Opieka logopedyczna nad mową dziecka

Tekst
0
Recenzje
Oznacz jako przeczytane
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa
Wyższa Szkoła Biznesu w Dąbrowie Górniczej
Opieka logopedyczna nad mową dziecka
Małgorzata Kitlińska-Król
Dąbrowa Górnicza
2011

Prace naukowe Wyższej Szkoły Biznesu w Dąbrowie Górniczej


Recenzent:

Prof. zw. dr hab. Adam Stankowski


Projekt okładki:

Ewa Szymańska


ISBN 978-83-62897-10-0


Wydawca:

Wyższa Szkoła Biznesu w Dąbrowie Górniczej

ul. Cieplaka 1c, 41-300 Dąbrowa Górnicza

tel. (32) 262 28 05

e-mail: info@wsb.edu.pl,

www.wsb.edu.pl


Wydanie I


Skład:

Piktograf


Korekta tekstów:

Barbara Dymek


Druk:

Drukarnia GS, Kraków


© Copyright by Wyższa Szkoła Biznesu w Dąbrowie Górniczej


Wydanie publikacji naukowej zostało sfinansowane ze środków dotacji podmiotowej na finansowanie podstawowej działalności statutowej uczelni przyznanych Wyższej Szkole Biznesu w Dąbrowie Górniczej przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego decyzją nr 3493/01/E-659/S/2011.

WSTĘP

Od urodzenia tkwimy w rzeczywistości językowej – poznajemy ją i aktywnie uczestniczymy, najpierw słuchając i mówiąc, później także pisząc i czytając. Nie zawsze owo poznawanie rzeczywistości językowej odbywa się w sposób w pełni przez nas samych uświadomiony. Wiedza, którą nabywamy jest wieloskładnikowa, znajduje się w niej wiedza językowa (znajomość słów, reguł gramatycznych itd.), a także umiejętności i nawyki posługiwania się językiem.

Mijające stulecie możemy nazwać lingwistycznym, gdyż nigdy wcześniej nie było tak wielkiego zainteresowania językiem, jego poznaniem oraz wykorzystaniem wiedzy o nim. Powstały dyscypliny naukowe zajmujące się zgłębianiem wiedzy o języku np. psycholingwistyka, neurolingwistyka, socjolingwistyka, antropolingwistyka i inne oraz takie, które tę wiedzę zastosowały w praktyce np. lingwodydaktyka, lingwistyka komputerowa, translatoryka, jak również logopedia itd.

Widoczna jest ogromna rola, jaką w życiu człowieka spełnia język. Traktowany jest i słusznie, jako najwspanialsze i najmocniejsze narzędzie ludzkiego porozumiewania się oraz poznawania. Niejednokrotnie, więc nasze powodzenie w różnych sytuacjach warunkowane jest posiadanymi umiejętnościami związanymi z wykorzystaniem mowy. Pamiętać jednak należy, iż mowa zależna jest od wielu czynników, nie zawsze uwarunkowanych wolą człowieka. Nauką, którą owe czynniki analizuje, w różnych kategoriach, jest logopedia.

Logopedia, jako nauka o kształtowaniu mowy jest dyscypliną o szerokim zakresie praktycznym, ale również o złożonych podstawach teoretycznych. Zagadnienia logopedii koncentrują się wokół zasadniczego przedmiotu, jakim jest mowa, integrując na swej płaszczyźnie treści medyczne, psychologiczne, językoznawcze, pedagogiczne, społeczne, a także artystyczne.

Mowa, przebieg procesu komunikowania się między ludźmi, jest istotny z punktu widzenia logopedii, tak więc przy analizie powyższych zjawisk uwzględnia się możliwość wystąpienia ich zakłóceń, zaburzeń, a wówczas określa się ich objawy i przyczyny. Istotne są również konsekwencje powyższych dla jednostki. Dlatego, nie rozpatruje się procesów porozumiewania się językowego w sposób izolowany, lecz uwzględnia się wpływ różnych czynników (biologicznych, psychospołecznych) na ich rozwój oraz uwarunkowania i działania, które wpływają pozytywnie na ustępowanie/

/niwelowanie deficytów mowy.

Niniejsza praca stanowi próbę przedstawienia zagadnień dotyczących opieki logopedycznej nad procesami komunikacji językowej. Problem ten pragnę zaprezentować w oparciu o zebrane informacje o współczesnym stanie funkcjonowania systemu opieki logopedycznej. Zaprezentuję fakty zgromadzone w wyniku dokonanej analizy aktów prawnych, a także przedstawię opinie nauczycieli, logopedów i rodziców dzieci korzystających z usług logopedycznych. Egzemplifikacją prawno-praktycznego działania polskiego systemu opieki będą analizy indywidualnych przypadków dzieci z deficytami komunikacyjnymi.

Niniejsza praca składa się z siedmiu rozdziałów. Pierwszy i drugi ma charakter teoretyczny, trzeci zawiera ustalenia metodologiczne, a w czterech pozostałych rozdziałach prezentuję wyniki dokonanych analiz.

