Jaśnie panTekst

Przeczytaj fragment
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa



Spis treści

Karta redakcyjna

Od tłumaczki

Dedykacja

Motto

I. POD ZNAKIEM ORIONA

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

II. PRZERAŻONE PLEJADY

1

2

3

III. ZBŁĄKANY PLUTON

1

2

3

4

5

6

DRAMATIS PERSONAE

Przypisy

Tytuł oryginału: SENYORIA

Przekład: ANNA SAWICKA

Redaktor prowadzący, Redakcja: ADAM PLUSZKA

Korekta: DOROTA KOMAN, JAN JAROSZUK

Projekt okładki, opracowanie graficzne i typograficzne: ANNA POL

Łamanie: | manufaktu-ar.com

Zdjęcie na okładce © Iberfoto / Photoaisa

© Jaume Cabré, 1991

© first published in Catalan by Raval Edicions, SLU, Proa, 1991

Published by arrangement with Cristina Mora Literary & Film Agency (Barcelona, Spain)

Copyright © for the translation by Anna Sawicka

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Marginesy,

Warszawa 2015


The translation of this work was supported

by a grant from the Institut Ramon Llull

Warszawa 2015

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-64700-55-2

Wydawnictwo Marginesy

ul. Forteczna 1a

01-540 Warszawa

tel. (+48) 22 839 91 27

e-mail: redakcja@marginesy.com.pl

Konwersja: eLitera s.c.

OD TŁUMACZKI

W powieści Jaśnie pan Jaume Cabré daje się poznać czytelnikom jako autor historycznego kryminału. Czas akcji – rok 1799, miejsce – Barcelona. W tle echa rewolucji francuskiej. Artystyczna młodzież bez żalu pożegnała neoklasycyzm i pod patronatem Goethego i Novalisa wypatruje pierwszych zwiastunów romantyzmu. Melomani dyskutują o przewadze włoskiego belcanto nad niemieckimi operami Mozarta (albo odwrotnie) i oswajają się powoli z nazwiskiem niejakiego Ludwiga van Beethovena.

W Hiszpanii od jedenastu lat panuje piąty już monarcha z dynastii Burbonów, Karol IV. Barcelona wiedzie swój pracowity żywot w cieniu ponurej Cytadeli, ukończonej w 1718 roku w samym centrum miasta, na miejscu dawnej dzielnicy Ribera. Cytadela przypomina Katalończykom o militarnej sile absolutyzmu oświeconego. Mimo że od 1794 roku trwają starania o wyburzenie tych anachronicznych już w momencie powstania koszar połączonych z więzieniem, których jedynym celem było uzmysłowienie miejscowej ludności, że żyje pod okupacją wojskową, minie jeszcze prawie sto lat, zanim na ich miejscu powstanie park, a w nim wzniesione zostaną pawilony wystawy światowej, zorganizowanej w 1888 roku, wyznaczającym w Katalonii początek modernizmu.

Cofnijmy się jeszcze głębiej w przeszłość. Przed wojną sukcesyjną (1702–1714), która wybuchła po bezpotomnej śmierci Karola II, ostatniego Habsburga na hiszpańskim tronie, Katalonia, a właściwie Korona Aragonii i Katalonii, była równym Kastylii królestwem mającym własny parlament i rząd, królestwem cieszącym się dużą autonomią w sprawach fiskalnych i administracyjnych. Nic więc dziwnego, że wspólnie z Walencją poparła w konflikcie dynastycznym tego kandydata, który dawał większe gwarancje zachowania lokalnych praw i przywilejów. Jednak kiedy arcyksiążę Karol nieoczekiwanie został cesarzem Austrii, wielki sojusz Holandii, Portugalii i Sabaudii przestał go popierać i Filip V z dynastii Burbonów po podpisaniu traktatu w Rastatt (1714) zasiadł na hiszpańskim tronie, wyrzekając się na zawsze praw do francuskiej korony. Ostatnim epizodem toczącej się na Półwyspie Iberyjskim krwawej wojny domowej było trwające czternaście miesięcy oblężenie Barcelony. Miasto poddało się 11 września 1714 roku, a bohaterska obrona mieszkańców stała się mitem założycielskim nowej tożsamości Katalończyków – w ten symboliczny sposób zareagowali na środki odwetowe, które nowy monarcha zastosował wobec zbuntowanych poddanych. W powieści Jaume Cabré wspomina o wypędzonych bądź pozbawionych majątku arystokratach ze stronnictwa habsburskiego.

