Polska Kazimierza NowakaTekst

0
Recenzje
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa

Okładka


Strona tytułowa


Z okazji rozpoczęcia polskiego etapu sztafety AfrykaNowaka.pl

Etap 21

Polska Nowaka, czyli śladami Kazimierza Nowaka po Rzeczpospolitej

31.07.2011 – 11.09.2011

Wydawnictwo Sorus wydrukowało 100 egzemplarzy specjalnego, pilotażowego nakładu niniejszej książki.

Boruszyn, 31 lipca 2011

Wydawnictwo i autor dziękują wszystkim osobom i instytucjom, dzięki których pomocy książka mogła powstać w obecnym kształcie.

Szczególnie cenne były materiały źródłowe otrzymane od rodziny Kazimierza Nowaka (zob. Podziękowania).

Strona redakcyjna

Redakcja merytoryczna: Piotr Szmajda

Redakcja techniczna: Jerzy Witkowski

Korekta: Wojciech Nowakowski

Łamanie: Dominik Szmajda, Jarosław Szumski

Projekt okładki: Dominik Szmajda

Zdjęcie na okładce: Kazimierz Nowak przed fontanną z rzeźbą Perseusza na placu Nowomiejskim w Poznaniu (1929 r., fot. Kazimierz Nowak)

Mapy: Mariusz Mamet / MAC MAP

Copyright © by Sorus, 2011

Wydanie pierwsze

Druk 2011

Printed in Poland

ISBN 978-83-65419-41-5

REDAKCJA, DTP, DRUK I DYSTRYBUCJA

SORUS SC Wydawnictwo i Drukarnia Cyfrowa

Siedziba: Daszewice, ul. Piotrowska 31, 61-160 Poznań

Biuro i redakcja: ul. Starołęcka 18, 61-361 Poznań

tel. (61) 65 30 143, 87 87 385, fax 87 72 481

e-mail: sorus@sorus.pl

www.sorus.pl

www.kazimierznowak.pl

Spis treści

Od autora

Kim był Kazimierz Nowak?

Rozdział I

Polska podróżników

Polska po traktacie wersalskim. Narodziny turystyki indywidualnej

Wyczyny Polaków

„Łazikomania”

Dlaczego Nowak był włóczęgą, czyli rzecz o bezrobociu

W Poznaniu przed wojną Nowaków było dwóch!

Rozdział II

Kazimierz Nowak i jego rodzina w Poznaniu

1. Dworzec Główny PKP

Tu, gdzie początek i koniec afrykańskiej podróży

2. Szkoła przy ul. Berwińskiego

Zaproszenie na wykład

3. Kościół Matki Boskiej Bolesnej

Poznańska parafia Nowaka na Łazarzu

4. Lodowa 32/8

Ostatnie mieszkanie Kazimierza Nowaka

5. Knapowskiego 13/5

Daleko od centrum Poznania

6. Cmentarz Górczyński

Miejsce wiecznego spoczynku Kazimierza Nowaka

7. Starołęcka 18

Niezawodny Stomil

8. Krzyżowa 5

Pierwsze mieszkanie po ślubie

9. Kilińskiego 1

Zameldowanie u pani Ecker

10. Wierzbięcice 43

Pierwsze mieszkanie Nowaka w Poznaniu

11. Metropolis (Apollo)

Afrykański odczyt w kinie przy ul. Ratajczaka

12. Krakowska, kościół Bożego Ciała

Ślub Nowaków i chrzest ich córki

13. Szpital Miejski, ul. Szkolna

Ostatnie odwiedziny

14. Gołębia/Wrocławska

Sklep z tytoniem

15. Czartoria 8/7

Z Boruszyna do Poznania

16. Plac Sapieżyński (Wielkopolski)

Miłe spotkanie po powrocie z Karpat

17. Św. Wojciech 6

Panieńskie mieszkanie Marii

18. U wydawcy

W księgarni Św. Wojciecha

19. Arkadia, Polskie Radio Poznań

O Nowaku w eterze

20. Plac Nowomiejski

Fontanna Perseusza

21. Poznański Bank Ubezpieczeń

Od książkowego do pisarza

22. 27 Grudnia 20, Foto-Greger

Między nami fotografami

23. Przelotem na Kantaka 2

W centrum – blisko Banku Ubezpieczeń

24. „Kurier Poznański”