W rozdziale pierwszym omówiono zagadnienia związane z postrzeganiem logopedii, jako nauki, a zarazem działalności społecznej. Dokonano próby przedstawienia interdyscyplinarnych podstaw logopedii, zaprezentowano jej koncepcje teoretyczne. Na bazie wcześniejszych ustaleń starano się wyznaczyć przedmiot zainteresowań logopedii, prezentując go przy uwzględnieniu stanowiska badaczy problemu. Następnie próbowano określić zasadniczy, dla niniejszej pracy termin „opieka logopedyczna”, a także „system opieki logopedycznej”. Zaprezentowano potrzeby społeczne na tę opiekę w świetle dotychczasowych badań.

W drugim rozdziale scharakteryzowano podstawy organizacyjno-prawne regulujące funkcjonowanie systemu świadczeń logopedycznych w Polsce. Zaprezentowano wielospecjalistyczny model opieki logopedycznej autorstwa Leona Kaczmarka, który stał się podstawą aktualnie działającego. Scharakteryzowany został również holistyczny model logoterapii opracowany przez Krystynę Błachnio. Jest to propozycja nowatorska, w dużej mierze przystająca do współczesnych potrzeb społecznych na opiekę logopedyczną.

W ostatnim podrozdziale II rozdziału dokonano prezentacji funkcjonowania i organizacji systemów opieki logopedycznej w Irlandii i Republice Czeskiej. Zabiegu tego dokonano w celu zwrócenia uwagi na stosowane poza granicami naszego kraju ciekawe rozwiązania organizacyjne.

Metodologiczne podstawy badań własnych przedstawione zostały w rozdziale trzecim. Opisano w nim cel i przedmiot badań, główne i szczegółowe problemy badawcze, założenia wyznaczające kierunek poszukiwań badawczych. Scharakteryzowano również zastosowane metody i techniki badawcze. W rozdziale tym zawarte są również informacje dotyczące przebiegu, organizacji badań, a także charakterystyka próby badawczej.

W części empirycznej w rozdziale czwartym starano się określić zakres wiedzy o s.o.l.1, jakim dysponują respondenci oraz źródła tej wiedzy. Przedstawiono zestawienia powstałe z formułowanych przez badane osoby terminów „opieka logopedyczna”, „system opieki logopedycznej”. Wyznaczając zakres wiedzy o systemie badani wskazali osoby, dla których s.o.l. funkcjonuje, typy działań, które wykonują indywidualnie bądź przy współpracy z szerokim gronem osób i instytucji realizujących zadania związane ze świadczeniem opieki nad mową. Badani nauczyciele i logopedzi wyróżnili różnorodne źródła wiedzy o zagadnieniach mowy, regulacjach prawnych, określających zasady funkcjonowania s.o.l. Przedstawiono dokonaną przez badanych subiektywną ocenę zakresu wiedzy o s.o.l. oraz jej przydatności w praktyce zawodowej.

Głównym przesłaniem piątego rozdziału, było ukazanie wyników dokonanej diagnozy jakości funkcjonowania s.o.l. wyrażonej w opiniach badanych. Stanowiły one istotne źródło informacji dotyczące stanu współcześnie funkcjonującego na Górnym Śląsku systemu opieki logopedycznej.

Respondenci określili poziom satysfakcji z działającego w naszym regionie s.o.l., podawali atuty współczesnego modelu oraz wskazywali mankamenty, które mogą zostać wykorzystane do konstruktywnej modernizacji systemu. Przechodząc do meritum – badali oceny poziomu jakości usług logopedycznych świadczonych w s.o.l. Wskazali także przyczyny różnic tej, jakości przy uwzględnieniu zwierzchnictwa Ministerstwa Zdrowia i Ministerstwa Edukacji Narodowej nad placówkami realizującymi zadania s.o.l. Badani wyrazili opinie nt. poziomów jakości s.o.l., ale także dookreślili zakres działań realizowanych w tym systemie. Zaprezentowano więc oceny respondentów dotyczące dostępności pomocy logopedycznej, wskazano na adresatów tej opieki oraz zanalizowano deklaracje respondentów, wskazujące na zakres podejmowanych przez nich działań logoterapeutycznych.

Rozdział szósty opracowania zawiera wyniki badań własnych, charakteryzujące wpływ oczekiwań społecznych na modyfikacje s.o.l. Opisano w nim zjawiska, które w opiniach respondentów, wywołują zmiany w strukturze i organizacji opieki logopedycznej. Badani rodzice, nauczyciele i logopedzi wskazali pozytywne oraz negatywne aspekty życia społecznego występujące w woj. śląskim, które w przekonaniu respondentów, wywierają wpływ na funkcjonujący tu s.o.l. Wyliczyli swe oczekiwania względem nowoczesnego modelu opieki uwzględniając zarazem potencjalne możliwości, którymi dysponuje społeczność regionu.

Rozdział siódmy składa się z dwóch części. Pierwsza zawiera wyniki analizy dokonanej w oparciu o opinie wyrażone przez badaną populację o współczesnym s.o.l. Stanowi bogate źródło informacji charakteryzujące pacjentów tego systemu. Ustalenia dotyczą między innymi przyczyn rozpoczęcia terapii logopedycznej, czasu jej trwania, osób i instytucji współpracujących w procesie terapeutycznym, zrealizowanych rodzajów działań oraz ich efektów dostrzeganych przez rodziców dzieci, na które s.o.l. oddziaływał. Tak więc, rodzice wyrażając opinie o s.o.l. dokonali oceny jego funkcjonowania przez pryzmat własnych dzieci, które były odbiorcami usług logopedycznych.

