogdana Musiała przy współpracy Jana Szumskiego zbiór dokumentów zatytułowany Przewrót majowy 1926 roku w oczach Kremla (Warszawa 2009), w którym znalazły się materiały pochodzące głównie z fondu Dzierżyńskiego przechowywanego w Rosyjskim Państwowym Archiwum Historii Społeczno-Politycznej w Moskwie, częściowo zresztą opublikowane wcześniej przez edytorów rosyjskich. Ta wartościowa praca zawiera jednak znikomą liczbę dokumentów dyplomatycznych. Niniejsza książka jest zatem pierwszą monografią zwartą, w której przedstawiono wydarzenia wewnętrzne oraz politykę zagraniczną Drugiej Rzeczypospolitej w połowie lat dwudziestych w świetle sowieckich źródeł dyplomatycznych i z perspektywy sowieckich dyplomatów.

Podstawą źródłową mojej pracy są materiały archiwalne zgromadzone i przechowywane w Archiwum Polityki Zagranicznej Federacji Rosyjskiej w Moskwie. Nie będzie przesadą stwierdzenie, że większość z nich była do tej pory poza obiegiem naukowym. Wykorzystałem dokumenty przechowywane w fondzie 04 (Sekretariat ludowego komisarza spraw zagranicznych Gieorgija Cziczerina), fondzie 09 (Sekretariat Borisa Stomoniakowa, zastępcy szefa sowieckiej dyplomacji, który w interesującym nas okresie jako członek Kolegium LKSZ odpowiadał za kontakty z Polską), fondzie 0122 (Referentura ds. Polski) oraz fondzie 188 (Ambasada ZSRS w Warszawie). Przeprowadziłem wnikliwą analizę nie tylko raportów dotyczących Rzeczypospolitej, spływających do Moskwy z Warszawy czy Berlina, ale także instrukcji, które centrala LKSZ wysyłała do sowieckich placówek. Pozytywne rezultaty przyniosła kwerenda specyficznych źródeł, jakimi były dzienniki dyplomatyczne prowadzone przez połpreda w Warszawie Piotra Wojkowa, sekretarza połpredstwa w Warszawie Michaiła Arkadiewa, a także kierowników sowieckiej dyplomacji w Moskwie, którzy skrupulatnie odnotowywali poglądy, a niekiedy całe zdania wypowiadane przez swoich rozmówców. Głównie w fondzie Cziczerina zachowało się wiele dokumentów o innym charakterze: decyzji Kolegium LKSZ, pism sowieckich decydentów na temat Polski, wewnętrznej korespondencji pomiędzy sowieckimi dyplomatami, a nawet materiałów o charakterze agenturalnym, które stanowią ciekawe uzupełnienie lub punkt odniesienia dla raportów dyplomatycznych. Niestety pomimo podjętych prób nie udało mi się dotrzeć do raportów sowieckiego attaché wojskowego, który przybył do Warszawy tuż przed zamachem majowym, a zatem mniej więcej w połowie interesującego nas okresu. Dokumentacja sowieckiej dyplomacji wojskowej zasadniczo dla całego okresu międzywojennego wciąż pozostaje utajniona i, z małymi wyjątkami, nie jest udostępniana do badań naukowych. To samo dotyczy zresztą archiwów sowieckich placówek konsularnych w Drugiej Rzeczypospolitej i na terenie Wolnego Miasta Gdańska. Opinie sowieckiego attaché wojskowego czytelnik znajdzie jednak na kartach tej książki, aczkolwiek podane niejako w sposób pośredni, a zatem z cytatów przekazanych w raportach Wojkowa. Specyfika funkcjonowania połpredstwa w Warszawie, ale i innych sowieckich placówek dyplomatycznych, polegała na tym, że równolegle korespondencję z centralą prowadziło kilka osób. Oprócz Wojkowa, który adresował swoje raporty nie tylko do Cziczerina, ale i Stomoniakowa lub też zastępujących go członków Kolegium LKSZ (Siemiona Arałowa i Aleksieja Czernycha), z centralą korespondowali także jego współpracownicy: radca Aleksandr Uljanow z Michaiłem Karskim, a wspomniany już Arkadiew z Mieczysławem Łoganowskim, w tym czasie kierującym w LKSZ Wydziałem Krajów Nadbałtyckich i Polski. O sytuacji wewnętrznej i polityce zagranicznej Rzeczypospolitej pisali również pracownicy Oddziału Informacji Dyplomatycznej LKSZ w Berlinie. W książce ich raporty potraktowałem jako źródła dyplomatyczne, nie zaś agenturalne, kierując się przynależnością instytucjonalną do resortu spraw zagranicznych i podległością owej placówki szefostwu tego resortu. Niejednokrotnie w celu przedstawienia czytelnikowi szerszego tła wydarzeń lub kierując się zasadą per analogiam, źródła dyplomatyczne konfrontowałem z materiałami wywiadowczymi czy dokumentacją KPP.

