Święty Paweł. BiografiaTekst

0
Recenzje
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa


Redakcja językowa

Dominika Krupińska

Korekta

Firma UKKLW – Małgorzata Ablewska,

Małgorzata Kryska-Mosur, Elżbieta Steglińska

Okładka, projekt graficzny oraz mapy

Fahrenheit 451

Dyrektor projektów wydawniczych

Maciej Marchewicz

ISBN: 9788380796263

Copyright © by Waldemar Chrostowski

Copyright © for Fronda, Sp. z o.o., Warszawa 2021


Wydawca

Wydawnictwo Fronda Sp. z o.o.

ul. Łopuszańska 32

02-220 Warszawa

tel. 22 836 54 44, 877 37 35

faks 22 877 37 34

e-mail: fronda@fronda.pl

www.wydawnictwofronda.pl

www.facebook.com/FrondaWydawnictwo

www.twitter.com/Wyd_Fronda

Konwersja

Epubeum


Spis treści

PRZEDMOWA

PRZEDMOWA DO NOWEGO WYDANIA

I. DZIECIŃSTWO I MŁODOŚĆ

1. Ja jestem Żydem z Tarsu (Dz 21,39)

2. Potomek Abrahama, z plemienia Beniamina (Rz 11,1)

3. U stóp Gamaliela (Dz 22,3)

4. Jestem faryzeuszem, bracia (Dz 23,6)

5. Szaweł zaś zgadzał się na zabicie Szczepana (Dz 8,1)

6. Szaweł ciągle jeszcze siał grozę i dyszał żądzą zabijania uczniów Pańskich (Dz 9,1)

II. PRZEMIANA POD DAMASZKIEM I NOWA TOŻSAMOŚĆ

1. Szawle, Szawle, dlaczego Mnie prześladujesz? (Dz 9,4)

2. Temu widzeniu z nieba nie mogłem się sprzeciwić (Dz 26,19)

3. Wstań, idź do Damaszku (Dz 22,10)

4. Natychmiast jakby łuski spadły z jego oczu (Dz 9,18)

5. Jakiś czas spędził z uczniami w Damaszku (Dz 9,20)

6. Skierowałem się do Arabii, a później znowu wróciłem do Damaszku (Ga 1,17)

7. Kiedy przybył do Jerozolimy, próbował przyłączyć się do uczniów (Dz 9,26)

8. Przebywał z uczniami w Jerozolimie (Dz 9,28)

9. Idź, oto Ja cię posyłam daleko do pogan! (Dz 22,21)

10. Kościół odzyskał pokój w całej Judei, Galilei i Samarii (Dz 9,31)

11. Ci, którzy rozproszyli się z powodu prześladowania, dotarli do Antiochii (Dz 11,19)

12. Barnaba udał się do Tarsu, aby odszukać Szawła (Dz 11,24)

13. W Antiochii po raz pierwszy nazwano uczniów chrześcijanami (Dz 11,26)

14. Uczniowie pospieszyli z pomocą braciom w Judei (Dz 11,29)