 

W drugiej części rozdziału siódmego dokonałam opisu dwóch indywidualnych przypadków dzieci z deficytami mowy. Analizy pozwoliły na zarysowanie sieci osób i instytucji skupionych wokół problemu danego dziecka, a funkcjonujących w ramach systemu opieki logopedycznej na Górnym Śląsku. Tak zebrany materiał badawczy wskazał na dotychczasowe indywidualne – systemowe rozwiązania stosowane w s.o.l. w naszym regionie.

Zaprezentowane wyniki badań pozwalają zająć stanowisko wobec sformułowanych w pracy problemów badawczych oraz wygenerować wnioski, co zostało zawarte w zakończeniu niniejszego opracowania. W zakończeniu podjęto również próbę nakreślenia szkicu systemu opieki logopedycznej, który mógłby stanowić alternatywne, czy uzupełniające rozwiązanie dla obecnie funkcjonującego.

Rozdział 1
Logopedia jako nauka i działalność społeczna

1. Interdyscyplinarne podstawy logopedii

Logopedia postrzegana, jako dyscyplina naukowa uprawiana teoretycznie i praktycznie, funkcjonuje w Polsce stosunkowo niedługo. Jej rozkwit nastąpił w latach sześćdziesiątych XX wieku, gdy za sprawą profesora Leona Kaczmarka, czołowego przedstawiciela tejże dyscypliny, zaczęło ukazywać się specjalistyczne pismo „Logopedia” (od 1960 roku). W roku 1963 w Lublinie powstało Polskie Towarzystwo Logopedyczne, którego celem było (i nadal jest) popularyzowanie wyników badań z zakresu patologii mowy. Również dzięki staraniom Leona Kaczmarka powołano przy Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie studium logopedyczne, z którego w 1972 r. wyszli pierwsi absolwenci z dyplomami.

Obecnie logopedia zajmuje wśród innych nauk istotne, jednak trudne do jednoznacznego określenia miejsce. Trudność sprecyzowania jej lokalizacji na arenie dyscyplin naukowych wynika z kilku przesłanek, a to między innymi z:

− wielości definicji samej dyscypliny,

− niejednoznacznego wyznaczania jej przedmiotu i zakresu badawczego,

− stosowania bogatej, wieloznacznej terminologii i metodologii badawczej, często zaczerpniętej z innych dziedzin nauki,

− silnego związku, a tym samym wpływu, podstawowych dyscyplin naukowych, z których wywodzą się logopedzi.

Do powstania logopedii przyczynili się zarówno lekarze, jak i pedagodzy, językoznawcy, a także fizycy, biolodzy i neurobiolodzy, neuropsychologowie, czy akustycy. Lista specjalistów jest bardzo bogata, a współcześnie stale uzupełniana o nowe profesje (na przykład informatyków, programistów, mikrobiologów), które w znaczący sposób przyczyniają się do jej skuteczności i efektywności oddziaływań.

Logopedia, gr. „logos” – słowo, mowa; „paideia” – wychowanie; ang. logopedios, speech therapy, speech correction; franc. logopedie, orthophonie, niem. Logopädie, Rehabilitationspädagogik für Sprachgeschädigte, Logopedie.

W zasadzie od początku istnienia logopedii trwa spór o jej przynależność i miejsce wśród innych nauk. W Europie i Polsce znane są zasadniczo trzy koncepcje teoretyczne logopedii i praktycznie wszystkie jej kierunki można ulokować w jednej z grup definicji traktujących logopedię, jako:

1. naukę medyczną –

Tak definiuje ją E. Fröschels2. W Polsce za tym poglądem opowiedział się T. Bardadin, który pisze, że „logopedia to dział medycyny zajmujący się badaniem prawidłowego rozwoju mowy i zapobieganiem powstawania jej wad i ich leczeniem”3.

W tym ujęciu przedmiotem badań logopedii są zaburzenia mowy.

2. naukę głównie pedagogiczną –

Autorzy tej koncepcji stanowią najliczniejszą grupę. Zdaniem Ireny Styczek „Logopedia jest nauką o kształtowaniu prawidłowej mowy, usuwaniu wad mowy oraz nauczaniu w wypadku jej braku lub utraty”4. Swe zadania spełnia za pomocą metod pedagogicznych korzystając z osiągnięć językoznawstwa, fonetyki, foniatrii, psychologii i innych dziedzin. To zdaniem autorki decyduje, iż powinno się traktować logopedię, jako odrębną dyscyplinę pedagogiczną5. Podobne podejście prezentuje L. Edelsberger, M. Sovak6. Genowefa Demel logopedię definiuje, jako dział pedagogiki opierając swoje stwierdzenie na fakcie wypełniania swych funkcji za pomocą metod pedagogicznych. Podaje, że jest to nauka, która tłumaczy odstępstwa od normy, w rozwoju mowy, zajmuje się etiologią i patogenezą zaburzeń mowy, ich rozpoznawaniem (diagnostyka logopedyczna) i zapobieganiem (profilaktyka logopedyczna), a także usuwaniem wad i zaburzeń mowy (terapia logopedyczna)7.