Afrykański kurier

25. Wyższa Szkoła Handlowa

„Odczyt znanego podróżnika”

26. Gimnazjum Paderewskiego

Uczcić pamięć o K. Nowaku

27. Fredry, Liga Morska i Kolonialna

Liga pomocna, chociaż kolonialna

28. Teatr Wielki

Zdjęcie przed Operą

29. Zajezdnia, ul. Gajowa

Wykład dla tramwajarzy

30. Powszechna Wystawa Krajowa

Fotografia z Pewuką w tle

31. Os. Pod Lipami 106

Kazimierz Nowak patronem Gimnazjum Nr 5

Rozdział III

Kazimierz Nowak w Wielkopolsce. Miejsca zamieszkania i pamięci

 

32. Muzeum-Pracownia A. Fiedlera

Ani konkurent, ani łazik

33. Wagowo

W wiejskiej szkole na poddaszu

34. Z Boruszyna do Europy i Afryki

Wieś na skraju Puszczy Noteckiej

Afrykańskie odczyty

Kazimierza Nowaka w Wielkopolsce

35. Kościan

Wielki odczyt skromnego podróżnika

Rozdział IV

Wyprawy Kazimierza Nowaka w latach 1925–1930

Wyprawa I (1925–1926)

Dookoła Europy

Wyprawa II (1927–1928)

Europa i północna Afryka

Wyprawa III (1928)

Rajd dookoła Polski

Wyprawa IV (1930)

Południe Polski i Europa Zachodnia

Rozdział V

Trasami wypraw i odczytów Kazimierza Nowaka po Polsce

36. Gdynia-Chylonia

Z wizytą u wójta

37. Białowieża

W puszczy bez żubrów

WARSZAWA

Stolicy nie można ominąć

38. Polskie Towarzystwo Higieniczne

O Pigmejach w stolicy

39. „Kurier Warszawski”

Nasz kurier donosi

ŁÓDŹ

Na trasie z Warszawy do Częstochowy

40. Łódź – marzec 1925

W wiosennym śniegu.

OBOWIĄZKOWA WIZYTA

Na Jasnej Górze

41. Częstochowa

Satyra na takich Nowaków

KRAKÓW

Media i uczelnia

42. Pałac Prasy

W redakcyjnym raju

43. Wróblewskiego

A w Krakowie na antenie… Polskie Radio

44. Uniwersytet Jagielloński

Wykład z geografii

W ŚWIĘTOKRZYSKIEJ WSI

Historia pewnej fotografii ze szklanej płytki

45. Kolosy

Pożegnanie z siostrą przed daleką podróżą

SANOK I BUKOWSKO

W poszukiwaniu śladów Kazimierza Nowaka w Bieszczadach (napisała Teresa Szmajda).

46. Sanok

Wizyta u burmistrza

47. Bukowsko

Wuja tu jeszcze pamiętają

Rozdział VI

Kazimierz Nowak na dawnych Kresach Wschodnich

LITWA

Na trasie wyprawy dookoła Polski

48. Wilno

U cyklistów i dziennikarzy

ZACHODNIA UKRAINA

Rodzinne strony Kazimierza Nowaka.

Lwów

Miasto wczesnej młodości Kazimierza Nowaka

49. Dworzec we Lwowie

Jak za dawnych lat

50. Ulica Gródecka (Horodecka)

Przeprowadzka ze Stryja do Lwowa

51. Pomnik Mickiewicza

Pamiątkowe zdjęcie z wieszczem

52. Sala Gimnastyczna „Sokoła”

Taka dola fotografa

53. Uniwersytet Iwana Franki

Tu też był K. Nowak

54. Zadwórze

Polskie Termopile

Stryj

Miejsce urodzenia i dzieciństwa

55. Polska parafia

Stryjskie sanktuarium

56. Podstawówka K. Nowaka

im. Jana Kochanowskiego

57. Ratusz w Stryju

Pieczęć magistratu

58. Dworzec kolejowy

Kolejarze to mieli dobrze

Okolice Stryja

Powroty do miejsc z lat chłopięcych

59. Dolina

Romantyczne spotkanie

60. Wygoda

Miodowe tygodnie

61. Pacyków

„Gdy buki kwitną”

62. Rożniatów

Obywatel gminy

63. Broszniów Osada

Wspomnienie Pani Janiny

64. Truskawiec

Z obiektywem w kurorcie

Przysmaki na trasie wypraw śladami Kazimierza Nowaka

Podziękowania

Źródła i autorzy zdjęć

Bibliografia

OD AUTORA

Gdyby bardzo dawno temu z Pangei nie wydzieliła się Afryka, prawdopodobnie nikt nie usłyszałby o Kazimierzu Nowaku. Na jego (i nasze) szczęście na stygnącej Ziemi z wolna zaczęły powstawać twarde skorupy kontynentalne, z których po wielu milionach lat pod wpływem dryfu powstało coś, co dziś nazywamy Czarnym Lądem.