III. PIERWSZA WYPRAWA MISYJNA

1. Wyznaczcie mi Barnabę i Szawła (Dz 13,2)

2. Odpłynęli na Cypr i przybyli do Salaminy; przeszli przez całą wyspę aż do Pafos (Dz 13,4.6)

3. Szaweł, który również zwie się Paweł (Dz 13,9)

4. Przybyli do Perge (Dz 13,13)

5. Dotarli do Antiochii Pizydyjskiej (Dz 13,14)

6. Słuchajcie, Izraelici i wy, którzy boicie się Boga (Dz 13,16)

7. Przybyli do Ikonium (Dz 13,51)

8. Zbiegli do miast Likaonii (Dz 14,6)

9. Nazajutrz odszedł z Barnabą do Derbe, a potem wrócili do Listry, Ikonium i Antiochii [Pizydyjskiej] (Dz 14,20–21)

10. Opowiedzieli, czego Bóg przez nich dokonał (Dz 14,27)

IV. KONFLIKT W KOŚCIELE ANTIOCHEŃSKIM I SOBÓR JEROZOLIMSKI

1. Jeżeli nie poddacie się obrzezaniu, nie możecie być zbawieni (Dz 15,1)

2. Kiedy przybyli do Jeruzalem, zostali przyjęci przez Kościół (Dz 15,6)

3. Zebrali się zatem apostołowie i starsi (Dz 15,6)

4. Bóg wejrzał, by wziąć spośród narodów lud dla Imienia swego (Dz 15,14)

5. Apostołowie i starsi pozdrowienie braciom pochodzącym z pogan (Dz 15,23)

6. Gdy Kefas przybył do Antiochii, otwarcie mu się sprzeciwiłem (Ga 2,11)

V. DRUGA WYPRAWA MISYJNA

1. Wróćmy i zobaczmy, jak się mają bracia (Dz 15,36)

2. Był tam pewien uczeń imieniem Tymoteusz (Dz 16,2)

3. Przeszli przez Frygię i kraj galacki (Dz 16,6)

4. Przepraw się do Macedonii i przyjdź nam z pomocą (Dz 16,9)

5. W Filippi spędziliśmy jakiś czas (Dz 16,12)

6. Słuchała też pewna kobieta imieniem Lidia, pochodząca z Tiatyry (Dz 16,14)

7. Ci ludzie są sługami Boga Najwyższego (Dz 16,17)

8. Idąc przez Amfipolis i Apollonię, przybyli do Tesaloniki (Dz 17,1)

9. Mesjasz miał cierpieć i powstać z martwych (Dz 17,3)

10. Bracia natychmiast, w nocy, wysłali Pawła i Sylasa do Berei (Dz 17,10)

11. Odprowadzający towarzyszyli Pawłowi aż do Aten (Dz 17,15)

12. Mężowie Ateńczycy, widzę, że pod każdym względem jesteście wielce pobożni (Dz 17,22)

13. Po tym wszystkim opuścił Ateny i udał się do Koryntu (Dz 18,1)

14. Paweł, Sylwan i Tymoteusz do Kościoła Tesaloniczan (1 Tes 1,1)

 

