Samo Sedno- TECHNIKI SAMOROZWOJU czyli jak lepiej zapamiętywać i uczyć się szybciej

Tekst
Z serii: SAMO SEDNO
Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Cisza nie zawsze jest sprzymierzeńcem

Niektórzy potrafią pracować wyłącznie w ciszy, innym dźwięczy ona w uszach, denerwuje i niweczy wszelkie próby skupienia się. Wbrew pozorom ci drudzy mają o wiele łatwiej, ponieważ o ciszę niezwykle trudno. Mało jest miejsc, w pobliżu których nie toczy się remont, współpracownicy głośno nie rozmawiają lub choćby nie słychać samochodów przejeżdżających pod oknem w letnie przedpołudnie. Uzyskanie całkowitej ciszy jest praktycznie niemożliwe, a często skupienie się, gdy słychać rozmowę sąsiadów, bywa niewykonalne. Wybawicielem w takich sytuacjach okazuje się muzyka, jednak powinna ona spełniać pewne warunki. Jeżeli pracujesz, czytając lub pisząc, bądź uczysz się, nie powinna zawierać słów. Nie może być również zbyt powolna i usypiająca – praca przy muzyce relaksacyjnej może się skończyć uśnięciem przy klawiaturze. Przede wszystkim musi być lubiana i na tyle znana, by zmiany utworów nie przeszkadzały w koncentracji. Summa summarum najlepiej wybrać ulubioną płytę z muzyką klasyczną lub filmową.

Ćwiczenie

Jak wybrać muzykę najlepszą do pracy?

Wybierz kilka różnych płyt, które lubisz. Usiądź z książką, której nigdy wcześniej nie czytałeś, i włączaj każdą z płyt na kilkanaście minut. Po każdej zmianie płyty zanotuj, ile udało ci się zapamiętać z czytanej książki. Muzyka, przy której udało ci się zapamiętać najwięcej, będzie ci najmniej przeszkadzać w pracy.

Zaplanuj to, co nieprzewidywalne

Gdy planujesz dzień pracy, wyznaczasz zadania, które będziesz musiał wykonać, i szacujesz, ile czasu powinny ci one zająć, jednak nigdy nie powinieneś rozplanowywać całego dostępnego czasu. W praktyce nie powinieneś rozplanowywać więcej niż połowę. Zawsze musisz sobie zdawać sprawę, że może się zdarzyć coś, czego nie wziąłeś pod uwagę. Może to być fala maili, na które musisz odpowiedzieć, ważna niespodziewana narada albo wizyta kolegi lub klienta. Nie jesteś po prostu w stanie wszystkiego przewidzieć i nad wszystkim zapanować. Nawet nie próbuj tego robić. Nie masz szans na wykonanie planu, jeżeli jest on zbyt ścisły i mało elastyczny.

Pozostawiając natomiast duży margines błędu, oszczędzasz sobie frustracji i stresu. Ułatwia ci to również podejmowanie decyzji. Nie musisz wtedy rozważać, czy wykonać nagłe pilne zadanie, czy kurczowo trzymać się napiętego planu. Masz możliwość zrobić wszystko; jeżeli uda ci się skończyć wcześniej, możesz przystąpić do zadań zaplanowanych na następny dzień. W każdym przypadku zyskujesz. I tak nie uda ci się rozciągnąć czasu, niezależnie od tego, jak bardzo się starasz.

Rozdział 2
Mapy myśli w służbie pamięci

Z tego rozdziału dowiesz się:

 jak mózg gromadzi informacje;

 czym są i czemu służą mapy myśli;

 jak stworzyć mapę myśli.

Hipertekst i siatka neuronowa

Czy zastanawiałeś się kiedyś, w jaki sposób informacje są przechowywane w twoim mózgu? Najłatwiej wyobrazić sobie całą posiadaną wiedzę jako encyklopedię o tysiącach stron, lecz to bardzo mylące. Informacje znajdujące się w mózgu nie są w żaden sposób posegregowane – ani alfabetycznie, ani chronologicznie. Umysł bardziej przypomina trójwymiarową sieć albo… internet. Tak samo jak tam każda informacja odnosi się do innych, tyle że potencjalnych skojarzeń może być nieskończenie wiele. Komputer proponuje tylko sensowne, kontrolowane połączenia. Ludzki mózg kojarzy ze sobą to, co wydaje mu się pod jakimś względem podobne; np. jeżeli czytając tę książkę, jesz słodką, soczystą gruszkę, której sok skapuje ci po brodzie, co zmusza cię do odłożenia książki, by jej nie poplamić, z dużym prawdopodobieństwem można przypuszczać, że za każdym razem, gdy sięgniesz po podobną gruszkę, przypomnisz sobie o tej książce; i odwrotnie – czytając dany ustęp książki, z łatwością przypomnisz sobie smak i zapach gruszki. W ten sposób w umyśle niemal wszystko może się połączyć ze wszystkim.