Istotne znaczenie miały dokumenty z Rosyjskiego Państwowego Archiwum Historii Społeczno-Politycznej w Moskwie, gdzie przechowywane są materiały centralnych organów władzy sowieckiej, a także Polskiej Sekcji Kominternu i KPP (fond 495, opisy 123 i 124). Zdarzają się wśród nich kopie dokumentów dyplomatycznych (np. fragmenty dziennika dyplomatycznego Arkadiewa) oraz całkiem spora ilość materiałów wywiadu sowieckiego, Przedstawicielstwa Handlowego ZSRS w Warszawie (torgpredstwa), czy wreszcie korespondencja polskich działaczy komunistycznych. Materiał ten jest kapitalnym uzupełnieniem dokumentacji dyplomatycznej pochodzącej z LKSZ. Pomocniczy charakter mają polskie dokumenty dyplomatyczne i wojskowe przechowywane w Rosyjskim Państwowym Archiwum Wojskowym w Moskwie, Archiwum Akt Nowych w Warszawie oraz Centralnym Archiwum Wojskowym w Warszawie-Rembertowie.

Spośród dokumentów drukowanych wykorzystałem znaną serię zatytułowaną Документы внешней политики СССР, aczkolwiek dotyczą one w pierwszej kolejności polityki międzynarodowej oraz stosunków bilateralnych między Polską a Związkiem Sowieckim. Źródeł na temat sytuacji wewnętrzej, życia politycznego Drugiej Rzeczypospolitej czy oddziaływania sowieckiej dyplomacji na polską opinię publiczną niemalże w nich nie ma. Posiłkowałem się również opublikowanymi jeszcze w latach sześćdziesiątych XX wieku Dokumentami i materiałami do historii stosunków polsko-radzieckich. Wiele cennych informacji zawierają Dokumenty z dziejów polskiej polityki zagranicznej 1918–1939. W ostatnich latach opublikowano w Polsce kilka woluminów materiałów źródłowych dotyczących przewrotu majowego, by wymienić chociażby wspomniany już wyżej tom przygotowany przez B. Musiała i J. Szumskiego, dokumenty Instytutu Józefa Piłsudskiego w Londynie Przewrót majowy 1926 roku w relacjach świadków i uczestników wydane przez Arkadiusza Adamczyka (Londyn–Piotrków Trybunalski 2003) czy opracowany przez Piotra Kołakowskiego i Andrzeja Pepłońskiego zbiór dokumentów Majowy zamach stanu w świetle dokumentów wywiadu, dyplomacji i organów bezpieczeństwa II Rzeczypospolitej (Słupsk 2008). W ciągu ostatnich kilkunastu lat archiwiści i historycy rosyjscy ogłosili drukiem wiele cennych materiałów, które tym samym wprowadzono do obiegu naukowego. Część z nich przechowywana jest w archiwach ciągle niedostępnych albo trudno dostępnych dla badaczy. Wymienić tutaj należy między innymi Политбюро ЦК РКП(б)–ВКП(б) и Европа. Решения „особой папки” 1923–1939 (Moskwa 2001), Лубянка. Сталин и ВЧК–ГПУ–ОГПУ–НКВД (Moskwa 2003), Ф.Э. Дзержинский – председатель ВЧК–ОГПУ 1917–1926 (Moskwa 2007), Стенограммы заседаний Политбюро ЦК РКП(б)–ВКП(б) 1923–1938 (Moskwa 2007), czy choćby Вестник Архива Президента Российской Федерации. Красная Армия в 1920-е годы (Moskwa 2007).