PIERWSZY LIST DO TESALONICZAN

15. Nie lękaj się, lecz nauczaj i nie milcz, bo Ja jestem z tobą (Dz 18,9–10)

16. Bracia, zawsze winniśmy Bogu za was dziękować (2 Tes 1,3)

DRUGI LIST DO TESALONICZAN

17. W Kenchrach ostrzygł głowę, bo złożył taki ślub (Dz 18,18)

VI. TRZECIA WYPRAWA MISYJNA

1. Paweł obchodził kolejno krainę galacką oraz Frygię, umacniając wszystkich uczniów (Dz 18,23)

2. Pewien Żyd imieniem Apollos przybył do Efezu (Dz 18,24)

3. Paweł po przejściu krain w głębi lądu dotarł do Efezu (Dz 19,1)

4. Niektórzy zaczęli przed całym zgromadzeniem złorzeczyć przeciw tej Drodze (Dz 19,9)

5. Do wolności wyzwolił nas Chrystus (Ga 5,1)

LIST DO GALATÓW

6. Jezusa znam i Paweł jest mi znany, a wy kim jesteście? (Dz 19,15)

7. My głosimy Chrystusa ukrzyżowanego (1 Kor 1,23)

PIERWSZY LIST DO KORYNTIAN

8. Miasto Efez oddaje cześć wielkiej Artemidzie i posągowi, który spadł z nieba (Dz 19,35)

9. Ile tylko obietnic Bożych, wszystkie w Chrystusie Jezusie są „tak” (2 Kor 1,19)

DRUGI LIST DO KORYNTIAN

10. Pokrzepiał ich szczodrze słowem, a potem przybył do Grecji (Dz 20,2)

11. Czyż Bóg odrzucił lud swój? Żadną miarą! (Rz 11,1)

LIST DO RZYMIAN

12. Paweł postanowił wracać przez Macedonię (Dz 20,3)

13. W pierwszym dniu tygodnia zebraliśmy się na łamanie chleba (Dz 20,7)

14. Wysławszy z Miletu wiadomość do Efezu, zaprosił do siebie starszych Kościoła (Dz 20,17)

15. Przybyliśmy do Tyru, gdzie statek zostawiał swój towar (Dz 21,3)

16. Dotarliśmy z Tyru do Ptolemaidy i pozostaliśmy jeden dzień, a potem przybyliśmy do Cezarei (Dz 21,7–8)

17. Przecież ja jestem gotów umrzeć dla imienia Pana Jezusa (Dz 21,13)

VII. ARESZTOWANIE PAWŁA W JEROZOLIMIE

1. Paweł udał się razem z nami do Jakuba (Dz 21,18)

2. Zobaczyli go na terenie świątyni Żydzi z Azji (Dz 21,27)

3. Kiedy całkowicie się uciszyli, przemówił do nich w języku Hebrajczyków (Dz 21,40)

4. Usunąć takiego z powierzchni ziemi! Nie godzi się, by taki żył! (Dz 22,22)

5. Patrząc śmiało, Paweł przemówił do Sanhedrynu (Dz 23,1)

6. Odwagi! Jak bowiem świadczyłeś o Mnie w Jerozolimie, tak trzeba, abyś i w Rzymie zaświadczył (Dz 23,11)

VIII. PAWEŁ JAKO WIĘZIEŃ W CEZAREI NADMORSKIEJ

1. Przybyli do Cezarei, wręczyli list namiestnikowi i przekazali mu Pawła (Dz 23,33)

2. Przybył arcykapłan Ananiasz razem z kilkoma starszymi i retorem, niejakim Tertullosem (Dz 24,1)

3. Zgodnie z tą Drogą, nazywaną przez nich sektą, oddaję cześć Bogu moich ojców (Dz 24,14)

4. Przybył Feliks z Druzyllą, swoją żoną, która była Żydówką (Dz 24,24)

5. Wszystko mogę w Tym, który mnie umacnia (Flp 4,13)

LIST DO FILIPIAN

6. Proszę cię za moim dzieckiem – za tym, którego zrodziłem w kajdanach (Flm 10)

LIST DO FILEMONA

7. Pamiętajcie o moich kajdanach! (Kol 4,18)

LIST DO KOLOSAN

8. Łaską bowiem jesteście zbawieni przez wiarę (Ef 2,8)

LIST DO EFEZJAN

9. Odwołałeś się do Cezara, do Cezara się udasz (Dz 25,12)

10. Agryppa rzekł do Festusa: „Chciałbym i ja posłuchać tego człowieka” (Dz 25,22)

11. Paweł, wyciągnąwszy rękę, rozpoczął obronę (Dz 26,1)

12. Objawiłem się tobie, aby cię wybrać na sługę i świadka tego, co już ujrzałeś i co ci jeszcze zostanie ukazane (Dz 26,16)