Na polu kultury szczególnie upokarzające dla Katalończyków było zamknięcie wszystkich wyższych uczelni – w Barcelonie, Gironie, Tarragonie, Lleidzie i w Palmie – i zastąpienie ich nowo powołanym uniwersytetem w małej, położonej na uboczu miejscowości Cervera (1717), kierowanym przez lojalnych wobec Burbonów jezuitów. Powoli, ale skutecznie, eliminowano z życia publicznego język kataloński, zaczynając od sądownictwa i stopniowo rozszerzając nakaz posługiwania się wyłącznie językiem hiszpańskim na administrację i szkolnictwo.

Nowy król na początku swojego panowania oprócz działań odwetowych podjął kilka ważnych kroków, których celem była centralizacja władzy w Hiszpanii. Najpoważniejsze konsekwencje miał obowiązujący od 1716 do 1833 roku Dekret o Nowym Porządku (Decreto de Nueva Planta). Mimo że szereg przepisów lokalnego prawa cywilnego przetrwało, na mocy tego dekretu Katalonia straciła najważniejsze polityczne instytucje samorządowe, ustanowione jeszcze w średniowieczu. Tym samym Korona Aragonii i Katalonii definitywnie przeszła do historii.

Władza skoncentrowała się w rękach wojskowego komendanta, czyli kapitana generalnego (capitán general), którego kompetencje – głównie militarne – czyniły go namiestnikiem króla w prowincji. Równy mu rangą był Trybunał Królewski (Real Audiencia), najwyższy lokalny organ prawa cywilnego, karnego oraz administracyjnego, wraz ze ściśle przestrzeganą hierarchią audytorów (czyli sędziów, oidores), prokuratorów (fiscales) i urzędników. Na jego czele stał prezes (regente), który nieustannie czuł nad sobą ciężką rękę kapitana generalnego. Do tego ostatniego należało rozstrzygające słowo w każdej sprawie. Często między tymi dwoma kadencyjnymi urzędnikami państwowymi najwyższej rangi dochodziło do konfliktów, ponieważ granice ich kompetencji nie zostały wyraźnie określone. Dodajmy, że trzecim, niezależnym od pozostałych filarem lokalnych struktur władzy była Nadintendentura (Superintendencia), która zajmowała się ściąganiem podatków. O ile cywilny prezes i kapitan generalny odgrywają dużą rolę w powieści, ta ostatnia, prozaiczna instytucja, nie zasłużyła na uwagę autora, tym bardziej że faktycznie nie stała się częścią tak zwanej Królewskiej Umowy (Real Acuerdo), określającej relacje polityczne pomiędzy stolicą i prowincją.

Artyści, karierowicze, rozpustna arystokracja i... dewotki. W akcję powieści zręcznie zostały wplecione dwie inne, skromniejsze instytucje, jednak bardzo ważne w kraju o silnych tradycjach religijnych, nadające niepowtarzalny koloryt tej powieści kryminalnej: Arcybractwo Najświętszej Krwi Pana Naszego Jezusa Chrystusa, potocznie zwane Bractwem Krwi, oraz Arcybractwo Matki Bożej Opuszczonych. Oba te bractwa pełniły uczynki miłosierdzia w stosunku do kryminalistów. Zadaniem pierwszego z nich było asystowanie skazańcowi przed egzekucją i w jej trakcie, to drugie zajmowało się jego zwłokami po zdjęciu z szubienicy czy garroty. Jeszcze przed egzekucją „Opuszczeni” zbierali na ulicach miasta jałmużnę, z której pokrywano koszty trumny, całunu, pochówku oraz, jeżeli zebrano więcej, zamawiano msze za duszę zmarłego. Sam skazaniec mógł wydać dyspozycje co do wykorzystania jednej trzeciej uzyskanej sumy. Po zapewnieniu opieki duchowej w noc przed egzekucją – spowiedzi, mszy żałobnej, wspólnej modlitwy i czuwania – o poranku Bractwo Krwi odprowadzało skazańca w procesji na miejsce kaźni. Na czele procesji zakapturzeni bracia nieśli krzyż przechowywany w swojej kaplicy w Parafii Matki Bożej Sosnowej – mniejszy, jeśli skazaniec był jeden, większy, jeśli było ich kilku. Ten zwyczaj przeszedł do języka potocznego. Mało kto ze współczesnych Katalończyków pamięta, że wyciąganie największego krzyża – ostatecznego, najsilniejszego argumentu – wzięło się z czarnych procesji, które jeszcze na początku XX wieku przechodziły przez miasto ze świecami, śpiewając po łacinie hymny, by zatrwożyć gapiów i nawrócić przynajmniej jednego zatwardziałego grzesznika, który oczywiście do ostatniej chwili będzie się upierał, że jest niewinny. Osąd nad największą w tej powieści zbrodnią pisarz pozostawia czytelnikowi.

 

Anna Sawicka

.

