Dawna medycynaTekst

0
Recenzje
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa


Spis treści

Karta redakcyjna

Motto

1. SUNU – DAWNI LEKARZE NAD NILEM.

Rozdział 1 • Imhotep (ok. 2800 r. p.n.e.) „postać pierwszego lekarza wyłaniającego się z pomroku dziejów” • Tło historyczne i kulturowe

Rozdział 2 • Przekaz Herodota o medycynie w starożytnym Egipcie • Nagrobek lekarza przybocznego Iry • Na dworze królów Cheopsa, Chefrena, Mykerynosa (2723–2663 p.n.e.) • „Okulista pałacowy” • Sekhet-Enanach, lekarz króla Sahure, ok. 2550 r. p.n.e. specjalista od chorób gardła, nosa i uszu • Stan kapłański i powstanie medycyny • Szkoła lekarska w świątyni w Saïs • Naczelny lekarz Uzahor-resinet i Dariusz I • Ogrody z ziołami leczniczymi w Edfu • Balsamowanie a medycyna • Mumie świadkami historii medycyny starożytnego Egiptu • Dr Armand Ruffer • Mumie za ekranem rentgenowskim • Pasja doktora Eliota Smitha • Dr W. C. Boyd, po tysiącleciach, ustala jeszcze grupy krwi zmarłych Egipcjan • Paradentoza • Czarna ospa • Skamieniałe pasożyty wywołujące bilharcjozę • Cud ożywienia pozornie martwych tkanek • Bakcyle dżumy w płucach mumii • Gruźlica u Nesperehapa, kapłana boga Amona • Kamienie żółciowe w kanopach • Ślady zapalenia wyrostka robaczkowego • Marskie nerki i ropnie nerek • Sir Flinders Petrie znajduje kamienie pęcherza moczowego • Skamieniałe naczynia wieńcowe serca • Miażdżyca tętnic u Ramzesa I • Nasuwa się pytanie: czy współczesne tezy o przyczynach powstawania chorób naczyniowych są prawdziwe? • Odźwierny Ruma (II w. p.n.e.) a paraliż dziecięcy • Czy Kleopatra chorowała na tarczycę • Rak w starożytnym Egipcie

Rozdział 3 • Georg Ebers odkrywa medyczny „papirus Ebersa” (powstały ok. 1555 r. p.n.e.) • Wiara w bogów i zaklęcia początkowo maskowały racjonalną treść medyczną • Papirus Edwina Smitha, czyli zmartwychwstanie staroegipskiego podręcznika chirurgii • Tajemnice mózgu • Lekarz Nin-anch-re (III w. p.n.e.) • Leczenie ran i walka z infekcją

Rozdział 4 • B. Ebbel i odszyfrowanie staroegipskich recept • Cudowny świat leków • Mak, opium, lulek • Królowa Nefretete i mandragora • Jednostki wagi dla leków: ro równa się łyżce stołowej • Powstanie egipskiej farmakopei dzięki importowi z innych krajów i państw • Antymon z Afryki południowej • Dolegliwości biodrowe królowej Puntu • Ołów i rudy miedziowe • Mirra i aloes z Saby • Żaglowce z lekami z Indii • Lekarstwa na Krecie

Rozdział 5 • Apteka lekarza nadwornego Iwti za panowania królów Ramzesa I i Setiego II • Misterium serca i tętna • Ibis uczy przeczyszczania • Pijawki i upusty krwi • Choroby oczu • Dawniejsze środki przeciwko jaglicy • Nowoczesne paralele • Apteka ekskrementów przeczuciem antybiotyków • Leczenie ran za pomocą spleśniałego chleba, drożdży i ziemi • Zapobieganie epidemiom i chorobom wenerycznym • Domy publiczne i haremy • Niewolnice i eunuchowie • Kiła czy rzeżączka • Moskitiery • Higiena i kąpiele w Achet-Aton • Kadzidło, wielki środek przeciwzakażeniowy • Mojżesz i jego prawa higieny • Sir Flinders Petrie odnajduje podręcznik dotyczący chorób kobiecych (ok. 2200 r. p.n.e.) • Rozpoznanie raka podbrzusza • Ciernie akacjowe jako środek antykoncepcyjny • Rozpoznawanie ciąży • Archiwum glinianych tabliczek z Tell el-Amarny • Nebamon i opinia o egipskich lekarzach w starożytnym świecie