Ćwiczenie

Poniżej zapisz wszystkie skojarzenia ze słowem „praca” (zapisz absolutnie wszystkie myśli, które przyjdą ci do głowy):

Czy wszystkie skojarzenia mają sens? Czy wiesz, skąd się wzięły? Czy potrafiłbyś je jakoś uporządkować?

Choć często się wydaje, że człowiek odbiera otaczający świat wyłącznie wzrokowo, nie jest to zgodne z prawdą. Wszystkie zmysły działają przez cały czas. Odbierasz nie tylko dźwięki i zapachy, lecz także drgania i temperaturę otoczenia.

Organizuj informacje tak jak mózg

Mimo że mózg koduje informacje na pozór dość chaotycznie, to aby łatwiej wydobywać z niego informacje, trzeba działać w sposób jak najmniej chaotyczny, który jednak respektuje naturalne porządkowanie wiadomości.

Używając określenia S. J. Leca, można popatrzeć na to, co kłębi się w głowie, jako na myśli nieuczesane. Żeby je uładzić, potrzebujesz pewnego narzędzia – grzebienia. Grzebień ma posłużyć do tego, by myśli uporządkować, a nie powyrywać. Takim narzędziem jest mapa myśli.

Chińskie przysłowie mówi: „Najbledszy atrament jest lepszy od najlepszej pamięci”. To, co zapiszesz, jest trwalsze, nie ulega tak szybko zmianom i zatarciu. Jednak klasyczne notowanie bardziej przypomina wyrywanie pojedynczych włosów i układanie ich w ściśle określonym porządku niż tworzenie misternych loków. Notatka nielinearna pozwala je rozczesać bez niszczenia ich naturalnego kształtu. Odtwarza ona możliwie dokładnie rozkład informacji w głowie, przy czym pozwala się skupić na tym, co w danym momencie ważne, i śledzić połączenia z coraz bardziej oddalonymi informacjami, mającymi mniej wspólnego z głównym tematem.

Zdania w klasycznej notatce są linearne, a co za tym idzie, opisując daną rzecz, trzeba wielokrotnie powtarzać jej nazwę albo coraz bardziej się od niej oddalać, zatracając w pamięci cel. Z mapą myśli jest inaczej. Główną myśl możemy tu połączyć bezpośrednio ze wszystkim, co ją charakteryzuje, ale szczegóły także są dostrzegalne na pierwszy rzut oka. Podobnie jak w naszym mózgu gruszka bezpośrednio łączy się z kategorią nadrzędną „owoc” oraz z najbliższym skojarzeniem „jabłko”. Równorzędne wobec nich są przymiotniki „słodki” oraz „soczysty”, a także drzewo, na którym rośnie, czyli „grusza”. Cały powyższy wywód można zamknąć w niewielkiej mapie, która zobrazuje, jak obraz gruszki jest zakodowany w meandrach pamięci.

Klasyfikacja informacji

Klasyczne notowanie polega na zapisywaniu całych zdań lub ich równoważników, natomiast mapy myśli skłaniają do lapidarności. Odrzucasz zbędne dodatki i skupiasz się na samym sednie. Już w trakcie tworzenia mapy decydujesz, co jest najważniejsze dla danego zagadnienia, a co jest tylko dodatkiem. Dokonujesz zatem wstępnej klasyfikacji informacji i skupiasz się tylko na tym, co istotne. Te ważne informacje znajdują się w samym centrum, gdzie łatwo je dostrzec. W poprawnie sporządzonej mapie myśli to, co ważne, jest zapisane większymi literami, podkreślone, kolorowe, przedstawione przy pomocy rysunku. Nie ma zatem możliwości, by nadmiar szczegółów przyćmił to, co najistotniejsze. Właśnie ten element będzie się rzucał w oczy przy każdym powrocie do mapy; będzie także najłatwiejszy do późniejszego przypomnienia.