Część autorów takich jak M. Szymczak, W. Pisarek definiują logopedię, jako dział pedagogiki specjalnej8. Jako subdyscyplinę tejże pedagogiki specjalnej postrzegają logopedię A. Mieszkowa, E. Olszyńska, J. Surowaniec. I tak J. Surowaniec proponuje następującą definicję: „logopedia – samodzielna nauka pedagogiczna, to nauka o zaburzeniach mowy, sposobach zapobiegania ich powstawaniu i metodach postępowania korekcyjnego”9. W tak określonej nauce wymieniony autor wyróżnia następujące jej działy10:

− logopedię wieku rozwojowego (w tym logopedię wieku dziecięcego, logopedię wieku przedszkolnego, logopedię wieku szkolnego),

− logopedię wieku dojrzałego,

− oligofrenologopedię,

− surdologopedię,

3. samodzielną naukę –

pogląd ten zrodził się w ośrodku lubelskim, nieco wcześniej wskazującym na logopedię, jako dział językoznawstwa stosowanego11. L. Kaczmarek w artykule „O polskiej logopedii” napisał, iż „logopedia jest dyscypliną samodzielną multiinterdyscyplinarną, a jako taka stanowi część składową bloku humanistyczno-biologicznego”12.

Według słownikowego hasła, opracowanego przez K. Polańskiego, logopedia jako odrębna dyscyplina zaczęła kształtować się w XX wieku13. Autor ten zwraca uwagę na interdyscyplinarny charakter logopedii podkreślając, iż korzysta ona z osiągnięć pedagogiki, językoznawstwa, psychologii, filozofii, psychiatrii i neurologii. Tę interdyscyplinarność należy rozumieć – podkreśla K. Polański – jako scalanie pewnych elementów nauk pogranicznych, a nie utożsamianie się logopedii z nimi. Nie jest to także zawłaszczanie obszarów tych dyscyplin.

Uznając logopedię za samodzielną dyscyplinę naukową L. Kaczmarek wskazał na podwaliny holistycznej koncepcji tej dziedziny naukowej, jak też i na jej znaczenie praktyczne. Działalność teoretyczna i praktyczna to dwa nierozłączne, komplementarne obszary dyscypliny. Logopedia zajmuje się badaniem wszystkich aspektów mowy: embriologicznych, patologicznych, społecznych i artystycznych oraz integracją wyników badań dyscyplin zajmujących się mową.

Zatem aspekt naukowy, tak pojmowanej logopedii, obejmuje kilka działów:

− teorię mowy,

− embriologię mowy, tj. kształtowanie się mowy w ontogenezie,

− nauczanie dzieci z różnymi deficytami: słuchu, umysłowym, ośrodkowego układu nerwowego,

 

− językowe porozumiewanie się głuchoniewidomych,

− słuchowa i wzrokowa percepcja wypowiedzi słownych oraz wzrokowa i czuciowa pisanych,

− fonetyka i artykulacja, akustyczna, audytywna i wizualna,

− patologia mowy – zaburzenia porozumiewania się językowego, słownego i pisemnego oraz ich usuwanie,

− kultura żywego słowa14.

Z punktu widzenia praktycznej służby społecznej do niedawna wyodrębniano (za sprawą pomysłodawcy L. Kaczmarka15) w logopedii następujące specjalizacje zawodowe:

• logopedię wychowawczą – zapobieganie zaburzeniom mowy i głosu przez stosowne kształtowanie mowy u dzieci,

• logopedię korekcyjną – usuwanie zaburzeń mowy, głosu oraz pisania i czytania,

• surdologopedię – nauczanie mowy głuchych, niedosłyszących i głuchoniemych,

• logopedię artystyczną – kształtowanie mowy rozumiane, jako podnoszenie kultury żywego słowa: potocznego, publicystycznego, artystycznego16.

Nie należy jednak traktować powyższego zestawienia, jako sztywnego zaszeregowania. Treści poszczególnych specjalizacji zawodowych przenikają się wzajemnie, a różnorodność form i metod pracy pedagogicznej (ale także psychologicznej i lingwistycznej) nie zawęża działalności specjalistów do jednego kierunku pedagogicznego.

Przegląd definicji „logopedii” dokonany w ujęciu trzech głównych koncepcji teoretycznych, traktujących ją, jako naukę medyczną (paramedyczną), pedagogiczną bądź samodzielną (holistyczną) unaocznia fakt stale aktualnej dyskusji o miejsce logopedii na arenie nauki. Wielu badaczy stwierdza fakt wyraźnego przechodzenia logopedii z fazy przednaukowej (jeszcze w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku stawiane było pytanie czy logopedia jest nauką, czy też sztuką?) do fazy teoretycznych założeń i rozstrzygnięć. Stanisław Grabias17 potwierdza, iż w ciągu ostatnich kilku lat sytuacja w polskich badaniach nad zaburzeniami mowy zmieniła się diametralnie. Powstały gruntowe prace dotyczące głuchoty18, zaburzeń związanych z uszkodzeniami mózgu19, opracowania poświęcone dyslalii, autyzmowi, czy trudnościom w czytaniu i pisaniu20. Prace te potwierdzają naukowy charakter logopedii, jako nauki stosowanej, empirycznej, przedstawiają cele diagnostyczne i prognostyczne. Prócz tego dyscyplina ta powinna podejmować próby formułowania również celów anagnostycznych – udzielać odpowiedzi na pytanie: jak interesujące zjawiska kształtowały się dawniej? Stanisław Grabias pisze, iż takich prac jeszcze nie podjęto, jednak i tę lukę polscy badacze z pewnością wypełnią21.