2. ASU – LEKARZE W ASYRII I BABILONII.

Rozdział 1 • Najwcześniejsza znana recepta świata to recepta na glinianej tabliczce pewnego lekarza sumeryjskiego z III w. p.n.e. • Rozwój medycyny Mezopotamii rozpoczyna się w Sumerze • Tło historyczne i kulturowe

Rozdział 2 • Świadectwo Herodota o lekarzach kraju dwurzecza • Jego błędna ocena • 660 tablic medycznych z pismem klinowym w ruinach Niniwy • Od Friedricha Küchlera do R. Campbella Thompsona • „Asyryjskie teksty lekarskie” • Gliniana wizytówka przybocznego lekarza księcia Lagashu Urlugaledina (ok. 2000 lat p.n.e.) • Król Hammurabi (1728–1686 r. p.n.e.) i najwcześniejsze na świecie ustalenie wysokości honorariów lekarskich • Rachunki za zabiegi chirurgiczne i weterynaryjne • Listy lekarskie z dworu króla Assarhaddona (680–669 r. p.n.e.) • Arad-Nana, lekarz przyboczny • Ustalenie związku między reumatyzmem a utratą zębów: przeczucie czy przypadek • Lekarz Mukallim i leczenie królewskich tancerek • Chory król Hamy • Mezopotamscy lekarze w państwie Hetytów • Bezlitosne epidemie w krainie między Eufratem a Tygrysem • Cholera, dezynteria, czerwonka, zapalenie wątroby, zakaźne choroby oczu • Bennu lub trąd • Dżuma w Asdod i szczury • Dlaczego król Sanherib przerwał w 701 r. p.n.e. oblężenie Jerozolimy? • Złośliwa malaria dziesiątkuje jego wojska • Plaga much • Złe warunki higieniczne – wyjątek: łazienka w pałacu w Mari • R. Labat dokonuje tłumaczenia rozpoznania chorób zapisanych pismem klinowym na mezopotamskich tabliczkach: gruźlicy, zapalenia płuc, bronchitu, żółtaczki, udaru, zapalenia ucha środkowego, nieżytu żołądka, skrętu kiszek, kolki żółciowej i hemoroidów

Rozdział 3 • Wszelka wiedza lekarska pochodzi od kapłanów • Przytłaczający wpływ wiary w demony choroby • Skarga chorego króla Assurbanipala skierowana do bogów • Kapłani-wróżbici tłumaczą choroby z układu gwiazd • Początek astronomii, astrologii i nauki o związku gwiazd i ciała człowieka • Wróżby i rozpoznanie choroby na podstawie wyglądu wątroby zwierząt ofiarnych • Walka kapłanów-zaklinaczy z demonami przynoszącymi choroby • Żmudny rozwój medycyny racjonalistycznej • Asu, czyli prawdziwi lekarze • Odkrycie narzędzi chirurgicznych w Niniwie • Trepanowanie czaszki z Lachisz • Operacja zaćmy w Babilonie w XVIII w. p.n.e. • Okulary w Niniwie? • Seks i gwałt • Damskie i męskie prostytutki • Rozwiązłość i perwersja prostytucji świątynnej • Wzmianki o rzeżączce na glinianych tabliczkach • „Gdy z członka mężczyzny wypływa krew i ropa” • Wynalezienie cewnika do leczenia nagminnych chorób wenerycznych • R. Campbell Thompson dokonuje przekładu recept lekarzy mezopotamskich • Odkrycie właściwości rozkurczowych belladony • Konopie z Indii łagodzące ból • Handel lekami między Indiami i Sumerem w III w. p.n.e. • Wierzba i jałowiec • Sprawdzanie działania nieznanych roślin na niewolnikach • Korzeń lukrecji a choroby żołądka • Węglan wapnia przeciwko kamicy nerkowej • Okłady, masaże, czopki doodbytnicze i wlewy • Samuel Noah Kramer i recepty lekarzy sumeryjskich • Znajomość procesów chemicznych w III w. p.n.e. • Pytanie bez odpowiedzi

3. WAIDJA – MĘDRCY DAWNYCH INDII.

Rozdział 1 • Mohendżodaro, Harappa i nowa ocena staroindyjskiej medycyny • Tło historyczne i kulturowe • Ariowie