ANNA SAWICKA – iberystka, pracownik Uniwersytetu Jagiellońskiego, redaktor „Studiów Iberystycznych”, tłumaczy z języka katalońskiego i hiszpańskiego. Przez pięć lat była lektorem języka polskiego i wykładowcą literatury polskiej na Uniwersytecie Barcelońskim. Zajmuje się m.in. literaturą i kulturą katalońską (Paryż–Barcelona–Sitges. Modernistyczny „genius loci” w Katalonii z perspektywy Santiago Rusiñola, 2003, Drogi i rozdroża kultury katalońskiej, 2007). Ma w dorobku przekłady kilku katalońskich dramatów (Sergi Belbel, Josep Maria Benet i Jornet, Carles Batlle, Josep Pere Peyró, Lluïsa Cunillé, Guillem Clua) oraz opowiadania Pere Caldersa i Javiera Tomeo (Minihistorie, 2009), średniowieczny brewiarz mistyczny Ramona Llulla (Księga Przyjaciela i Umiłowanego, 2003), a także powieści Alberta Sancheza Piñola (Chłodny dotyk, 2006), Lluisa-Antona Baulenasa (Za worek kości, 2008), Marii Àngels Anglady (Skrzypce z Auschwitz, 2010) i Eduarda Mendozy (Miasto cudów, 2010). W 2013 roku ukazała się w jej przekładzie pierwsza tłumaczona na język polski powieść Jaume Cabrégo, Wyznaję, w 2014 kolejna – Głosy Pamano.

.

KSIĄŻKA UHONOROWANA

Nagrodą Krytyki Katalońskiej, 1992

Nagrodą Joan Crexells, przyznawaną przez Ateneum w Barcelonie, 1991

Nagrodą pisma „Serra d’Or”, 1992

Nagrodą czytelników pisma „El Temps”, 1991

Nagrodą Prudenci Bertrana, przyznawaną przez czytelników i krytyków, 1992

AUTOR NAGRODZONY TYTUŁEM

Premi d’Honor de les Lletres Catalanes

dla najlepszego pisarza katalońskiego, 2010

ORAZ

Krzyżem Świętego Jerzego,

najwyższym katalońskim odznaczeniem, 2014

Dla Margaridy

Za plecami Społeczeństwa drzemało Prawo.[1]

E.M. FORSTER

Prawo to zbiór arbitralnych decyzji spisanych w Kodeksie i uświęconych zwyczajem każdej epoki. To wymysł profesjonalistów.

RAFEL MASSÓ

Tam, gdzie prawo, tam i bezprawie.

KSIĘGA PIERWSZA

Pod znakiem Oriona

.

Konstelacja Oriona cieszy się przywilejem bycia uznawaną za najpiękniejszą na nieboskłonie. Tworzy ją ogromny czworobok, szerszy z północy na południe i węższy ze wschodu na zachód. Wyróżnia się w niej sześć wielkich gwiazd, a wśród nich alfa Orionis, czyli Betelgeza. Jej nazwa pochodzi z języka arabskiego. W tym języku Ibt-al-jauzà znaczy plecy olbrzyma. To gwiazda czerwonawa, świecąca bardzo jasno. Beta Orionis, którą ochrzczono imieniem Rigel, jest białoniebieska, podobnie jak gamma Orionis, nazywana Bellatrix, czyli wojowniczka. Ale prawdziwe klejnoty tej katedry na firmamencie, gwiazdy tworzące układ podwójny, usytuowane są w okolicach Pasa olbrzyma Oriona oraz w jego szpadzie. Trudno oderwać wzrok od tajemniczej galaktyki czy też mgławicy odkrytej przez Huygensa. Starożytni, ze swoją przysłowiową fantazją, dostrzegli w tym gwiazdozbiorze mitologiczną figurę legendarnego myśliwego, który ściga Plejady. Kiedy patrzymy na usiane gwiazdami niebo, rozciągające się w jesienne noce nad Barceloną, możemy zobaczyć oczyma wyobraźni, jak Orion uciekający przed Skorpionem osacza Plejady, po czym sam zostaje zaatakowany przez Byka. Czy podobna wymyślić bardziej czarowną opowieść? Ale w rzeczywistości wszystko to poetyckie mrzonki: całość konstelacji tworzą oczywiście gwiazdy giganty, i najprawdopodobniej nie mają ze sobą nic wspólnego. Całkiem możliwe, że ta piękna historia to zwykłe złudzenie optyczne. Ale czasami wyobraźnia pozwala uczynić rzeczywistość znośniejszą.

Traktat o podstawach obserwacji niebieskich,

Jacint Dalmases, Barcelona 1778.