Spór o przynależność logopedii do określonej kategorii nauk trwa nadal. By zgłębiać zagadnienia z kręgu swoich zainteresowań, logopedia sięga po wiedzę z obszaru eksploracji naukowych różnych dyscyplin, co nie oznacza, że wiedza ta służy tylko logopedii i powstaje na jej użytek. Interdyscyplinarny charakter logopedii sprawia, iż także dzisiaj trudno o jednomyślność, co do jej miejsca, przedmiotu i zakresu zainteresowań.

2. Przedmiot zainteresowań logopedii

Zgodnie z przedstawionymi w poprzednim podrozdziale koncepcjami teoretycznymi logopedii, chciałabym w tym miejscu podjąć próbę zarysowania zakresu zainteresowań i przedmiotu badań tejże dyscypliny. Zabieg taki, choć trudny wydaje się niezbędny przy podejmowanej w pracy problematyce badawczej. Przedmiot badań, zadania, jakie wyznacza logopedia, znajdują bowiem swe konsekwencje i odzwierciedlenie w praktycznej działalności logopedycznej (badaniu struktury systemu opieki logopedycznej, wyznaczeniu jego zasięgu, zadaniach stawianych do realizacji poszczególnym osobom i instytucjom powołanym do pełnienia służby logopedycznej).

Odwołując się, do wcześniej wskazanych, istniejących trzech koncepcji logopedii naukowcy wskazali na zakres i przedmiot badań tej dyscypliny. Odmienne podejścia teoretyczne spowodowały, że specyficznie formułowany jest przedmiot oraz różnie wyznaczany obszar badawczy, i to zarówno na gruncie teorii, jak i praktyki.

– koncepcja medyczna (lub paramedyczna) – ogranicza zakres przedmiotu badań logopedii do zaburzeń, profilaktyki i korekcji mowy,

– koncepcja pedagogiczna – rozszerza obszar swych badań dodatkowo o problemy związane z kształtowaniem mowy u dzieci z upośledzonym słuchem, o zagadnienia dotyczące porozumiewania się głuchoniewidomych,

– koncepcja holistyczna – traktująca logopedię, jako samodzielną naukę – obszarem badań obejmuje wszystkie aspekty mowy: embriologiczny, patologiczny, społeczny i artystyczny oraz integruje wyniki badań dyscyplin zajmujących się mową22.

L. Kaczmarek, propagator koncepcji polskiej logopedii, jako nauki holistycznej wskazuje, iż przedmiotem logopedii jest mowa we wszystkich jej aspektach. Definiuje ją, jako akt procesu porozumiewania się, akt, w którym nadawca słownie przekazuje językowo strukturalizowany komunikat (wypowiedź), a odbiorca komunikat ów percypuje. Jest to czynność polegająca na budowaniu i odbiorze (rozumieniu) komunikatów językowych słownych. Czynności tej towarzyszy wiele zachowań niejęzykowych23.

Zarzuty wobec tak sformułowanemu przedmiotowi badawczemu logopedii przedstawia S. Grabias. Uważa on, iż zagadnieniami komunikacji językowej interesuje się wiele dyscyplin naukowych. Są to dyscypliny o bogatym dorobku, niezależne od logopedii. Zbyt szeroko określany przedmiot badań logopedii stanowi, według tego autora, przyczynę sporów. Zdaniem S. Grabiasa przedmiotem logopedii są zaburzenia mowy, przy czym mowę ujmuje on, jako „byt złożony z kompetencji językowej, kompetencji komunikacyjnej oraz procesu realizacji tych kompetencji. Logopedia, w jego ujęciu, jest dyscypliną zajmującą się zaburzeniami mowy i profilaktyką; układem zabiegów niedopuszczających do zaburzeń. Teoria logopedii winna rozwijać refleksję w kierunku diagnostyki, prognostyki, anagnostyki. Praktyka logopedyczna operując stosownymi do tych zaburzeń metodami i technikami postępowania, ma budować kompetencję (językową i komunikacyjną), bądź usprawniać realizację aktów komunikacyjnych, bądź wreszcie budować kompetencje i usprawniać realizacje. Tak pojęta logopedia mieści się w ramach szerokiej dyscypliny wiedzy, którą wyodrębnia się terminami „komunikacja językowa” albo „metalingwistyka” i której przedmiotem są wszelkie zachowania językowe24.

S. Grabias przedstawił elementy składowe teorii logopedii i praktyki logopedycznej, które tworzą wzajemnie warunkującą się całość. Dokonał tego (wcześniej) również L. Kaczmarek (patrz poprzedni podrozdział). Na podstawie dokonanej analizy porównawczej, wyróżnionych przez wymienionych wyżej Autorów obszarów zainteresowań logopedii, należy stwierdzić, że nieprawidłowości w przebiegu procesu komunikacyjnego oraz sposoby zapobiegania patologii mowy są wymienione w obu zestawieniach i stanowią centralny punkt jej poszukiwań badawczych. Zgodzić się należy również z L. Kaczmarkiem, który podaje, że zakres zainteresowań logopedii jest szerszy (nie tylko związany z patologią mowy), ale rozciągający się na wszelkie zagadnienia dotyczące mowy i procesu porozumiewania się. Błędne byłoby założenie, iż przedmiot badań i zakres zainteresowań nauki o interdyscyplinarnym charakterze muszą być tożsame.