Rozdział 2 • Urządzenia higieniczne nad Indusem (III w. p.n.e.) • Kąpielisko w Mohendżodaro • Wczesne doniesienia o malarii, trądzie, cholerze, artretyzmie, durze, żółtaczce i newralgii • Bogowie, demony i prawdziwi lekarze • Kusztha i soma, czyli początki indyjskiego ziołolecznictwa • Chirurdzy wędrowni z plemion aryjskich (II w. p.n.e.) • „Sztuczne oczy” i protezy kończyn dolnych • Miasto Takszasila (I w. p.n.e.) • Szkoła medyczna • Atreja i jego uczniowie • Podręcznik medycyny Czaraka-Samhita • Kim był Czaraka? • Spór o jego pochodzenie i wiek • Benares nad Gangesem • Suśruta i podręcznik chirurgii Suśruta-Samhita: nowy spór o powstanie i wiek • Grecja i Indie • Studia anatomiczne na zwłokach • Budzące grozę metody • Wyobrażenia dawniejszych lekarzy indyjskich o fizjologii • Rauwolfia jako środek obniżający ciśnienie krwi, prezent starożytnych Indii dla potomnych • 500 leków Czaraka

Rozdział 3 • Indyjski pionierski okres chirurgii • Odkrycie możliwości operacji zaćmy • Genialne narzędzia • Sztuczne nosy, czyli narodziny chirurgii plastycznej • Indyjskie operacje kamicy pęcherza i ich droga do świata starożytnego i średniowiecznego • Szycie ran • Chirurgia brzucha • Szczypce mrówek jako klamry chirurgiczne • Szkoły chirurgiczne • Nauka na fantomach (lalkach), pęcherzach zwierząt, bambusach, melonach, zwierzętach • Ginekologia • Wiedza o rozwoju płodu w łonie matki • Cesarskie cięcie • Joga jako nauka • Przyczyny indyjskich osiągnięć pionierskich • Budda i lekarze • Szpitale na Cejlonie (427 r. p.n.e.) • Założenie szpitala przez króla Asiokę • Obowiązki staroindyjskich lekarzy a przysięga Hipokratesa

4. LEKARZE DAWNYCH CHIN.

Rozdział 1 • Tło historyczne i kulturowe • Mędrcy z czasów Zhou i Han • Franz Hübotter i historia medycyny chińskiej • Smak setek ziół i początek chińskiego ziołolecznictwa • Shenong beneao • Cesarz Shenong (między 2838 a 2698 r. p.n.e.) • Cesarz Huangdi i jego minister Chi Bo (między 2698 a 2598 r. p.n.e.) • Neijing, nauka o wnętrzu

 

Rozdział 2 • Opisy chorób na kościach wróżebnych z epoki Shang (1766–1028 r. p.n.e.) • Choroby zakaźne i epidemie • Bogowie, demony i zaklęcia • Szamani • Lekarze nadworni dynastii Zhou • Roczne uposażenia od 600 do 1000 miar ryżu • 293 lekarzy nadwornych z epoki Han (206 r. p.n.e. do 220 r. n.e.) • Anatomia i fizjologia • Wspaniałe konstrukcje i absolutne błądzenie • Yin i yang rządzące wszystkim siły • Układ współczulny i przywspółczulny • Starochiński lekarz Bian Que • Neijing i diagnoza na podstawie tętna • Spekulacja i rzeczywistość • Początek akupunktury • Obszary Heada • Dawni lekarze chińscy a leki • Czasy nowożytne odkrywają skuteczność efedryny • Rtęć • Ziele przeciw malarii • Wątroba wieprzowa w walce z anemią • Długo skrywane tajemnice korzenia żeń-szeń • Ospa • Chińczycy prekursorami immunizacji • Brak chirurgii • Hua To jedyny chirurg (190–265 r. n.e.) • Uśmierzanie bólu • Chińczyk czy cudzoziemiec

5. LEKARZE DAWNEGO MEKSYKU.

Rozdział 1 • Tło historyczne i kulturowe • „Chore” rzeźby gliniane z Nayarit, Colima i Jalisco • Abner L. Weisman i jego zbiory