1

Uśmiechnął się. Od dwóch długich lat się nie uśmiechał. Jaśnie pan się uśmiechnął, zasłaniając lewe oko ręką, z prawym przyklejonym do teleskopu. Jakby spotkał starego znajomego. To była pierwsza nocna sesja tej deszczowej jesieni, poświęcona badaniu nieba, które tego wieczoru jakimś cudem pozostawało bezchmurne. Już od roku nie obserwował Mgławicy Oriona i stęsknił się za tym magicznym jądrem utworzonym przez cztery gwiazdy. Monsieur Halley twierdził, że uciekały od siebie w zawrotnym tempie, jakby się nienawidziły. Jakby i na firmamencie istniała nienawiść. Don Rafel Massó i Pujades, cywilny prezes Trybunału Królewskiego w Barcelonie, za każdym razem, gdy oglądał niebo, ulegał uczuciu niemocy, stawał się mały, znikomy, ogarniał go lęk przed nieznanym, ponieważ tamte gwiazdy, tamte delikatne obłoki, dzięki soczewce teleskopu niemal na wyciągnięcie ręki, pozostawały absurdalnie odległe, samotne, milczące, nieosiągalne i nierozpoznane. Nagle zaatakowało go wspomnienie nieszczęsnej Elviry i uśmiech na twarzy don Rafela zgasł. Potrząsnął głową, żeby odpędzić czarne myśli, popatrzył na ciemny ogród i westchnął. Wyprostował się i wyciągnął z rękawa koronkową chusteczkę. Wysmarkał się dyskretnie. Zawsze, kiedy wychodził do ogrodu oglądać niebo, łapał katar, mimo że zakładał perukę, trójgraniasty kapelusz i pelerynę. Popatrzył gołym okiem na gwiazdozbiór Oriona jak na starego znajomego. Schował chusteczkę do rękawa, a kiedy się pochylił, żeby wznowić obserwację ukochanej mgławicy, zaklął pod nosem, bo tymczasem obraz znalazł się poza zasięgiem teleskopu. Z wysuniętym koniuszkiem języka walczył całą minutę, by odnaleźć uciekającą mgławicę. Doña Marianna ostrzegała go, że się przeziębi, i jak zwykle miała rację, ale on nie chciał przepuścić tak rzadkiej okazji. Niebo nad Barceloną, w tym momencie akurat jasne i bezchmurne, bezwstydnie wystawiało na pokaz całą paletę gwiazd ze swojego jesiennego repertuaru, po wielu zasnutych chmurami dniach, które są prawdziwym utrapieniem astronomów. Don Rafel nie czuł się jednym z nich. W młodości, kiedy zaczął sobie nabijać głowę pokrętną, dziwną i tajemniczą dziedziną prawa, z ciekawością chłonął wszystko, co go otaczało, i wtedy nawiązał kontakt ze znanymi fizykami, jak don Jacint Dalmases, a oni go wtajemniczyli w arkana astronomii. Przez wiele bezsennych nocy usiłował bezskutecznie podpatrzeć podwójny system gwiazdozbioru Lutni – jak trudno jest obserwować tę Lutnię, prawie zawsze w zenicie! – czy zmienne, swawolne wyścigi Ganimedesa, Io, Europy i Kallisto – wydaje się, że się bawią w berka wokół gigantycznego, leniwego Jowisza, ich wieczystej niańki, z tajemniczym, błyszczącym okiem na brzuchu, na podobieństwo kosmicznego Polifema. Don Rafel w młodości śledził z zainteresowaniem publikacje monsieur Halleya i przez jakiś czas opowiadał znajomym, że chce zostać astronomem. Musiał się jednak liczyć z rzeczywistością: otwierała się przed nim kariera adwokata i nie mógł ot tak przekreślić lat poświęconych na studiowanie kodeksów, paragrafów, praw i precedensów. Don Rafel uzyskał tytuł, ożenił się i przestał trawić noce na badaniu tajemnic milczących gwiazd. Od czasu do czasu ustawiał teleskop w ogrodzie i śnił na jawie, rekompensując sobie w ten sposób wieczne niezadowolenie malkontenta, zazdroszczącego innym pozycji, bogactwa oraz urodziwych dam; niektórym, nielicznym, mądrości; paru osobnikom przezorności; zazdrościłby też szczęścia, choć nim akurat prawie nikt nie mógł się pochwalić. Z tego to powodu jego życiem kierowało bezustanne drżenie nienasyconego serca. To ono sprawiało, że marzył, mimo że nie był poetą, zakochiwał się, mimo że daleko mu było do Don Juana, i bezustannie piął się w górę ponad innych, starając się wierzyć, że na tym polega szczęście. A dzięki swojej inteligencji, na przekór zawiści i nienawiści innych utrzymywał zdobytą pozycję. W tym wszystkim chodziło tylko o szukanie szczęścia, desperacko i po omacku. Niestety, cel ciągle pozostawał nieosiągalny. W chwilach szczerości musiał przyznać, że jest najwyżej w połowie drogi. Dokładnie jak Jowisz. Don Rafel miał coś z Jowisza: za duży, za ambitny, za bardzo nadęty jak na solidną planetę; za mały, za słaby, by stać się gwiazdą z ogniem, energią i własnym światłem. Jednakże, podobnie jak Jowisz, dysponował satelitami.

