Trzy wyprawy Herszka

Tekst
0
Recenzje
Oznacz jako przeczytane
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Idzie długo – bardzo, bardzo długo. Daleko idzie, bardzo daleko. – Już jest za miastem, już jest na pustyni. Idzie sam. Widzi nieznane kraje. Widzi rzekę, most, widzi łódkę. – A tam las, małe domy, małe krowy i konie. A Lejb nie mówił, że w Palestynie jest wszystko takie małe.

Idzie dalej i już więcej nie może. Zaraz się przewróci. – Uderzył mieczem ziemię, usiadł: zaraz będzie woda.

A potem już nic. – I potem dopiero jest już w domu i bogata Sura daje mu mleko, takie dobre, białe i słodkie. A Ester mówi: „on ma odrę, będzie zdrów”.

I był zdrów. I ojciec oddał go do chederu; ale go wyrzucili, kiedy powiedział do rebego16: „kłamiesz”. – To długa historia.

*

Po żydowsku mówi się: „kim”. Polski chłopak mówi inaczej: „chodź”. A Bóg mówi po hebrajsku; i kto chce z Bogiem rozmawiać, musi uczyć się w chederze. – To Herszek wie. – Ale nie rozumie, co to jest – alef, beth, gimel17 – na białym papierze, i po co Bóg dał Żydom książkę, na którą ciągle trzeba patrzeć.

W chederze nie było dobrze; było bardzo źle. – Rebe bije. Bije lekko bogate dzieci, a biedne mocno i często. – Tu nie można uciec do sieni, na strych albo do budy psa na podwórze. – Rebe gładzi po głowie bogate dziecko, a na Herszka tylko się gniewa. – Rebe nie pozwala pytać się ani bogatym, ani biednym. – A Herszek nie rozumie, co to jest czytanie, po co patrzeć w książkę, kiedy mówi:

„Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię… Nazwał Bóg suche miejsce ziemią, a zebranie wód nazwał morzem… Stworzył Bóg człowieka… I widział Bóg, co czynił, a było dobre”.

Herszek umie, pamięta i mówi, ale myli się, bo Lejb opowiadał inaczej. – I co to za duże, czarne mrówki na papierze, wcale nie ruszają się te czarne znaki, a każdy inaczej się nazywa?

Rebe krzyczy: „patrz tu, patrz na książkę”. Rebe bije i mówi: „ty możesz, ale nie chcesz; pijawki na twoją durną głowę; idź na rynek kraść jak twój Lejb”. Mówi rebe: „jeżeli twój ojciec znów nie zapłaci, to idź precz, tu i tak dosyć błota i smrodu”. – Bije rebe, ale to nie pomaga. Mówi: „idź do wariata, on nauczy ciebie czytać”. – Herszek zna i boi się wariata. Rebe mówi mu: „idź do wariata”, bo chce go poniżyć, żeby chłopcy mu dokuczali. Ale Herszek uwierzył: wariat nauczy go. – A Lejb mówi: „jestem prostak, ty się ucz”. To musi być ważna rzecz czytanie, jeżeli mówi tak Lejb, który wie, umie i może.

I ojciec znów nie zapłacił, i Hersz powiedział to straszne słowo, i pobił się z kolegami, i rebe dał mu w twarz, dużo razy w prawy i lewy policzek – i wypędził z chederu na zawsze.

Herszek znów ma dużo czasu, siedzi na trzecim schodku. Kulawy wariat przyszedł na ich podwórko. Herszek stanął przed nim i powiedział: „ja chcę nauczyć się czytać”. – Cichutko powiedział, ale wariat usłyszał: bo był nauczycielem – dawno – nie był kulawy przed pożarem, nie upadł jeszcze dach na jego głowę, kiedy ratował dziecko.

Herszek powiedział: „chcę czytać”. A wariat patrzy i mówi:

– Tak, tak, tak. Dobrze. Tak, tak, tak. Dobrze. Nauka – to chleb.