Zgodnie z powyższym ustaleniem można przyjąć – jak podaje G. Jastrzębowska, że logopedia jest nauką interesującą się całością zagadnień związanych z komunikacją językową, które analizuje w różnych ujęciach: metodycznym, lingwistycznym, psychologicznym, pedagogicznym i artystycznym, czyli z punktu widzenia różnych dyscyplin i w najszerszym z nich wszystkich zakresie, tj. od wzorca – poprzez normę – do patologii25.

Zatem przedmiotem zainteresowań logopedii, zgodnie z koncepcją holistyczną, z którą oprócz L. Kaczmarka utożsamia się między innymi zwolenniczkami I. Styczek, G. Demel są26:

– prawidłowo przebiegający proces nabywania kompetencji i rozwoju sprawności językowej oraz komunikacyjnej (doskonalenie mowy rozwijającej się i już ukształtowanej),

– profilaktyka – metody zapobiegania powstawaniu nieprawidłowych zachowań językowych,

– pochodzenie (etiopatologia) i przyczyny (etiologia) powstających odstępstw od normy w rozwoju mowy,

– mechanizm powstawania zaburzeń mowy (patomechanizm),

– związek nieprawidłowości mowy z innymi zaburzeniami rozwojowymi (zaburzenia procesów orientacyjno-poznawczych, emocjonalno-motywacyjnych i wychowawczych),

– wpływ deficytów mowy na psychikę i funkcjonowanie społeczne,

– korekta wad wymowy,

– reedukacja zaburzeń mowy – w przypadku utraty nabytych już zdolności porozumiewania się,

– terapia (leczenie, usuwanie) wszelkich zakłóceń i zaburzeń w rozwoju mowy oraz zaburzeń mowy,

– oddziaływanie na psychikę pacjenta w celu umożliwienia mu prawidłowego funkcjonowania społecznego,

– zapobieganie wtórnym skutkom zaburzeń mowy (np. zaburzeniom emocjonalnym, zachowania się).

Współpraca pomiędzy reprezentantami poszczególnych dyscyplin, które zajmują się badaniem wyżej wymienionych aspektów komunikacji językowej, powinna przyczyniać się do rozwoju każdej z dyscyplin, w tym również logopedii.

Wśród badaczy współcześnie zajmujących się problematyką mowy nadal trwa dyskusja o miejsce i przedmiot logopedii. W większości przychylają się oni do poglądów lansujących holistyczną koncepcję logopedii wyznaczenia szerokiego spektrum przedmiotu badawczego.

Są jednak i tacy, którzy reprezentują odmienne stanowisko. Na przykład J. Surowaniec uważa, iż pedagogiczna koncepcja logopedii, opowiada się za wąskim zakresem działań logopedy, sprowadzonym do „zaburzeń komunikacji językowej”, co pozwoli na uściślenie przedmiotu logopedii i da praktykom możliwość uzupełniania wiedzy o zagadnienia interdyscyplinarne27.

M. Przybysz-Piwkowa jest zdania, iż rozwojowi logopedii nie służy występowanie różnych metodologii w obrębie nauk humanistycznych. Przedmiotem badań logopedycznych są według Autorki zaburzenia komunikacji językowej, ich usuwanie i zapobieganie im oraz rozwijanie sprawności językowej. Efektem logopedycznej działalności badawczej powinna być, zatem tak zorganizowana opieka pedagogiczna nad dzieckiem i tak prowadzone wychowanie językowe, aby doprowadzić w rezultacie do wypierania patologii mowy przez jej profilaktykę28.

Grupa naukowców przychyla się do poglądów wskazujących na holistyczną koncepcję logopedii wyznaczając tej dyscyplinie szerokie spektrum przedmiotu eksploracji naukowych.

U. Parol, B. Rocławski uważają, że definicja logopedii zaproponowana przez L. Kaczmarka jest konstruktywna i zdobywa uznanie poza granicami kraju29. Zdaniem B. Rocławskiego „na całym świecie badania nad kształtowaniem się mowy, jej patologią i rewalidacją prowadzone są w ujęciu wielodyscyplinarnym. Logopedia nie może funkcjonować w oderwaniu od nauk medycznych czy humanistycznych; czerpie, bowiem swą mądrość dla praktyki ze wszystkich dziedzin, które zajmują się badaniami różnych aspektów mowy”30. Badacze wyżej wymienieni opowiadają się za potrzebą gruntownego kształcenia kadry logopedycznej, nastawionej na pracę z dzieckiem, rodziną i nauczycielem, który również powinien podejmować świadome działania profilaktyczne, korekcyjne31.

Podstawowe kierunki badań wyznacza także K. Błachnio, która traktuje logopedię, jako samodzielną dyscyplinę naukową o wyraźnym profilu interdyscyplinarnym. Ów profil wyznaczony jest przez cztery zasadnicze aspekty (bloki) wiedzy: medyczny, lingwistyczny, psychologiczny i pedagogiczny. Działalność praktyczną – kształtowanie mowy – traktuje, jako służbę społeczną, która może przybierać dwojaką formułę32:

– doskonalenie aktu mowy w warunkach normy użycia języka,

– usprawnianie i korygowanie aktu mowy w warunkach patologii użycia języka.