 

Rzadziej sięgano do pamiętników. Niestety, tylko nieliczni sowieccy dyplomaci pozostawiali po sobie wspomnienia ze służby zagranicznej. Wykorzystałm budzącą do dzisiaj kontrowersje książkę Grigorija Biesiedowskiego, który przez pewien czas blisko współpracował w Warszawie z Wojkowem, a spośród dyplomatów polskich wspomnienia Karola Poznańskiego i Kajetana Morawskiego. Częściej konfrontowałem źródła dyplomatyczne z relacjami polskich uczestników takich wydarzeń, jak zamach majowy. Sięgnąłem również do dzienników i wspomnień działaczy politycznych czy gospodarczych, na przykład Macieja Rataja, Sławoja Felicjana Składkowskiego, Kazimierza Świtalskiego, Andrzeja Wierzbickiego. W kilku przypadkach posiłkowałem się informacjami podanymi przez prasę polską, między innymi „Czas”, „Gazetę Warszawską Poranną”, „Ilustrowany Kurier Codzienny”, „Kurier Poranny”, „Robotnika”, „Słowo Pomorskie”, „Warszawiankę”.

Wykorzystałem opublikowane drukiem wyniki badań wielu polskich i zagranicznych historyków specjalizujących się w problematyce międzynarodowej oraz dziejach dyplomacji, by wymienić Wiesława Balceraka, Jerzego W. Borejszę, Jana Jacka Bruskiego, Annę Marię Cienciałę, Frédérica Dessberga, Janusza Farysia, Stanisława Gregorowicza, Krzysztofa Kanię, Olega Kena, Igora Kima, Marka Kornata, Jerzego Kumanieckiego, Natalię Lebiediewą, Józefa Łaptosa, Piotra Łossowskiego, Wojciecha Materskiego, Marię Nowak-Kiełbikową, Andrzeja Pepłońskiego, Andrzeja Skrzypka, Ludmiłę Tomas, Piotra Stefana Wandycza, Mariusza Wołosa, Michała Zachariasa, Nikołaja Żukowskiego. Ze względu na konieczność konfrontowania informacji zawartych w sowieckich dokumentach dyplomatycznych z ustaleniami badaczy zajmujących się dziejami Drugiej Rzeczypospolitej nieodzowne było sięgnięcie do prac między innymi Arkadiusza Adamczyka, Andrzeja Chojnowskiego, Janusza Ciska, Antoniego Czubińskiego, Pawła Dubera, Zbigniewa Dworeckiego, Dariusza Fabisza, Andrzeja Garlickiego, Wacława Jędrzejewicza, Krzysztofa Kawalca, Henryka Lisiaka, Jacka M. Majchrowskiego, Giennadija Matwiejewa, Janusza Mierzwy, Przemysława Olstowskiego, Waldemara Parucha, Szymona Rudnickiego, Marka Siomy, Piotra Staweckiego, Włodzimierza Sulei, Michała Śliwy, Katarzyny Trembickiej, Romana Wapińskiego, Wiesława Władyki, Przemysława Marcina Żukowskiego i wielu innych. Pełną listę wykorzystanych źródeł drukowanych oraz opracowań naukowych czytelnik znajdzie w bibliografii zamieszczonej na końcu książki.