*

Siedzi Herszek na schodku, trzyma książkę, przy nim siedzi wariat i coś opowiada. – Nabożna Chana kiwa głową i mówi: „Dobrze, że matka nie dożyła, jakiego jej syn ma nauczyciela”. – Bogata Sura mówi: „Wyrośnie na złodzieja”. – Mądra Ester mówi: „Herszek raz już uciekał za miasto, leżał na polu, na drodze; teraz on zrobi z niego do reszty wariata”.

– Może tak, może nie – mówi siwy Abram, który pamięta wojnę i zarazę.

A nowy rebe tłumaczy:

– Tak, tak, tak. Mrówki żyją i litery żyją. Można czytać mrówki, można czytać ludzi i Boga. Tak, tak, tak. Boga trzeba szukać. Tak, tak, tak. Daleko jest dobry Bóg. Tak, tak: ty nic złego nie powiedziałeś, Bóg nie kazał bić biednych dzieci. Tak, tak: prawdę powiedziałeś. Tak. Dużo ludzi kłamie. – Już idę. Już nie mam czasu.

Wariat gładzi Herszka po głowie, jakby mu płacili za naukę, jakby go ojciec częstował w sobotę rybą i wódką.

Mówi:

– Poszedł on w świat i żył na pustyni, gdzie były lwy i dzikie narody. Zapomniał on modlić się. Tak, tak, tak. – Chce mówić: Szma Israel18 – tak, tak – nie pamięta. – Chce tylko: mojde ani19. Tak, tak, tak. Nie pamięta. – Chce kadysz20 – rozumiesz? – kadysz – i to on nawet zapomniał.

– I co? Co zrobił? – pyta się Herszek, bo rebe pozwala pytać się.

– Co zrobił? – Tak, tak, tak. Nie wiesz? – On mówił tylko litery. On tylko: alef, beth, gimel, daleth – tak, tak – daleth, he, waw, zajin21 i do końca.

– I co?

– Tak, tak. – On patrzy, a litery same układają się w powietrzu w wyrazy, a wyrazy – tak, tak – same układają się w modlitwę i modlitwy – tak, tak – same płyną do nieba, i – tak, tak, tak – szukają, i znalazły tron Boga.

– Co to jest tron?

– Nie mam czasu. Muszę iść. – Weź ten chleb; masz chleb, dadzą inny. Tak, tak.

Idzie, ucieka, kuleje. Dużo ciągle mówi do siebie, a do ludzi tylko: „jestem głodny”. – Chłopcy go zaczepiają, a on ma gruby kij, ale nie broni się. Herszek nie boi go się teraz.

*

Mówi:

– Kiedy była wojna i Tytus spalił świątynię22… Tak, tak. – Pożar był: spytaj się Abrama. On wie. Tak, tak, tak. – Paliły się książki Boga. Tak, tak. Ale nie. – Palił się tylko papier – tak, tak – a litery frunęły do nieba i żyją. Tak. Żyją litery wiecznej, świętej Tory. – Patrz – tak, tak – patrz: alef, znów alef, i tu, i tu, i tu. Rozmnożyły się dobre litery.

16rebe (jid.) – nauczyciel. [przypis edytorski]
17alef, beth, gimel – pierwsze litery alfabetu hebrajskiego; z połączenia dwóch pierwszych wywodzi się słowo „alfabet”. [przypis edytorski]
18Szma Israel (hebr.) – dosł. „Słuchaj, Izraelu”, jedna z najważniejszych modlitw w judaizmie. [przypis edytorski]
19mojde ani (hebr.) – dosł. „Dziękuję”, pierwsze słowa modlitwy wypowiadanej zaraz po przebudzeniu. [przypis edytorski]
20kadysz (aram.) – jedna z najważniejszych modlitw w judaizmie, wyrażająca wiarę w jednego Boga, dziś kojarzona przede wszystkim z modlitwą za zmarłych. [przypis edytorski]
21daleth, he, waw, zajin – kolejne litery alfabetu hebrajskiego. [przypis edytorski]
22kiedy była wojna i Tytus spalił świątynię – świątynia w Jerozolimie była uznawana za główny ośrodek religijny judaizmu; została dwukrotnie zburzona, drugi raz przez Tytusa Flawiusza, późniejszego cesarza Rzymu, w 70 r. n.e. [przypis edytorski]