Rozdział 2 • Gruźlica? • Krzywica w dawnym Meksyku • Rzeżączka czy kiła • Figurka kobiety po cesarskim cięciu • Kiła i zapalenie nerek • Wojownik Majów z guzem oka • Rozszczep nosa, figurka z kraju Olmeków • Medycyna Azteków jest tylko ostatnim etapem rozwoju medycyny w Meksyku • Badania Hiszpanów nad medycyną Azteków • Nicolas Monerdes i Francisco Hernandez • Historia naturalna Nowego Świata • 1200 leków Azteków • Czary, zaklinanie i ofiary z ludzi obok rozumnej medycyny • Ortopedia • Operacja na migdałach • Dieta • Gorące kąpiele i masaże • Ludzki włos jako nić chirurgiczna • Sarsaparilla • Peyotl i inne środki odurzające i narkotyczne • Zastosowanie tytoniu i kauczuku w medycynie • Możliwość wpływów medycyny Azteków na lekarzy kultury wczesnomeksykańskiej • Olman, kraj kauczuku • Kakako • Powrót do Olmeków • Początek poszukiwań

6. LEKARZE DAWNEGO PERU.

Rozdział 1 • Tło historyczne i kulturowe • Od Inków do Mochica wczesnego okresu • Pierwsze tysiąclecie przed naszą erą • Garncarstwo Mochica, bezprzykładny zbiór obrazów życia dawnych mieszkańców Peru

Rozdział 2 • Obrazy życia i cierpień • Diagnoza na podstawie wyrobów ceramicznych • Ślepota • Mięsaki twarzy • Rudolf Virchow a sprawa trądu w dawnym Peru • Jaminez de la Espada • Tajemnica uty: Julio Tello i Edmondo Eacomel • Udar • Peruwiańska verruga a problem kiły • Lekarz Mochica przy łożu chorego • Taniec demonów • Medycyna Inków jako ostatni wytwór długotrwałego rozwoju medycyny w Peru • Poma de Ayala i nauka leczenia • Wypędzanie demonów choroby w Cuzco • Pora deszczowa i epidemie • Grzech a choroba • Ofiary królów inkaskich z dzieci • Racjonalna medycyna Inków • Hampi-camayok – „Właściciele medycyny” i cyrulicy • „Colla huayu” – wędrowny aptekarz • Nowoczesne badania nad leczniczymi ziołami Inków • Chacco – glinka • Siarka • Antyseptyczne właściwości mactellu • Quina-guina • Koka i jej tajemnice • Spojrzenia na okres wcześniejszy: koka w dawnym państwie Mochica • „Prezent” dla ery nowożytnej • Dowody istnienia chirurgii w wyrobach ceramicznych Mochica • Amputacje • Pytania i tajemnice • Położnictwo na malowidłach • E. G. Squier • Największe misterium: trepanacja • Znaleziska czaszek ze śladami dokonanych trepanacji • Doświadczenie Paula Broca • Dowody, że operacje czaszek we wczesnym okresie peruwiańskim były wykonywane na osobach żyjących • Przeżycie po operacji i wyleczenie • Tello i Mac Curdy • Kamień i brąz • Ceramika z Mochica ukazująca sposób operowania • Wykopane czaszki z bawełnianymi opatrunkami • Francisco Grana z Limy operuje w 1962 r. posługując się dawnymi narzędziami • Powodzenie operacji • Spojrzenie wstecz

Posłowie

Źródła i literatura

Źródła fotografii

Przypisy

Tytuł oryginału:

MACHT UND GEHEIMNIS DER FRÜHEN ÄRZTE.

ÄGYPTEN, BABYLONIEN, INDIEN, CHINA, MEXICO, PERU

Opieka redakcyjna: KRZYSZTOF LISOWSKI

Korekta: ETELKA KAMOCKI, URSZULA SROKOSZ-MARTIUK

Projekt okładki i stron tytułowych: WITOLD SIEMASZKIEWICZ

Grafika na okładce: JANUSZ JUREK, www.januszjurek.info

Redaktor techniczny: ROBERT GĘBUŚ

Copyright © 1985 Droemersche Verlagsanstalt Th. Knaur Nachf. GmbH&Co. KG, Munich, Germany

© Copyright for Polish translation by Zakład Narodowy im. Ossolińskich

© Copyright for this edition by Wydawnictwo Literackie, 2017, 2021

Wydanie drugie elektroniczne

Tekst oparto na wydaniu Ossolineum 1990.