Pierwsza formuła obowiązuje podczas zajęć przedszkolnych, lekcji języka polskiego w szkołach, w trakcie różnych zajęć pozalekcyjnych i pozaszkolnych (np. kół recytatorskich, pracowni teatru, filmu). Jej realizatorami są nauczyciele przedszkoli, szkół, instruktorzy kulturalno-oświatowi, animatorzy, wychowawcy. Jest związana zakresem zadań z logopedią wychowawczą i artystyczną.

Druga formuła obowiązuje podczas zorganizowanych form logoterapii prowadzonych przez specjalistów logopedów w stosownych poradniach resortu zdrowia lub edukacji, jak również w przedszkolach i szkołach. Jej zakres działań jest realizowany w obrębie logopedii korekcyjnej lub surdologopedii (por. specjalizacje zawodowe – poprzedni podrozdział). Obie formuły, choć z założenia realizują rozbieżne cele, niekiedy łączą się w działaniu33.

K. Błachnio, w oparciu o własne doświadczenia praktyczne, wyróżniła ogólne problemy badawcze, które są unaocznieniem pewnych braków występujących w teorii logopedii. Zagadnienia badawcze to:

– komunikacja językowa w normie i w przypadku patologii,

– model służby logopedycznej w przypadkach normalnego użycia języka,

– model służby logopedycznej w przypadkach patologii mowy,

– teorie usuwania zaburzeń mowy,

– diagnostyka w terapii logopedycznej (definicje i organizacja nowoczesnej diagnozy jednostki zaburzeń mowy, objawy, przyczyny, diagnostyka zespołowa),

– terapia zaburzeń (metody, formy, środki dydaktyczne, pedagogizacja rodziców lub opiekunów osób z zaburzeniami mowy, rola nauczycieli i lekarzy, kompleksowe usuwanie zaburzeń mowy),

– dobór materiału językowego na potrzeby terapii logopedycznej (modele stosowne do specyficznych jednostek diagnostycznych i różnych etapów terapii logopedycznej),

– terminologia logopedyczna (zestawiona i ujednolicona),

– teoria logopedyczna łącząca zdobycze nauki z holistycznym traktowaniem pacjenta34.

K. Błachnio zwraca uwagę na przepływ informacji, który jest możliwy za sprawą logopedii, od warsztatu naukowego do warsztatu logopedy praktyka (a także w odwrotnym kierunku w celu tworzenia teorii). Odpowiednio skonstruowana informacja trafia także do szerszych kręgów społecznych (nauczycieli, rodziców, opiekunów) – kształtuje świadomość w zakresie profilaktyki logopedycznej i podstaw metodyki rewalidacyjnej35. Podkreśla wyraźną zmianę logopedii i jej stopniowe przeobrażanie się w pełnoprawną dyscyplinę teoretyczną.

Taka rozmaitość stanowisk badaczy wobec problemu dookreślenia przedmiotu badawczego logopedii, wyznaczanie jej różnych obszarów zainteresowań wskazuje na wielość podejść do zadań logopedii, różnorodność w postrzeganiu jej funkcji36. Mnogość stanowisk badawczych dotyczących przedmiotu badawczego logopedii warunkuje także, różnorodność założeń organizacyjnych dotyczących opieki logopedycznej, które stanowią treść eksploracji niniejszej pracy.