Dzięki temu, że główny temat zawsze znajduje się na środku mapy, trudno zapomnieć, czego dotyczy notatka, łatwiej też stosować samodyscyplinę i ograniczać zbyt dalekie dygresje. Tworząc klasyczne notatki, po kilku stronach możesz całkowicie stracić wątek i rozwijać tylko to, o czym pisałeś ostatnio. Mapa myśli sprawia, że nigdy nie zagłębisz się w nieistotne szczegóły. Główny temat będzie bowiem zawsze stał przed twoimi oczami, kierując myśli na właściwe tory.

Legenda mapy myśli
Słowa klucze

Słowo klucz to esencja tekstu – to, co w nim absolutnie najważniejsze; to słowo, które podkreślisz, czytając cały akapit, i na podstawie którego będziesz w stanie określić, czego ten konkretny akapit dotyczy. W standardowej notatce słowa kluczowe występują pomiędzy całą masą innych mniej ważnych, które mają za zadanie jedynie spajać tekst, nie odgrywają jednak większej roli w zrozumieniu jego treści. Znając słowa kluczowe danego artykułu, powinieneś być w stanie określić jego treść i sformułować wnioski z niego płynące. Jeżeli notatka składa się wyłącznie ze słów kluczowych – tak jak mapa myśli – możesz zaoszczędzić czas, który poświęcasz na pisanie i czytanie zbędnych słów; z łatwością zastąpisz je wzajemną relacją przestrzenną.

Ćwiczenie

Powróć do podrozdziału Korespondencja – oznacz to, co ważne, i wypisz z niego co najmniej cztery słowa klucze.

Odnajdywanie słów kluczy w tekście wcale nie jest łatwe i wymaga pewnej praktyki. Dlatego nim zaczniesz tworzyć własne mapy myśli, wykonaj kilka ćwiczeń.

Ćwiczenie

Wypisz słowa kluczowe z poniższego tekstu.

„Każdy zdaje sobie sprawę z tego, że mózg składa się z dwóch półkul. Nie wszyscy natomiast wiedzą, że te dwie części mózgu w dużym stopniu różnią się kompetencjami, a także czasem dojrzewania. Właśnie ta asymetria jest jedną z przyczyn, dla których sposób myślenia dzieci tak bardzo różni się od rozumowania dorosłych.

U dziecka do szóstego roku życia dominuje prawa półkula. Przez to dzieci nie potrafią myśleć logicznie, mają kłopoty z przewidywaniem konsekwencji własnych działań, a nauczenie się czytania czy matematyki na podstawie wyizolowanych symboli jest dla nich niezwykle trudne. Mają również kłopoty z kontrolowaniem bardzo intensywnie przeżywanych emocji.

 

W konsekwencji przez wiele stuleci dzieci były postrzegane jako gorsze i głupsze od dorosłych, przez co ich edukację odkładano do czasu, aż „nauczą się myśleć”. Zupełnie nie doceniano tego, że dominująca półkula pozwala im zapamiętywać obrazy, wyobrażać sobie niestworzone historie, odbierać muzykę i zapamiętywać rymujące się wierszyki. Niezwykle ważne jest również to, co odkryto niedawno. Dzieci, w odróżnieniu od większości dorosłych, mają niezwykłą zdolność dostrzegania porządku w chaosie. To właśnie ona pozwala im uczyć się czytać globalnie i opanowywać intuicyjnie matematykę, zapamiętywać całe utwory muzyczne i wiernie je odtwarzać mimo nieznajomości zapisu nutowego2”.

Oszczędność słów – otwartość myśli

Podczas tworzenia mapy myśli używaj tak niewielu słów, jak tylko jesteś w stanie. Wyrażenia dwuwyrazowe są dopuszczalne tylko wówczas, gdy istnieje absolutna konieczność ich użycia, czyli wtedy, kiedy w żaden sposób nie można ich zastąpić pojedynczym słowem. Twój mózg ma się koncentrować na treści, a nie na słowach pomocniczych. Ma zapamiętywać wyłącznie sens, a nie zdania czy całe akapity. Ten sposób notowania skutecznie zapobiega bezmyślnemu uczeniu się na pamięć – aby wykonać mapę, trzeba zrozumieć informacje, a potem, podczas przyswajania, informacja sama organizuje się w umyśle.