ISBN 978-83-08-07250-9

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.

ul. Długa 1, 31-147 Kraków

tel. (+48 12) 619 27 70

fax. (+48 12) 430 00 96

bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40

e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

„Pan nas jeszcze uczył, że historia medycyny rozpoczyna się od starożytnych Greków i że to Grecja była praźródłem stanu lekarskiego oraz wszelkiej myśli lekarskiej. Jak wielkim zmianom uległy jednak nasze wyobrażenia! Teraz wiem, że Pan się mylił, bowiem nie tylko lekarze, lecz także początki myśli lekarskiej sięgają tysięcy lat wstecz, zanim w historii pojawił się pierwszy lekarz grecki. Mimo znacznych niedogodności przekazu historycznego otworzą się jeszcze przed nami dawniejsze obszary historii medycyny. Jeśli będzie mi dane przeżyć tę wojnę, poświęcę się tym obszarom”.

FRAGMENT LISTU LEKARZA I HISTORYKA MEDYCYNY, PAULA CARDANA (POLEGŁEGO W GRUDNIU 1944 R. WE FRANCJI), DO JEGO DAWNEGO PROFESORA.


.

TABLICA CHRONOLOGICZNA


3200–2780 OKRES WCZESNOHISTORYCZNY(OKRES TYNICKI)
I dynastia (Menes, Dżer) i II dynastia


2780–2280 STARE PAŃSTWO (CZASY PIRAMID)
III dynastia: Dżoser
IV dynastia: Snofru, Cheops, Chefren, Mykerinos
V dynastia: Sahure, Niuserre, Unas
VI dynastia: Teti, Pepi


2280–2052 PIERWSZY OKRES PRZEJŚCIOWY
VII i VIII dynastia w Memfis
IX i X dynastia w Herakleopolis (na północy), równocześnie na południu pierwsi królowie XI dynastii


2052–1778 ŚREDNIE PAŃSTWO
XI dynastia: królowie o imieniu Mentuhotep
XII dynastia: królowie o imieniu Amenemhat i Senusret
1778–1567 DRUGI OKRES PRZEJŚCIOWY
XIII dynastia: królowie o imionach Sebekhotep, Neferhotep itd.
XIV dynastia w Delcie
XV i XVI dynastia Hyksosów (na północy)
XVII dynastia: królowie Teb (na południu)
1567–1085 NOWE PAŃSTWO(OKRES MOCARSTWOWY)
XVIII dynastia: Amosis, królowie o imionach Amenhotep i Totmes, królowa Hatszepsut, Echnaton, Tutanchamon
XIX dynastia: Seti I, Ramzes II, Merneptah
XX dynastia: Ramzes III–XI (królowie XIX i XX dynastii zwani są Ramesydami)


1085–715 TRZECI OKRES PRZEJŚCIOWY
XXI dynastia panuje w Tanis (Psusennes)
XXII albo pierwsza dynastia libijska (Szoszenk)
XXIII albo druga dynastia libijska (Petubastis)
XXIV dynastia: Bokchoris z Saïs


715–330 PÓŹNY OKRES
XXV dynastia: panowanie etiopskie lub kuszyckie
XXVI dynastia: królowie Psametych, Necho, Apries, Amasis
XXVII dynastia: pierwsze panowanie Persów (Kambyzes, Dariusz, Kserkses)
XXVIII i XXX dynastia: ostatni okres niezależności (Nektanebo) Drugie panowanie Persów, Aleksander Wielki


330–30 OKRES GRECKI
Wojny Diadochów, później panowanie macedońskich Ptolemeuszy, Kleopatra

ROZDZIAŁ I

Około 1810 r. dr Carl Gustaw Carus, lekarz i późniejszy przyjaciel niemieckiego poety Goethego, zobaczył po raz pierwszy staroegipskie budowle, tak jak one wówczas, samotnie i często na wpół zasypane piaskiem, wystawały ponad powierzchnię ziemi w kraju nad Nilem. Carus, przejęty podziwem i zachwytem, zawołał: „Takie budowle nie mogą być niczym innym jak znakami prastarej zapomnianej nauki, której wielkość mogłaby zawstydzić ludzkość XIX wieku”. Carus wypowiedział te słowa w chwili, gdy przeważająca większość wykształconego społeczeństwa była jeszcze przekonana o tym, iż historia ludzkości, a w każdym razie historia kultury, rozpoczyna się od jednego tylko narodu – starożytnych Greków.