IX. W DRODZE DO RZYMU

1. Weszliśmy na statek adramyteński, mający płynąć do portów wzdłuż Azji, i odpłynęliśmy (Dz 27,2)

2. Setnik znalazł statek aleksandryjski, który płynął do Italii,i umieścił nas na nim (Dz 27,6)

3. Setnik ufał bardziej sternikowi i właścicielowi statku niż słowom Pawła (Dz 27,11)

4. Nie lękaj się, Pawle, ty musisz stanąć przed Cezarem (Dz 27,24)

5. Po ocaleniu dowiedzieliśmy się, że wyspa nazywa się Malta (Dz 28,1)

6. Gdy dopłynęliśmy do Syrakuz, zatrzymaliśmy się na trzy dni (Dz 28,12)

7. Płynąc wzdłuż wybrzeża, dotarliśmy do Regium, a w dwa dni do Puteoli (Dz 28,13)

8. Bracia wyszli nam naprzeciw aż do Forum Appiusza i Trzech Gospód (Dz 28,15)

X. PAWEŁ W RZYMIE

1. Gdy weszliśmy do Rzymu, pozwolono Pawłowi zamieszkać osobno (Dz 28,16)

2. Dla nadziei Izraela dźwigam te kajdany (Dz 28,20)

3. Paweł wykładał im, dając świadectwo o królestwie Bożym (Dz 28,23)

4. Przez dwa pełne lata Paweł pozostał w wynajętym przez siebie mieszkaniu (Dz 28.30)

5. Wybiorę się do Hiszpanii i was odwiedzę (Rz 15,28)

6. Biskup powinien być, jako włodarz Boży, człowiekiem nienagannym (Tt 1,7)

LIST DO TYTUSA

7. Nic nie przynieśliśmy na ten świat, nic też nie możemy wynieść (1 Tm 6,7)

PIERWSZY LIST DO TYMOTEUSZA

8. Krew moja już ma być wylana na ofiarę, a chwila mojej rozłąki nadeszła (2 Tm 4,6)

DRUGI LIST DO TYMOTEUSZA

9. W tych ostatecznych dniach Bóg przemówił do nas przez Syna (Hbr 1,2)

10. I w życiu więc, i w śmierci należymy do Pana (Rz 14,8)

WYBRANA BIBLIOGRAFIA

Księdzu Biskupowi

Andrzejowi Suskiemu,

z wdzięcznością

Skoro bowiem jeden jest nasz Kościół,

jeden wspólny duch, jedna niepodzielna harmonia serc,

to jakiż kapłan, głosząc chwałę innego kapłana, nie będzie się nią radował jako swoją własną?

(Z listu św. Cypriana, biskupa i męczennika)

Jest rzeczą bezsensowną mówić o Jezusie Chrystusie

i zarazem żyć po żydowsku, ponieważ

to nie chrześcijaństwo przyjęło judaizm,

lecz judaizm chrześcijaństwo,

w którym zgromadzili się wszyscy ludzie wierzący w Boga.

(Św. Ignacy Antiocheński)

Po wielu wiekach, jakie upłynęły od czasów Pawła,

widzimy, że w dziejach zwyciężył krzyż,

a nie mądrość, której sprzeciw budzi krzyż.

(Benedykt XVI)


PRZEDMOWA

Ta książka ma długą historię. Jej początki sięgają mojego dzieciństwa w Chrostowie, gdy, mając lat jedenaście, pierwszy raz sięgnąłem po Nowy Testament i zetknąłem się z listami św. Pawła.

O ile czytanie Ewangelii, z wyjątkiem Ewangelii według św. Jana, nie nastręczało większych kłopotów, o tyle pisma Pawła były niezrozumiałe i dlatego fascynujące. Na pewien czas odłożyłem ich lekturę, nie tyle z powodu napotykanych trudności z ich zrozumieniem, ile przede wszystkim na skutek okoliczności i uwarunkowań charakterystycznych dla późnego dzieciństwa i wczesnej młodości.

 

Ponowne spotkanie z Pawłem i jego dziełem miało miejsce w warszawskim seminarium duchownym, w którym przygotowywałem się do kapłaństwa. Lektura Pisma Świętego, którą w tym okresie samodzielnie podjąłem, szła w parze z wykładami na tematy biblijne. Zarówno w odniesieniu do Starego Testamentu, jak i Nowego Testamentu miałem kompetentnych wykładowców. To sprawiło, że osoba Pawła i jego piśmiennictwo zyskały nowy blask. Zafascynowany nim, za temat pracy magisterskiej wybrałem fragment z Pierwszego Listu do Koryntian 7,36–38, zawierający pouczenia dotyczące dziewictwa i małżeństwa. Oprócz satysfakcji z postępów w lepszym rozumieniu nauczania Pawła pojawiła się i nasilała tęsknota, aby dotrzeć domiejsc wzmiankowanych w Dziejach Apostolskich i listach Pawłowych.