1s.o.l. – system opieki logopedycznej (stosuję ten skrót dla zwiększenia przejrzystości i odbioru tekstu przez czytelnika). Przyjęłam powyższy skrót literowy wychodząc z założenia, iż opieka logopedyczna (bez względu na jej treść, kierunek, rodzaj działań, świadczona jest przez pojedyncze osoby, bądź grupy (w placówkach, instytucjach, stowarzyszeniach, itp.) tworzą one pewne struktury-ogniwa, które z kolei współdziałają ze sobą na rzecz pacjenta, tworzą tym samym system zależnych i niezależnych, bezpośrednio bądź pośrednio oddziaływujących struktur.
2por. Fröschels E.: Logopädie. 3 Aufl. Leipzig 1931. E Fröschels był współtwórcą foniatrii w Wiedniu, a następnie współorganizatorem I Międzynarodowego Kongresu Logopedów i Foniatrów. Pod wpływem jego poglądów (szkoły wiedeńskiej) rozwijała się logopedia na Słowacji; patrz także A. Edelsbergerová-Zelienková; Logopedia na Slovensku, [w:] Československá logopedie. Praha 1956.
3Bardadin T.: Wady słuchu i mowy są uleczalne. Warszawa 1960, s. 70.
4Styczek I.: Logopedia. Warszawa 1980, s. 13 i kolejne.
5por. Styczek I.: Zarys logopedii. Warszawa 1970, s 8-10.
6por. L. Edelsberger: Logopedie jako védni úsek defektologie, [w:] Československá logopedie. Praha 1956; L. Edelsberger: Metodologickie otázky logopedie. Praha 1969; M. Sovak: Organisováni logopedicke peče v rudnych zemich, [w:] Československá logopedie. Praha 1956; M. Sovak: Z dĕjin logopedie, [w:] Československá logopedie. Praha 1956 i inne.
7Demel G.: Minimum logopedyczne nauczyciela przedszkola. Warszawa 1978.
8Pisarek W.: Logopedia, [w:] S. Urbańczyk (red.): Encyklopedia języka polskiego. Wrocław 1991, s. 190.
9Surowaniec J.: Logopedia a dyscypliny pograniczne, [w:] Logopedia, jako nauka interdyscyplinarna – teoretyczna i stosowana, pod red. J. Nowakowskiej-Kępnej. Katowice 1998, s. 30; por. także Surowaniec J.: Słownik terminów logopedycznych. Kraków 1992; Surowaniec J.: Przedmiot logopedia, [w:] Logopedia 21, s. 53-64.
10Op. cit., s. 30.
11Kaczmarek L.: O przedmiocie i zadaniach logopedii, [w:] Logopedia 1962/4, s. 7; Kaczmarek L.: O polskiej logopedii, [w:] S. Grabias (red.): Przedmiot logopedii. Lublin 1991, s. 23.
12Op. cit., s. 5.
13Polański K. (red.): Encyklopedia językoznawstwa ogólnego. Wrocław 1993, s. 314.
14Kaczmarek L.: Model opieki logopedycznej w Polsce. Gdańsk 1991, s. 23-29.
15Op.cit, s. 24-29; por. Kaczmarek L.: O polskiej logopedii, [w:] Język i językoznawstwo polskie w sześćdziesięcioleciu niepodległości. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1982, s. 151.
16Kaczmarek L.: Model opieki logopedycznej. Model opieki logopedycznej w Polsce. Gdańsk 1991, s. 27.
17Grabias S.: Mowa i jej zaburzenia, [w:] Logopedia t. 28/2000, s. 14-15.
18por. Kurkowski M.: Mowa dzieci sześcioletnich z uszkodzonym narządem słuchu. Lublin 1996; Krakowiak K.: W sprawie kształcenia języka dzieci i młodzieży z uszkodzonym słuchem. Lublin 1998; Głuchota a język. Red. S. Grabias. Lublin 1994; Korzon A.: Totalna komunikacja, jako podejście wspomagające rozwój zdolności językowych u uczniów głuchych. Kraków 1996.
19Herzyk A.: Afazja i mutyzm dziecięcy. Lublin 1992; Związek mózg – zachowanie w ujęciu neuropsychologii klinicznej. Red. A. Henryk, D. Kądzielowa, Lublin 1997.
20Parol U.Z.: Dziecko z niedokształceniem mowy: diagnoza, analiza, terapia. Warszawa 1997; Gałkowski T.: Dziecko autystyczne w środowisku rodzinnym i szkolnym. Warszawa 1995; Bogdanowicz M.: Ryzyko dysleksji. Problem i diagnozowanie. Gdańsk 2003 i inne.
21Minczakiewicz E.M.: Początki i rozwój polskiej logopedii. Kraków 1998; Logopedia. Teoria i praktyka. Red. M. Młynarska i T. Smreka. Wrocław 2005 i inne.
22Gałkowski T., Jastrzębowska G. (red.): Logopedia. Pytania i odpowiedzi. Podręcznik akademicki. Opole 1999, s. 234-240.
23Kaczmarek L.: Mózg, język, zachowanie. Lublin 1995, s. 7-8.
24Grabias S.: Mowa i jej zaburzenia, [w:] Audiofonologia 1997, t. 10, s. 20.
25Logopedia. Podręcznik akademicki. Interdyscyplinarne podstawy logopedii (red.) T. Gałkowski i T. Jastrzębowska T. 1, Opole 2003, s. 320-321. Określenie powyższej normy należy rozumieć jako taki poziom kompetencji i sprawności realizacyjnych, który wykracza poza przeciętność; norma – to przeciętny, prezentowany przez ogół społeczności poziom umiejętności językowych; poniżej normy – to taki poziom wiedzy lub/i umiejętności jej wykazywania, który prowadzi do zakłóceń lub zaburzeń komunikacji językowej; Op. cit. s. 325.
26Op. cit., s. 322-324.
27Surowaniec J.: Z dyskusji nad terminologią logopedyczną, [w:] Logopedia t. 21/1994.
28Przybysz-Piwkowa M.: Aby prowadzić badania logopedyczne trzeba chcieć obcować z patologią mowy, [w:] Przedmiot logopedii. Seria: Komunikacja językowa i jej zaburzenia. Lublin 1991, s. 80-82.
29Parol U.Z.: Logopedia to nie tylko patologia mowy, [w:] Komunikacja językowa… Lublin 1991, s. 83-84.
30Rocławski B.: Uwagi o miejscu logopedii wśród innych dziedzin życia naukowego i oświatowego, [w:] Komunikacja językowa… Lublin 1991, s. 65.
31Op. cit, s. 64-67.
32Błachnio K.: Vademecum logopedyczne dla studentów pedagogiki. Poznań, 2001, s. 20.
33Op.cit, s. 20.
34Błachnio K.: Logopedia przechodzi ze stadium przedteoretycznego w wyraźne stadium teoretyczne, [w:] Przedmiot logopedii… Lublin, 1991, s. 92-93.
35Op. cit., s. 90-94.
36por. Logopedia. Podręcznik akademicki… red. T. Gałkowski, G. Jastrzębowska t. 1, s. 324-327; Minczakiewicz E.M.: Początki i rozwój polskiej logopedii. Kraków 1998, s. 16-22; Styczek I.: Logopedia. Warszawa 1980, s. 13-19 i inne.