 

Jeśli Carus w pełni zdawał sobie sprawę ze znaczenia swoich słów, to posiadał ową niezwykłą siłę wyobraźni, która pozwala często przewidzieć to, co zrozumieją dopiero następne generacje. Ponad sto lat po Carusie Sir William Osler, jeden z najznakomitszych angloamerykańskich pionierów medycyny, zajął się statuą dostojnego Egipcjanina z około 2800 r. p.n.e. Zamieszczony obok Egipcjanina podpis brzmiał: Imhotep, co oznacza „dający zadowolenie”. Osler sądził, że Imhotep symbolizuje „postać pierwszego lekarza wynurzającego się z mroku dziejów”. Gdy w 1921 r. Osler opublikował to zdanie, historycy już uznawali, iż historia kultury wcale nie rozpoczyna się od Grecji, lecz że początków jej należy szukać wśród innych dużych i dawniej istniejących narodów, pośród których Egipcjanie byli jednymi z najznakomitszych. Jednakże w historii medycyny Grecy wciąż jeszcze uchodzili za twórców właściwej sztuki lekarskiej, a Imhotep, w najlepszym wypadku, uważany był za mitycznego półboga-lekarza bez większego znaczenia z późnego okresu Egiptu. Jeśli Osler, tak jak Carus, pojął całkowite znaczenie swej wypowiedzi, to był, podobnie jak Carus, prorokiem i już wówczas zrozumiał to, do czego inni dochodzili w ciągu następnych dziesiątków lat: istnienie prawdziwej, wynurzającej się z mitycznych mgieł wiary w demony i bóstwa, medycyny egipskiej ponad 2000 lat wcześniej, zanim na scenie historii pojawili się lekarze greccy.

Historia medycyny nie ma żadnego znaczenia, jeśli nie odniesie się jej do ludów i kultur, w obrębie których się rozwijała. Nie miałoby więc sensu rozprawiać o historii dawnej medycyny egipskiej tak jak ją widział Osler, nie poznawszy uprzednio, choćby w zarysie, świata, w którym wyrosła i kwitła.

Dziwne i tajemnicze wrażenie wywiera rzeźba Dżosera, pierwszego króla Egiptu, o którym nowoczesna historiografia ma dokładniejsze przekazy. Wstąpił na tron w Memfis w 2773 r. p.n.e. Po nim panowało w Egipcie ponad 200 królów i królowych aż do chwili, gdy po burzliwej historii i śmierci królowej Kleopatry Egipt, jako prowincja rzymska, stracił ostatecznie całą swoją wielkość i blask. Dżoser nie był pierwszym władcą państwa, które, wprawdzie późno, lecz wspaniale, wynurzyło się z mroków historii. Jego wyraźny wizerunek dotarł do nas tylko dzięki przypadkowemu przekazowi. Przed nim byli inni, być może możniejsi, którzy stworzyli królestwo i warunki rozwoju życia umysłowego. Dżoser tylko kontynuował ich dzieło.

Północna Afryka i kraje Bliskiego Wschodu nie były wówczas jeszcze pokryte jałowymi pustyniami. Wszędzie żyły ludy zajmujące się myślistwem i rolnictwem – tak też było nad Nilem.

W V w. p.n.e. rozpoczął się okres suszy i większe części Północnej Afryki oraz Bliskiego Wschodu zamieniły się w pustynie. Również Nil zmienił swój rytm. Nie płynął już tak równomiernie jak dotychczas, a jego delta stawała się obszarem bagiennym. Koryto rzeki najpierw wysychało, aby potem, nagle, wezbrać olbrzymimi masami wód zalewającymi przybrzeżne zamieszkane tereny. Po pewnym czasie przybór wód Nilu ustawał, a zalane tereny znów się wynurzały. Upływał pewien czas – i ponownie wzrastał poziom wód Nilu, zalewając pola; taki stan utrzymywał się przez jakiś czas, po czym wody znów spływały. Za każdym jednak razem wody Nilu pozostawiały po sobie olbrzymie ilości ciemnego mułu użyźniającego wszystkie pokryte nim pola.

Ludzie, którzy przeżyli okres suszy i pierwszych powodzi, zaczęli tę ziemię uprawiać. Żyli jednak w stałym lęku i przed powodzią, i przed tym, że przypływ może nie nastąpić i nie nanieść żyznego mułu, a tym samym pola zamienią się w pustynię.