Książka została podzielona na siedem rozdziałów. Zasadniczo mają one układ chronologiczny, jednakże często zdarzają się odstępstwa od tej reguły – ze względu na konieczność kontynuowania wątków problemowych. Rozdział pierwszy ma charakter wstępny i wprowadzający, a przez to bardziej teoretyczny niż pozostałe. Ukazano w nim tło wydarzeń stanowiących główny przedmiot badań. Czytelnik znajdzie tu między innymi garść refleksji na temat dyplomacji sowieckiej w latach dwudziestych minionego stulecia. Zaprezentowałem tu również agendy i pracowników aparatu dyplomatycznego odpowiedzialnych za kontakty z Polską. Rozdział drugi dzieli się na dwie części. W pierwszej przedstawiono przygotowane latem i jesienią 1925 roku dalekosiężne plany decydentów moskiewskich wobec Polski, odnoszące się zarówno do jej sytuacji wewnętrznej, jak i położenia międzynarodowego, realizowane następnie przez dyplomację ZSRS. Druga część dotyczy stosunku sowieckich dyplomatów do kryzysu gabinetowego w Warszawie (upadek rządu Władysława Grabskiego i powołanie gabinetu Skrzyńskiego) oraz wzmożonej aktywności Piłsudskiego i piłsudczyków w listopadzie 1925 roku, której wyrazem była między innymi manifestacja oficerów w Sulejówku. W rozdziale trzecim kilkakrotnie wykraczałem poza ramy chronologiczne, by zaprezentować kontakty, źródła informacji, sposoby działania, pozycję w korpusie dyplomatycznym i powiązania z kręgami polskiej polityki połpredstwa w Warszawie, a zwłaszcza kierującego nim Wojkowa. Opisałem tu wydarzenia ostatnich dni 1925 roku i pierwszych miesięcy 1926 roku. Rozdział czwarty to próba przedstawienia dylematu nurtującego sowieckich dyplomatów, szukających odpowiedzi na pytanie, czy w Polsce dojdzie do zamachu stanu i kto mógłby skutecznie go przeprowadzić. W ujęciu chronologicznym rozważania obejmują kilkanaście tygodni poprzedzających przewrót majowy. W kolejnym, piątym rozdziale, ukazałem przebieg zamachu stanu widziany oczyma dyplomatów sowieckich z perspektywy Warszawy, Berlina i Moskwy, a także proces legalizacji zmian politycznych aż do ukonstytuowania się nowych władz z prezydentem Mościckim i drugim gabinetem Bartla na przełomie maja i czerwca 1926 roku. Rozdział szósty opisuje proces umacniania władzy Piłsudskiego z akcentem na charakterystykę środowisk, które albo stały się politycznym i społecznym zapleczem sanacji, albo zajęły postawę opozycyjną wobec nowej władzy. Chronologicznie uwzględnia on miesiące letnie 1926 roku. W ostatnim, siódmym rozdziale przedstawiłem sowiecki punkt widzenia na ostry kryzys gabinetowy w Warszawie na przełomie września i października 1926 roku, powołanie rządu z Piłsudskim na czele i pierwsze jego działania tak w zakresie polityki wewnętrznej, jak i zagranicznej. Ukazałem również aktywność LKSZ wobec Polski na arenie międzynarodowej, z naciskiem na sprawy litewskie, szczególnie interesujące w tym okresie Moskwę. W ostatnim podrozdziale przytoczyłem mniej lub bardziej trafne oceny, a nawet definicje systemu politycznego, jaki ukształtował się w Polsce po zamachu majowym, formułowane przez sowieckich dyplomatów w ostatnich tygodniach 1926 roku.

Wszystkich zamieszczonych w cytatach tłumaczeń z sowieckich dokumentów i literatury dokonałem sam. Starałem się możliwie wiernie oddać specyfikę języka raportów oraz telegramów dyplomatycznych, pisanych najczęściej pospiesznie i zawierających niemałą liczbę błędów stylistycznych, gramatycznych czy rozmaitych lapsusów. Nie zawsze było to łatwe zadanie.

Książka nie powstałaby bez wsparcia wielu osób, którym pragnę gorąco podziękować. Przede wszystkim mam na myśli władze Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie na czele z rektorem prof. Michałem Śliwą, prorektorem ds. nauki prof. Kazimierzem Karolczakiem i dziekanem Wydziału Humanistycznego prof. Zdzisławem Nogą. Zawsze mogłem liczyć na wsparcie i życzliwy stosunek pracowników Katedry Najnowszej Historii Polski tej Uczelni: prof. Jacka Chrobaczyńskiego, prof. Andrzeja Leona Sowy i dr Anny Zapalec. Bardzo pomocne i cenne, choć niekiedy krytyczne, były uwagi prof. Jerzego W. Borejszy, prof. Marka Kornata, prof. Małgorzaty Gmurczyk-Wrońskiej i dr. Pawła Dubera. Nigdy nie odmówił mi pomocy dr Przemysław Marcin Żukowski. Osobne podziękowania pragnę skierować do wytrawnego znawcy historii Polski prof. Giennadija Matwiejewa z Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego oraz doc. Grigorija Szkundina z Moskwy. Żmudna, ale i pasjonująca kwerenda w moskiewskich archiwach nie byłaby możliwa bez wsparcia całego grona rosyjskich archiwistów, spośród których chciałbym wymienić Siergieja Pawłowa z Archiwum Polityki Zagranicznej Federacji Rosyjskiej oraz Swietłanę Rozental z Rosyjskiego Państwowego Archiwum Historii Społeczno-Politycznej. Szczególną wdzięczność winien jestem moim współpracownikom ze Stacji Naukowej Polskiej Akademii Nauk w Moskwie dr. inż. Zygmuntowi Nikodemowi i dr. Piotrowi Głuszkowskiemu, których wsparcie było bezcenne. Za wnikliwą lekturę i szereg krytycznych, rzeczowych uwag dziękuję prof. Józefowi Łaptosowi i prof. Arkadiuszowi Adamczykowi.

Nie byłoby tej książki bez nieustannego wsparcia Diany Błońskiej, której pragnę wyrazić wielką wdzięczność.