Zdania, których używa się podczas klasycznego zapisywania przemyśleń czy informacji, mają formę zamkniętą. „Nasza firma przeżywa kryzys” to stwierdzenie, które oprócz wartości informacyjnej niesie z sobą również pewien przekaz emocjonalny. Taka wypowiedź raczej demotywuje, prowadzi do skupienia się na czarnych myślach, nie skłania do wyciągnięcia konstruktywnych wniosków, odbiera natchnienie, zamiast je dawać.

Odwrotnie jest w przypadku mapy myśli. Kreski odchodzące od tematu skłaniają do przemyśleń. Na mapie jest miejsce na wnioski dotyczące przyczyn, konsekwencji, jak również sposobów rozwiązania problemu. Umieszczenie problemu w centrum z jednej strony skupia na nim uwagę, z drugiej prowokuje do poszukiwań. Jest to zatem najlepszy sposób na to, by przyjrzeć mu się z wielu stron równocześnie; nie zasklepiać się w myśleniu w jednym kierunku, lecz skoncentrować na aktywnych poszukiwaniach.

Ćwiczenie

Opracuj minimapy do poniższych zagadnień:

Jestem źle oceniany przez mojego przełożonego.

Chcę kupić nowy, ekologiczny dom.

Łączenie myśli

Mapa myśli ma być obrazem połączeń, jakie występują w ludzkim umyśle. Poszczególne informacje powinny się zatem łączyć ze sobą za pomocą płynnych falistych linii. Wszystkie połączenia powinny przypominać gałęzie drzewa – kończyć się małymi, cienkimi gałązkami. To, co najważniejsze, powinno się znajdować na najgrubszych konarach wychodzących bezpośrednio z pnia – słowa kluczowego – tematu całej mapy. To, co mniej ważne, bardziej szczegółowe, zostaje umieszczone na coraz cieńszych, dalszych gałęziach. Dzięki temu mapa ma sprawiać wrażenie spójnego systemu, skoncentrowanego wokół sedna. Nie da się osiągnąć takiego rezultatu, łącząc informacje prostymi, ostrymi liniami, które tną kartkę na kawałki i dzielą, zamiast łączyć.

Pytania

Podczas tworzenia mapy myśli nie unikaj zapisywania na niej pytań – nic tak nie prowokuje do poszukiwań, jak widok pytania, od którego odchodzą linie będące miejscem na wpisanie potencjalnych odpowiedzi. Przy rozwiązywaniu wielu problemów sformułowanie właściwych pytań jest już połową sukcesu, nie unikaj zatem pytania samego siebie: „jak?”, „dlaczego?”, „po co?” czy nawet „z kim?”. Im więcej pytań sobie zadasz, tym więcej odpowiedzi odnajdziesz; nawet jeżeli żadna z nich nie będzie tą idealną, to i tak wszystkie razem znacznie przybliżą cię do celu.

Ćwiczenie

Jakie pytania jesteś w stanie sformułować do poniższego stwierdzenia?

Firmy zajmujące się odśnieżaniem zużywają zbyt wiele soli, która niszczy drzewa.

Kolor, obraz, symbol

Niezwykle ważną cechą map myśli jest to, że pod względem wyglądu całkowicie różnią się od klasycznej notatki. Nie chodzi tylko o to, że nie stosujesz zdań, a informacje umieszczasz na swoistym wykresie. Ogromnie istotny podczas tworzenia map myśli jest kolor. Przede wszystkim dzięki niemu mapa nie jest nudna, co poprawia koncentrację. Oko przeskakuje z jednej informacji na drugą bez znużenia czy pomyłki. Dzięki odszukiwaniu elementów w tym samym kolorze mózg może z łatwością kategoryzować i łączyć ze sobą informacje. Kolor pozwala na znalezienie dokładnie tej informacji, której poszukujesz, na odróżnienie tego, co najważniejsze, od mniej istotnych wiadomości.

Ciekawostka

Ludzki mózg potrafi rozpoznawać dziesiątki tysięcy różnych obrazów. Ta umiejętność od zarania dziejów decydowała o przeżyciu ludzkiego gatunku – pozwalała zidentyfikować i natychmiastowo reagować na niebezpieczeństwo. Obecnie również jest przydatna. Proste znaki drogowe są rozpoznawane natychmiast i wywołują odruchową reakcję, mimo że zwykle brakuje czasu na to, by zastanawiać się nad ich znaczeniem.