Ta tęsknota spełniła się podczas studiów w rzymskim Papieskim Instytucie Biblijnym. Już samo spotkanie z Rzymem oznaczało dla mnie wejście na szlaki Pawłowe; nie inaczej także przeżywałem krótkie wypady na południe od Rzymu. Znamienne, że zafascynowany Pawłem, zwróciłem się ku Staremu Testamentowi, szukając tam klucza do jego osoby, działalności i nauczania. Podczas studiów przebywałem w Ziemi Świętej i odbyłem niezapomnianą podróż studyjną do Grecji, oczywiście śladami św. Pawła. Po zakończeniu studiów nastąpiła druga podróż – do Turcji, państwa na terytorium Azji Mniejszej, ojczyzny Pawła. Obie podróże były absolutnie niezwykłe, wprowadzały bowiem w świat, który stanowił kontekst życia i nauczania Apostoła Narodów. Poznając szlaki i przebieg jego wypraw misyjnych, przekonałem się, jak niezbędna jest znajomość geografii historycznej. Składają się na nią ustalenia dotyczące związków między geografią i topografią, czyli położeniem i ukształtowaniem kraju, a jego demografią i historią, które w dużym stopniu określają mentalność i zachowania ludności żyjącej na danym terytorium oraz wpływają na bieg wydarzeń. W późniejszych latach docierałem do Grecji i Turcji wiele razy, prowadząc grupy pielgrzymkowe oraz pogłębiając własne zrozumienie i przeżywanie fenomenu Pawła.

Gdy Benedykt XVI zapowiedział Rok Świętego Pawła, ustalając go na okres od 29 czerwca 2008 r. do 29 czerwca 2009 r. i upamiętniając w ten sposób dwutysięczną rocznicę narodzin Apostoła, zainteresowanie jego życiem i nauczaniem znacznie się wzmogło. W odpowiedzi na prośbę księdza doktora Henryka Zielińskiego, redaktora naczelnego tygodnika „Idziemy” wydawanego przez diecezję warszawsko-praską, podjąłem się napisania artykułów poświęconych Pawłowi. Ten pomysł zaowocował długim i systematycznie publikowanym cyklem, opatrzonym tytułem Na drogach św. Pawła, rozpoczętym 9 września 2007 r. i zakończonym 5 lutego 2012 r. Już w jego trakcie, a tym więcej po jego finalizacji, mnożyły się sugestie zebrania w całość 225 sukcesywnie ogłaszanych tekstów i wydania ich w zwartej publikacji.

Początkowo wydawało się, że jest to zadanie łatwe, polegające na zebraniu i połączeniu istniejącego materiału. Ale rzeczywistość była inna. W ciągu prawie pięciu lat pracy nad kolejnymi tekstami poszerzało się oraz dojrzewało moje spojrzenie na Pawła i jego dzieło. Ponadto należało nie tylko zebrać wszystkie teksty, lecz również je na nowo opracować, ujednolicić, dopowiedzieć i uzupełnić to, czego w nich brakowało, a także uporządkować w rozdziały odzwierciedlające najważniejsze etapy życia Pawła. Jednak największe znaczenie miała inna ważna okoliczność: ta mianowicie, że osoba i nauczanie św. Pawła stały się przedmiotem wspaniałych katechez Benedykta XVI, wygłaszanych od 2 lipca 2008 r. do 4 lutego 2009 r. Wsłuchując się w nie i je rozważając, zyskałem mocne potwierdzenie własnego rozeznania i posiadanych intuicji; a zarazem otworzyły się też nowe horyzonty i pola. Przystępując do opracowania swoich tekstów, wiedziałem, że muszą one odnosić się do wątków i tematów, które podjął i rozwinął Benedykt XVI, i je uwzględniać.