– Cholera, znów mi ucieka! – Don Rafel adresował swoje pretensje do nieskończoności. W tym samym momencie usłyszał kroki i zobaczył pełgające światło. – Hipolicie, natychmiast zgaś lampę! – zaprotestował w kierunku ruchomej, jasnej smugi, która się do niego zbliżała.

– Pani mówi, żebym panu powiedział, że już czas – usłyszał głos niewidocznego sługi.

– Spokojnie, człowieku, przecież idę! – I ponownie pochylił się nad teleskopem. Zdegustowany skonstatował, że oczywiście znów stracił mgławicę z pola widzenia.

– Pani mówi – nie dawał za wygraną Hipolit ukryty w ciemności – żebym panu powiedział, że już wybiła ósma. I że musi pan zmienić perukę przed koncertem.

– Zostaw mnie w spokoju – odburknął niezadowolony. I nie ruszył się ze swego stanowiska obserwacyjnego przed teleskopem, dopóki nie przeszła mu złość na impertynenckiego sługę. A tymczasem rozwiał się wewnętrzny spokój, niezbędny podczas obserwacji nieba. Nadąsany poszedł w końcu do domu, potykając się w ciemności o kamienne ławki w ogrodzie i o własne myśli, bo przez chwilę, przelotnie, pamięć mu podsunęła obraz Elviry.

W pałacu markiza de Dosrius przy ulicy Ample spotykała się zazwyczaj burbońska śmietanka towarzyska Barcelony: oficerowie, prawnicy, inżynierowie, urzędnicy państwowi, najzamożniejsi kupcy, miejscowi i napływowi politycy, a między nimi plątał się jakiś przypadkowy Francuz, ofiara smutnych czasów. Uciekł, biedak, przed rewolucją w jednej koszuli, by się schronić w zastraszonym i nieufnym sąsiednim kraju. Całe to towarzystwo, ludzie kulturalni, zbierało się pod pretekstem obcowania z muzyką (choć na muzyce się nie znali, a wysiłek konieczny do jej uważnego słuchania uważali za zbyteczny) lub żeby ziewać w rytm aleksandrynów („Moje serce zemstą wyłącznie oddycha...”), łaskawie tolerując zaproszonego poetę.

Don Rafel z przyjemnością przyjmował zaproszenia do domu markiza de Dosrius, bo przestrzegano tam ciągle dobrych obyczajów, nakazujących majordomowi głośne anonsowanie gości. Don Rafel z przyjemnością wsłuchiwał się w słowa jaśnie pan Rafel Massó i Pujades, cywilny prezes Trybunału Królewskiego w Barcelonie, z małżonką. Prezes odruchowo spojrzał na żonę, doña Marianna na niego, i oboje weszli do ogromnego salonu, najbardziej okazałego ze wszystkich przy ulicy Ample. Salon reprezentacyjny w pałacu markiza de Dosrius wzbudzał zazdrość całej barcelońskiej śmietanki. Grupkom zaproszonych, które dla zabicia czasu dyskretnie krytykowały się nawzajem, pojawienie się małżeństwa Massó dostarczyło nowego tematu. (Widzicie? don Rafel ciągle chudnie i coraz bardziej się garbi, wygląda jak znak zapytania; ale praca mu służy; co do tego nie mam wątpliwości; co chcecie przez to powiedzieć; oj, dużo by można mówić...) A tymczasem małżeństwo Massó, przechodząc obok, rozdawało uśmiechy na prawo i lewo i zmierzało w stronę kominka, gdzie wiekowy don Ramon Renau, markiz de Dosrius, w srebrzystej peruce (najnowszy wiedeński model), z pledem na bezużytecznych nogach pełnił honory domu, usadowiony na sprytnie pomyślanym fotelu, którym mógł swobodnie się przemieszczać dzięki kółkom. Za starym markizem, w oczekiwaniu na rozkazy, stał niewzruszony i nieodgadniony Mateu. Markiz chełpił się, że wśród barcelońskiej arystokracji to on jest największym impertynentem, więc burknął coś na widok dwojga nowych gości i wycelował w brzuch jaśnie pana czubek swojej nieodłącznej laski.