Jeszcze bardziej istotną funkcję pełni obraz. Mówi przecież więcej niż tysiąc słów, a poza tym o wiele łatwiej go zapamiętać. Słowa mało się między sobą różnią, ponieważ składają się ze znaków, które mają zaledwie dwadzieścia kilka kształtów. Inaczej jest z obrazem. Dwie ilustracje mogą przedstawiać dokładnie to samo, ale różnić się tysiącem szczegółów. Obrazy są o wiele łatwiejsze do zapamiętania oraz do przypomnienia. Co więcej, tworzenie ich aktywizuje o wiele większą część ludzkiego mózgu niż pisanie. Konsekwencją tego jest więcej śladów pamięciowych, a co za tym idzie – łatwiejsze przypominanie. Dlatego najlepszym sposobem na szybkie notowanie jest tworzenie rysunków. Nie obawiaj się, że nie jesteś Picassem. Mapa myśli jest narzędziem, które ma służyć przede wszystkim tobie, więc nikt inny nie musi jej rozumieć. Obrazki oddziałują na twoją pamięć, są oparte na twoich skojarzeniach i dlatego, pomimo że dla innych niezrozumiałe, tobie pomogą uporządkować myśli i zapamiętać to, co uważasz za istotne. Urozmaicają mapę, porządkują ją i sprawiają, że staje się bardziej atrakcyjna dla użytkownika.

Ćwiczenie

Możesz samodzielnie sprawdzić, czy łatwiej zapamiętujesz obrazy, czy słowo pisane. Wykonaj doświadczenie. Wejdź na ok. 1 min do nieznanego pomieszczenia i rozejrzyj się w nim. Po wyjściu jak najdokładniej opisz jego wygląd. Następnie poświęć tyle samo czasu na przeczytanie opisu jakiegoś pomieszczenia w książce, a następnie spróbuj przypomnieć sobie jak najwięcej.

Za którym razem byłeś w stanie dokładniej odtworzyć wygląd pomieszczenia?

Obrazek zawsze powinien się znajdować w centrum mapy i jeżeli nie zastępować słownego określenia jej głównego tematu, to chociaż go ilustrować. Powinien być czytelny i kolorowy, zwracający uwagę. Również w innych częściach mapy jak najwięcej słów powinno być zastępowanych obrazami.

Zapamiętaj

Ręczne pisanie i rysowanie ułatwia naukę. Podczas wykonywania odręcznych notatek aktywowane są części mózgu odpowiedzialne za motorykę oraz odbiór bodźców sensorycznych takich jak dotyk papieru czy nacisk długopisu – a zatem inne obszary niż podczas pisania na klawiaturze. Jeżeli zatem podczas nauki notujesz własnoręcznie, jest pobudzana większa część mózgu, tworzy się więcej śladów pamięciowych. Zapamiętujesz szybciej, łatwiej też możesz sobie przypomnieć to, czego się uczyłeś.

Porządkowanie

Podczas wykonywania map myśli masz możliwość uporządkowania informacji w dowolny sposób. Dodatkową zaletą jest to, że jedną rzecz możesz przyporządkować na kilka sposobów do dowolnej liczby kategorii dzięki oznaczeniu jej odpowiednim kolorem, umieszczeniu na kolorowym tle czy podkreśleniu. Masz możliwość łączenia ze sobą różnych części informacji strzałkami i wskaźnikami, a ponadto możesz uporządkować notatkę, numerując ją. Nie jest istotne, które pomysły przychodzą ci do głowy jako pierwsze – o ich kolejności zadecyduje numer, jaki im późnej nadasz. To, jak uporządkujesz swoją mapę, zależy tylko i wyłącznie od ciebie. Zaletą jest także to, że dopisanie informacji do innej kategorii nie będzie wymagać przepisywania notatki ani dopisków na marginesach – wystarczy stworzyć dodatkowe odgałęzienie.

Wszystko, czego potrzeba

Wszystko, czego potrzebujesz, by stworzyć mapy myśli, to kartka formatu A4 (albo większa) położona poziomo oraz pisaki (cienkopisy, kredki). Pamiętaj, że mapa będzie tym lepsza, im bardziej przystosujesz ją do indywidualnych potrzeb. Musisz zatem odnaleźć własny styl i polegać na swoich przeczuciach. Przede wszystkim musisz spróbować wykonać kilka map, by sprawdzić, co przychodzi ci z łatwością, a co ci przeszkadza, dzięki czemu odnajdziesz własny sposób na organizację myśli.