Jestem przekonany, że główne i bezcenne źródło do odtworzenia biografii i nauczania św. Pawła stanowią Dzieje Apostolskie i listy Pawłowe. Uznaję za bezwartościowe te głosy i publikacje, które ów fakt całkowicie negują albo ignorują, zastępując rzetelną egzegezę ksiąg świętych bezużytecznym, a nawet szkodliwym, nowinkarstwem i jałowością. Uprawiając od dawna pracę naukową, znam najrozmaitsze dyskusje i polemiki, koncepcje i hipotezy, których przedstawianie składa się na treść książek i czasopism gromadzonych na półkach bibliotecznych. Nie zamierzam jednak wdawać się w drobiazgowe analizy filologiczne, socjologiczne i psychologiczne, które więcej mówią o swoich autorach niż o Pawle, ani uzasadniać spojrzenia zakorzenionego w traktowaniu narracji Dziejów Apostolskich jako wiarygodnego świadectwa historycznego. Mając do wyboru wiedzę o Pawle, jaką posiadał Łukasz, autor Dziejów Apostolskich, oraz tę, którą posiadają lub formułują współcześni krytycy dzieła Łukasza, polegam zdecydowanie na Łukaszu. To, że Dzieje Apostolskie nie są historią w ściśle naukowym znaczeniu, lecz teologią historii sporządzoną przez wyznawcę Chrystusa dla wyznawców Chrystusa, niczego im nie ujmuje, lecz przeciwnie, potwierdza staranność, o której mowa na początku poprzedzającej je księgi, czyli Ewangelii według św. Łukasza: „Postanowiłem więc i ja zbadać dokładnie wszystko i opisać ci po kolei, dostojny Teofilu, abyś się mógł przekonać o całkowitej pewności nauk, których ci udzielono” (Łk 1,3–4). Nie lekceważąc istniejących podejść i metod badania ksiąg świętych, synchronicznych i diachronicznych, wśród nich zwłaszcza metody historyczno-krytycznej, uważam, że refleksja naukowa chrześcijanina ma sens i jest naprawdę solidna wtedy, gdy wyrasta ze świadomości, że całe Pismo Święte powstało z wiary i dla wiary, której centrum stanowi Jezus Chrystus. Budując i umacniając tę wiarę, teologia chrześcijańska ożywia i wzmacnia doświadczenie duchowe, prowadzące człowieka do głębszej zażyłości z Bogiem, który w Jezusie Chrystusie objawił nam siebie. Podobnie jak Benedykt XVI, uznaję za swoje słowa zapisane w początkach II w. przez św. Ignacego Antiocheńskiego: „Słyszałem, jak niektórzy mówią: «Jeśli nie znajdę tego w archiwach, nie uwierzę Ewangelii» […] Dla mnie archiwum jest Jezus Chrystus, archiwami nienaruszalnymi – krzyż Jego, Jego śmierć i zmartwychwstanie, i wiara [którą otrzymujemy] od Niego”.