 

– Powodzi ci się, co, don Rafelu?

– O tak, panie markizie. – Małżonkowie nisko się ukłonili.

– Dołączcie do tamtych, oni na pewno o mnie teraz plotkują – machnął laską w kierunku zebranych, po paru sekundach rozmowy – ja muszę witać nowych gości.

Małżeństwo Massó posłusznie poszło przerwać rozmowę grupki, która, wnioskując po nagłej zmianie tematu, właśnie ich obgadywała. Dobry wieczór, panie baronie, pani baronowo, panie prezesie, don Rafelu, uśmiechy, pozdrowienia, całuję rączki, westchnienia, co słychać? nie wiecie, czy przyjdzie Kapitan Generalny? wydaje mi się, że tak, panie baronie, i przelotne spojrzenie don Rafela na imponujący biust doñi Gaietany, aż dech zapiera... Don Rafel skwapliwie korzysta, że tak popularne jeszcze do niedawna krynoliny wyszły z mody, można więc podejść bliżej damy i zajrzeć jej w dekolt, co za emocje, aż mu się dłonie spociły z wrażenia. Ostatnio regularnie mu się to przytrafiało w obecności doñi Gaietany. Taki znalazł sposób, by wyrzucić z pamięci obraz nieszczęsnej Elviry.

– Słyszałem – zabrał głos baron de Xerta, nieświadomy cudzołożnych myśli jaśnie pana – że ta kobieta ma nadzwyczajny głos. – Zaczął się rozglądać niespokojnie w poszukiwaniu kogoś, kto podzieli jego opinię.

– Poczekamy, zobaczymy – upomniała się o obiektywność doña Gaietana, zupełna ignorantka w dziedzinie muzyki.

– Chyba raczej usłyszymy. – Don Rafel wygłosił tę uwagę z ukłonem, starając się ukryć drżenie głosu. Grupa taktownie zareagowała śmiechem i atmosfera nieco się rozluźniła. Nowi goście, szepty po kątach, dyskretny ukłon wybitnego uczonego don Jacinta Dalmasesa, ten to się wszędzie wkręci bez zaproszenia; ręka, która o sekundę dłużej, niż wypada, trzyma całowaną dłoń powabnej damy, i znów westchnienie don Rafela, że biust każdej kobiety wyglądał o wiele bardziej obiecująco niż piersi doñi Marianny. Ach, Elviro! Dlaczego?... Myśli don Rafela rozprysnęły się na tysiąc kawałków, ponieważ doktor Pere Malla, doprawdy, wszędzie go pełno, właśnie dołączył do nich z informacją z dobrego źródła, że mademoiselle Desflors śpiewała przed samym monsieur Cherubinim i że bardzo go poruszyła swoim śpiewem.

– Przecież mówiłem – przypomniał de Xerta. – To wybitna śpiewaczka.

– Nie mogę się doczekać jej występu – skłamał don Rafel, który tego wieczoru, kiedy już został siłą oderwany od obserwacji gwiazd, jeśli w ogóle czymkolwiek był zainteresowany, to chyba tylko cycuszkami dam, zwłaszcza młodej baronowej.

– A właśnie! – Niecierpliwie tupnął nogą jeden z ważnych gości. – Kiedy to się zacznie?

– Kiedy staremu Renau się zechce – odparł de Xerta z porozumiewawczym uśmiechem adresowanym do pań. A don Rafel, pomyślał Xerta, ależ z ciebie dureń. Nie zasługujesz na nią. Bo don Rafel słuchał, ale tak naprawdę skupiał się tylko na pięknych zębach i wilgotnych, uśmiechniętych wargach doñi Gaietany, która całkiem zawróciła mu w głowie i kiedy próbował zdobyć się przed sobą samym na szczerość, tylko się denerwował, bo fascynująca go kobieta z niesłychaną łatwością wywoływała uśmiech na twarzy wielu mężczyzn, pod lekko zezowatym spojrzeniem tego ciamajdy swojego męża. O moja ukochana Gaietano, szaleję za tobą.

– Jestem pewien – don Rafel ukradkiem spoglądał za siebie, ukrywając nos w koronkowej chusteczce – że ten stary dziad Dosrius czeka, aż nabierzemy apetytu, zanim rzuci nam... mięso.

– Żeby się nie przeliczył – wypowiedział się baron.

Grupa przeszła w kierunku ściany. Nad oknami wychodzącymi na ulicę Ample wisiał obraz przedstawiający drugiego markiza de Dosrius u boku kobiety kształtów tak obfitych, że wydawała się bezkresna. Dama ta miała symbolizować monarchię burbońską. Panowie pozostawili pod obrazem damy usadowione na krzesłach, pogrążone w rozmowach o szmatkach i fryzurach, a sami wrócili na środek salonu, żeby posłuchać komentarzy doktora Dalmasesa, najbardziej z nich wykształconego i najbardziej lekceważonego w towarzystwie: nie mógł się pochwalić żadnym tytułem, a kręcił się wśród arystokracji i podobno sympatyzował z rewolucjonistami francuskimi czy z jakimiś innymi oświeceniowcami, i coś musi być na rzeczy, kiedy się mówi, że no, że on sam musi należeć do masonerii, wiem to z dobrego źródła. Tak więc doktor Dalmases głośno się zastanawiał i przekonywał, że ludzki głos jest najdoskonalszym z instrumentów.

– Otrzymanym od Boga – uściślił don Rafel.

– Naturalnie, don Rafelu – zgodził się doktor Dalmases. W Boga raczej nie wierzył, ale nie chciał się wdawać w religijną dysputę. – Czy bawili może panowie na koncercie w dniu Wszystkich Świętych?

Okazało się, że nie, nikt się nie wybrał, bo do teatru, żeby posłuchać muzyki, chodzili tylko ci, którzy naprawdę ją przeżywali, a do domu markiza de Dosrius czy markiza de Cartellà, czy nawet do pałacu chodziło się po to, by pod pretekstem muzyki posłuchać o czymś innym. Tak więc doktor Dalmases poczuł się w obowiązku opowiedzieć znudzonemu gronu o koncercie w Dniu Wszystkich Świętych, wiedzą panowie? dwa utwory monsieur Cherubiniego na kwartet smyczkowy, a potem jeden utwór niejakiego van Beethovena, z pewnością ucznia monsieur Haydna, bo bardzo mi go przypomina. A właśnie, słyszeli panowie o nim?

– Co proszę? – rozkojarzony don Rafel dał się przyłapać na nieuwadze.

– O tym Holendrze, Van Beethovenie.

– Nie. Pierwsze słyszę.

Chirurg, doktor Malla, odprowadził małżonkę do innych kobiet i z szerokim uśmiechem dołączył do grupy. Uśmiechnął się jeszcze szerzej na widok znienawidzonego cywilnego prezesa. Bo z całą pewnością ze wszystkich obecnych w tym kółku don Rafel był przedmiotem największej nienawiści, zawiści i lęku, jako osoba wpływowa, pewna siebie i skorumpowana. Te trzy cechy zazwyczaj wpisywały się w życiorys ludzi mających coś do powiedzenia w Barcelonie tamtego roku Pańskiego. Doktor Malla, ciągle się uśmiechając, pozdrowił skinieniem głowy resztę towarzystwa i też musiał się przyznać, że nie, słowo honoru, nie obiło mu się o uszy nazwisko tego Van Beethovena. Nikt go nie kojarzył i doktor Dalmases, który z jakiegoś powodu trochę lepiej niż inni znał się na muzyce, podsumował, że ten Holender miał parę dobrych kompozycji, ale w sumie to tylko naśladowca takich geniuszy jak Cherubini czy Salieri, z czym wszyscy się skwapliwie zgodzili, też mi coś, ten Fanbetolen czy jak mu tam.

Prawdę mówiąc, nikt już nie zwracał uwagi na doktora, bo w tej właśnie chwili wszedł Kapitan Generalny i spłoszone spojrzenia wszystkich, również don Rafela, rzuciły się na niego niczym rój os, by zapuścić żądło zawiści. Teraz już można było zaczynać. Salon się wypełnił i czterech czy pięciu lokajów rozstawiało krzesła i fotele, aby trzydzieścioro gości mogło się wygodnie rozsiąść. Markiz de Dosrius w towarzystwie eleganckiego Kapitana zajął miejsce tuż obok fortepianu w kolorze zielonego jabłuszka i stuknął laską w podłogę, żeby uciszyć zgromadzonych. Paru groźnie wyglądających młodych entuzjastów, z pewną nonszalancją w ubiorze – wystarczy powiedzieć, że żaden z nich nie nosił peruki – podpierało przeciwległą ścianę. Na przykład ten rozglądający się wokół blondyn z kręconymi włosami, ubrany ubogo, jak byle mieszczuch. Pewnie wprowadził go tu jego towarzysz, elegancki niski brunet z garbatym nosem, z jakimś pakiecikiem w ręce. Ten z włosami jak aniołek trącił łokciem kolegę:

– Czemu im nie zagrasz, Nando? Mam cię zapowiedzieć?

– Ani mi się waż.

W drzwiach po drugiej stronie pojawiła się kobieta obfitych kształtów, majestatyczna, bezkresna nie tyle z powodu dosłownej objętości, co raczej z racji aureoli i ostentacyjnej postawy. Marie de l’Aube Desflors, słowik z Orleanu, pozdrowiła tego starego zrzędę, aussi grincheux markiza głębokim ukłonem, później dedykowała koniunkturalny ukłon Kapitanowi Generalnemu i jeszcze jeden, zdawkowy, pozostałej publiczności. Żeby było jasne, kto płaci. Dopiero wtedy niektórzy zauważyli, że za tą budzącą respekt damą pojawił się nie wiadomo skąd jakiś niepozorny jegomość o smutnym spojrzeniu, w szarym ubraniu, z wianuszkiem zarostu okalającym twarz, i nikogo nie obchodziło, że nazywa się monsieur Vidal. Niepewnym krokiem podszedł do fortepianu; dyskretnie czekał na rozkazy. Powoli goście markiza przestali klaskać i śpiewaczka, kiedy już wycedziła przez zęby kilka groźnych słów w stronę akompaniatora, uśmiechnęła się do publiczności, przepłukała dyskretnie gardło, nabrała w płuca powietrza i przymknęła oczy, czekając na pierwsze takty.

Reprezentacyjny salon pałacu markiza de Dosrius wypełniła muzyka. Jej magia okiełznała ruchliwych gości. Jak na obrazie Tremullesa czy Bayeu: mężczyźni stoją nieruchomo, starsi w perukach, młodsi z gołą głową, kobiety usadowione wygodnie w fotelach; wszystkie oczy utkwione w jednym punkcie. Panienkom pierś faluje z emocji; w oczach mają łzy. Markiz, pochylając się lekko do przodu w swoim fotelu na kółkach, opierał się na lasce ze srebrną rękojeścią. Kapitanowi Generalnemu szczęśliwie udało się powstrzymać ziewnięcie, a teraz szacował wielkość piersi śpiewaczki. W głębi, obok męskiej młodzieży podpierającej ścianę, stał nieruchomy jak posąg lokaj w barokowej liberii. Na konsoli pod lustrem, tuż przy drzwiach, tace z kanapkami i napojami czekały na odpowiedni moment. Stojąc na tle środkowego okna, z jedną ręką od niechcenia opartą na fortepianie, a drugą spoczywającą na piersi, jakby chciała dłonią zatrzymać popędliwe serce, by nie wyskoczyło na środek salonu w pogoni za miłością, Marie de l’Aube Desflors raczyła publiczność rewelacyjnym głosem, jakiego od lat nie słyszano w Barcelonie, w popisowej arii je parlerai de mon tourment. Maestro Vidal, namiętnie pieszcząc klawisze, miał łzy w oczach, kto wie, czy z powodów czysto zawodowych, czy dlatego, że ten ciepły, zmysłowy głos poruszał go nie mniej niż Andreu, młodzieńca z kręconymi włosami. Andreu wierzył, że za magią urokliwego głosu kryło się czysto zmysłowe pożądanie. Oszołomiony pieśnią, natychmiast zakochał się w mademoiselle Desflors. Uścisnął rękę przyjaciela, a ten się uśmiechnął, bo znał go na tyle, żeby wiedzieć, co przeżywa.

Po ostatnim utworze recitalu mademoiselle Desflors zapadła niezręczna cisza, jakby publiczność odczuwała niedosyt. Goście czekali, aż markiz da znak do oklasków, ale ten, zauroczony głosem, ani drgnął. Wsparty na lasce, patrzył przed siebie rozpalonym wzrokiem. Bo markiz de Dosrius zapominał o swojej impertynencji tylko wtedy, kiedy słuchał muzyki. Obok niego, Kapitan Generalny, który przysypiał między czwartą i piątą pieśnią, teraz dokonywał tytanicznych wysiłków, żeby nie przejąć inicjatywy, bo mimo iż według protokołu on był, mhm, najwyższy rangą w tym salonie, choćby nie wiem ilu się tu plątało markizów, hrabiów i baronów, w końcu Kapitan Generalny to Sama Esencja Władzy, pisana dużymi literami, jednakże tu rządził inny protokół i według niego pierwszy miał złożyć ręce do oklasków markiz, i Kapitan Generalny przestrzegał go niczym regulaminu wojskowego. Mademoiselle Desflors, nieco zdezorientowana, nieprzyzwyczajona do ciszy po występie, westchnęła, żeby dać do zrozumienia, że to już koniec. To westchnienie wyrwało markiza ze stanu rozmarzenia. Uderzył laską w podłogę i wtedy wszyscy odetchnęli z ulgą, że wolno już klaskać. To były bardzo długie trzy czy cztery sekundy.