Do czego możesz wykorzystywać mapy myśli?

Gdy zdecydujesz się na używanie map myśli, przekonasz się, że są przydatne zarówno w pracy, jak i w domu. Nadają się do podsumowania przeszłości i do planowania przyszłych działań. Poniżej znajdziesz kilka przykładowych zastosowań.

Podczas planowania długofalowych działań w pracy mapa myśli może być niezastąpionym narzędziem, umożliwia bowiem spojrzenie z szerokiej perspektywy. W jednym miejscu możesz rozważyć, jakie są szanse powodzenia przedsięwzięcia, jakie są zagrożenia w jego realizacji, czyjej pomocy będziesz potrzebować, które elementy są zasadnicze, w jakiej kolejności zaplanować działania, jakie zadania zlecić innym (i komu), a co musisz wykonać samodzielnie, wreszcie jakie są kryteria sukcesu i jakie perspektywy niesie z sobą jego osiągnięcie. To wszystko może się znaleźć na jednej mapie, pomysły z różnych dziedzin możesz notować, w miarę jak będą przychodzić ci do głowy, a jednocześnie unikniesz chaosu i poszukiwania właściwej kartki.

Gdy planujesz zaledwie jeden dzień, mapa myśli również pozwoli ci zapanować nad wszystkimi zadaniami, które musisz wykonać. Pomoże określić, co jest ci do tego potrzebne, czyjej współpracy będziesz potrzebować, ile czasu wymagają kolejne działania. Na mapie z łatwością ustalisz najlepszą kolejność wykonywania określonych czynności i będziesz miał pewność, że o niczym nie zapomnisz; nie będziesz np. musiał kilkakrotnie dzwonić do tej samej osoby. Notatka pozwoli ci uporządkować dzień i zaoszczędzić dużo czasu.

Jeżeli praca wymaga od ciebie publicznych wystąpień, mapy myśli mogą się okazać niezastąpioną pomocą. Pozwolą uniknąć czytania z kartki, a zarazem zachować spójność przemówienia. Nawet jeżeli zmienisz kolejność prezentowanych tematów, dzięki mapie nic ci nie umknie. Mapa pomoże ci również skoncentrować się na sednie wypowiedzi, które będziesz mieć stale przed oczami, i zapobiegnie uciekaniu w dygresje. Sprawi, że twoja wypowiedź będzie interesująca i na temat.

Notowanie czyichś myśli i podążanie za cudzym tokiem rozumowania podczas zebrań i wykładów bywa trudne, zwłaszcza jeżeli osoba wypowiada się chaotycznie, robi częste dygresje i ma tendencje do powracania do porzuconych wcześniej wątków. Zapiski z takich spotkań nierzadko bywają niezrozumiałe i trudne do przyswojenia, a uczenie się z nich okazuje się koszmarem. Dzięki notatce nielinearnej bardzo łatwo można zachować porządek i klarowność, której brakuje wysłuchanej wypowiedzi. Z pomocą notatki prościej nauczyć się do egzaminu, ale także ocenić wypowiedź, ponieważ mapa myśli umożliwia notowanie na bieżąco własnych przemyśleń.

Rozwiązywanie problemów staje się łatwiejsze, gdy można dostrzec ich wszystkie strony – zarówno szanse, jak i zagrożenia, czynniki i osoby mogące pomóc, jak również te, które z pewnością staną na drodze do rozwiązania. Mapy myśli pozwolą szczegółowo sformułować problem i określić jego źródła, co oznacza, że możliwe stanie się nie tylko rozwiązanie problemu, lecz także zapobiegnięcie kolejnym.

Mapy myśli przydają się również w domu. Podczas planowania zakupów pozwolą ci nie tylko określić, jakie produkty należy kupić, lecz także zorganizować marsz po sklepie, tak by nie wracać kilkakrotnie w to samo miejsce i o niczym nie zapomnieć. Również pakowanie przed wyjazdem na wakacje może być o wiele łatwiejsze, gdy zamiast klasycznej listy sporządzi się mapę myśli. Pozwoli ona ogarnąć całość jednym spojrzeniem, dostrzec braki, a także wyeliminować zbędne rzeczy.