Nikt nie wie, kto pierwszy zmusił rozliczne plemiona, ich wodzów oraz książąt Górnego i Dolnego Egiptu do poddania się jednemu berłu królewskiemu. Nikt również nie wie, skąd się wzięli władcy, często o jasnej skórze, którzy podbili cały Egipt i w 3200–2780 r. p.n.e. połączyli w państwo pod panowaniem dwóch dynastii. Niezależnie jednak od ich militarnej siły, z pewnością nie doszłoby do tak długotrwałego zjednoczenia Egiptu, gdyby nie przyczyniła się do niego natura: pozornie nieobliczalne wylewy Nilu i walka o życie.

Nigdy, aż do końca istnienia państwa egipskiego, mieszkańcy nie dowiedzieli się niczego o źródłach rzeki, dzielącej się w swym dalekim, górnym biegu na dwa ramiona: Biały i Niebieski Nil. Pierwszy wypływał z jezior Środkowej Afryki, drugi – z wysokich gór Etiopii. W porze deszczowej w Afryce Środkowej i w czasie topnienia śniegów w wysokich górach, tj. latem w czasie przesilenia słonecznego, spływały w doliny potężne masy wód, porywając po drodze żyzną ziemię. Setki tysięcy, a później i miliony ludzi, których byt zależał od przyborów Nilu, były gotowe poddać się i oddawać cześć boską każdemu, kto potrafiłby przewidzieć terminy przyboru Nilu. Mogliby wówczas wycofać się do wsi wyżej położonych, aby tam przeczekać powódź, a powrócić na czas siewów i zbiorów. Byli gotowi poddać się każdemu, kto zapewniał im chleb, dając wodę i urodzajną ziemię.

Niezależnie od pochodzenia władców pierwszych dwóch dynastii trzeba im przyznać, że umieli opanować kraj, nie stosując siły orężnej i innych form przemocy. Przez wieki ich panowania wyraźnie widać pewien rys genialności. Oto duchowe i techniczne osiągnięcia wczesnego okresu kultury egipskiej: wynalazek kalendarza, podstawy matematyki, miernictwo, a tym samym i geometria, sztuczne nawadnianie, pismo i papier – wszystkie te wynalazki należą do wielkich zdobyczy ludzkości o doniosłym znaczeniu dla przyszłości.

Kalendarz dawał ludziom po raz pierwszy stałe wytyczne, kiedy należy się spodziewać corocznego wróżącego urodzaj przyboru Nilu. Budowa systemu kanałów nawadniających pomnażała plony, zapewniając bezpieczeństwo życia. Coroczne nowe pomiary przywracały granice zamulonym polom. Spichlerze budowano na wypadek, gdyby Nil zawiódł. Te zarządzenia administracyjne wymuszały z kolei wynalezienie liczby, rachunku, pisma i papieru, gdyż plony musiały być zmierzone, granice wyznaczone na piśmie, podatki policzone, a zarządzenia wydane.

Nikt nie wie, kto wymyślił egipskie pismo obrazkowe, z którego w ciągu tysiącleci, przez Fenicjan i Greków, wykształciło się pismo głoskowe nowoczesnego świata. Nikt też już nie może wskazać, kto przyczynił się do jego dalszego rozwoju i kto pierwszy wpadł na pomysł, by z łodyg egipskiego papirusu zrobić papier nadający się do pisania i by na zwojach z takiego papirusu zapisać całe księgi.

Gdy król Dżoser około 2800 r. p.n.e. przez swego wezyra polecił wznieść mędrcowi Imhotepowi piramidę stopniową w okolicy Sakkary, a wokół niej umieścić obszerne świątynie jako znak nadludzkiej, boskiej wielkości egipskiego królestwa – był on już tylko jej spadkobiercą. Dzieło to miało oznaczać, że sami królowie, tak we własnym mniemaniu, jak i wobec mas swych poddanych, są równi bogom, ponieważ znają tajemnicę rytmu wylewów Nilu. Na Ziemi jedynie chwilowo obrali sobie mieszkanie. Nieważne, czy oni sami w to wierzyli, czy też wynieśli się do roli bogów po to, by niezliczonym bóstwom i duchom, czczonym przez ludzi znad Nilu jeszcze przed powstaniem państwa, nadać hierarchię – oni w każdym razie byli bogami-królami.