Istnieje jeszcze jeden istotny powód, dla którego osoba i dzieło św. Pawła są mi bardzo bliskie i ważne. Od drugiej połowy lat 80. XX w., to jest przez ponad ćwierć stulecia, jestem włączony w kontakty Kościoła katolickiego z Żydami i judaizmem. Jestem przekonany i wielokrotnie powtarzam, że mają one sens o tyle, o ile sytuując się przede wszystkim na płaszczyźnie religijnej i teologicznej, mają charakter uczciwego i pogłębionego dialogu międzyreligijnego. Paweł i jego dzieło stanowią w tym nieodzowny fundament. Lecz o Pawle, tak samo jak o Jezusie, nie chce rozmawiać strona żydowska, a wielu prominentnych przedstawicieli Kościoła i uczestników dialogu na to się łatwo godzi, powielając i przedłużając spychanie Pawła – tak samo jak Jezusa – poza margines obustronnych kontaktów. Wskutek tego spojrzenie staje się powierzchowne i płytkie, a wzajemne kontakty w wielu przypadkach prowadzą do judaizacji chrześcijaństwa, analogicznej do tej, której odpór dawał Paweł, a po nim ojcowie Kościoła. Przykładowo wielu katolików (i teologów!) żywi przekonanie, iż współczesne religijne życie żydowskie, to jest judaizm rabiniczny, stanowi zwyczajne przedłużenie religii Starego Testamentu, różnica zaś między chrześcijanami a wyznawcami judaizmu polega na tym, że judaizm jest religią Starego Testamentu, do której chrześcijanie „doczepili” Nowy Testament. Kto tak myśli i naucza, nie zrozumie Pawła ani istoty chrześcijaństwa, ani genezy i natury judaizmu rabinicznego, ani wyzwań stawianych dzisiaj przez relacje chrześcijańsko–żydowskie.

Od kilkunastu lat coraz lepiej rozumiem wszystko, przez co przeszedł Paweł, gdy stał się gorliwym wyznawcą Jezusa Chrystusa i głosicielem Ewangelii: dyskusje, polemiki, napięcia, konflikty, lekceważenie, odmowę, sprzeciwy, intrygi, zasadzki, fałszywe oskarżenia, donosy i wszystko inne, prowadzące do pojmania go i uwięzienia w Jerozolimie, do odbywanych nad nim sądów, a wreszcie do przewiezienia do Rzymu i śmierci męczeńskiej. Jego losy odzwierciedlają relacje między Synagogą a Kościołem w najwcześniejszym okresie istnienia Kościoła, który poprzedził zburzenie świątyni jerozolimskiej przez Rzymian i ustanie kultu Starego Testamentu. Świadczą, że potencjał antychrześcijańskiego nastawienia był ogromny, a przybierało ono również drastyczne formy, które przesądziły o powiększaniu się, istniejącej do dziś, przepaści między chrześcijaństwem a judaizmem. Konfrontacja, w której przez kilka dziesięcioleci, boleśnie dla chrześcijan, dominowała strona żydowska, później przybrała nowe kształty, by od IV w. skutkować coraz wyraźniejszą, bolesną dla Żydów, dominacją strony chrześcijańskiej. Refleksja nad Pawłem zawarta w tej książce ukazuje same początki rozchodzenia się dróg Synagogi i Kościoła, które stanowią podwaliny dla późniejszej, jak na ironię zgodnej i – niestety – skutecznej współpracy wyznawców judaizmu i chrześcijan we wzajemnym oddalaniu się od siebie.

Kiedy kończyłem prace nad tą książką, zostałem uhonorowany, jako pierwszy Polak, prestiżową Nagrodą Ratzingera. Przyjmując ją 22 listopada 2014 r. w Sali Konsystorialnej watykańskiego Pałacu Apostolskiego, myślałem, że życie i praca naukowo-dydaktyczna, a także wieloletnie zaangażowanie w kontakty katolicko-żydowskie, przysparzające niemało trudności i – nie waham się tego wyznać – cierpienia, zatoczyły wielkie koło. Święty Paweł stał się mi jeszcze bliższy; a wraz z nim papież Benedykt XVI, który ogłaszając Rok Świętego Pawła, powiedział: „Ma on sprzyjać uczeniu sięod św. Pawła: uczeniu się wiary, uczeniu się Chrystusa i wreszcie uczeniu się słusznej drogi życia”. Właśnie taki jest również najważniejszy przekaz i cel tej książki.

Ks. prof. Waldemar Chrostowski,

Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie