Samobójstwo w kulturze dzisiejszejTekst

0
Recenzje
Oznacz jako przeczytane
Jak czytać książkę po zakupie
Czcionka:Mniejsze АаWiększe Aa



Recenzenci

Dr hab. Adam Czabański

Dr hab. Filip Mazurkiewicz, prof. UŚ

Redaktor prowadzący

Małgorzata Yamazaki

Redakcja

Grażyna Polkowska-Nowak

Redakcja techniczna

Maryla Broda

Korekta

Grażyna Ćwietkow-Góralna

Indeksy

Zofia Głowicka

Projekt okładki i stron tytułowych

Konstancja Szymacha

Ilustracja na okładce

Rafał Leszczyński

Skład i łamanie

Marcin Szcześniak

Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Warszawski – Program Inicjatywa Doskonałości Uczelnia Badawcza oraz Wydział „Artes Liberales” UW

© Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2021

Halszka Witkowska ORCID 0000-0001-7950-5877

ISBN 978-83-235-4687-0 (druk)

ISBN 978-83-235-4695-5 (pdf online)

ISBN 978-83-235-4703-7 (e-pub)

ISBN 978-83-235-4711-2 (mobi)

Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego

00-838 Warszawa, ul. Prosta 69

e-mail: wuw@uw.edu.pl

księgarnia internetowa: www.wuw.pl

Wydanie 1, Warszawa 2021

Mojemu Tacie

Spis treści

Uwagi wstępne

Część I. Wprowadzenie

Rozdział 1

Samobójstwo i list samobójcy – definicje, statystyki, typologia

1.1. Definicje

1.2. Typologia zachowań samobójczych – podstawowe teorie

1.3. Statystyki zachowań samobójczych w Polsce i na świecie – skala zjawiska

1.3.1. Świat

1.3.2. Polska

1.4. List samobójcy – definicja i częstotliwość zjawiska

Rozdział 2

Historia badań listu pożegnalnego

2.1. Badania polskie

2.2. Badania zagraniczne

Rozdział 3

List samobójcy jako fakt kulturowy i gatunek wypowiedzi

3.1. Samobójstwo jako fakt kulturowy

3.2. List samobójcy jako fakt kulturowy

3.3. List samobójcy jako gatunek wypowiedzi

Część II. Autentyczne zapisy tekstów samobójców

Rozdział 4

Struktura tekstu w listach samobójców

Rozdział 5

Monolog ostateczny

Rozdział 6

List samobójcy jako wypowiedź performatywna

Rozdział 7

Samobójca i jego świadectwo

7.1. Sytuacja graniczna

7.2. Sytuacja graniczna – końcowy akt czy część procesu?

7.3. Samobójstwo to samotna podróż

7.4. Społeczna izolacja samobójcy

7.5. Samobójca i morderca

7.6. Obrzęd przejścia i pojęcie liminalności

7.7. Liminalność w problematyce suicydalnej

7.8. Gdzie jest miejsce dla samobójcy?

7.9. Świadectwo

Rozdział 8

Funkcje tekstu pożegnalnego

8.1. Strategia pierwsza – nadawca używający funkcji

8.2. Strategia druga − nadawca rozwijający użyte funkcje

8.3. Znaczenia funkcji tekstu pożegnalnego dla zrozumienia celu zapisu

Część III. List samobójcy w kulturze

Rozdział 9

Obraz samobójstwa we współczesnej kulturze masowej

Rozdział 10

Obraz listu pożegnalnego i samobójcy w filmie fabularnym

10.1. Samobójstwo jako temat filmowy

10.2. Weronika postanawia umrzeć

10.3. Skazani na Shawshank

10.4. Trzy billboardy za Ebbing, Missouri

10.5. Jak piszą filmowi samobójcy?

10.6. Podsumowanie – samobójstwo jako triada

Rozdział 11

Samobójca i list pożegnalny w literaturze

11.1. Samobójcy wyimaginowani i ich listy

11.2. List N.N.

11.3. Listy Wertera

11.4. List Kokorina

11.5. Listy bohaterów literackich w porównaniu z autentycznymi zapisami samobójców

Rozdział 12

Listy samobójców w Internecie

12.1. Zagrożenia i nowe możliwości

12.2. E-pożegnanie i listy samobójców

12.2.1. Metodologia badawcza

12.2.2. E-pożegnanie − opis zjawiska

12.2.3. Strony zawierające przykłady listów pożegnalnych

12.2.4. Fora internetowe

12.2.5. Portale: Facebook, Instagram, Tumblr, Twitter, YouTube

12.2.6. Prywatne blogi

12.2.7. Strony publikujące poezję i opowiadania

12.2.8. Doniesienia prasowe

12.3. Wnioski

Część IV. Zakończenie

Rozdział 13

Kilka słów o samobójstwie, czyli różnica między narracją a relacją

13.1. Śmierci nie ma

13.2. Narracja o samobójstwie

13.3. List pożegnalny jako relacja

Podsumowanie

Bibliografia

Źródła analizowane

Źródła wykorzystane

Spis załączników

Autentyczne listy z akt prokuratur warszawskich

Przykłady wątków suicydalnych w Internecie

Załączniki

Indeks nazwisk

Indeks rzeczowy

Uwagi wstępne

Język, w jakim człowiek opisuje rzeczywistość, jest podstawowym narzędziem umożliwiającym nawiązanie więzi z drugą osobą. Komunikacja zawsze rodzi się w kontakcie z innym. Samobójca to jednostka, która podważa wartość, jaką jest wspólnota. Poprzez swój gest zrywa wszelkie więzi łączące go nie tylko z innymi ludźmi, lecz także ze światem. Nie zrywa natomiast więzi z językiem. Większość samobójców przed aktem odebrania sobie życia mówi o tym, co zamierza zrobić. Niekiedy żartem, innym razem przy użyciu metafor, czasem dosłownie opisuje wybrany przez siebie sposób dokonania samobójstwa. Niestety, otoczenie często nie słucha tego, co próbuje powiedzieć człowiek znajdujący się na krawędzi życia i śmierci. Nie każdy samobójca przed dokonaniem aktu odebrania sobie życia zostawia zapis. Na ten gest decyduje się mniej niż połowa. Ci, którzy podejmują to wyzwanie, dają dowód na to, że więź ze światem i drugim człowiekiem nie jest dla nich ostatecznie zerwana. W swoim pisemnym komunikacie posługują się słowem jako narzędziem wzmacniającym ich czyn; niewysłuchani − krzyczą, choć na ich krzyk nikt nie odpowiada.

Zagadnieniem zapisu samobójcy zaczęłam zajmować się w 2011 roku. Pierwszym krokiem, jaki podjęłam, było zebranie autentycznych listów pożegnalnych. Dostęp do tego materiału nie należał do najłatwiejszych. Systematycznie odwiedzałam kolejne warszawskie prokuratury, w których zostawiałam podania z prośbą o wgląd do akt związanych z samobójstwem. W kwietniu 2012 roku otrzymałam pismo od Prokuratora Okręgowego Warszawy, w którym wyraził on zgodę na taki wgląd. Dokumenty te pochodziły z archiwów warszawskich prokuratur rejonowych: Warszawa-Śródmieście, Warszawa Śródmieście-Północ, Warszawa-Wola, Warszawa-Żoliborz, Warszawa-Mokotów i Warszawa-Ochota. Udostępnione mi listy pochodzą od osób, których próba samobójcza zakończyła się zgonem. Łącznie zebrałam ich 74 – 49 zostało napisanych przez mężczyzn, 25 – przez kobiety. Datowane są na lata 2000–2012 i stanowią utworzony przeze mnie korpus listów pożegnalnych.

W tej książce formułuję tezę, że zapis, jaki zostawia po sobie samobójca, jest tekstem, na który kultura, a także społeczeństwo nałożyły warstwę stereotypów, mitów i wyobrażeń. Wokół samobójcy oraz jego czynu zbudowano narrację na podstawie przekazów, których przez lata dostarczały prasa, kino, literatura, a w ostatnim czasie – Internet. Narracja ta opiera się na samobójstwach bohaterów literackich, filmowych, a także postaci z pierwszych stron gazet i innych medialnych doniesień. Listy, które przedostawały się do publicznego obiegu, były od początku wypowiedziami mającymi trafić do szerszego grona odbiorców. Zapisy te nie mają zbyt dużo wspólnego z listami osób, które odbierają sobie życie każdego dnia, bez blasku fleszy, jupiterów i medialnego szumu. Codzienne, pełne bólu i wyczerpania słowa nie stanowią poetyckiego zapisu ostatnich chwil. Są natomiast świadectwem nieludzkiej sytuacji, w której człowiek staje w obliczu podjęcia decyzji o odebraniu sobie życia. Brunon Hołyst, pionier badań suicydologicznych w Polsce, stawia mocną tezę, że człowiek nie popełnia samobójstwa dlatego, że chce umrzeć – tylko dlatego, że nie może żyć1. O tej niemocy piszą i „krzyczą” ludzie niewysłuchani, zmęczeni i opuszczeni, którzy stracili nadzieję na to, że ich życie kiedykolwiek nabierze sensu.

Wśród obszernych monografii i naukowych publikacji dotyczących samobójstwa stosunkowo niewiele można znaleźć rozpraw dotyczących listów pożegnalnych. Analityk dyskursu Dariusz Galasiński, autor książki Discourses of Men’s Suicide Notes: A Qualitative Analysis, zauważa, że opracowania dotyczące zapisów samobójców stanowią zaledwie ułamek publikacji z obszaru suicydologii2. Tymczasem wielu wybitnych naukowców zajmujących się problemem samobójstwa zwraca uwagę, że listy pożegnalne to materiał badawczy o wyjątkowej wartości. Wyzwaniem, które stoi przed badaczem podejmującym ten temat, jest ukazanie tego materiału w odpowiednim kontekście. W dotychczas opublikowanych rozprawach zapisy pozostawiane przez samobójców analizowane są przede wszystkim z perspektyw: psychologicznej, socjologicznej, psychiatrycznej, prawnej czy kryminologicznej. Niewiele zaś prac porusza wątek kulturoznawczy i antropologiczny. Opracowania, które nawiązują do tego kontekstu, rzadko skupione są na samym liście pożegnalnym. Często zagadnienie to stanowi tylko dopełnienie ogólnego ujęcia zjawiska autodestrukcji człowieka. Niniejszy tom to próba osadzenia zapisu samobójcy w szerszym kontekście kulturoznawczym. Porównanie autentycznych zapisów samobójców z tymi, które pojawiają się w kulturze, ma na celu pokazanie, jak wiele jest między nimi różnic i jak bardzo są one doniosłe.

 

Pierwsza część książki dotyczy zjawiska, jakim jest samobójstwo i wiążący się z nim list pożegnalny. W rozdziale „Samobójstwo i list samobójcy – definicje, statystyki, typologia” przedstawiam podstawowe definicje samobójstwa, próby samobójczej oraz myśli samobójczych. Zarysowuję obszar badań suicydologicznych, podejmuję próbę uchwycenia tego zjawiska z różnych perspektyw etiologii, a także podaję statystyki dotyczące występowania samobójstw w Polsce i na świecie. Następnie rozważam kwestię częstotliwości pozostawiania listów pożegnalnych, informacji na temat płci i wieku autorów, a także przedstawiam podstawowe podejścia naukowe do ich analizy.

W rozdziale „Historia badań listu pożegnalnego” zarysowuję historyczny przebieg badań dotyczących zapisu pozostawianego przez samobójców. Zaczynam od przedstawienia polskich badań, następnie przechodzę do prezentacji zagranicznych opracowań tego tematu. Podczas wymieniania publikacji szczególną uwagę zwracam na perspektywę, z jakiej naukowcy badają te dokumenty. Nie bez znaczenia są dla mnie także poszczególne wątki, na których skupiali się kolejni badacze, zebrani przeze mnie w przeglądzie istotnych prac dotyczących listów pożegnalnych wydanych od 1856 do 2018 roku.

W rozdziale „List samobójcy jako gatunek wypowiedzi i fakt kulturowy” wymieniam kolejno określenia będące synonimem słowa „samobójstwo”. Następnie definiuję, czym jest fakt kulturowy i jak w tym kontekście umiejscawiam samobójcę i jego list. Istotnym wątkiem jest opis tego, jak w historii kultury podchodzono do samobójstwa: zwyczajów związanych z pochówkiem, kar cielesnych i prawnych, stereotypów, a także przesądów. Po przedstawieniu samobójstwa jako faktu kulturowego przechodzę do ujęcia zapisu samobójcy w kontekście kulturoznawczym. Poprzez teksty Edwarda Stachury, Sergieja Jesienina i Kurta Cobaina podejmuję próbę pokazania, jak listy pozostawione przez sławnych samobójców wpłynęły na wyobrażenie dotyczące tego dokumentu. Rozdział ten kończę rozważaniami dotyczącymi gatunku mowy oraz tego, w jaki sposób wpisuje się w jego definicję list samobójcy.

Część druga dotyczy analizy autentycznych zapisów samobójców zebranych przeze mnie w korpusie listów pożegnalnych z lat 2000–2012. Otwierający tę część rozdział „Struktura tekstu w listach samobójców” dotyczy formy tego zapisu oraz słów, jakimi posługują się autorzy listów, a także używanych przez nich formuł wyrażających prośbę o wybaczenie. Poruszam tu także kwestię czasu – jak postrzegają go samobójcy oraz jak odnoszą się do przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Na końcu tego fragmentu stawiam po raz pierwszy kluczowe pytanie: dlaczego niektórzy samobójcy postanawiają zostawić po sobie komunikat i do kogo go kierują?

W rozdziale „Monolog ostateczny” podaję w wątpliwość adekwatność określenia zapisu samobójcy mianem „listu”. Korzystając z opracowań Stefanii Skwarczyńskiej dotyczących listu, analizuję zapis pozostawiany przez samobójcę w kontekście kolejnych teorii odnoszących się do tej formy wypowiedzi pisemnych. Stawiam tezę, że zapis pozostawiany przez samobójcę nie mieści się w żadnej z wymienianych przez Stefanię Skwarczyńską teorii i definicji dotyczących tego rodzaju tekstu. Następnie rozważam ujęcie zapisu samobójcy jako formy monologu lub soliloquium. W rozdziale tym wprowadzam nowy termin dla tej formy komunikacji pisemnej, mianowicie: monolog ostateczny.

„List samobójcy jako wypowiedź performatywna” to rozdział, w którym zapisy pozostawiane przez samobójców analizuję, korzystając z kategorii Johna Langshawa Austina. Zwracam uwagę na fakt, że zapis zostawiany przez osoby, które odebrały sobie życie, ma charakter performatywny. Definiuję podstawowe pojęcia dla teorii Austina, dotyczącej aktów mowy, po czym przechodzę do osadzenia w tym kontekście listu samobójcy. Poruszam również kwestię czasowników performatywnych i zwracam uwagę na problem związany z fortunnością tego rodzaju wypowiedzi.

W rozdziale „Samobójca i jego świadectwo” poruszam kwestię sytuacji granicznej w kontekście ludzkiej autodestrukcji. Posługując się ujęciem Karla Jaspersa, rozważam, czy samobójstwo jest rodzajem takiej sytuacji granicznej. Stawiam tezę, że nie sam akt, lecz przeżycie towarzyszące dojściu do czynu samobójczego jest sytuacją graniczną w ujęciu Jaspersa. Zwracam szczególną uwagę na proces prowadzący do samobójstwa, a także na wątek społecznej izolacji. Istotna jest tutaj również trudna społecznie i kulturowo pozycja samobójcy, która pod pewnymi względami bliska jest pozycji mordercy ze względu na fakt, że zarówno samobójca, jak i morderca wyznaczają granice między życiem a śmiercią. Porównanie to rozwijam też pod kątem kategorii liminalności doświadczeń ludzkich. Rozdział kończę wprowadzeniem – za Giorgiem Agambenem – pojęcia świadectwo, którego używam jako adekwatnego do określenia „zapis” samobójcy.

Rozdział zamykający drugą część książki nosi tytuł „Funkcje tekstu pożegnalnego”. Jest to próba stworzenia nowych narzędzi służących do analizy zapisu pozostawianego przez samobójcę. Podaję definicje kolejnych dwunastu funkcji performatywnych, których przejawy można zidentyfikować w tego rodzaju dokumencie. Opisuję ich działanie skierowane zarówno na odbiorcę, jak i na nadawcę owego tekstu.

Trzecia część tomu dotyczy funkcjonowania listu pożegnalnego w kulturze. Przyglądam się w nim ujęciom literackim i filmowym. Obszerne miejsce zajmuje rozdział dotyczący Internetu. Poruszam w nim kwestie nie tylko tego, jak list pożegnalny funkcjonuje w tej przestrzeni, lecz także charakteru komunikacji dotyczącej samobójstwa, która wykształciła się w wirtualnym świecie.

W rozdziale „Obraz samobójstwa we współczesnej kulturze masowej” rozważam przyczyny wykształcenia się suicydologii jako nauki. Zaczynam od opisania jej znaczenia, podkreślam też interdyscyplinarny charakter tej perspektywy badawczej stanowiący podstawę badań ludzkiej autodestrukcji. Zwracam uwagę na ważne miejsce, jakie powinny zajmować nauki humanistyczne w ujęciu suicydologicznym, i poruszam kwestię braku języka umożliwiającego we współczesnej kulturze rozmowę o samobójstwie nienaznaczoną uprzedzeniami i stereotypami. Zaznaczam istnienie w przestrzeni publicznej dwóch nieprzenikających się narracji dotyczących samobójstwa: pierwszą z nich tworzy język naukowy posługujący się statystyką i złożonymi definicjami zawartymi w suicydologicznych monografiach i czasopismach naukowych. Druga narracja tworzona jest przez dziennikarzy i ludzi mediów, którzy upatrują w samobójstwie okazji do kreowania sensacji i źródeł zysku. W rozdziale tym zwracam wreszcie uwagę na trudną sytuację, w jakiej znajdują się osoby po próbach samobójczych, oraz na wyzwania wynikające z ich codziennego funkcjonowania w społeczeństwie, które nakłada na ich czyn tabu i nie szczędzi stereotypowych osądów.

W rozdziale „Obraz listu pożegnalnego i samobójcy w filmie fabularnym” podejmuję analizę wybranych dzieł kina, w których pojawia się list pożegnalny. Przytaczam treść listów pożegnalnych z takich obrazów, jak: Weronika postanawia umrzeć, Skazani na Shawshank i Trzy billboardy za Ebbing, Missouri. Wprowadzam także podział na filmy o samobójstwie i filmy z samobójstwem w fabule. Zwracam uwagę na to, jak piszą filmowi samobójcy, oraz na triadyczny charakter przedstawienia samobójstwa w ujęciu filmowym.

„Samobójca i list pożegnalny w literaturze” to rozdział poświęcony literackim samobójcom i ich sposobom żegnania się ze światem. Składają się na niego analizy Cierpień młodego Wertera Johanna Wolfganga von Goethego, Dziennika pisarza Fiodora Dostojewskiego, a także Azazela Borysa Akunina. Do zbadania literackich listów pożegnalnych w powieściach Goethego i Akunina wykorzystuję zdefiniowane przeze mnie we wcześniejszej części tomu funkcje tekstu ­pożegnalnego. Rozdział ten kończę próbą zestawienia i skontrastowania autentycznych zapisów samobójców z przedstawionymi w literaturze.

Najobszerniejszym fragmentem tej części książki jest rozdział pod tytułem „Listy samobójców w Internecie”. Zaczynam go od podjęcia rozważań nad wyzwaniami, jakie współczesnej suicydologii stawia Internet. Odnosząc się do polskich i zagranicznych badań, zwracam uwagę zarówno na korzyści, jakie niosą ze sobą nowe media w kontekście profilaktyki i prewencji samobójstw, jak i na negatywne zjawiska, takie jak zachęcanie i podżeganie do samobójstwa czy zamieszczanie w sieci porad, jak skutecznie odebrać sobie życie. Następnie wymieniam sposoby funkcjonowania listu pożegnalnego samobójcy w Internecie – to, w jakich kontekstach się pojawia, czemu służy, a także jak wpływa na przestrzeń, w której zostaje opublikowany. Istotną częścią tego rozdziału jest fragment, w którym rozróżniam definicyjnie list pożegnalny od formy e-pożegnania, jakie pozostawiają po sobie osoby dokonujące próby targnięcia się na własne życie.

Ostatnią, czwartą część książki zaczyna rozdział „Kilka słów o samobójstwie…, czyli różnica między narracją a relacją”. Rozważam w nim materiał, z którego skonstruowana jest narracja wokół samobójcy i jego listu. Poruszam wątek miejsca śmierci w kulturze współczesnej, a także przyglądam się osobie samobójcy w tym kontekście jako jednostce ściśle związanej ze śmiercią. Rozdział zamykam wnios­kami dotyczącymi tego, czym jest autentyczny zapis samobójcy, a czym narracja na jego temat. Tom wieńczy „Podsumowanie”, w którym pozwalam wybrzmieć raz jeszcze najważniejszym tezom książki.

Podczas analizy zapisów pozostawianych przez samobójców drogę, którą obrałam, zawsze oświetlali mi: John Austin, Stefania Skwarczyńska, Giorgio Agamben, Martin Heidegger, Karl Jaspers, Erwin Ringel, Victor Turner i Brunon Hołyst – mój dług wobec nich nigdy nie zostanie spłacony.

1 B. Hołyst, Suicydologia, Warszawa 2012, s. 27.

2 D. Galasiński, Discourses of Men’s Suicide Notes: A Qualitative Analysis, London 2017, s. 3–4.

Część I

Wprowadzenie


Rozdział 1

Samobójstwo i list samobójcy – definicje, statystyki, typologia

1.1. Definicje

Słowo „samobójstwo” pochodzi od łacińskiego suicidium, które stanowi źródłosłów dla określenia samobójstwa w wielu językach. W języku angielskim używane jest słowo suicide1 określające zarówno osobę samobójcy, jak i sam czyn. Istnieje także określenie self-murder2 – odnoszące się do morderstwa samego siebie, ale jest ono znacznie rzadziej używane. Język niemiecki ma natomiast cztery możliwe nazwy czynu samobójczego3: Selbsttotung, Selbtsmord, Suizid oraz Freitod. Selbsttotung to określenie najbliższe polskiemu słowu „samobójstwo”, nienacechowane, oznaczające uśmiercenie samego siebie4. Selbtsmord jest określeniem radykalnym i najbardziej drastycznym, obarczonym negatywną oceną samego aktu. W tłumaczeniu na język polski byłoby podobne do „zamordowania samego siebie”5. Suizid to określenie naukowe, tzw. internacjonalizm, nienacechowane ani emocjonalnie, ani semantycznie6. Freitod natomiast jest określeniem wyjątkowym w języku niemieckim, oznacza bowiem „wolną śmierć”. To właśnie tego słowa używa Jean Améry w słynnej rozprawie dotyczącej samobójstwa wydanej w Polsce pod tytułem Podnieść na siebie rękę. Dyskurs o wolnej śmierci – w oryginale tytuł ten brzmi Hand an sich legen. Diskurs über den Freitod 7. W języku francuskim w popularnym użyciu jest słowo suicide8. „Popełnić samobójstwo” to commettre un suicide‍9‍, „próba samobójcza” to tentative de suicide10. W języku rosyjskim istnieje słowo самоубúйство11, także odnoszące się do morderstwa samego siebie. Hiszpański, podobnie jak włoski12, posługuje się internacjonalizmem suicidio.

Słownikowa definicja samobójstwa w języku polskim brzmi:

samobójstwo − odebranie sobie życia, dobrowolne zabicie samego siebie13.

Jako przykłady użycia Witold Doroszewski podaje: „»Usiłowała popełnić w hotelu samobójstwo trując się fosforem z zapałek«, »Tak był zniechęcony i rozgoryczony do wszystkiego, że wciąż przemyśliwał o samobójstwie«, »Zachorował na pewnego rodzaju melancholię i zakończył życie samobójstwem«, »Mówił, że życie miejskie usposabia człowieka do samobójstwa«”14.

W nauce zajmującej się samobójstwem, czyli w suicydologii, znana jest dyskusja wokół definicji samobójstwa. Złożoność tego zjawiska, różnica w motywacjach, a także różne konteksty utrudniają stworzenie spójnej definicji. W 1986 roku Światowa Organizacja Zdrowia zdefiniowała samobójstwo następującymi słowami:

 

[…] samobójstwo jest aktem o skutku śmiertelnym, który zmarły ze świadomością i oczekiwaniem takiego skutku sam zaplanował i wykonał w celu spowodowania zmian przez siebie pożądanych15.

W tym miejscu warto podać kilka przykładów innych definicji samobójstwa, stworzonych przez wybitnych uczonych badających to zjawisko. Émile Durkheim, socjolog, twórca wiekopomnej pracy z zakresu socjologii pod tytułem Samobójstwo, tak definiuje zjawisko autodestrukcji człowieka:

[…] samobójstwem nazywamy wszelką śmierć, która pośrednio lub bezpośrednio wynika z pozytywnego lub negatywnego czynu ofiary16.

Autor w dalszej części tekstu zaznacza jednak, że jest to definicja niezupełna, gdyż nie obejmuje rozróżnień między śmiercią osoby będącej pod wpływem narkotyków, która podczas wizji podniebnego spaceru wyskakuje z okna, a śmiercią człowieka zdrowego psychicznie, niebędącego pod wpływem środków odurzających17.

Durkheimowska definicja spotkała się z krytyką innych badaczy, zogniskowaną na nieodróżnianiu przez niego samobójstwa od składania życia w ofierze. Różnicę tę uwzględnił Maurice Halbwachs, pisząc, że samobójstwo to:

[...] wszelki przypadek śmierci, będący wynikiem aktu spełnionego przez samą ofiarę w intencji, albo przynajmniej z przewidywaniem (avec l’intention ou en vue) zabicia samego siebie, który jednak nie jest aktem poświęcenia się18.

Erwin Stengel, jeden z ojców światowej suicydologii, wybitny profesor neurologii i psychiatra, w następujący sposób definiuje samobójstwo:

[…] zamachem samobójczym jest taki rozmyślny akt samouszkodzenia, który przed popełnieniem wyklucza w świadomości sprawcy pewność przeżycia19.

Na gruncie polskiej suicydologii należy zacząć od syntetycznej definicji naszkicowanej przez Brunona Hołysta, prawnika, pioniera badań nad samobójstwem w Polsce, którą sparafrazować można jako:

[…] samobójstwo są to zachowania (działania) prowadzące do aktów zagrażających życiu o charakterze samouszkodzeń wykluczających pewność przeżycia, które kończą się zgonem20.

Inną ważną definicję proponuje Maria Jarosz, socjolog, autorka wielu klasycznych publikacji dotyczących samobójstwa:

[…] samobójstwo jest jednym z rodzajów zachowań dewiacyjnych, mieszczącym się w szerokiej klasie pojęciowej dezorganizacji bądź patologii społecznej. Zachowania te godzą w system wartości humanistycznych, kulturowych, społecznych21.

Niezwykle istotną kwestią jest podstawowe rozróżnienie dotyczące samobójstwa i próby samobójczej. Samobójstwo to działanie zakończone zgonem jednostki. Próba samobójcza to zachowanie mające na celu uszkodzenie własnego ciała z intencją odebrania sobie życia:

[…] zdarzenie bez fatalnych skutków, gdzie indywidualna osoba celowo inicjuje niewyuczone zachowania, które bez interwencji z zewnątrz spowodują samookaleczenie lub celowe przyjęcie substancji w ilości większej niż zalecona w terapii, skierowane na realizowanie zmian, przynoszących oczekiwane konsekwencje22.

Brunon Hołyst podaje następujące definicje usiłowania samobójstwa:

[…] przez usiłowanie popełnienia samobójstwa rozumie się świadomy, dobrowolny akt, który podjęła osoba w celu zadania sobie krzywdy i nie była pewna całkowicie, czy przeżyje, ale w wyniku którego to obrażenia nie doszło do jej zgonu. Samobójstwo usiłowane jest to zadany sobie, zagrażający życiu akt, który nie doprowadził do śmierci. Samobójstwo usiłowane to ostry, świadomie sobie zadany niszczący czyn, lecz niedoprowadzający do zgonu23.

Uznaje się, że próba samobójcza jest aktem komunikacji, samobójstwo natomiast jest oświadczeniem: „nie chcę dalej uczestniczyć w życiu”.

Podstawowym podziałem zachowań autodestruktywnych jest rozdzielenie ich na pośrednie i bezpośrednie. Autodestruktywność bezpośrednia to forma ataku na własne życie i zdrowie, mająca oczywisty związek z celem, jakim jest śmierć, gdy czasowy odstęp między działaniem i skutkiem jest mały:

[…] jest to forma intencjonalna o zróżnicowanym stopniu uświadomienia, nieakceptowana społecznie i kulturowo24.

Drugim rodzajem zachowania samobójczego jest autodestruktywność pośrednia, którą są:

[…] zachowania, których prawdopodobny negatywny skutek jest upośredniony innymi czynnikami, a związek między zachowaniem a szkodą jest postrzegany jako prawdopodobny. Tak rozumiana autodestruktywność pośrednia obejmuje zarówno podejmowanie określonych działań, jak i ich zaniechanie. Dotyczy ona angażowania się w sytuacje zagrożenia i podwyższonego ryzyka bądź też zaniedbywania własnego bezpieczeństwa lub zdrowia. Ponadto autodestruktywność pośrednia to forma samozniszczenia o zwiększonym dystansie między działaniem a skutkiem25.

Kolejnym ważnym pojęciem wymagającym uściślającej definicji są myśli samobójcze, które:

[…] stanowią początek samobójczego procesu. Mogą przyjąć formę aktywną – rozważania o odebraniu sobie życia, lub pasywną – pragnienie znalezienia się w sytuacji zagrożenia życia (śmiertelny wypadek samochodowy, nieuleczalna choroba somatyczna). Stosunek do tych myśli jest często ambiwalentny – pragnienie życia i śmierci ścierają się ze sobą. […] Jak wykazują badania, około 34% osób z myślami samobójczymi zaczyna planować podjęcie działań, a z etapu planowania do etapu podjęcia próby samobójczej przechodzi aż 72% osób26.

Erwin Ringel, światowej sławy suicydolog, pionier w tej dziedzinie, założyciel pierwszego ośrodka prewencyjnego w Europie, zwraca uwagę, że niemal każdy człowiek chociaż raz w życiu pomyślał o samobójstwie. Nie jest rzeczą niezwykłą, że w różnych okolicznościach życiowych mogą się pojawić myśli dotyczące autodestrukcji. Nie jest to także oznaka choroby. Granicą są natomiast fantazje samobójcze, planowanie i wyobrażanie sobie własnego samobójstwa, a także częstotliwość, z jaką przychodzą te myśli27. Justyna Ziółkowska w 2015 roku zrealizowała interesujące badania myśli samobójczych. Na oddziałach toksykologii przeprowadziła wśród osób, które przeżyły próbę samobójczą, wywiady z użyciem skonstruowanych przez siebie ankiet. Dla większości ankietowanych myśli samobójcze były czymś z zewnątrz, czymś, co przychodziło znienacka. Osoby badane podkreślały, że nie mają żadnej kontroli nad myślami samobójczymi – ani nad momentem ich pojawienia się, ani nad ich intensywnością28.

1.2. Typologia zachowań samobójczych – podstawowe teorie

Jedną z podstawowych typologii zachowań samobójczych jest socjologiczna teoria utworzona przez Durkheima29. Wymienia on cztery podstawowe typy samobójstw. Pierwszy z nich to samobójstwo egoistyczne – jednostka podejmuje decyzję o samobójstwie wskutek problemów osobistych, trudnej sytuacji prywatnej czy innych zawikłań dotyczących jej osoby. Nie dba o więzy ze społeczeństwem i z rodziną, skupia się jedynie na sobie samej. Kolejnym typem jest samobójstwo altruistyczne – dochodzi do niego w momencie, gdy jednostka czuje się zbyt mocno związana ze społeczeństwem lub z pewną grupą i jej celem staje się chęć poprawy życia innych ludzi. Suicydent podejmuje wówczas decyzję o odebraniu sobie życia w geście złożenia ofiary, niekiedy politycznym (przykładem są samospalenia w Czechach) albo na polu walki:

[…] w tej dramatycznej sytuacji, gdy wszystkim polskim żołnierzom groziła śmierć, obsługujący elkaem starszy strzelec Jarnutowski, nie bacząc na siebie, bez przykrycia, z postawy stojącej otworzył ogień na owe trzy niemieckie bunkry, które masakrowały jego kolegów. Jarnutowski skupił wyłącznie na sobie uwagę niemieckich żołnierzy i wszystkie bunkry zwróciły uwagę właśnie na niego. Zginął po prostu rozniesiony kulami. Dzięki jego poświęceniu ocalało wielu walczących30.

Trzecim rodzajem jest samobójstwo anomiczne – łączące się ze zmianami rzeczywistości, do których jednostka nie może lub nie jest w stanie się dopasować. Różnica między oczekiwaniami a możliwościami staje się zbyt duża, co prowadzi do wewnętrznej frustracji. Jednostka taka nie ma więzi ze społeczeństwem, nie widzi sensu w życiu i tworzeniu wspólnoty. Ostatnim wymienionym przez Durkheima typem jest samobójstwo fatalistyczne – autor poświęca mu najmniej miejsca, opisując szczegóły jedynie w komentarzu. Marginalność tej grupy tłumaczy jej dezaktualizacją, jak gdyby samobójstwa powodowane przyczynami fatalistycznymi nie zdarzały się już w społeczeństwie. Do grupy takich samobójstw Durkheim zaliczył zgony związane z panicznym strachem przed końcem świata lub inną katastrofą i cierpieniem. Do grupy samobójstw fatalistycznych zaliczano też samobójstwa osób pozbawionych wyjścia z tragicznej sytuacji, a także przykłady samobójstw, do których doszło w sektach religijnych, np. rosyjskich Skopców31.

Inne książki tego autora