Byli właścicielami wszystkich ziem i wszystkich ludzi nad Nilem. Byli obdarzeni siłami, które po ich śmierci musiały żyć dalej. Powstało przekonanie, że siły te po śmierci znów się zjednoczą z ciałem, a bogu-królowi zapewnią dalsze życie wśród swoich poddanych, jeśli tylko zachowa on swoją cielesną powłokę i swoje mieszkanie. Pierwsi królowe, pouczeni przez kapłanów, przyjęli ten pogląd i, celem zachowania swego ciała, zastosowali balsamowanie. Polecali, by ich otoczenie umierało wraz z nimi i było pochowane w ich grobach po to, by w zaświatach do ich dyspozycji były nadal kobiety, służba i reszta świty. Potomni nie mieli możliwości wniknięcia we wszystkie dziedziny tego świata wyobrażeń, mamy jednak niezbite dowody, iż królowie wznosili sobie świątynie, przywłaszczali pola i zbiory, gromadzili żywność i wielkie skarby w swych grobach w tym celu, by w przyszłym życiu rozkoszować się mieszkaniem, jedzeniem i całym tym przepychem, do którego przywykli.

Pierwsza piramida Dżosera, która zapoczątkowała sztukę budowania z kamienia, oraz potężne założenia świątyni zmarłych tworzyły wokół niej jedynie pierwszy stopień na drodze budowy jeszcze większych piramid wznoszących się ku niebu nad grobami jego następców: Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa z IV dynastii, panującej w Egipcie w 2723–2563 r. p.n.e.

Jednak mimo potęgi piramid grobowych i świątyń zmarłych w Gizie na zachodnim brzegu dolnego Nilu, ich założenie zdradza rozpoczynającą się przemianę: królowie z bogów stają się synami bogów, a następnie po prostu ludźmi. Już król Dżoser musiał się przyznać, z racji siedmioletniego braku przyborów Nilu w ciągu swego panowania (zbyt mała ilość topniejącego śniegu w górach i brak opadów), że wprawdzie zna rytmy Nilu, lecz nie zna ich przyczyn i wobec tego musi przyzwać innych bogów.

W ten sposób rozpoczęło się uczłowieczanie królów, w związku z czym upadło ich wyłączne prawo do dalszego życia po śmierci. Małe piramidy otaczające z lewej strony dużą piramidę, jak również inne budowle, były grobowcami wielmożów z otoczenia króla, którym on, w nagrodę za wyświadczane usługi, także musiał zapewnić udział w życiu pozagrobowym. Odtąd nie byli oni już sługami, których można było kazać zabić, lecz ludźmi mogącymi oczekiwać, tak samo jak i faraon, swojej naturalnej śmierci. Był to jednakże dopiero początek zmian zachodzących w ciągu następnego tysiąclecia aż do chwili, gdy cała warstwa rządząca, od arcykapłanów, wezyrów, książąt i zarządców aż po wzbogacone mieszczaństwo, zdobyła sobie prawo do zachowania swojego ciała, a tym samym do życia po śmierci. Tymczasem król nie panował już jako bóg, lecz jako władca, który musiał utrzymywać swoją pozycję albo walką, albo przez coraz to nowe dary dla swoich dostojników.

Duma i pewność siebie promieniują z oblicza i postaci arcykapłana Ranofera. Należał on do warstwy uprzywilejowanej; znaczenie tej warstwy było tym większe, im bardziej zanikało przekonanie o boskości króla, a prosty lud nad Nilem szukał nowych obiektów swej równie ponurej, jak i żarliwej wiary.

Jeden jedyny raz podejmie marzycielski król Amenhotep IV (zwany Echnatonem), około 1372–1354 r. p.n.e., próbę zamknięcia świątyń kapłanów. Zakaże modłów do bogów i ogłosi istnienie tylko jednego boga – Boga-Słońca. Panowanie tego boga skończyło się natychmiast po przedwczesnej śmierci Amenhotepa IV w nowej, poświęconej Bogu-Słońcu, stolicy Achet-Aton, na terenie zwanym obecnie Tell el-Amarna. Stolica upadła, a w starych świątyniach dawny kult zajaśniał blaskiem większym niż kiedykolwiek przedtem.

Inne książki tego autora