Nowak nie odkrył Afryki. On ją nam tylko pokazał. Nie miał jednak odwagi chwalić się swoimi wyczynami, tak jak to robią współcześni podróżnicy. Wolał, żeby nie interesowano się nim, ale by zainteresowano się Afryką – tym, co o niej wiedział i co w niej zobaczył. Nam jednak dzisiaj chodzi o to, by wyrwać go z łańcuchów skromności, którymi sam się spętał.

O jego afrykańskich przygodach można przeczytać w książce Rowerem i pieszo przez Czarny Ląd, opracowanej na podstawie przedwojennych publikacji prasowych przez Łukasza Wierzbickiego, a opublikowanej przez wydawnictwo Sorus. Składa się ona z reportaży, jakie Nowak pisał do polskich czasopism, i licznych fotografii, które zrobił w Afryce.

Przewodnik, który trzymają Państwo w rękach, jest pierwszą próbą rekonstrukcji wcześniejszych i późniejszych losów wielkiego odkrywcy oraz przybliżenia miejsc z nim związanych, leżących na terenie międzywojennej Polski. Stąd jego tytuł: Polska Kazimierza Nowaka.

Wbrew powszechnym wyobrażeniom II Rzeczpospolita nie była krajem idealnym. Była to Polska biedna, dopiero rozwijająca się, pełna uprzedzeń narodowościowych, rasowych, kulturowych i religijnych. Kraj wielkich kontrastów, olbrzymiego bezrobocia, ciągle zagrożony kolejnymi wojnami. Ale była to też Polska wielkich nadziei i ogromnych ambicji.

 

Po takiej właśnie Polsce – kraju Kazimierza Nowaka – prowadzi ten przewodnik.

Miejsca prezentowane w książce to punkty na mapie przedwojennej Polski, co do których mamy pewność, że Nowak w nich był. W niektórych miejscach mieszkał i pracował, w niektórych bywał, a jeszcze inne tylko odwiedził przejazdem. Prezentacja rozpoczyna się od Poznania, po czym rozszerza się na Wielkopolskę i przechodzi do opisu „nowakowych” miejsc z całego terenu ówczesnej Rzeczypospolitej, wkraczając także na obszar dzisiejszej Litwy i Ukrainy.

Praca nad przewodnikiem była fascynująca, miała bowiem odkrywczy charakter. O tym, gdzie Kazimierz Nowak mieszkał, pracował, dokąd jeździł i gdzie bywał, dowiadywaliśmy się przede wszystkim z dokumentów, które po sobie pozostawił (w tym z listów do żony pisanych z Afryki i z pamiętnika z wypraw rowerowych), czasem z międzywojennych artykułów lub króciutkich notatek w gazetach, a niekiedy nawet z zachowanych plakatów, biletów lub zaproszeń na odczyty podróżnika po powrocie z wielkiej afrykańskiej eskapady.

W czasie swych wojaży Nowak wykonał mnóstwo zdjęć krajobrazów, budynków i ludzi. Część z nich zachowała się w postaci odbitek, inne na szklanych płytkach, z których udało się wykonać odbitki. Niestety, większość tego materiału zdjęciowego nie była opisana. W identyfikacji miejsc uwiecznionych na fotografiach pomogła rodzina obieżyświata i osoby napotkane w czasie zbierania materiału do książki, niekiedy pamiętające wizyty podróżnika. Jednak najwięcej łamigłówek rozwiązała – dzięki dociekliwości i sokolemu oku – Teresa Szmajda.

Mimo to rola niektórych miejsc w życiu Kazimierza Nowaka pozostaje tajemnicą. Dlatego drobne fragmenty rozdziałów opierają się jedynie na przypuszczeniach. A stało się tak, gdyż w okresie powojennym wielki podróżnik został zapomniany, mimo wysiłków jego córki i syna. Odkrywanie na nowo losów Nowaka po kilkudziesięciu latach niepamięci okazało się żmudne i trudne.

Lecz to naprawdę wielkie szczęście i zaszczyt uczestniczyć w wyrywaniu z zapomnienia wyczynu wielkiego Polaka i utrwalaniu wiedzy o nim w pamięci społeczeństwa polskiego, budzeniu w nim dumy z osiągnięć wielkiego Rodaka oraz zwróceniu na niego uwagi Świata. Niech zajmie należne mu miejsce na najwyższym podium pomnika historii wśród odkrywców Afryki i świata, jako ten, który dokonał w pojedynkę i bez odpowiednich środków finansowych wyczynu równego osiągnięciom zespołowych, dobrze zorganizowanych i zaopatrzonych wypraw Livingstone'a i Stanleya. Podkreślił to dobitnie Ryszard Kapuściński w listopadzie 2006 roku, odsłaniając na dworcu głównym PKP w Poznaniu, miejscu odjazdu na afrykańską wyprawę i powrotu z niej, tablicę poświęconą jego pamięci.

KIM BYŁ KAZIMIERZ NOWAK?

Urodził się w 1897 roku w Stryju niedaleko Lwowa, w przedwojennej Małopolsce Wschodniej, czyli na dzisiejszym Zakarpaciu (Ukraina). Po kilkunastu latach przeniósł się wraz z rodziną do Lwowa, gdzie kontynuował naukę w gimnazjum.

Kiedy wybuchła I wojna światowa, jako 17-latek wstąpił do polskich legionów w wojsku austriackim. Przerzucany z frontu na front, odbył długą, przymusową włóczęgę wojenną. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości służył w Wojsku Polskim. Stacjonował m.in. w Krakowie, Modlinie i Poznaniu. Tutaj 22 marca 1921 roku został zdemobilizowany dzięki otrzymanemu zatrudnieniu w Poznańskim Banku Ubezpieczeń i rozpoczął życie mieszczanina. W 1922 roku ożenił się z poznaną w tym mieście Marią Gorcik. W tym samym roku w listopadzie przyszła na świat ich córka Elżbieta. Niestety, zwolnienie Kazimierza z pracy w 1924 r. przerwało spokojny byt jego rodziny. Nowakowie musieli się przeprowadzić poza Poznań, do Wagowa, gdzie urodził się syn Romuald. Stamtąd w roku 1925 Kazimierz wyruszył na swoją pierwszą wyprawę. Zamierzał pojechać do Brazylii, ale skończyło się na objechaniu Europy.

Potem Nowakowie osiedli w Boruszynie koło Połajewa. Maria wychowywała dzieci, a Kazimierz jeździł rowerem na kolejne wyprawy, by pracą wędrownego fotografa zarabiać na utrzymanie. Podczas jednej z nich dotarł aż na kontynent afrykański, ale po zwiedzeniu północnego jego krańca wrócił do kraju – nie był jeszcze przygotowany na wieloletnią ekspedycję.

W 1931 roku postanowił zrealizować marzenie życia. Do Afryki dotarł 26 listopada. Po pięciu latach, na Gwiazdkę roku 1936 wrócił do rodziny, do Polski. Był już wtedy znanym i lubianym podróżnikiem. Jego popularność rosła dzięki licznym pokazom przeźroczy i wykładom, które wygłaszał na terenie całego kraju, i to mimo częstych nawrotów malarii.

Zaczął planować wyprawę do Azji Południowo-Wschodniej, jednak jesienią 1937 roku dostał zapalenia okostnej lewej nogi i przeszedł operację. Była wprawdzie udana, ale w szpitalu nabawił się zapalenia płuc i zmarł niespełna rok po powrocie do kraju z Afryki, 13 października 1937 roku.

Został pochowany na cmentarzu parafii Matki Boskiej Bolesnej na poznańskim Górczynie, w swym stroju podróżnym z kaskiem kolonialnym złożonym na piersi.

Kolejne części przewodnika ułożone są w taki sposób, by w granicach międzywojennej Polski tworzyły możliwe do przebycia rowerem trasy łączące miejsca związane z Kazimierzem Nowakiem lub jego rodziną. Dlatego kolejne przystanki na tych trasach nie zachowują kolejności chronologicznej. I właśnie z tego powodu na początku należy się Czytelnikowi krótki opis kolejnych zdarzeń z życia podróżnika.

Kazimierz Nowak chronologicznie


Data Fakty z życia K. Nowaka i jego rodziny
11 stycznia 1897 Kazimierz przychodzi na świat w Stryju koło Lwowa na Zakarpaciu
ok. 1911 przeprowadzka z rodzicami do Lwowa, na ul. Gródecką; w 15. roku życia, pod wpływem lektury Quo vadis Henryka Sienkiewicza, wyrusza pieszo bez wiedzy rodziców do Rzymu
1914 wstępuje do wojska austriackiego, uczestniczy w I wojnie światowej
22 marca 1921 kończy służbę w Wojsku Polskim
1921 osiada w Poznaniu (ul. Wierzbięcice 43); podejmuje pracę w Poznańskim Banku Ubezpieczeń
19 marca 1922 bierze ślub z Marią Gorcik
1922 przeprowadzka na ul. Krzyżową 5
6 września 1922 narodziny pierwszego dziecka Nowaków, córki Elżbiety
1923 zameldowanie na ul. Kantaka 2
1923 zameldowanie na ul. Kilińskiego 1
1924 Kazimierz traci pracę w banku, 1924 przeprowadzka do Wagowa koło Pobiedzisk
29 stycznia 1925 w Wagowie przychodzi na świat syn Romuald
marzec 1925 – wrzesień 1926 pierwsza wyprawa rowerowa Nowaka po Europie
1925 Maria przeprowadza się do Boruszyna, gdzie Nowak wraca z pierwszej wyprawy w 1926 roku
1927-1928 druga wyprawa rowerowa po Europie, w czasie której Kazimierz dociera do północnej Afryki; w prasie ukazują się pierwsze relacje z tej podróży
1928–1929 rajd Nowaka dookoła Polski
1930 kolejna podróż po Europie
1931–1936 wyprawa Kazimierza Nowaka do Afryki; liczne reportaże publikowane w polskiej i zagranicznej prasie; Maria skutecznie wypełnia rolę „agenta wydawniczego”
jesień 1933 Maria z dziećmi przeprowadza się z powrotem do Poznania, do mieszkania przy ul. Czartoria 8/7
1934 przeprowadzka na ul. Knapowskiego 13/5
jesień 1936 przeprowadzka na ul. Lodową 32/8
grudzień 1936 Kazimierz wraca z Afryki, mieszka z rodziną na ul. Lodowej
1937 Nowak wygłasza serię wykładów o Afryce nie tylko w Wielkopolsce, ale także w Krakowie i Warszawie
13 października 1937 śmierć Kazimierza Nowaka w Szpitalu Miejskim w Poznaniu
16 października 1937 podróżnik zostaje pochowany na cmentarzu Górczyńskim w Poznaniu.

Śledząc tekst przewodnika, Czytelnik zauważy, że prezentujemy miejsca związane nie tylko z samym Kazimierzem Nowakiem, ale także z jego rodziną. Miejsca te, zarówno w tekście, jak i na mapach, zostały ponumerowane od [1] do [64]. W Poznaniu jest 30 takich lokalizacji.

W książce, pod numerem [31], znalazła się też informacja o szkole, która jako pierwsza w kraju 15 maja 2009 roku przyjęła imię Kazimierza Nowaka. Jest to Gimnazjum nr 5 w Zespole Szkół z Oddziałami Sportowymi Nr 1 w Poznaniu na osiedlu Pod Lipami.

W Wielkopolsce poza Poznaniem opisane zostały 4 takie miejsca – od numeru [32] do [35], na obszarze współczesnej Polski 12 – numery od [36] do [47] oraz na dawnych Kresach: z Litwy tylko jeden punkt [48] oraz z zachodniej Ukrainy – rodzinnych stron Kazimierza Nowaka – 16 miejsc (od numeru [49] do [64]).

W rozdziale IV prezentujemy przebieg jego czterech wypraw w granicach przedwojennej Polski, wymieniając szczegółowo w tabelach i zaznaczając na mapie odwiedzane miejscowości, co pozwoli zainteresowanym zaplanować trasy własnych wędrówek śladami Kazimierza Nowaka.